
خروشان سواران و اسپان ز دشت *** ز بهرام و کیوان، همی برگذشت
صدای فریاد سواران و شیهه بلند اسبها در میدان جنگ از سیاره بهرام (مریخ) و کیوان (زحل) نیز بالاتر رفت.
همه تیغ و ساعد ز خون بود لعل *** خروشان دل خاک در زیر نعل
شمشیر و دستهای جنجگویان از خون سرخ شده بود. زمین به سبب تاخت و تاز اسبها به لرزه در آمده بود.
نماند ایچ با روی خورشید، رنگ *** به جوش آمده خاک بر کوه و سنگ
خورشید از شدت ترس رنگش پریده بود. خاک زمین و کوهستان از ترس هجوم جنگآوران، دچار اضطراب و دلهره شده بود.
به لشکر چنین گفت کامو گرد *** که گر آسمان را بباید سپرد
کاموس پهلوان به لشکرش چنین گفت که اگر لازم باشد، برای این جنگ از آسمان هم میگذریم.
همه تیغ و گرز و کمند آورید *** به ایرانیان، تنگ و بند آورید
شما شمشیر و گرز و طناب بیاورید و ایرانیان را در تنگنا قرار دهید و به بند و زنجیر بکشید.
دلیری کجا نام او اشکبوس *** همی برخروشید، بر سان کوس
دلاور و جنگجویی که نامش اشکبوس بود، مانند طبل بزرگ جنگی نعره برآورد و خروشید.
بیامد که جوید ز ایران، نبرد *** سر همنبرد اند آرد به گرد
اشکبوس آمد تا از لشکر ایران حریفی پیدا کند و او را شکست دهد و بکشد.
بشد تیز، رهام با خود و گبر *** همی گرد رزم اندر آرد به ابر
رهام، آماده و مسلح به میدان جنگ رفت و از نبرد آن دو پهلوان، گرد و خاک به آسمان بلند شد.
برآویخت رهام با اشکبوس *** برآمد ز هر دو سپه، بوق و کوس
رهام با اشکبوس به مبارزه پرداخت و از هر دو لشکر صدای شیپور و طبل جنگی بلند شد.
به گرز گران، دست برد اشکبوس *** زمین آهنین شد، سپهر آبنوس
اشکبوس گرز سنگین خود را برداشت و زمین مثل آهن سخت و آسمان پر از گرد و غبار شد.
برآهیخت رهام، گرز گران *** غمی شد ز پیکار، دست سران
رهام نیز برای مقابله با اشکبوس، گرز سنگین خود را بلند کرد و با او به نبرد پرداخت. بعد از مدتی دست مبارزان از نبرد با گرزهای سنگین خسته شد.
چو رهام گشت از کشانی ستوه *** بپیچید زو روی و شد سوی کوه
وقتی رهام در نبرد با اشکبوس درمانده و عاجز شد، فرار کرد و به سوی کوه رفت.
ز قلب سپاه اندر آشفت طوس *** بزد اسپ، کاید بر اشکبوس
طوس (فرمانده سپاه ایران) از فرار رهام خشمگین شد. اسب خود را به حرکت درآورد تا به نبرد اشکبوس برود.
تهمتن برآشفت و با طوس گفت *** که رهام را جام باده است جفت
در این لحظه رستم با ناراحتی و عصبانیت به طوس گفت: رهام اهل خوشگذرانی است و مرد جنگ نیست!
تو قلب سپه را به آیین بدار *** من اکنون، پیاده، کنم کارزار
تو مرکز سپاه را حفظ کن و منظم نگهدار، من اکنون پیاده با اشکبوس میجنگم.
کمان به زه را به بازو فگند *** به بند کمر بر، بزد تیر چند
رستم کمان آماده خود را به بازویش انداخت و چند تیر در کمربند خود قرار داد.
خروشید: کای مرد رزمآزمای *** همآوردت آمد، مشو باز جای
رستم خطاب به اشکبوس فریاد زد: ای مرد جنگجو! حریفت به میدان آمد، فرار کن!
کشانی بخندید و خیره بماند *** عنان را گران کرد و او را بخواند
اشکبوس خندید و با تعجب رستم را نگاه کرد. سپس اسبش را متوقف کرد و رستم را مورد خطاب قرار داد.
بدو گفت خندان: که نام تو چیست؟ *** تن بیسرت را که خواهد گریست؟
با لبخند به رستم گفت: نام تو چیست؟ *** چه کسی بر تن بیسر تو گریه خواهد کرد؟
تهمتن چنین داد پاسخ که نام *** چه پرسی کزین پس نبینی تو کام
رستم پاسخ داد که چرا نام مرا میپرسی؟ در حالی که به زودی کشته میشوی و به آرزویت که کشتن من است نمیرسی.
