
مقدمه مترجم
روتخر برخمان نویسنده و تاریخ نگار جوان هلندی است که با دو کتابهای قبلیاش «آدمی، یک تاریخ نویدبخش» و «آرمانشهری برای واقعگرایان» به شهرت جهانی رسید. او در جدیدترین اثرش، «اخلاق بلندپروازی»، روی دغدغهای مهم دست گذاشته است: اینکه چرا بسیاری از ما استعداد و انرژیمان را صرف کارهایی میکنیم که معنای چندانی برای دنیا ندارند؟ برخمان با بیانی ساده و مستند به ما یادآوری میکند که «جاهطلبی» الزاماً به معنی دنبال پول و مقام رفتن نیست؛ بلکه میتوان همین انرژی و انگیزه را برای حل مشکلات واقعی این دنیا و در نهایت آرامش و رضایت درونی خود به کار گرفت. مطالعه این اثر به همه آنهایی که دوست دارند زندگیشان معنایی داشته باشد و اثری مثبت از خود به جا بگذارند، انگیزهای قوی و راهکارهایی روشن و ساده میدهد. «جاهطبی اخلاقی» احتمالاً رایج ترین گزینه در زبان فارسی برای ترجمه عنوان اصلی کتاب باشد، اما مطالعه متن و پیگیری ایدهای که مولف در پی تشریح آن است، من را به معادل شیواتر و البته ظریفتر «اخلاق بلندپروازی» رساند.
تمام پانویسها از مترجم است و افزودهها و توضیحات مولف که با شمارههای داخل قلاب مشخص شدهاند، در پایان کتاب در دسترس است.
پیشگفتار
نمیتوانم باور کنم که هدف از زندگی «خوشبخت» بودن است. به عقیده من، هدفِ زندگی مفید بودن، مسئولیتپذیر بودن، شریف بودن و با شفقت بودن است. هدف زندگی، پیش از هر چیز این است که وجودت مایه اثر باشد: به حساب بیایی، پای چیزی بایستی و زیستن تو بر روی این زمین، اساساً تفاوتی ایجاد کند.
لئو روستن، نویسنده (۱۹۹۷–۱۹۰۸)
متخصصان اعصاب و روان بهسختی میتوانستند چیزی را که جلو چشمشان بود باور کنند. آنها تا به حال هرگز مغزی شبیه به این ندیده بودند. صبح زود ۲۲ مه ۲۰۰۱ بود و اعضای تیم در آزمایشگاهی در دانشگاه ویسکانسین، به آخرین اسکنهای یک امآرآی (MRI) خیره شده بودند. این چه وضعیتی است؟ سوژه آزمایش، سطحی از امواج گاما را نشان میداد که در علوم اعصاب کاملاً بیسابقه بود. سمت چپ قشر جلوپیشانی مغز - یعنی همان بخشی که با شادکامی مرتبط است - سرشار از فعالیت بود؛ در حالی که سمت راست آن - که با افکار منفی پیوند دارد - تقریباً هیچ علامتی را ثبت نمیکرد. وقتی دانشمندان نتایج خود را منتشر کردند، مطبوعات خبردادند که مردی با زیباترین مغزِ روی زمین را یافتهاند. یک خبرنگار بریتانیایی نوشت: میزانِ تسلط او بر ذهن خودش حیرتآور است و انرژی مثبت مغزش از هر مقیاسی فراتر است.» این مرد چه کسی بود و مغز او چطور به این وضعیت رسیده بود؟
مردی که درون دستگاه امآرآی قرار داشت، یک راهب بودایی به نام متیو ریکارد بود. او در پاریس بزرگ شده و مدرک دکترای خود را در رشته ژنتیک مولکولی از انستیتوی معتبر پاستور گرفته بود. اما ریکارد در سن بیست و شش سالگی، در حالی که آیندهٔ علمی درخشانی پیش رو داشت، همه چیز را رها کرد و به تبت رفت. او در آنجا، در هوای رقیق هیمالیا، زیر نظر استادان بزرگ بودایی به تحصیل پرداخت. ریکارد در نهایت بیش از ۶۰ هزار ساعت مدیتیشن را در کارنامه خود ثبت کرد. او سال به سال، مغز خود را با افکار عشق و شفقت تغذیه کرد و نتیجهای خیرهکننده گرفت. طبق تیترهای خبری در سراسر جهان، ریکارد زمانی که کارش به آن دستگاه ام آر آی کشید، «خوشحالترین مرد جهان» بود. آنچه این راهب به آن دست یافت، چیزی است که میلیونها نفر به عنوان هدف نهایی زندگی خود به دنبالش میدوند. ما هرگز از جملات قصار، روشها و ترفندهای زندگی که نویدبخش ذهنآگاهی، رفاه و خوشبختی بیشتر هستند، سیر نمیشویم. شما بهراحتی میتوانید شصت هزار ساعت از وقت خود را صرف مطالعه هزاران کتاب دربارهٔ هفت عادت، دوازده قانون یا راز بزرگ داشتن زندگی طولانی و شاد کنید؛ همه اینها به امید اینکه روزی مغزی به زیبایی این مرد فرانسوی مشهور داشته باشید.
