
۱. معنی ابیات زیر را به فارسی روان بنویسید.
الف) کای فرازنده این چرخ بلند / وی نوازنده دلهای نژند
پاسخ: ای خدایی که برپا کننده آسمان هستی / ای پرورگاری که دلهای غمگین انسانها را نوازش میکنی.
ب) در دولت به رخم بگشادی / تاج عزت به سرم بنهادی
پاسخ: در خوشبختی و سعادتمندی را به رویم گشودی / تاج سربلندی را بر سرم نهادی.
پ) حیف است طایری چو تو در خاکدان غم / زین جا به آشیان وفا میفرستمت
پاسخ: حیف است پرندهای مانند تو در زمین بماند / به همین علت تو را از این دنیای خاکی نزد خداوند میفرستم.
ت) به چشم مرحمت سویم نظر کن / شفیع آخرت، خیرالبشر کن
پاسخ: با نگاه رحمت و آموزش به سوی من بنگر / مرا در آخرت شفاعت کن و در گروه بهترین انسانها قرار ده.
۲. معنی واژههای مشخص شده زیر را بنویسید.
شد چنان از تف دل کام سخنور تشنه
پاسخ: گرما، حرارت
شیر حق را دان منزه از دغل
پاسخ: پاک
و آن که حب وطن نداشت به دل
پاسخ: دوستی
باد خشم و باد شهوت، باد آز
پاسخ: طمع
۳. در بیت زیر چه آرایههای ادبی به کار رفته است؟ مشخص کنید.
«یکی را به سر برنهد تاج بخت / یکی را به خاک اندر آرد زد تخت»
پاسخ: مصراع اول: کنایه (خوشبختی) / مصراع دوم: کنایه (بدبختی)
۴. در جمله زیر گروه اسمی را بیابید و هسته، وابسته و نوع هر یک را مشخص کنید.
دانش آموزان چند درخت کاشتند.
پاسخ: هسته: درخت – وابسته پیشین (صفت مبهم): چند
۵. در مصراع زیر آرایه جناس را بیابید.
سرو چمان من چرا میل چمن نمیکند.
پاسخ: چمن و چمان
۶. برای هر یک از واژههای زیر یک هم مترادف بنویسید.
الف) حامی
پاسخ: حمایت، پشتیبان
ب) عزت
پاسخ: سربلندی
۷. اجزای جمله زیر (نهاد، فعل، متمم، مفعول) را مشخص کنید.
این ملت شجاع، در هشت سال، حماسههای شگفت انگیز آفریدند.
پاسخ: نهاد: این ملت شجاع – متمم: هشت سال – مفعول: حماسههای شگفت انگیز – فعل: آفریدند
۸. در جمله زیر ضمیرهای پیوسته و گسسته را مشخص کنید.
احمد دستهایش را داخل جیبش فرو برد.
پاسخ: دستهایش : ضمیر پیوسته – جیبش: ضمیر پیوسته
۹. در بیت زیر متممها را مشخص کنید.
پرید از شاخکی بر شاخساری / گذشت از بامکی بر جو کناری
پاسخ: متممها: شاخکی، شاخساری، بامکی، جو کناری
۱۰. حفظ شعر
الف) مصراعهای زیر را کامل کنید.
همه گلهای عالم آزمودم / ......................
پاسخ: ندیدم چون تو و عبرت نمودم
ب) جای نقطه چین را پر کنید.
چو خواهی که یابی .............. رها / سر اندر نیاری به ......... بلا
پاسخ: ز هر بد – دام
الف) واژگان
در هر عبارت معنای واژه مشخص شده را در مقابل عبارت بنویسید.
۱. به خسی چون تو گرفتار نساخت
پاسخ: خار و خاشاک
۲. وقتی جولاههای به وزارت رسیده بود
پاسخ: بافنده
۳. به قدر فهم مستمعان میگویم
پاسخ: شنونده
۴. گیری همه را به چابکی یاد
پاسخ: چالاک، سریع
۵. خاک تاریک نژند
پاسخ: غمگین
۶. گوهر شکر عطایت سفتن
پاسخ: سوراخ کردن
۷. گفتا تو خود حجابی ورنه رخم عیان است
پاسخ: چهره
۸. گفت کای پیر خرف گشته خموش
پاسخ: کودن و کمعقل
ب) درک مطلب و خودارزیابی
۹. درباره عبارت «گفتا نشان چه پرسی؟ آن کوی بینشان است» کدام عبارت درست است؟
الف) با عبادت میتوان به شناخت کاملی از خداوند رسید
ب) به هیچ وجه نمیتوان به شناخت واقعی خداوند دست یافت
پاسخ: گزینه الف
۱۰. کدام بیت با جمله « تا هنگامی که یاور و پشتیبان هم باشید دشمن نمیتواند بر شما چیره شود» ارتباط معنایی دارد؟
الف) دلا؛ خو کن به تنهایی که از تنها بلا خیزد
ب) حسنت به اتفاق ملاحت جهان گرفت / آری به اتفاق جهان میتوان گرفت
پاسخ: گزینه ب
۱۱. در عبارت «هان و هان؛ خویشتن را خوار مدار، زیرا در این روزگار چشم و چراغ ایرانی» نویسنده به چه موردی تاکید دارد؟
الف) جوانان ایران باید قدر خود را بدانند
ب) مسئولان کشور باید قدر جوانان ایران را بدانند
پاسخ: گزینه الف
۱۲. در بیت «کیست آن صورتگر ماهر که بی تقلید غیر / این همه صورت برد بر صفحه هستی به کار» منظور از «صورتگر ماهر» کیست؟
پاسخ: خداوند
۱۳. در کدام بیت به آیه «نحن اقربُ الیهِ مِن حبلِ الوَرید» اشاره شده است؟
الف) دوستی از من به من نزدیکتر / از رگ گردن به من نزدیکتر
ب) مهربان و ساده و بیکینه است / مثل نوری در دل آیینه است
پاسخ: گزینه الف
۱۴. در کدام بیت به آیه «تُعِزُ من تشاء و تُذِلُ مَن تشاء» اشاره شده است؟
الف) یکی را به سر بر نهد تاج بخت / یکی را به خاک اندر آرد ز تخت
ب) گلستان کند آتشی بر خلیل / گروهی بر آتش برد ز آب نیل
پاسخ: گزینه الف
۱۵. کدام گزینه با بیت «هیچ کس از جای او آگاه نیست / هیچ کس را در حضورش راه نیست» قرابت معنایی دارد؟
الف) یار بیپرده از در و دیوار / در تجلی است یا اولی الابصار (اولی الابصار = دانایان)
ب) به بینندگان آفریننده را / نبینی مرنجان دو بیننده را
پاسخ: گزینه ب
۱۶. در بیت «نیت من در نماز و در دعا / ترس بود و وحشت از خشم خدا» به کدام صفت خداوند اشاره شده است؟
الف) ارحم الراحمین (مهربانترین مهربانان)
ب) شدید العقاب (سخت مجازات کننده)
ج) ستار العیوب (پوشاننده عیبها)
د) غفار الذنوب (آمرزنده گناهان)
پاسخ: گزینه ب
ج) معنی و مفهوم شعر و نثر
۱۷. ابیات زیر را به نثر روان بازگردانی کنید.