مرا مادرم نام، مرگ تو کرد *** زمانه مرا پتک ترگ تو کرد
مادرم نام مرا «مرگ اشکبوس» نهاده است و سرنوشت هم مرا پتکی ساخته تا بر سر تو کوبیده شوم. (تو را بکشم)
کشانی بدو گفت: بیبارگی *** به کشتن دهی سر به یکبارگی
اشکبوس گفت: بدون اسب به میدان جنگ آمدهای. خیلی زود خود را به کشتن میدهی.
تهمتن چنین داد پاسخ بدوی: *** که ای بیهده مرد پرخاشجوی
رستم به اشکبوس چنین پاسخ داد: که ای جنگجوی بیهودهگو
پیاده، ندیدی که جنگ آورد *** سر سرکشان، زیر سنگ آورد؟
آیا تاکنون ندیدهای که کسی پیاده بجنگد و پهلوانان نیرومند را شکست دهد؟
هم اکنون تو را، ای نبرده سوار *** پیاده بیاموزمت کارزار
از سوارکار جنگجو، هم اکنون پیاده، روش جنگیدن را به تو میآموزم. ( یا: روش پیاده جنگیدن را به تو میآموزم.)
پیاده مرا زان فرستاد، طوس *** که تا اسب بستانم از اشکبوس
طوس به این دلیل مرا پیاده به مبارزه فرستاده است که اسب تو را به غنیمت بگیرم.
کشانی بدو گفت: با تو سلیح *** نبینم همی جز فسوس و مزیح
اشکبوس به رستم گفت: من سلاحی غیر از مسخره کردن و شوخی با تو نمیبینم.
بدو گفت رستم که تیر و کمان *** ببین تا هم اکنون، سر آری زمان
رستم به او گفت به تیر و کمانم با دقت نگاه کن که دیگر عمرت به پایان رسیده است.
چو نازش به اسپ گرانمایه دید *** کمان را به زه کرد و اندر کشید
رستم وقتی دید اشکبوس به اسب اصیل خود مینازد، کمان را آماده کرد و زه آن را کشید.
یکی تیر زد بر بر اسپ اوی *** که اسپ اندر آمد ز بالا به روی
تیری به پهلوی اسب او زد به گونهای که اسب سرنگون شد و به زمین افتاد.
بخندید رستم، به آواز گفت *** که بنشین به پیش گرانمایه جفت
رستم خندید و با تحقیر و تمسخر فریاد زد: حالا پیش اسب عزیزت بنشین.
سزد گر بداری، سرش در کنار *** زمانی برآسایی از کارزار
شایسته است که برای لحظاتی سر اسب را در آغوش بگیری و کمی استراحت کنی.
کمان را به زه کرد زود اشکبوس *** تنی، لرزلرزان و رخ، سندروس
اشکبوس در حالی که از شدت خشم میلرزید و رخسارش زرد شده بود، سریع کمان را آماده کرد.
به رستم بر آنگه ببارید تیر *** تهمتن بدو گفت: بر خیره خیر
همی رنجه داری تن خویش را *** دو بازوی و جان بداندیش را
سپس به سوی رستم تیرهای زیادی روانه کرد. رستم به او گفت: بیهوده تن و بازوها و روح بیعقل خود را خسته میکنی.
تهمتن به بند کمر برد چنگ *** گزین کرد یک چوبه تیر خدنگ
رستم به تیردان دست برد و یک تیر محکم از جنس چوب خدنگ انتخاب کرد.
یکی تیر الماس پیکان، چو آب *** نهاده بر او چار پر عقاب
تیری بُرنده مثل الماس که نوک آن صیقل داده و بر آن چهار پر عقاب بسته بودند. (که پس از پرتاب منحرف نشود.)
کمان را بمالید رستم به چنگ *** به شست اندر آورده، تیر خدنگ
رستم کمان را در دست گرفت و با انگشست شست، تیر خدنگ را در کمان نگهداشت و آماده پرتاب کرد.
بزد بر بر و سینه اشکبوس *** سپهر آن زمان، دست او داد بوس
رستم تیر را به سینه اشکبوس زد و آسمان در آن لحظه دست رستم را بوسید و او را تحسین کرد.
کشانی هم اندر زمان، جان بداد *** چنان شد که گفتی ز مادر نزاد
اشکبوس در همان لحظه جان داد، به طوری که گویی اصلا به دنیا نیامده بود.
ابنوس: درختی که چوب سیاه رنگ و صیقل پذیری دارد. مجازاً به معنی تیره و سیاه
بارگی: اسب
بهرام: سیاره مریخ
پتک: چکش بزرگ فولادین
ترگ: کلاهخود
تیز: تند و سریع
خدنگ: درختی بسیار سخت، محکم و صاف که از چوب آن نیزه و تیر و مانند آنها میساختند.
خُود: کلاه فلزی جنگ
زه: چله کمان، وتر
سلیح: افزار جنگ
عنان: افسار
کام: آرزو
کاموس: یکی از فرماندهان زیردست افراسیاب
کوس: طبل
کیوان: سیاره زحل
گبر: نوعی لباس جنگی
گرد: پهلوان
مزیح: شوخی
هماورد: حریف