اما میتوانید به جناب ریکارد جور دیگری هم نگاه کنید. اینجا با مردی طرف هستیم که ۶۰ هزار ساعت - یعنی ۷۵۰۰ روز کاری، یا سی سال کار تماموقت - را درون ذهن خودش سپری کرده است. سی سالی که در آن کار چندانی برای دیگران انجام نداد؛ سی سالی که در آن برای تبدیل کردن دنیا به جایی بهتر، یک قدم برنداشت. شاید شما آرزو داشته باشید با زمان محدودی که روی این سیاره دارید، کار دیگری انجام دهید. شاید خوشبختی خودتان، هدف اولیه (چه برسد به هدف نهایی) زندگیتان نباشد. شاید دلتان نخواهد در بستر مرگ، با این حس آزاردهنده روبرو شوید که توانایی انجام کارهای بیشتری یا شاید خیلی بیشتر را داشتید. در این صورت، شما به کتابی نیاز دارید که فراتر از جدیدترین راهنمای یافتن خوشبختی باشد. کتابی که زندگی را آسانتر نکند، بلکه کتابی که زندگی را کمی سختتر کند. کتابی که مایه تسلای خاطر نباشد، بلکه کتابی که ایجاد چالش و تنش کند. از آن دست کتابهایی که پیش خود آرزو میکنید کاش هرگز سراغش نمیرفتید، چون به محض اینکه آن را زمین بگذارید، شاید مجبور شوید زندگیتان را تغییر دهید. این، همان کتاب است.
نه، تو اصلاً همینطوری که هستی عالی نیستی!
ممکن است آدمها تمام زندگی خود را صرف بالا رفتن از نردبان موفقیت کنند، فقط برای اینکه وقتی به آن بالا رسیدند، بفهمند نردبان به دیوار اشتباهی تکیه داده شده است.
آلن رین، نویسنده (۱۸۳۶–۱۹۰۸)
۱.
در میان تمام چیزهایی که در روزگارِ غرق در مصرفگرایی ما هدر میروند، بزرگترینشان استعدادهای هدررفته است. میلیونها نفر در سراسر جهان زندگی میکنند که میتوانند به بهتر شدن این دنیا کمک کنند، اما این کار را نمیکنند. چرا؟ پیش از هر چیز یک دلیل واضح وجود دارد: آنها فرصتش را پیدا نمیکنند. هر چه باشد، نیمی از مردم دنیا مجبورند با کمتر از هفت دلار در روز سر کنند. چند انیشتینِ پنهان در میان آنها روزگار میگذراند؟
اما در اینجا منظور صحبت من افرادی هستند که تمام فرصتها در اختیارشان قرار داده شده است. کسانی که قدرت ساختن حرفه خود را دارند، هرچند این را هرگز از روی رزومههای کلیشهای متداول نمیشود فهمید. افراد با استعدادی که هر چه بخواهند میتوانند به دست بیاورند، اما با این حال در شغلهای کسلکننده، بیمعنی یا کاملاً زیانبار گرفتار میشوند. برای این نوع تلف شدگی یک پادزهر وجود دارد و نام آن «جاهطلبی اخلاقی» است. جاهطلبی اخلاقی یعنی اراده برای تبدیل کردن دنیا به جایی به مراتب بهتر؛ یعنی وقف کردن زندگیِ کاری خود برای چالشهای بزرگ زمانه ما، خواه تغییرات اقلیمی باشد یا فساد، نابرابری شدید یا بیماری همهگیر بعدی. اشتیاقی درونی برای ایجاد تفاوت و ساختن میراثی که واقعاً اهمیت داشته باشد.
جاهطلبی اخلاقی با یک درک ساده آغاز میشود: شما فقط یک بار زندگی میکنید. زمانی که در این دنیا برای شما باقی مانده، گرانبهاترین دارایی شماست. شما نمیتوانید برای خود زمان بیشتری بخرید و هر ساعتی که سپری میشود، برای همیشه رفته است. یک عمر کاری تماموقت شامل حدود ۸۰ هزار ساعت، یا ۱۰ هزار روز کاری، یا ۲۰۰۰ هفته کاری است. اینکه این زمان را چگونه سپری میکنید، یکی از مهمترین تصمیمات اخلاقی زندگی شماست.
خب، میخواهید چه چیزی در رزومهتان باشد؟ به دنبال یک فهرست قابل قبول، اما بیروح و معمولی هستید؟ یا سقف خواستههایتان را بالاتر میبرید؟ افرادی با جاهطلبی اخلاقی، همسو با توده مردم حرکت نمیکنند، بلکه به مفهوم عمیقتری از آزادی باور دارند. آزادیِ کنار زدن معیارهای سنتی موفقیت برای ساختن مسیر خود در جاده زندگی، با این آگاهی که این سفری است که تنها یک بار میتوانید آن را تجربه کنید.
کسانی که به دنبال انجام یک کار خیر در دنیای امروز هستند، نیازبه جستجوی زیادی ندارند. ما که هنوز از شوک یک همهگیری جهانی خارج نشدهایم، برای اولین بار پس از سالها شاهد افزایش شدید گرسنگی هستیم. در همین حال، استبداد و خودکامگی در حال رشد است و تعداد افرادی که از خانههای خود رانده شدهاند برای نخستین بار از مرز ۱۰۰ میلیون نفر گذشته است. این درحالی است که دمای هوا به طور مدام در حال ثبت رکوردهای بیسابقه است و اقلیمشناسان بر ضرورت ایجاد تحولی اساسی در جامعه، چنانکه تا کنون در شرایط صلح تلاش مشابهی برای آن نشد ه است، تأکید میکنند. خلاصه اینکه: این دوران نیازمند بلندپروازی اخلاقی است.