۱) تامل در آیینه دل کنی / صفایی به تدریج حاصل کنی
پاسخ: اگر در وجود خود اندیشه کنی، کم کم به صفا و طراوت روحی دست مییابی.
۲) عقلها حیران شود کز خاک تاریک نژند / چون برآید این همه گلهای نغز کامکار
پاسخ: عقل آدمی شگفتزده میشود از اینکه چگونه این همه گیاهان زیبا از دل خاک خشک و تیره میرویند.
۳) طاووس را به نقش و نگاری که هست خلق / تحسین کنند و او خجل از پای زشت خویش
پاسخ: همگان طاووس را به خاطر زیباییهایش میستایند، اما او به خاطر پاهای زشتش خجالت زده است.
۴) زین گفته سعادت تو جویم / پس یاد بگیر هرچه گویم
پاسخ: هدفم از گفتن این سخن، خوشبختی و موفقیت تو است. پس هر چه میگویم را یاد بگیر.
۵) عادت او نیست خشم و دشمنی / نام او نور و نشانش روشنی
پاسخ: او اهل عصبانیت و دشمنی کردن نیست، نام او نور است و از روی روشنایی بخشی خود شناخته میشود.
۶) خداوند بخشنده دستگیر / کریم خطابخش پوزشپذیر
پاسخ: خداوند بخشاینده و کمکرسان و سخاوتمند که هم به دیگران آنچه میخواهند را میدهد و هم پوزش آنها را میپذیرد.
ه) دانش زبانی و ادبی
۱۸. نقش دستوری کلمات داده شده را بنویسید.
مسیر طولانی
پاسخ: هسته: مسیر - وابسته: طولانی - نوع وابسته: وابسته پسین، صفت
چهارمین فصل
پاسخ: هسته: فصل – وابسته: چهارمین – نوع وابسته: وابسته پیشین، صفت شمارشی
۱۹. با توجه به مصدر زیر، موارد خواسته شده را بنویسد.
خوابیدن
بن مضارع: ؟
مضارع اخباری (اول شخص مفرد): ؟
مضارع التزامی (دوم شخص مفرد): ؟
مضارع مستمر (سوم شخص مفرد): ؟
پاسخ: بن مضارع: خواب – مضارع اخباری: میخوابم – مضارع التزامی: بخوابی – مضارع مستمر: دارد میخوابد
آمدن
بن ماضی: ؟
ماضی استمراری (اول شخص جمع): ؟
ماضی بعید (دوم شخص جمع): ؟
ماضی نقلی (سوم شخص جمع): ؟
پاسخ: بن ماضی: آمد – ماضی استمراری: میآمدیم – ماضی بعید: آمده بودید – ماضی نقلی: آمدهاند
۲۰. نقش دستوری کلمات مشخص شده را بنویسید.
چون با ادب و تمیز باشی / نزد همه کس عزیز باشی
پاسخ: مسند / مسند
و) آرایههای ادبی
۲۱. آرایه ادبی به کار رفته در هر بیت را بنویسید. (هر بیت یک مورد)
الف) نوجوانی به جوانی مغرور / رخش پندار همی راند ز دور
پاسخ: تشبیه
ب) برق از شوق که میخندد بدین سان قاه قاه / ابر از هجر که میگرید بدین سان زار زار
پاسخ: تشخیص
ج) دوستی از من به من نزدیکتر / از رگ گردن به من نزدیکتر
پاسخ: تلمیح
د) پرستار امرش همه چیز و همه کس / بنی آدم و مرغ و مور و مگس
پاسخ: مراعات النظیر
ح) تاریخ ادبیات
۲۲. جاهای خالی را با عبارات مناسب پر کنید.
- .................. تاریخ مفصل جهان است که در سال ۷۱۰ هجری توسط ................ نوشته شده است.
پاسخ: جامع التواریخ – رشیدالدین فضل الله
- .................. شاعری از نوادگان فتحعلی شاه قاجار بود. تحصیلاتش را در مدرسه دارالفنون به پایان برد. شعر او مشتمل بر تعبیرات عامیانه و شوخیهایش نیشدار است.
پاسخ: ایرج میرزا
ت) حفظ شعر
۲۳. جاهای خالی را پر کنید.
خارکش پیری با ........ درشت / پشتهای ......... همیبرد به پشت
پاسخ: دلق - خار
کای ............ این چرخ بلند / و ای ........... دلهای نژند
پاسخ: فرازنده - نوازنده
.................................. / چه عزیزی که نکردی با من
پاسخ: کنم از جیب نظر تا دامن
در دولت به رخم بگشادی / ......................................
پاسخ: تاج عزت به سرم بنهادی
الف) مترادف واژگان مشخص شده را زیر آن بنویسید.
۱. شما فقط امروز مسرور هستید.
پاسخ: شاد
۲. امیرکبیر منشأ خدمات فراوانی شد.
پاسخ: محل پیدایش
۳. سیمای وطن را خواهد آراست.
پاسخ: چهره
۴. در هر کاری تأمل کنید.
پاسخ: اندیشه
ب) اشعار و عبارات زیر را به فارسی روان برگردانید.
۱. زنهار، مگو سخن به جز راست / هر چند تو را در آن ضررهاست
۲. در غزا بر پهلوانی دست یافت / زود شمشیری برآورد و شتافت
۳. گفت: من تیغ از پی حق میزنم.
