
مالی برنی یک آموزگار بالینی است که از گذشتهای سخت و دوران جوانی پرماجرایی جان سالم به در برده است! بعد از سالها دست و پنجه نرم کردن با مشکلات متعددی مثل اختلال تغذیه، برنی به جایی رسید که بتواند به دیگران برای رهایی از مشکلاتشان کمک کند. برنی که خود با دیسیپلینهای سختگیرانه والدینش مواجه بوده و تجربههای زیادی از عیبجوییهای فردی دارد، در این مقاله درباره معایب و مضرات سرزنش بیش از حد مینویسد. به عقیده او، برای هدف والایی مانند رشد و توسعه فردی نباید به سراغ استراتژی غلطی مثل رفتار سختگیرانه برویم. به جای این کار پیشنهاد جذابتری را ارائه میدهد که میتواند برای همه ما در مواجه با فراز و نشیبهای زندگی سودمند باشد.
پیش درآمد:
چقدر در گوش ما داستان عشق به همنوع و دوست داشتن دیگران را خواندهاند و بزرگترها هم همیشه در اصول تربیتیشان از اهمیت احترام و ملاحظه کردن دیگران گفتهاند، آنقدر که خودمان از این قافله جا ماندهایم! کمتر کسی از اهمیت مهربانی با خودمان، اینکه خودمان را به باد انتقاد و عیبجویی نگیریم، و از خودمان توقعات بیجایی نداشته باشیم به ما چیزی گفته است. خیال میکنیم اگر حتی ذرهای خودمان را دوست داشته باشیم دیگران فکر میکنند آدم خودخواه یا نازپروردهای هستیم. در فرهنگهای شرقی هم که رنج و ریاضت نقش پررنگی دارد، سرزنش بیش از حد میتواند تبدیل به رفتار مخربی شود که نه تنها عواقب روانشناختی فراوانی دارد، بلکه جلوی رشد و بالندگی فرد را نیز خواهد گرفت.

چند روز پیش بود که پشت پیانو نشسته بودم. از آخرین باری که تمرین کرده بودم مدتی میگذشت. قبلا عادت داشتم به طور مرتب تمرین کنم ولی این روزها فرسنگها از آنچه که یک موزیسین واقعی مینامند فاصله گرفتهام. گاهی وقتها با همسرم تمرین بداههای دارم، به صورت شنیداری بداههنوازی میکنم و کمی با آکوردها بازی میکنم. اما سالها از زمانی که یک برگه نت موسیقی دستم گرفته باشم و ببینم که هنوز میتوانم نتها را بدون آمادگی قبلی بنوازم یا نه گذشته است.
توضیح اضافه: لطفاً این برداشت را نداشته باشید که من یک زن رنسانسی هستم! و چون نجیب و همهفن حریفام مثل اشرافزادهها هنرهای متفاوتی را در اوقات فراغتم دنبال میکنم. فقط چون در دوران قرنطینه به سر میبریم به سراغ پیانو رفتم. همه اپیزودهای America’s Next Top Model را با همسرم تماشا کرده بودیم و دیگر واقعا حوصلهام سر رفته بود.
پس این شد که یکی از پیشدرآمدهای باخ را بیرون آوردم و آماده بودم که با دقت و آهستگی لازم تمرینم را شروع کنم، مثل آدمهای عاقل و بالغ بستر یک تمرین بدون استرس را برای خودم فراهم کرده و هرکجا لازم بود یک نفس عمیق بکشم و صبر و حوصله داشته باشم. دقیقا تصویر همان آدمی بودم که یک تحول احساسی تمام و کمال را تجربه میکند. مطمئنم که خود شخص پما چودرون (نویسنده بودایی) به من افتخار میکند؛ حتی در ذهنم به خودم سپرده بودم که حتما به همسرم بگویم چقدر در انجام موعظههای که خودم همیشه راجع بهشان سخنرانی میکنم موفق بودهام!

چند دقیقه گذشت و به معنای واقعی در حال عرق ریختن بودم. روی چهار میزان تکراری گیر افتاده بودم، چرا؟ چون که من احمقی بیش نبودم و نمیتوانستم از تکنیک انگشتگذاری این درس سر در بیاورم. دائما سر شمارش خطوط حامل دچار اشتباه میشدم چون تنبل تمام عیاری بودم که مغزش را صرف برنامههای تلویزیونی مزخرف میکند و دائما به خودم یادآوری میکردم که آخرین باری که این قطعه را شنیدم یک بچه 9 ساله کوفتی آن را تکنوازی میکرد. عالی و بدون نقص!