حالا ممکن است فکر کنید: «همه اینها خیلی خوب و قشنگ است، اما من یک شغل تماموقت، دو تا بچه و یک وام مسکن دارم. خوشحال میشوم که زبالهها را بازیافت کنم و گهگاهی پنیر سویا بخورم، اما یک دگرگونی بنیادی؟ نه، ممنون.» در این صورت، شاید این کتاب برای شما نباشد. منظورم این است که وقتی پای یک سگ لابرادودل، یک ست چاقوی پنیرخوری، یا یک ماشین چمنزنی رباتیک به زندگیتان باز میشود، عموماً راه بازگشتی وجود ندارد. اما اگر شنیدن این حرف برایتان آزاردهنده است - که تصور میکنم احتمالاً باشد - پس هر طور که میتوانید خلافش را به من ثابت کنید. من یاد گرفتهام که همیشه استثناهایی وجود دارد و در این کتاب میخواهم نشان دهم که شما میتوانید همان استثنا باشید. وقتی نوبت به جاهطلبی اخلاقی میرسد، هرگز برای وارد میدان شدن دیر نیست.
۲.
بیایید با یک مدل ساده از آنچه که میتوانید با استعدادهایتان انجام دهید، شروع کنیم. چه تمام مسیر شغلیتان پیش رویتان باشد و چه به فکر ایجاد یک تغییر باشید، به نظر من به طورکلی چهار گزینه پیش رو دارید:
شغلهای دسته اول: نه چندان بلندپروازانه، نه چندان آرمانگرایانه
بعضی از شغلها واقعاً ارزش افزودهی چندانی ندارند. منظورم کسانی هستند که گزارشهایی مینویسند که هیچکس نمیخواند، یا همکارانی را مدیریت میکنند که اصلاً نیازی به مدیریت ندارند. تحقیقات اخیر نشان میدهد که حدود ۸ درصد از کل شاغلین فکر میکنند شغلشان کاملاً بیهوده است. ۱۷ درصد دیگر هم اعتراف میکنند که دربارهی اینکه آیا شغلشان اصلاً فایدهای برای جامعه دارد یا نه، شک و تردیدهایی دارند.
مردمشناس فقید، دیوید گریبر (۱۹۶۱–۲۰۲۰)، یک اصطلاح فنی و کاملاً تخصصی برای اینگونه موقعیتهای شغلی داشت: «شغلهای مزخرف». حالا ببینیم اینجا اساساً صحبت دربارهی چه نوع شغلهایی است؟ حقیقت این است که دقیقاً میدانیم کدام شغلها منظورمان نیست. در سال ۲۰۲۰، یعنی همان اوایل همهگیری کووید-۱۹، لیستهای «کارکنان حیاتی و ضروری» همهجا به چشم میخورد: از نیروهای خدماتی و پاکبانها گرفته تا معلمان، آتشنشانها، رانندگان اتوبوس و پرستاران. اینها همان آدمهایی هستند که چرخ دنیا را میچرخانند؛ آنها نیازی به سخنرانی و موعظه دربارهی «بلندپروازی اخلاقی» ندارند.
اما در مقابل، طبقهای از شغلهای نه چندان مفید هم وجود دارد. طبقهای متشکل از اینفلوئنسرها، بازاریابها، دلالها و کارچاقکنها، مدیران، مشاوران و وکلای شرکتهای بزرگ یعنی تمام آن آدمهایی که اگر دست به اعتصاب بزنند، هیچ اتفاقی نمیافتد و کار دنیا لنگ نمیماند. نکتهی جالب و عجیب اینجاست که این گروه شامل تعداد زیادی از زنان و مردانی است که مدارک تحصیلی دهانپُرکن و به همان اندازه حقوقهای نجومی دارند. این وضعیت مرا به یاد آن کارمند فیسبوک میاندازد که میگفت: «برترین مغزهای نسل من دارند به این فکر میکنند که چطور کاری کنند تا مردم روی تبلیغات بیشتر کلیک کنند.»
اما اوضاع از این هم میتواند بدتر باشد. بعضی از شغلها رسماً و کاملاً زیانبار هستند و در دستهای قرار میگیرند که گاهی به آنها «صنایع زیانبار» میگویند. در این کسب و کار، حسابدارانی را پیدا میکنیم که به ثروتمندان برای فرار مالیاتی کمک میکنند، بازاریابانی که داروهای اعتیادآور را تبلیغ میکنند،کارگزارانی که طرحهای سرمایهگذاری بی اعتبار را قالب میکنند، و هر کسی که در صنعت شرطبندی یا برای غولهای دخانیات کار میکند.