۴. حد من نیست ثنایت گفتن.
۵. محمد در آغوش پدر چونان پرندهای بیمناک آشیان دارد.
۶. شد چنان از تف دل کام سخنور تشنه.
۷. بگذار لیاقت یک بچه آشپز را ثابت کند.
۸. شاه به تنگنا افتاد و توطئه انگلیس شکست خورد.
۹. از علی آموز اخلاص عمل.
۱۰. میرزا ابوالقاسم لحظهای مکث کرد.
۱۱. تو از بهر خدا مرا بیاموز.
۱۲. تو بر فرّ و فروغ ایران خواهی افزود.
پ) درک مطلب
با توجه به این اشعار، به پرسشهای زیر پاسخ دهید.
آدمی را چو هفت مهر به دل / نبود کم شمار از اهریمن
مهر ناموس و زندگانی و دین / عزت و خاندان و مال و وطن
و آن که حب وطن نداشت به دل / مرده زان خوبتر به باور من
۱. به نظر شاعر چه کسی از شیطان کمارزشتر است؟
پاسخ: کسی که این هفت مهر را نداشته باشد.
۲. منظور از حب وطن چیست؟
پاسخ: وطن دوستی
۳. به باور شاعر «مرده» از چه کسی بهتر است؟
پاسخ: کسی که عشق به وطن نداشته باشد.
۴. منظور از «هفت مهر» چیست؟
پاسخ: هفت علاقه و دلبستگی
ت) «شکسپیر» میگوید: روزگار دریایی است که کشتی زندگانی ما بر روی آن به سوی ساحل مقصود میرود. این دریای بزرگ، همیشه در جزر و مد است. اگر امروز آرام باشد، مسلماً فردا طوفانی خواهد شد؛ بنابراین وقتی آرام است، فرصت را غنیمت بشمارید.
۱. منظور شکسپیر از «این دریای بزرگ» چیست؟
پاسخ: روزگار
۲. زندگی به چه چیزی تشبیه شده است؟
پاسخ: کشتی
۳. منظور از «جزر و مد» چیست؟
پاسخ: فراز و نشیب زندگی
۴. امروز به زمان ……….. اشاره دارد و منظور از فردا ……….. است.
پاسخ: حال - آینده
ث) دانشهای زبانی و ادبی و خودارزیابی
۱. نورالدین عبدالرحمن به مناسبت محل تولدش ……… تخلص میکرد. او ………… را به تقلید از خمسه نظامی تنظیم کرد.
پاسخ: جامی - هفت اورنگ
۲. واژه «مادر» را طوری در یک جمله تشبیهی به کار ببرید که مشبه به باشد و ارکان آن را مشخص کنید. (هر ۴ رکن)
پاسخ: نسیم مانند مادری مهربان گونههایم را نوازش میدهد.
۳. هر یک از اجزای جمله را مشخص کنید.
«در جوانی به زندگی آینده امیدوار باشیم.»
هسته گروه اسمی: ؟
نهاد و نوع آن: ؟
مسند: ؟
فعل را به سوم شخص مفرد تغییر دهید: ؟
پاسخ: هسته گروه اسمی: زندگی
نهاد و نوع آن: یم - پیوسته
مسند: امیدوار
فعل را به سوم شخص مفرد تغییر دهید: باشد
۴. در این بیت «شکر گویم که مرا خوار نساخت / به خسی چون تو گرفتار نساخت»
الف: واژگان قافیه: ؟
پاسخ: خوار و گرفتار
ب) منظور از «خس» چیست؟
پاسخ: انسان فرومایه
۵. ایرج میرزا شعر «راه نیکبختی» را در چه قالبی سروده است؟ دلیل خود را بنویسید.
پاسخ: مثنوی - زیرا هر بیت آن قافیهای جداگانه دارد.
۶. هرگاه بخواهیم درباره مطلبی غیر مستقیم صحبت کنیم و به طور پوشیده سخن بگوییم از ……….. بهره میگیریم.
پاسخ: کنایه
۷. در این جمله مشخص کنید: «هر سخن ارزشمند را پاس بدار.»
الف: نوع صفت پیشین
پاسخ: مبهم
ب: هسته
پاسخ: سخن
پ: «را» حرف نشانه
پاسخ: مفعولی
ت: مصدر فعل «بدار»
پاسخ: داشتن
ج) حفظ شعر
۱. پرستار ……….. / ……… و مرغ ……….
پاسخ: امرش همه چیز و کس / بنی آدم - و مور و مگس
۲. میکوش ……… / ……… همه را …………
پاسخ: که هر چه گوید استاد / گیری - به چابکی یاد
الف: مترادف واژگان مشخص شده را بنویسید.
۱. بصر منتهای جمالش نیافت.
پاسخ: چشم
۲. در کارهای خود مسرور باشید.
پاسخ: شاد
۳. در غزا بر پهلوانی دست یافت.
پاسخ: جنگ
۴. زبان عامل انسجام یک ملت است.
پاسخ: همبستگی
ب: اشعار و عبارات زیر را به فارسی روان برگردانید.
۱. به مورچه و کوچکی جثه آن بنگر.
۲. میهن ما خاستگاه بخردان است.
۳. با چشم ادب نگر پدر را.
۴. حد من نیست ثنایت گفتن.
۵. امیرکبیر منشأ خدمات فراوانی شد.
۶. توطئه انگلیس شکست میخورد.
۷. ایران سرافراز هرگز رنگ نباخت.
۸. در راه طراری به وی بازخورد.
۹. از تلف کردن وقت، جز حسرت و ندامت ثمری نخواهیم برد.
۱۱. خامه با سوز رقم کرد به دفتر تشنه.
۱۲. او خدو انداخت بر روی علی / افتخار هر نبی و هر ولی
۱۳. وطن من، ای پوپک مودب! / ای رویینتن متواضع! / تو را دوست میدارم
پ: درک مطلب
۱. «پرستار امرش همه چیز و کس / بنی آدم و مرغ و مور و مگس»
پاسخ: کسانی که تحت فرمان او (خداوند) هستند.
پاسخ: بشر و انسانها
۲. «گذشته رفته و آینده نیامده؛ بنابراین شما جز حال چیزی ندارید.»