وای پما به من نگاه نکن، خیلی افتضاحم!
محال است از پس کاری برنیاییم و خودمان را سرزنش نکنیم! انگار از روی غریزه به انجام این کار متمایل میشویم. البته نوعی غریزه نیست که از هوش و درایت شخصی ما حاصل شود (منظورم این است که معمولا فایده و اثرگذاری این کار را بررسی نمیکنیم) اما این کار را به طور قطع به عنوان یک واکنش احساسی از خود نشان میدهیم.
برای بعضی از افراد، تمایل غریزی که به سرزنش خودشان نشان میدهند ممکن است در ابتدا یک تلاش درونی برای تشویق و انگیزه دادن به خودشان بوده که پس از مدتی از مسیر اصلی منحرف شده و به یک اسلحه مخرب تبدیل شده است. برای بعضی دیگر، نتیجه مستقیم آسیب روحی یا همان تروما است. اگر در دوران کودکی دائماً با ما بدرفتاری شده و سرزنش شده باشیم، اولین ابزاری که در مواقع شکست و ناکامی به سراغش میرویم و در «حالت بقا» قرار میگیریم همین سرزنش کردن خودمان است. پدر من (که موزیسین نبود ولی دوست داشت فکر کند که هست) توقعات غیرمنطقی و غیرواقعبینانهای درباره تکنیکهای یادگیری من داشت، از اینها گذشته، روشهای فوقالعاده سختگیرانه و ظالمانهای برای به کرسی نشاندن حرفش داشت. این حرفها را نمیزنم که پدرم را بابت وضعیت بد تمرینهای پیانوام سرزنش کنم. من آدم عاقلی هستم و در مقایسه با پدرم با روشهای بهتر و خلاقانهتری مسئولیت کارهایم را قبول میکنم. اما به هرحال، از نظر روانی و عصبشناسی، همه این ماجراها در نهایت درون ما نهادینه میشوند.
سرزنش خویشتن از احساس خجالت و شرم به وجود میآید، و احساس خجالت همواره این حس را به ما القا میکند که نه تنها اشتباه کردهایم، بلکه خودمان یک اشتباه هستیم. کل ماجرا درباره این است که به جای کسی که الان هستیم چطور آدمی باید باشیم: باید الان در یک رابطه میبودم. باید تمام کارهایی که برایشان برنامه ریخته بودم را انجام میدادم. باید فداکاریهای بیشتری برای فرزندانم انجام میدادم. از آنجایی که تمام این مشکلات را درون خودمان پرورش میدهم، باید با ترحم و دلسوزی بیشتری با خودمان رفتار کنیم. به طور کلی، اینکه چنین توقعاتی از خودمان داشته باشیم کاملاً قابل قبول و طبیعی است. اما احساس خجالتی که در پس این انتظارات ریشه دوانده است، مانع از رشد و پیشرفت ما خواهد شد.
با این وجود، هنوز هم نمیتوانیم دست از سرزنش کردن خودمان برداریم. یکی از رایجترین ترسهایی که از مراجعهکنندگانم میشنوم این است: «ولی اگه حسابی خودمو سرزنش نکنم هیچوقت پیشرفت نمیکنم و بهتر نمیشم!» دوست عزیز من، اگر سرزنش کردن خودمان استراتژی موثری برای تحول فردی به شمار میرفت، فکر نمیکنی تاحالا باید نتیجه خوبی از این کار میگرفتی؟ دیگر وقت آن رسیده است که با خودمان کار بیاییم و این نکته را بپذیریم؛ سرزنش خویشتن که بر پایه شرم و خجالت باشد هرگز نمیتواند روش خوبی برای توسعه و تحول فردی شما باشد.
پس بهترین روش چیست؟
خودم هم از گفتنش چندان خوشحال نیستم! ولی دلسوزی و شفقت با خویشتن قابل اعتمادترین راهحلی است که برای التیام، درمان، و تغییرات رفتاری طولانیمدت وجود دارد. میدانم، میدانم، این هم یکی از آن اصلاحات معروف روانشناسان و تراپیستهاست، و در میان متفکران رواننژند و سرسخت این حیطه که همه چیز را سیاه و سفید میبینند هم حتی کلمه ننگینی به شمار میرود! میفهمم، خود من هم در گذشته حسابی با این مفهوم گلاویز شده و قانع شده بودم که کل قضیه عشق به خویشتن/خوددلسوزی من را به آدم نازکنارنجی و ضعیفی تبدیل میکند. در خیالات خامم خودم را تصور میکردم که کمکم به بخشیدن الگوهای رفتاری مخربم عادت کردهام، به تفکر انتقادی که داشتم بدرود گفتهام، حلقههای طالع و احساس به دست میکنم، شروع به آواز خواندن کردهام و در نهایت به نسخه ضعیف و مضحکی از مثبتاندیشیهای دختریچه فیلم پولیانا تبدیل شدهام. (فیلمی درباره دختر 12 سالهای که مردم شهر را تحت تاثیر شادی و مثبتاندیشی خود قرار میدهد).