روی این مشاغل اغلب یک رنگ و لعابی از روابطعمومی میکشند. (مثلاً در فیلیپ موریس، غول صنعت دخانیات، ادعا میکنند که دارند برای رسیدن به «آیندهای بدون دود» تلاش میکنند!) اما اشتباه نکنید، ما اینجا داریم درباره آدمهایی صحبت میکنیم که پول میگیرند تا آسیبهای واقعی و جدی به بقیه جامعه بزنند. این دست از کارمندان، تا زمانی که در گوشهای گیر نیفتند و راه فراری نداشته نباشند، زیر بار نمیروند و اعتراف نمیکنند که شغلی بیهوده یا زیانبار دارند. خب، این موضوعی نیست که بشود در مهمانیها دربارهاش گپ زد! («بله، بنده تو کارِ معتاد پروری هستم. شما چی؟») شاید دقیقاً به همین دلیل باشد که درآمد این موقعیتهای شغلی اینقدر بالاست؛ بالاخره برای اینکه بپذیرید چنین کاری انجام میدهید، دستمزد و غرامت مضاعف نیاز دارید! در واقع از نظر ما، یک همبستگی و ارتباط چشمگیر میان سطح حقوق در یک صنعت مشخص و میزان اخلاقی یا غیراخلاقی بودن آن وجود دارد. برای نمونه، این نمودار که مربوط به پژوهشی در سوئیس است را ببینید:
برای برخی از افرادی که در این دسته «نه چندان بلندپروازانه و نه چندان آرمانگرایانه» قرار میگیرند، یک راه فرار هم وجود دارد: دست یافتن به استقلال مالی.تا دلتان بخواهد کتابِ خودیاری وجود دارد که راه و روشِ پولدار شدن با کمترین تلاش را نشان میدهند؛ تا بتوانید هرچه سریعتر از دنیای کار بیرون بزنید، لم بدهید و استراحت کنید. حالا با انبوهی از جوانان بیست یا سیسالهای مواجهیم که در آرزوی کسب درآمد جانبی بی درد سر - درآمدی حاصل از املاک، سهام یا رمزارزها - تا بتوانند به قدر کافی عایدی داشته باشند و زودتر از موعد بازنشسته شوند.
البته که داشتنِ کمی پسانداز و سرمایهگذاری هیچ اشکالی ندارد. اما در ذات خود، این طرز فکر همیشه به نظر من کمی غمانگیز میآید. این یعنی شما در پی نوعی از آزادی هستید که در آن مجبور نباشید دست به سیاه و سفید بزنید. هدف رویایی این است که از یک «رعیتِ اداری» به فردی با «تمکن مالی مستقل» تبدیل شوید تا بتوانید تمام کارهای کلافهکننده را به دیگران واگذار کنید و دیگر هیچ سهمی در انجام کاری مفید به حال جامعه نداشته باشید.
شغلهای دسته دوم: بلندپروازانه، اما نه چندان آرمانگرایانه
دسته دوم از استعدادهای حدر رفته، شامل افرادی است که بلندپروازند اما آنقدرها آرمانگرا نیستند. یا به بیان دیگر، این افراد میخواهند به اوج برسند، اما برای سنجش موفقیت از شاخصهای فاقد معنا استفاده میکنند: یک عنوان شغلی دهانپرکن، حقوقی بالا، دفتر کار مدیریتی یا مزایایی از این دست.
فارغالتحصیلان معتبرترین دانشگاههای جهان را در نظر بگیرید. حدود ۴۵ درصد از فارغالتحصیلان هاروارد وارد حوزه امور مالی یا مشاوره میشوند. نظرسنجیِ چند سال پیش نشان میدهد که در کشور من هلند، ۴۰ درصد از «دانشجویان برتر» (دانشجویان با نمرات عالی) آرزو دارند برای شرکتهای خدمات مشاورهای بزرگ مانند مککینزی یا گروه مشاوره بوستون (BCG) کار کنند. ما در اینجا رسماً با یک هدررفتِ عظیمِ استعداد روبرو هستیم. بنیامین لاکوود (Benjamin Lockwood)، اقتصاددانی که در کالج معتبر و خصوصیِ امرست (Amherst College) در ماساچوست درس خوانده، متوجه شد بسیاری از همدانشگاهیهایش وارد حوزههایی شدهاند که هیچ ارزش افزوده خاصی برای جامعه ندارد. در سال ۲۰۱۷، لاکوود و دو تن از همکارانش پژوهشی ساختارشکن منتشر کردند که نشان میداد بسیاری از آن همکلاسیهای سابق، حالا برای جامعه فقط بار مالی درست میکنند! (مدیران ارشد بانکها را در نظر بگیرید که برای نجات از ورشکستگی، محتاج بیتالمال میشوند).
برای نمونه، یک وکیل شرکتهای بزرگ سالانه حدود ۳۰,۰۰۰ دلار به جامعه خسارت میزند و برای یک بانکدار تجاری این عدد بیش از ۱۰۰,۰۰۰ دلار است. این مبالغ پول زیادی است، اما اگر از لاکوود بپرسید، او تأکید میکند آنچه به مراتب از این اعداد و ارقام هم بالاتر است «هزینههای فرصت» است. یک اصطلاح تخصصیِ اقتصادی برای : «فقط فکرش را بکنید اگر این آدمهای باهوش کار مفیدی با زندگیشان انجام میدادند، دنیای ما چقدر وضع بهتری داشت.»
مشاوران را در نظر بگیرید. اکثر مشاوران قطعاً به جامعه خدمت میکنند، اما نکتهای کلیدی اینجا است که این کار را بسیار کمتر از آنچه در توانشان هست انجام میدهند. کارِ آنها کمک به سازمانها برای بهبودِ فرآیندهای کاری و تدوینِ سیاستهای شفافتر در حوزهٔ منابع انسانی است و یا درباره به کارگیری قوانین جدید به شرکتهای مختلف مشاوره میدهند. کار بدی نیست و به کسی هم آسیب نمیزند. اما در نظر داشته باشید: این افرادِ با استعداد در بهترین حالت دارند به دیگران کمک میکنند تا کمی مولدتر و کارآمدتر شوند. آنها مراقبند که چرخ دندهها روانتر بچرخند؛ اما به ندرت چیزی را به حرکت درمیآورند. آنها سازمانهای جدید تأسیس نمیکنند، نوآوریهای تازه خلق نمیکنند و عموماً خود را درگیر چالشهای حیاتی و فوریِ امروزی ما نمیکنند.