پاسخ: دورهای که در آن زندگی میکنیم. (حال)
پاسخ: زیرا زمان گذشته را از دست دادهایم و آینده هم نرسیده است.
۳. «کلید شناخت هر ملتی، ادبیات آن ملت است.»
پاسخ: از روز آثار ادبی آن دوره.
۴. «گفت من تیغ از پی حق میزنم»
پاسخ: جنگ و نبرد به خاطر خدا
۵. «آن که حب وطن نداشت به دل / مرده زان خوبتر به باور من»
پاسخ: میهن پرستی و میهن دوستی
پاسخ: کسی که میهن پرست نباشد، بود و نبود او فرقی نمیکند و وجودش بیارزش است.
ت) خودارزیابی
۱. به نظر شما چگونه میتوان از فرهنگ و ادب فارسی پاسداری کرد؟
پاسخ: با ارزش گذاری به آثار ادبی
۲. چرا زندگی به یک سفر تشبیه شده است؟
پاسخ: زیرا انسانها در این جهان جاودانه نیستند.
۳. با توجه به شعر درس «آزادگی» چگونه میتوان به عزت و آزادگی رسید؟
پاسخ: با عزت نفس و متکی به خود بودن
۴. در این مصرع «شیر حقم، نیستم شیر هوا»
منظور از شیر هوا چیست؟
پاسخ: کسی که از روی میل خود هر کاری میکند.
۵. در درس «پرنده آزادی» منظور از «کودکان سنگ» چیست؟
پاسخ: کودکانی که بدون سلاح و با سنگ به دفاع از میهن خود میپردازند.
۶. شکسپیر میگوید:« روزگار دریایی است که کشتی زندگانی ما بر روی آن به سوی ساحل مقصود میرود.»
چرا شکسپیر روزگار را به دریا تشبیه کرده است؟
پاسخ: زیرا بسیار وسیع و گسترده و بیانتها است.
ث: دانشهای زبانی و ادبی
۱. کدام اثر سعدی در هشت باب به نظم و نثر آفریده شده است؟
پاسخ: گلستان
۲. نام پدید آورندگان این آثار را بنویسید.
اسرارالتوحید
پاسخ: محمد بن منور
هفت اورنگ
پاسخ: جامی
۳. نام دیگر نغمه حروف را بنویسید.
پاسخ: واج آرایی
۴. در این اشعار: «تو آن درخت گردوی کهنسالی / و بیش از آنکه من خوف تبر را نگرانم / تو ایستادهای» دو صفت پیدا کنید و نوع آن را مشخص نمایید.
پاسخ: آن درخت: صفت پیشین - کهنسال
۵. وقتی درباره مطلبی به طور غیرمستقیم صحبت میکنیم و درباره امری پوشیده سخن بگوییم از ………. بهره میگیریم.
پاسخ: کنایه
ج: حفظ شعر
میباش به ……. خود سحر ….. / وز …… سحرگهان ………
پاسخ: عمر - خیز / خواب - بپرهیز
الف) بیان معنی شعر و نثر
بیتها و عبارتهای زیر را به فارسی روان بازنویسی کنید.
۱. بشر ماورای جلالش نیافت / بصر، منتهای جمالش نیافت
پاسخ: انسان، آن سوی بزرگی او (خداوند) را ندید و چشم انتهای زیبایی او را درک نکرد.
۲. عقلها حیران شود کز خاک تاریک نژند / چون برآید این همه گلهای نغز کامکار
پاسخ: عقلها شگفت زده میشوند که چطور از خاک تیره مرده این همه گلهای سرخ زیبا به وجود میآیند.
۳. حد من نیست ثنایت گفتن / گوهر شکر عطایت سفتن
پاسخ: ستایش و شکرگزاری از تو در حد و اندازه من نیست.
۴. کشور ما همواره سرزمین سپند فر و فروغ و فرزانگی و فرهیختگی بوده است.
پاسخ: کشور ما همیشه سرزمین شکوه و روشنی و دانایی بوده است.
۵. رعد و برق شب طنین خندهاش / سیل و طوفان نعره توفندهاش
پاسخ: رعد و برق شب صدای خنده او و سیل و طوفان فریاد پرخروش او است.
۶. با مادر خویش مهربان باش / آماده خدمتش به جان باش
پاسخ: با مادر خود مهربان باش و از ته دل آماده خدمت به او باش.
۷. تو دعوی دانایی میکردی، اکنون که نادانی خود معترف شدی، تو را بیاموزم.
پاسخ: تو ادعای دانایی میکردی، حالا که به نادانی خود اعتراف کردی، به تو یاد میدهم.
۸. استعمال توتون و تنباکو، در حکم محاربه با امام زمان است.
پاسخ: مصرف توتون و تنباکو در حکم جنگ با امام زمان است.
ب) شناخت و معنی واژه
قسمتهای مشخص شده را معنی کنید:
۱. سرانجام فتوای تاریخی صادر شد.
پاسخ: رای عالم دینی در حکم شرعی
۲. محمدتقی توانست به مقام صدر اعظمی برسد.
پاسخ: نخست وزیر
۳. وقتی جولاههای به وزارت رسیده بود.
پاسخ: بافنده
۴. دشمن نمیتواند بر شما چیره شود.
پاسخ: مسلط
۵. جانبت بیگزند و میهنت آبادان باد.
پاسخ: بیآسیب
۶. گاه به زردی زر ناب جلوه میکند.
پاسخ: خالص
۷. بدون مهارتهای لازم زندگی پرمشقت خواهد بود.
پاسخ: سختی
۸. متن ستایشی، با حالات خاکساری خوانده میشود.
پاسخ: فروتنی
ج) درک متن
متن اول
«یکی از عارفان روزی در راه کاغذی دید که نام مبارک پروردگار بر آن نوشته شده بود و مردم پا بر آن مینهادند. ایستاد و کاغذ را برگرفت و آن کاغذ را معطر گرداند و اندر شکاف دیوار نهاد. مدتها گذشت. شبی به خواب دید که نوایی به او میگوید:«ای دوست! نام من خوشبو کردی و مرا بزرگ داشتی و حرمت نهادی، ما نیز نام تو معطر گردانیم. در دنیا و آخرت تو را بزرگ و گرامی خواهیم داشت.» »
۱. درباره الهاماتی که در خواب بر عارفان وارد میشود چه میدانید؟
پاسخ: خواب در عالم عارفان جایگاه ویژهای دارد. بسیاری از واردات غیبی که بر عارفان وارد میشود در هنگام خواب و از طریق خواب است. مولوی نیز در مثنوی معنوی بارها به الهامات وارد شده از طریق خواب اشاره میکند.