متاسفانه ما عادت کردهایم که مهربانی با خویشتن و خود دلسوزی را با تنبلی یا باز کردن مسئولیتها از سر خودمان اشتباه بگیریم. خیلی وقتها از مراجعهکنندگانم میشنوم که میگویند: «اگر نسبت به خودم دلسوزی نشان بدهم، آن وقت خطاها و عیبهایی که دارم را میپذیرم، هیچ وقت آدم بهتری نمیشوم، و آن وقت دیگر واقعا از خودم متنفر خواهم شد». خب، اگر واقعا برداشتی که از دلسوزی و مهربانی با خویشتن دارید همین است، عجیب نیست که این حس تا این اندازه برایتان خطرناک به نظر میرسد!
برای آن گروه از ما آدمهایی که خیال میکنیم که اگر به خودمان ترحم و دلسوزی نشان دهیم یعنی حسابی خودمان را لوس کردهایم، انجام این کار واقعا شهامت زیادی میطلبد! مغز ما به ما اخطار میدهد که دلسوزی سرآغاز پرتگاهی است که به هرج و مرج و بینطمی منتهی میشود. اقرار به این موضوع که تا چه اندازه نسبت به مهربانی با خودمان وحشت داریم و از این کار میترسیم واقعا ضروری و حیاتی است. همچنین لازم است بدانیم که مهربانی و دلسوزی با خویشتن آنقدرها هم که خیال میکنیم تکبعدی و محدودکننده نیست. در واقع، بسیار پیچیدهتر از چیزی است که فکرش را میکنیم. خوددلسوزی نه تنها از ما سلب مسئولیت نمیکند، بلکه شامل یادگیری مسئولیتپذیری نیز میشود.
اینکه پشت پیانو بنشینم و به خودم بگویم که: «اشکالی نداره عزیزم، دو دقیقه و نیم تمرین کردی و دیگه سختی کشیدن برای امروز بسه!» واکنشی از سر خوددلسوزی نیست؛ چون در نهایت راه تنبلی را برای من هموار کرده و رنج و عذاب بیشتری را نصیب من خواهد کرد. به سادهترین ممکن، خوددلسوزی از ما میخواهد که نوع ارتباطی که با مفهوم مسئولیتپذیری داریم را طوری تغییر دهیم که از سرزنش و عیبجویی نشات نگیرد. خوددلسوزی از ما دعوت میکند که یک بار دیگر، این بار با مهربانی، خودمان را پرورش دهیم. «یک نفس عمیق بکش دختر، ذرهای از سرعتت کم کن. این کار اصلا به این معنی نیست که تو احمق شدهای، بلکه فقط نشان میدهد که مدتهاست از این مهارتی که داری استفاده نکردهای. یک فرصت مجدد به خودت بده تا دوباره آن را یاد بگیری». حتی لازم نیست که خوددلسوزی بیش از اندازه شیرین و لوس و زننده باشد؛ بلکه صرفا حقیقتی است که به جای احساس شرم و قضاوت منفی، /در جامهای از مهربانی پیچیده شده است.
سالهاست که سعی کردهایم با ابزار اشتباهی خودمان را به سمت و سوی بهتر شدن تربیت کنیم. اگر به جای سرزنش و عیبجویی برای پرورش خویشتن، خوددلسوزی و مهربانی را به ابزار تربیتی تبدیل کنیم چه خواهد شد؟
بعد از آن نیمچه فروپاشی عصبی که داشتم دیگر به سراغ پیانوام نرفتم. امیدوار بودم که صرف نوشتن این مقاله برای جبران کردن رفتاری که با خودم داشتم کافی باشد. اما باعث شد به این نتیجه برسم که به خاطر صداقت و درستکاری حرفهای و معنوی خودم هم که شده آخرش یک بار دیگر باید به سراغ آن قطعه پیشدرآمد بروم. نتیجه کار را به شما خواهم گفت. شاید به چند درس برای مرور دانستههایم نیاز داشته باشم. اگر کسی یک بچه صبور 9 ساله را میشناسد که میتواند بدون آمادگی قبلی اجرا داشته باشد، لطفا او را به من معرفی کند!