اگر این مسیر شغلی را انتخاب کنید میتوانید مطمئن باشید که حقوق و مزایای خوبی خواهید داشت. اگر جزء برترینهای حوزه خود باشید، میتوانید به طور مرتب به اسکی بروید یا از پس خرید آن ویلای ساحلی که همیشه رویایش را داشتید بربیایید. اما آیا واقعاً تمام چیزی که از زندگی میخواهید همین است؟ بی گمان زندگی چیزی بیش از اینهاست. طبق گزارش چند سال پیش فایننشال تایمز، بسیاری از مشاوران جوان «احساس میکنند ارزش چندانی به جهان اضافه نمیکنند و فاقد احساس رشد فردی، حس تعلق به جامعه، و داشتن هدفی معنادار در زندگی هستند.»
حتی در میان پزشکان - متخصصانی که معمولاً آنها را از مشاغل ضروری و حیاتی میدانیم - میتوان سرخوردگیهای مشابهی را دید. بهترین پزشکانِ ما امروزه تواناییِ انجام خدمات بهمراتب بیشتری را دارند، اما فقط برای طیفِ روزبهروز محدودتری از بیماران! ما متخصصان قلبِ فوقالعادهای داریم که دیگر نیازی به انجام جراحیهای تهاجمی و سنگینِ قلب باز ندارند، بلکه میتوانند دریچه آسیبدیده قلب را از طریق یک برش کوچک در کشاله ران بیمار تعویض کنند. فوقالعاده است، نه؟ اما در واقعیت، جراحیهای پرهزینهای از این دست اغلب روی بیماران ثروتمند و دارای بیمه تکمیلی در هشتادسالگیشان انجام میشود، بلکه چند سالی به عمرشان اضافه شود. علاوه بر این، مطالعات بینالمللی نشان میدهد که تا یکسوم از مداخلات پزشکی (نه فقط عملها، بلکه آزمایشها، نسخهها و بقیه چیزها) بیفایده یا حتی زیانبار از آب درمیآیند.
اوضاع برای کارآفرینان هم تفاوت چندانی ندارد. چند وقت پیش در حال بالا و پایین کردن فهرست استارتاپهای موفق به چند طرح و ابتکار الهامبخش برخوردم. مثلاً شرکتی که روی گوشت مصنوعی کار میکرد، گروهی که داشت یک ماشین خورشیدی میساخت و سازمانی که در حال توسعهی یک اسپری بینی برای محافظت در برابر ویروسها بود. چیزهای بسیار امیدبخشی بودند. اما در بیشتر موارد، به ما راهحلهایی برای مشکلاتی پیشنهاد میشود که اصلاً نمیدانستیم وجود دارند! مثلاً در دسته «برترین کارآفرینان جوان»، به سرویسِ اشتراکِ سریِ مسواک برقی برمیخورم! یا یک اپلیکیشن سرمایهگذاری جدید، یا فروشگاه آنلاین مد و فشنِ بعدی یا یک اپلیکیشن جدیدِ سفارش غذا، سرویس ویتامینهای شخصیسازیشده، یا آن استارتاپ تشک خواب که چند وقت پیش انگار در تمام پادکستهایی مورد علاقهام تبلیغ میکرد! (به قول بنیانگذارش: «تشک، ملالآورترین محصولی است که میتوانید تصور کنید!») البته من هیچ مشکلی با تشک خواب ندارم، و اینکه هر چند ماه یکبار یک سریِ تازه برای مسواک برقیام پست شود هم انصافاً کاربردی به نظر میرسد. اما آدم به این فکر میکند که بنیانگذاران این شرکتها اگر چالش متفاوتی را انتخاب میکردند، به چه چیزهایی که نمیرسیدند؛ مثلاً ۵.۴ میلیون نوزاد و کودکی که سالانه در سراسر جهان بر اثر بیماریهایی میمیرند که ما خیلی راحت - واقعاً راحت! - میتوانیم از آنها پیشگیری کنیم. چه میشد اگر آنها استعدادشان را صرف کاری میکردند که واقعاً اهمیت داشت؟
شغلهای دسته سوم: آرمانگرایانه، اما نه چندان بلندپروازانه
و اما دسته سومی هم وجود دارد، متشکل از افرادی که آرمانگرا هستند اما آنقدرها بلندپرواز نیستند. این ترکیبی است که اغلب در نسل Z (متولدین بعد از ۱۹۹۶) دیده میشود. نظرسنجیها یکی پس از دیگری نشان میدهند که نوجوانان و جوانان بیستواندیساله امروز، پیشروترین و نوگراترین نسل تا به امروز را تشکیل میدهند. این خبر فوقالعادهای است. اکثر جوانان بسیار آرمانگراتر از والدین خود هستند و روی چالشهای بزرگِ عصر ما تمرکز کردهاند؛ چه تغییرات اقلیمی باشد، چه نژادپرستی، آزار جنسی باشد یا نابرابری. اما انگار یک جای کار میلنگد. این را میتوانید در نگاه جوانان به مسیر شغلیشان ببینید: آنها هیچ علاقهای به ورود به «مسابقه موشها» (رقابت بیامانِ دنیای سرمایهداری) ندارند؛ خیلیها شغلی را میخواهند که به آن اشتیاق داشته باشند آن هم ترجیحاً پارهوقت!