۲. «حرمت نهادی» به چه معناست؟
پاسخ: احترام گذاشتی
۳. قسمتهای مشخص شده را معنی کنید.
پاسخ: برگرفت: برداشت - معطر: خوشبو - نوا: صدا
متن دوم
«فرمانروایی فرزندان خود را پند میداد و در آن میان چوبه تیری از تیردان بیرون کشید و به ایشان داد و گفت: بشکنید. به اندک نیرویی شکسته شد. دیگر بار دو عدد داد. باز به آسانی شکستند. بدین ترتیب بر تعداد چوبها افزود تا به بیش از ده رسانید. آن گاه زورآزمایان از شکست آن درماندند.»
۱. قسمت مشخص شده را معنی کنید.
پاسخ: زورمندان از شکستن آنها ناتوان شدند.
۲. فرمانروا چه قصدی از انجام چنین امتحانی دارد؟
پاسخ: میخواهد فواید اتحاد را به فرزندانش بیاموزد.
د) دانشهای زبانی و ادبی
۱. صفتهای بیانی را مشخص کنید:
«من عاشق روزهای پاک تهران هستم وقتی آسمان آبی را میبینم میخواهم پرواز کنم»
پاسخ: پاک، آبی
۲. آرایه ادبی بیت زیر را توضیح دهید.
«چو پردهدار به شمشیر میزند همه را / کسی مقیم حریم حرم نخواهد ماند»
پاسخ: جناس
۳. الگوی بیتهای قالب مثنوی را ترسیم کنید.
پاسخ: ……….* ……….*
……….+ ……….+
……….! ………..!
۴. دو نمونه از آثار ادبیات تعلیمی را نام ببرید.
پاسخ: بوستان سعدی، حدیقه سنایی
۵. اجزای جمله را مشخص کنید.
«قالی را از بازار قدیمی خریدم»
پاسخ: نهاد: من (محذوف) - مفعول: قالی - متمم: بازار قدیمی - فعل: خریدم
۶. «رساله قشیریه» از کیست و موضوع آن چیست؟
پاسخ: از ابوالقاسم قشیری است و موضوع آن معرفی برخی از عارفان و شرح اصطلاحات رایج میان آنها است.
هـ) خودارزیابی
۱. چه برداشتی از مصراع «نام او نور و نشانش روشنی» دارید؟
پاسخ: یادآورد الله نور السماوات و الارض است.
۲. چرا روحانیت و چهرههای علمی-فرهنگی تاثیر بیشتری در جامعه دارند؟
پاسخ: زیرا محبوبیت بیشتری نزد مردم دارند.
۳. به نظر شما چه شباهتهایی بین زندگی و سفر وجود دارد؟
پاسخ: در هر دو انسان مقیم همیشگی نیست و همچنین به آلات و وسایلی نیاز دارد.
۴. چگونه میتوان از فرهنگ و ادب فارسی نگهداری کرد؟
پاسخ: با حفاظت از زبان فارسی در برابر واژههای بیگانه و با آگاهی از فرهنگ بومی و میراث ارزشمند آن.
۵. منظور از «جز راست نباید گفت؛ هر راست نشاید گفت» چیست؟
پاسخ: هر چند همیشه باید راستگو باشیم ولی گاهی ضرورت زمان و مکان ایجاب میکند که سکوت کنیم و حتی سخنی راست را ناگفته بگذاریم.
و) حفظ شعر
۱. جاهای خالی را پر کنید.
پاسخ: گفتا تو خود حجابی ورنه رخم عیان است
پاسخ: شادمانی / شادمان
۲. گزینه صحیح را انتخاب کنید.
«گفتم ز فیض بپذیر این نیم ….. که دارد / گفتا: نگاه دارش، ….. تو جانست »
الف) نان / غم خانه
ب) جان / کاشانه
ج) نان / کاشانه
د) جان / غم خانه
پاسخ: گزینه د
۱. در کدام گزینه املا تمامی واژگان به کار رفته با توجه به مفهوم جمله درست است؟
الف) میرزا تقی خان امیرکبیر در حزاوه فراهان متولد شد.
ب) غلیانها شکسته شد، تنباکو تحریم شد و توطئه انگلیس شکست خورد.
ج) در مورد هوش و ذکاوت امیر داستانهای بسیار بر سر زبانهاست.
د) سیّد جمال مردم را به آگاهی و مبارزه با استعمال و بیدادگری دعوت میکرد.
پاسخ: گزینه ج
۲. کدام گزینه از نظر نگارشی نادرست است؟
الف) علم و دانش و دستاوردهای جدید علمی چگونگی زیست انسان را دگرگون میسازد.
ب) پیشنهادهای سازنده دانش آموزان می تواند معلّم را در تدریس یاری نماید.
ج) او ناچاراً مجبور شد تمام دروس را یک شب مطالعه کند.
د) او شعرهای سعدی را با اشتیاق فراوانی میخواند.
پاسخ: گزینه ج
۳. کدام گزینه درست است؟
الف) کتاب «داستانهایی از امیرکبیر» نوشته فرهاد حسن زاده است.
ب) رساله قشیریه نوشته ابوالقاسم قشیری از عارفان قرن ششم هجری است.
ج) کتاب «دری به خانه خورشید» از آثار سلمان هراتی است.
د) جامی کتاب نفحات الانس را به تقلید از خمسه نظامی نوشت.
پاسخ: گزینه ج
۴. کدام گزینه در مورد لحنهای خواندن نادرست است؟
الف) متن حماسی با حالت پهلوانی و پیکارگرانه خوانده میشود.
ب) خواندن متن داستانی معمولاً با آهنگ نرم و کشش آوایی همراه است.
ج) متن داستانی با حالت فروتنی و خاکساری خوانده میشود .
د) محتوای اندرزی با آهنگ و لحن نصیحت و حالت پند گویانه خوانده میشود.