گاهی اوقات به نظر میرسد «بلندپروازی» تبدیل به واژهای زشت و منفور شده که با یک سبک زندگی آرمانگرایانه در تناقض است. خیلی از مردم بیشتر درگیرِ «نوعِ» کاری هستند که انجام میدهند تا «تأثیری» که آن کار میگذارد. همین که احساس خوبی به آنها بدهد کافیاست! آن وقت میشنوید که میگویند: «کوچک زیباست» یا «جهانی فکر کن، محلی عمل کن». گویی به هیچ دستاوردی نرسیدن، نوعی فضیلت و ارزش است! در بعضی جمعها، انگار بالاترین خیر و نیکی این است که «هیچ» تأثیری نداشته باشید! در این دیدگاه، یک زندگی خوب عمدتاً با کارهایی تعریف میشود که انجام نمیدهید: پرواز نکن! گوشت نخور! بچه دار نشو! و خداینکرده حتی فکر استفاده از نی پلاستیکی هم به سرت نزند! مصرف را کم کن! کم کن! کم کن! هدف این است که کمترین ردپای ممکن را از خود به جا بگذارید؛ با یک باغچهٔ کوچکِ سبزیجات و یک خانه نقلی. در بهترین حالت تأثیر شما بر روی زمین آنقدر ناچیز است که انگار اصلاً وجود نداشتهاید! سوءتفاهم نشود اینکه حتی کوچکترین کارهایتان را با بزرگترین ارزشهایتان هماهنگ کنید، فکر خیلی خوبی است (البته به اعتقاد من نخوردن گوشت حاصل از دامداریهای صنعتی کمترین واکنش اخلاقی ممکن است). اما مطمئناً یک زندگی خوب، شامل چیزی بیش از کارهایی است که انجام نمیدهید، اینطور نیست؟ آدم میخواهد در بستر مرگ، کارنامه زندگیاش چیزی بیش از صرفاً «آسیبهایی که نزده» باشد!
با این نگاه، حتی اخلاقمدارترین جنبش روزگار ما هم دچار فقدان جدی بلندپروازی است؛ منظور همان جریانی است که اصطلاً woke نامیده میشود. فعالانِ وُک که اغلب متهم به زیاده روی میشوند، در بسیاری از موارد اتفاقاً به اندازه کافی پیش نمیروند! وسواس و تمرکز بیش از حد آنها روی واژههایی که برای توصیف جهان به کار میبریم را در نظر بگیرید. بله، کلمات مهماند و تا حدی حتی به واقعیت ما شکل میدهند. اما در نهایت، آن چه بسیار مهمتر است کاری است که انجام میدهید.
اگر به موفقیتهای ملموس و عملیِ این دست از فعالان نگاه کنیم، نتایج بسیار ناچیز به نظر میرسد. درست است که این روزها میتوانید یک پست معترضانه و تندِ آنلاین علیه تبعیض جنسیتی، نژادپرستی یا سرمایهداری را درکوتاهترین زمان ممکن به رویت میلیونها نفر برسانید: «نابودی مردسالاری!»، «قطع بودجه پلیس!»، «مالیات بر ثروتمندان!» اما بعدش چه میشود؟ داشتن فالوئرهای فراوان در اینستاگرام با ساختن یک سازمان کارآمد و مؤثر یکی نیست. وایرالشدن یک ویدیو در فضای مجازی با گرفتن اکثریت آرا در مجلس قانونگذاری فرق دارد. اعتراضات امروزی گاهی اوقات چیزی بیشتر از مجموعهای از کلیکها و لایکها به نظر نمیرسد، به این امید که یک نفر در بالا دست، بالاخره متوجه آن شود!
پاتریس کان-کالرز، یکی از بنیانگذاران جنبش «جان سیاهان مهم است» (Black Lives Matter) مینویسد: «مردم درک نمیکنند که تشکیلاتسازی و سازماندهی واقعی، این نیست که بروی در فضای مجازی به مردم فحش بدهی یا در یک تجمع اعتراضی فقط فریاد بزنی.» برای ایجاد تغییر واقعی، به چیزهای بسیار بیشتری نیاز است: چطور یک ائتلاف میسازید؟ چطور به شکل مؤثر لابیگری میکنید؟ بودجه از کجا میآید؟ چه کسی نقش کلیدی را در آن کمیسیون در سطح محلی، ایالتی یا ملی ایفا میکند؟ چطور میفهمید کدام دکمهها را باید فشار داد و چه زمانی؟ و چه کسی دانش فنی لازم برای اصلاح و تغییر قوانین به روشهای هوشمندانه و با اثربخشی زیاد را دارد؟
مشکلِ آرمانگرایانی که فاقد بلندپروازی هستند این است که «آگاهیبخشی» را به «عامل بودن و عمل کردن» ترجیح میدهند. حرفها و نیتها جای عمل و نتایج واقعی را میگیرند، و اصلِ واقعیت در پسِ نقابِ برداشتهای ما پنهان میشود. اما نکته اینجاست: آگاهیبخشی به تنهایی دست هیچکس را نمیگیرد. آگاهیبخشی نان سر سفره کسی نمیآورد. آگاهیبخشی سقف بالای سر کسی نمیشود. با آگاهیبخشی نه زمین خنک میشود، نه برای آن ۱۰۰ میلیون آواره سرپناهی پیدا میشود و نه ذرهای از دردِ ۱۰۰ میلیارد حیوانی که در دامداریهای صنعتی سراسر جهان زجر میکشند کم میشود. آگاهیبخشی در بهترین حالت یک نقطه شروع است، در حالی که انگار برای بسیاری از فعالان به هدف نهایی تبدیل شده است!
شغلهای دسته چهارم: آرمانگرا و بلندپرواز
آیا راه دیگری هم هست؟ فرض کنید به بلندپروازیِ یک آدم جاهطلب و موفق دوز سخاوتمندانهای از کمالگرایی هم اضافه کنید. چه چیزی گیرتان میآید؟ اجازه دهید قهرمان شخصی خودم را به شما معرفی کنم - کسی که در این کتاب بارها به او بازخواهم گشت - نویسنده و فعال اجتماعی: توماس کلارکسون. در سال ۱۷۸۵، کلارکسون که یک دانشجوی ۲۴ ساله در دانشگاه کمبریج بود، تصمیم گرفت در یک مسابقه مقاله نویسی به زبان لاتین شرکت کند. برای شرکت در مسابقه، او باید به یک پرسش کوتاه، پاسخی میداد:
?Anne liceat invitos in servitutem dare
یعنی: آیا به بند کشیدن و بردگیِ اجباریِ دیگران جایز است؟
در آن زمان، برنده شدن در مسابقه مقالهنویسی لاتین، راهی برای کسب نام و شهرت در دانشگاه بود. کلارکسون بعداً یادآوری میکند: «من هیچ انگیزهای جز آنچه بقیه جوانان دانشگاه در چنین مواقعی داشتند نداشتم؛ یعنی تمایل به متمایز شدن و کسب یک افتخار ادبی.» فقط یک مشکل کوچک وجود داشت: کلارکسون مطلقاً چیزی درباره بردگی نمیدانست!
دانشجویان دو ماه وقت داشتند تا افکار خود را روی کاغذ بیاورند و در حالی که اکثر آنها تازه زمانی که ضربالأجل نزدیک میشد فشار را احساس میکردند، کلارکسون متفاوت بود. او مستقیماً دست به کار شد. این دانشجوی جدی و مبادی آداب، عاشق چالشهای فکری بود و فکر میکرد از فرآیند پژوهش لذت خواهد برد. اما حقایق، سیلیِ سختی به صورتش زدند: «روزها آرام و قرار نداشتم. شبها اندکی آرامش نداشتم. گاهی از شدت غم و غصه حتی پلک روی هم نمیگذاشتم.» کلارکسون شمعی کنار تختش نگه میداشت تا اگر شبهنگام چیزی به ذهنش رسید بنویسد، چرا که معتقد بود: «برای چنین هدف بزرگی، هیچ استدلال بااهمیتی نباید از دست برود.»
بعد از چند هفته کارِ سخت و فشرده، مقالهاش تمام شد. کلارکسون با نثری گیرا و پرقدرت نتیجه گرفت که بردگی «بر خلاف عقل، عدالت، طبیعت، اصول قانون و حکومت... و وحی الهی است.» و همانطور که حدس زدید: او مقام اول را کسب کرد! از کلارکسون دعوت شد تا مقاله برنده خود را در تالار باشکوه تالار سِنت هاوس دانشگاه کمبریج قرائت کند. او آنجا ایستاده بود؛ جوان قامتبلندی با موی سرخ و چشمانی درخشان. همه نشانهها گواهی میدادند که توماس کلارکسون آینده و شغلی درخشان پیش رو دارد.
اما در راه بازگشت به لندن، او نمیتوانست موضوع مقالهاش را از ذهنش بیرون کند. از اسب پیاده شد و گیج و حواسپرت به راه افتاد. سعی کرد خودش را متقاعد کند که اشتباهی کرده، که آن حقایقِ هولناک نمیتوانند درست باشند. اما هرچه بیشتر به آن فکر میکرد، حقیقت عمیقتر در وجودش نشست. وقتی روستای کوچک «ویدز میل» (Wade's Mill) پدیدار شد، او ایستاد و غمگین و دلسرد در کنار جاده نشست. او بعداً نوشت: «اینجا فکری به ذهنم خطور کرد که اگر محتوای این مقاله حقیقت دارد، وقت آن رسیده که کسی به این مصائب و بدبختیها پایان دهد.» اگر پایان دادن به تجارت برده از جایی شروع شده باشد، از همینجا شروع شد؛ در تابستان سال ۱۷۸۵، کنار جادهای بیرون روستای وُیدز میل!