پاسخ: گزینه ج
۵. همخانواده کلمات «مامور، مهارت، تصاویر و مرجع» به ترتیب در کدام گزینه آمده است؟
الف) عمارت ، ماهر ، صورت ، عروج
ب) امر ، معرفت ، مصوّر ، مراجعه
ج) تعمیر ، مهر ، تصویر، راجع
د) امر ، ماهر ، صورت ، رجوع
پاسخ: گزینه د
۶. در کدام گزینه آرایه جناس به کار نرفته است؟
الف) خارکش پیری با دلق درشت / پشتهای خار همی برد به پشت
ب) سرو چمان من چرا میل چمن نمیکند / همدم گل نمیشود یاد سمن نمیکند
ج) پرستار امرش همه چیز و کس / بنی آدم و مرغ و مور و مگس
د) شرف مرد به جود است و کرامت به سجود / هر که این هر دو ندارد عدمش به ز وجود
پاسخ: گزینه ج
۷. مترادف واژههای مشخص شده به ترتیب در کدام گزینه آمده است؟
جهان متفق بر الهیتش / فرومانده از کنه ماهیتش
الف) متفکر - ذات - قدرت
ب) متحد - ذات - ماه
ج) همفکر - پایان و حقیقت - ذات
د) همرای - حقیقت - غیرممکن
پاسخ: گزینه ج
۸. نقش کلمات مشخص شده در کدام گزینه متفاوت است؟
الف) مرداب اخمهایش را درهم کشید و گفت : من سرسبزی را دوست ندارم.
ب) خفّاش در روز پلکها را بر سیاهی دیدهها میاندازد.
ج) شب را چونان چراغی برمیگزیند.
د) جوانه با تعجّب به اطراف نگاه کرد تا سرچشمه این آب دلپذیر را پیدا کند.
پاسخ: گزینه د
۹. در کدام گزینه، وابسته پیشین بیشتری به کار رفته است؟
الف) بدان که اینها که تو گفتی همه فرع است و اصل در خوردن آن است که لقمه حلال باید.
ب) امروزه این ابزارها کارایی ندارند اکنون عصر چیرگی ماشین و رایانه بر تار و پود زندگی بشر است.
ج) جنید باز به دنبال او رفت تا به او رسید. بهلول گفت تو از من چه میخواهی؟
د) امروزه دشمنان این ملّت از راه این ابزارها جنگ نرم را بیهیاهو آغاز کردهاند.
پاسخ: گزینه د
۱۱. آرایه مقابل هر بیت در کدام گزینه نادرست است؟
الف) یکی را به سر بر نهد تاج بخت / یکی را به خاک اندر آرد ز تخت (کنایه)
ب) مهربان و ساده و بیکینه است / مثل نوری در دل آیینه است (تضاد)
ج) کای فلان چاشت بده یا شامم / نان و آبی که خورم و آشامم (مراعات نظیر)
د) دوستی از من به من نزدیکتر / از رگ گردن به من نزدیکتر (تکرار)
پاسخ: گزینه د
۱۱. در کدام گزینه مهمترین مثنویهای فارسی به درستی آمده است؟
الف) بهارستان - بوستان - پریشان
ب) پریشان - شاهنامه - گلستان
ج) لیلی و مجنون - شاهنامه - گلستان
د) لیلی و مجنون - شاهنامه - بوستان
پاسخ: گزینه د
۱۲. مفهوم کدام گزینه نادرست است؟
الف) دل رمیده ما را انیس و مونس شد. (همدم دل عاشق و پریشان ما شد.)
ب) که نیام بر در تو بالین نه (محتاج تو نیستم.)
ج) اکنون که به نادانی خود معترف شدی تو را بیاموزم. (حالا که به نادانی خودت اقرار کردی به تو یاد میدهم.)
د) این باری است که بر دوش تو نهاده شده است. (تو باید رنج و سختی را تحمل کنی.)
پاسخ: گزینه د
۱۳. در کدام گزینه هسته یک گروه اسمی، دارای هر دو وابسته پیشین و پسین است؟
الف) همین سربازان سربلند با علم و دانش خود توانستند حافظ آبروی ایران اسلامی باشند.
ب) ایران، سرزمینی بزرگ و عزیز و شکوهمند است.
ج) جوانان مومن و سربازان شجاع در برابر دشمن حماسه آفریدند.
د) ایران سرافراز هرگز رنگ نباخت و بر خود نلرزید.
پاسخ: گزینه الف
۱۴. کدام گزینه به درستی معنی شده است؟
الف) به حلاوت بخورم زهر که شاهد ساقی است. (با لذت و شیرینی زهر را مینوشم که ساقی مرا مشاهده میکند.)
ب) ای وطن، ای دل مرا مأوا. (ای وطن تو برای دل من پناهگاه هستی.)
ج) ای هدهد صبا به سبا می فرستمت. (ای هدهد تو را به سرزمین سبا میفرستم.)
د) وی نوازنده دلهای نژند. (تو برای دلهای غمگین آهنگ مینوازی.)
پاسخ: گزینه ب
۱۵. کدام گزینه از نظر ساختار با بقیه متفاوت است؟
الف) ایستاد و کاغذ را برگرفت و آن کاغذ معطّر گرداند و اندر شکاف دیوار نهاد.
ب) آقا مهدی دو دستش را میان نامهها برد و در حالی که آنها را بو میکرد جواب میداد.
ج) هر روز بامداد برخاستی و کلید برداشتی و در خانه باز کردی و تنها در آنجا شدی.
د) آری به قدر میگویم و بیموقع و بیحساب نمیگویم، به قدر فهم مستمعان میگویم.
پاسخ: گزینه ب
در دوران دفاع مقدس، جوانان مومن و سربازان شجاع این ملت در برابر تازش دشمن، به لطف پروردگار مهربان، حماسههای شگفت انگیز آفریدند و پس از پایان جنگ تحمیلی، همت و تلاش همین سربازان سربلند و دلاوران رشید، با علم و دانش و تخصص و تعهد درآمیخت، تا حافظ آبروی این سرزمین آسمانی و بیانگر فکر ایرانی باشد.
این یکی از عادات ماست که هر چه داریم، پاس نمیداریم و همین که از دست رفت، متوجه خطای خود میشویم. انگشت ندامت به دندان میگزیم و سودی نمیبریم. بنابراین، همیشه باید به خاطر داشته باشیم که وقت، عزیز و گرانبهاست. از تلف کردن آن جز حسرت و ندامت ثمری نخواهیم برد.
ادبیات به یاری ابزارها و عوامل گوناگون پدید میآید. نخستین ابزار پیدایش ادبیات، زبان است. زبان، عامل انسجام و وحدت همه اقوام یک سرزمین است.
بهلول گفت:« تو دعوی دانایی میکردی، اکنون که به نادانی خود معترف شدی، تو را بیاموزم. بدان که اینها که تو گفتی همه فرع است و اصل در خوردن، آن است که لقمه حلال باید و اگر حرام را صد از این گونه آداب به جا بیاوری فایده ندارد و سبب تاریکی دل میشود و در آداب خواب، اصل این است که در دل تو بغض و کینه و حسد مسلمان نباشد و در ذکر حق باشی تا به خواب روی.» جنید دست بهلول را بوسید و او را دعا کرد.
ای روی نکوی تو سردفتر دیوانها / وی طلعت روی تو زینتده عنوانها
رعد و برق شب طنین خندهاش / سیل و طوفان نعره توفندهاش
پیش از اینها خاطرم دلگیر بود / از خدا در ذهنم این تصویر بود
اگر در تماشای یکی از پرهای طاووس دقت کنی لحظهای به سرخی گل و لحظهای به زردی زر ناب جلوه میکند. جوانه عزیز به سرزمین ما خوش آمدی. سالهاست که در اینجا جوانهای سر از خاک بیرون نیاورده است.
میهن شکوهمند ما، خاستگاه بخردان و روشنرایان و کشور مردان گرد، یلان پردل و پهلوانانی نامدار، سرزمینی است که ما بدان مینازیم و سر از همگنان برمیافرازیم. تو از آن آزاد اندیشانی هستی که پایدار و نستوه، استوار چون کوه میکوشند آن گروه از ایرانیان را که از خویش بیگانه شدهاند، به خویشتن بازآورند.
تویی که بر فر و فروغ ایران خواهی افزود و چشم جهانیان را به خیرگی خواهی کشاند و تیرگی ناخویشتنشناسی و از خود بیگانگی را خواهی زدود.
بخوان و بجوی و بپوی و ایران خود را بشناس و پروردگار خود را سپاس بگزار به پاس آنکه تو را فرزند ایران برگزید.
چه تصوری از آینده خود دارید؟ حتما به زندگی شیرین و موفقی میاندیشید که نصیب شما میشود.
حد من نیست ثنایت گفتن / گوهر شکر عطایت سفتن
۱. متن زیر را به زبان فارسی معیار بنویسید.
«هر وقت میشینم به زبان فارسی فکر میکنم، فردوسی به یادم میاد و با خود میگم این مرد چقدر بزرگ بود و چه خدمت عظیمی به کشور ایران کرد. زبان فارسی رو، زیر چتر خودش درآورد و همه مردم این سرزمین را و مانند مادر مهربان بود در طول تاریخ برای همه.
زبان فارسی، یه عالمه همراه و همنشین داره در گوشه و کنار ایران و جهان و با همه گویشها و لهجههای ایرانی، همیشه داد و ستد و رفتاری دوستانه داره. فارسی و دیگر زبانهای ایرانی کلمههایی را به هم قرض میدن و از تواناییهای همدیگه بهره میگیرن و این باعث میشه هر دو طرف، همیشه قوی و پابرجا باشن.
غیر از فردوسی، بزرگان دیگه هم به زبان و فرهنگ کشور ایران یاری رساندن. بوعلی، فارابی، سعدی، مولوی، حافظ، جامی، ملاصدرا، تا زمان ما شهریار، مطهری، حسابی و ... همه این استادان. فرزندان این میهن عزیز هستن که در دامن فرهنگ ایران اسلامی و زبان فارسی پرورش یافتن.»
۲. جملههای زیر را ویرایش کنید.
الف) مراسم بزرگداشت خانم مرحومه ایرانی برگزار شد.
ب) برای حفظ میهن جاناً و مالاً باید تلاش کرد.
ج) خواهشاً این موضوع را تلفناً به خانوادهتان بگویید.
د) کتابی که هفته قبل پدرم برایم خریده بود را خواندم.
۳. حکایت زیر را بازنویسی کنید.
مردکی را چشم درد خاست. پیش بیطار رفت که دوا کن. بیطار از آنچه در چشم چارپای میکند در دیده او کشید و کور شد. حکومت به داور بردند. گفت: بر او هیچ تاوان نیست اگر این خر نبودی، پیش بیطار نرفتی.
از شگفتانگیزترین پرندگان در آفرینش، طاووس است که خداوند آن را در استوارترین شکل بیافریند؛ با بالهای زیبا که پرهای آن به روی یکدیگر انباشته شده و دم کشیدهاش که آن را چونان چتری گشوده است.
اگر در انجام وظایف خود تعلّل کنیم، حق آیندگان را پایمال کردهایم. وقت ما در سلسله کائنات جای مخصوص دارد و باید آن را برای کارهای مفید صرف کنیم وگرنه نظام آفرینش را به هم زدهایم و خطای بزرگی مرتکب شدهایم.
وقتی شما به یک اثر ادبی مانند شاهنامه، گلستان و مثنوی مولوی رو میکنید، چهره انسانهای آن جامعه و رفتار و منش اجتماعی اشخاص را پیش چشم خود دارید. اصولاً کلید شناخت هر ملّتی، ادبیات آن ملّت است.
ایران، سرزمین بزرگ و عزیز و شکوهمند است. اگرچه در طول تاریخ، ستمها و گزندهای فراوانی دیده، امّا هرگز ایمان، عزّت و اراده استوار خود را از دست نداده است.
هیاهوی کلاغها سکوت باغ را میشکست. برف به آرامی میبارید. صدای کلاغها گوش محّمد تقی را آزاد میداد؛ صدای استاد را از پشت درهای بسته به سختی میشنید.
اگر اندیشهات را به کار گیری تا بتوانی به راز آفرینش پی ببری، دلایلی روشن به تو خواهند گفت که آفریننده مورچه کوچک، همان آفریدگار درخت بزرگ خرماست.
فرزندم! تو از آن آزاد اندیشانی که پایدار و نستوه، استوار چون کوه میکوشند که آن گروه از ایرانیان را که از خویش بیگانه شدهاند، به خویشتن باز آورند و به خود بشناسانند.
مبادا گذر عمر را به مسخره بگیرید یا به حرف بزرگترهایتان گوش نکنید و از تجربههای آنان بهره نگیرید.
زبان هر جامعه در هر دورهای، نماینده فکر و فرهنگ همان روزگار است. بهترین راه برای آشنایی با اندیشهها و باورهای هر جامعه، روی آوردن به ادبیات همان جامعه است.
عمر خود را تلف نکن. در وقت خویش صرفه جویی کن. قدر امروز را بدان و کار امروز را به فردا میفکن.
کشاورزان از ملخها میترسند و قدرت دفع آنها را ندارند حتی اگر همه متحد شوند، ملخها نیرومندانه وارد کشتزار میشوند و آنچه میل دارند میخورند. در حالی که تمام اندامشان به اندازه یک انگشت باریک نیست.
بدان و آگاه باش که آنچه من با تو میگویم از سر آگاهی است و برآمده از باوری استوار، بدانچه تو میدانی. تویی که بر فرّ و فروغ ایران خواهی افزود و چشم جهانیان را به خیرگی خواهی کشاند و تیرگی ناخویشتنشناسی و از خود بیگانگی را خواهی زدود.
جمعیت که از این جواب به وجد آمده بودند، بیاختیار دست زدند و هلهله و شادی کردند. محّمد تقی سرانجام توانست با تلاش و پشتکار فراوان به مقام صدراعظمی برسد و لقب امیرکبیر بیابد و منشأ خدمات فراوانی برای کشور عزیزش ایران باشد.
ایران، سرزمینی بزرگ و عزیز و شکوهمند است. سرزمینی که دین و زبان و فرهنگ و جسم و جان من و تو در آن پرورش یافته و اکنون پارهای از پیکره ماست.
وقتی شما به یک اثر ادبی مانند شاهنامه، گلستان و مثنوی مولوی رو میکنید، چهره انسانهای آن جامعه و رفتار و منش اجتماعی اشخاص را پیش چشم خود دارید. اصولاً کلید شناخت هر ملتی ادبیات آن ملت است.
روزها یکی پس از دیگری، از پی هم میگذرند و همین که سپری شدند، باز آوردنشان محال است. از گذشته درس بگیریم، حال را آگاهانه بگذرانیم و به آینده امیدوار باشیم.
۱. در متن زیر چهار غلط املایی وجود دارد. آن را بیابید و صحیح آنها را بنویسید.
میرزا ابوالقاسم لهظهای مکس کرد. چشمانش را بست و شروع به خواندن کرد. آن مرد از شادی چشمانش درخشید و با لحجه خاصی گفت:« فوقالعاده است.» آن شخص پی برد که میرزا ابوالقاسم در ریاضی، فلسفه، حکمت و علوم قرآنی نیز استعداد بینضیری دارد.
۲. در نوشتن املای دو کلمه «اساس» و «اثاث» باید دقت کنیم. زیرا تلفظ یکسانی دارند اما «اساس» به معنای ………. و اثاث به معنای ………. است.
۳. واژههای زیر را در جمله به کار ببرید.
زنهار - طرب
۴. مفرد جمع مکسرهای زیر را بنویسید.
مطالب - آثار - آرا - اغراض
۵. یکی از راههای تشخیص درست املا کلمات علاوه بر توجه به معنا، دقت در ………. زبان است.
۶. دو کلمه «قدر» و «غدر» را نباید به جای هم به کار برد. زیرا «قدر» به معنای ……….. و «غدر» به معنای ………. است.
۷. معادلهای فارسی واژههای قرضی زیر را بنویسید.
ایمیل - فاکس
۸. مترادف و متضاد کلمههای زیر را بنویسید.
محروم - خالص
۹. متن زیر را با تبدیل ضمیر «من» به «او» بازنویسی کنید.
«من نمیخواهم و نمیگذارم یأس قدم در قلبم بگذارد. امید، چراغ زندگی من است.»
۱. معنی و مفهوم اشعار و عبارات زیر را بنویسید.
سر به هم آورده دیدم برگهای غنچه را / اجتماع دوستان یکدلم آمد به یاد
شکر گویم که مرا خوار نساخت / به خسی چون تو گرفتار نساخت
آه و افسوس از آن روز که در دشت بلا / بود آن خسرو بیلشکر و یاور تشنه
مرد گفت: خداوندش را بگوی که گرگ ببرد.
بهلول گفت: چه جای طعام خوردن که سخن گفتن هم نمیدانی
۲. واژهها را معنی کنید.
فرط:
تعلل:
طرّار:
استعمال:
جیب:
نژند:
پلشتی:
مریدان:
۳. آرایههای ادبی را مشخص کنید.
صبح صادق قدرت کاذب شکست. (یک مورد)
تشنه لب کشته شود در لب شط از چه گناه (یک مورد)
محمدتقی شنیدهها را بر کاغذ ذهن مینوشت و تکرار میکرد. (یک مورد)
۴. نقش کلمات مشخص شده را بنویسید. (متمم، نهاد، مفعول و مسند)
چه پرسش دقیقی از معلم پرسیدی.
زنان اندیشمند زینت جامعه هستند.
مردی در راهی میرفت.
۵. در گروههای اسمی زیر هسته و وابسته را مشخص کنید و بنویسید وابستهها از چه نوعی هستند؟
این ملت شجاع
پنج گل
هر مادر دلسوز
۶. تعداد جملهها را مشخص کنید.
گفت: بر من تیغ تیز افراشتی / از چه افگندی مرا بگذاشتی
۷. از هر نویسنده یک اثر بنویسید.
قیصر امینپور:
مولوی:
جامی:
قاآنی شیرازی:
۸. این آیه با کدام بیت شعر ارتباط معنایی دارد؟
قولو الحق ولو علی انفسکم
۹. جناس را با مثال تعریف کنید.
۱۰. یک تشبیه کامل بنویسید و چهار رکن اصلی آن را نشان دهید.
۱۱. به سوالات زیر پاسخ دهید.