البته کسان دیگری هم بودند که به فجیعترین اشكال بردگی اعتراض کرده بودند. و یقیناً تاریخ پر است از اقدامات مقاومتآمیزِ خودِ افراد به بند کشیدهشده که بارها و بارها برای گسستن زنجیرهایشان تلاش کردند. اما واقعیت امر این است که برای قرنها، قربانیان این سیستم قادر به سرنگونی آن نبودند. اصلاً تصور «الغای بردگی» - این فکر که کل نهاد بردگی میتواند یکبار برای همیشه برچیده شود - مدتها غیرقابل باور به نظر میرسید. بنابراین کلارکسون در ابتدا فکر میکرد در این بلندپروازی تنهاست. در ماههای پس از این کشف و شهود درونی، او سرگردان و گیج قدم میزد: «غالباً به جنگل میرفتم تا بتوانم در تنهایی به این موضوع فکر کنم و در آنجا آرامشی برای ذهنم بیابم. اما در آنجا هم پرسش مدام تکرار میشد: "آیا این چیزها حقیقت دارند؟" و پاسخ بلافاصله میآمد: "بله هستند." و نتیجه به دنبال آن میآمد: "پس یقیناً کسی باید مداخله کند."»
این جوان انگلیسی ارتباطات چندانی نداشت، اما به ذهنش رسید که میتواند مقاله برگزیده لاتین خود را به انگلیسی ترجمه کند. او نزد چاپخانهداری در لندن رفت که علاقهمند به چاپ آن برای «افراد باذوق و اهل ادب» بود، اما کلارکسون دیگر علاقهای به شهرت ادبی در میان گروه محدودی از نخبگان نداشت. او میخواست مقالهاش به دست بیشترین تعداد ممکن از مردم برسد.
با ناامیدی قدم به بیرون گذاشت و به یکی از دوستان قدیمی خانوادگی برخورد کرد. یک جزئیات کلیدی: این دوست خانوادگی به «انجمن دوستان» که به نام کوئیکرها نیز شناخته میشوند، تعلق داشت. کلارکسون نمیدانست که این کلیسای خاص و عجیب از مدتی قبل در حال مبارزه علیه بردگی بوده است. چیزی که او باز هم نمیدانست، این بود که آنها نیز او را زیر نظر داشته و نشان کرده بودند!
آن دوستِ کوئیکر، او را به یک کتابفروشی و چاپخانه کوچک در قلب لندن برد. کلارکسون آن روز متوجه شد که به هیچ وجه تنها نیست. انگلستان از قبل دارای یک شبکه نوپا و در حال رشد از الغاگرایان بردگی بود. یک شب، در ضیافت شامی با حضور دوستان جدیدش، این مرد جوان تصمیمی گرفت. کلارکسون میدانست که یک نفر باید زندگیاش را وقف مبارزه با بردگی کند، بنابراین ایستاد و به همه حاضران اعلام کرد: «من حاضرم خودم را وقف این آرمان کنم.»
شاید این حرف کمی اغراقآمیز و سوزناک (نمایشی) به نظر برسد. و اگر امروز خاطرات کلارکسون را بخوانید، دستِ خودتان نیست و با خودتان میگویید: «چه خبره کلارکسون؟! مثل اینکه خیلی خودت رو جدی گرفتی!» اما اشتباه نکنید، آرمانگرایی اغلب با دوزی از خودپسندی و غرور همراه است. در مورد بسیاری از «نجاتدهندگان جهان»، سخت میشود گفت که آرمانگرایی کجا تمام میشود و خودپسندی از کجا شروع میشود! علاوه بر این، اگر کلارکسون تا این حد به خود مطمئن نبود و اگر خودش را یک قهرمانِ تاریخساز نمیدید، آیا باز هم زندگیاش را وقف الغای بردگی میکرد؟ احتمالاً نه!
بعدها کلارکسون نوشت که با تسلیم و رضا، از جاهطلبیهای دنیویاش دست کشیده تا مسیری را که خدا برایش مشخص کرده دنبال کند. یک شکستهنفسیِ فخرفروشانه به تمام معنا! کلارکسون البته در همدلیاش با وضعیت اسفبار بردهها کاملاً صادق بود، اما اینطور هم نبود که ناگهان تمام حسِ بلندپروازیاش را از دست داده باشد؛ اصلاً و ابداً! او صرفاً رؤیاهای ادبیاش را با چیزی بسیار بسیار بزرگتر معاوضه کرده بود؛ چه چیزی میتوانست باشکوه تر و مهمتر از مبارزه برای پایان دادن به بردگی باشد؟
در دنیای واقعی اعمال بسیار مهمتر از نیات و اهداف هستند، وقتی پای عمل به میان آمد این دانشجوی پرامید و بلندپرواز به قولش عمل کرد. کلارکسون تا پایان عمرش، یعنی برای ۶۱ سال دیگر، به مبارزه برای آرمانهایش ادامه داد. او به یکی از بزرگترین اصلاحطلبان عصر خود تبدیل شد. آنچه پولس رسول برای مسیحیت بود و مارتین لوتر برای جنبش اصلاحات، توماس کلارکسون برای جنبش الغای بردگی بود. همعصرانش او را «موتور بخارِ اخلاق» و «ابرانسانی با یک ایده» مینامیدند.
۳
در این کتاب میخواهم شما را با تعدادی از «توماس کلارکسونهای این زمانه» آشنا کنم: گروهی از فعالان، کارآفرینان، پزشکان، وکلا، مهندسان و نوآورانی که همگی سرشار از «بلندپروازی اخلاقی» هستند. وجه مشترک همه آنها این است که حاضر نیستند کارهای خود را صرفاً قطرهای در دریا ببیند. آنها باور دارند که میتوانند منشأ تغییر و اثرگذاری باشند و برای رسیدن به آن آمادهی پذیرش ریسک هستند. آنها فقط با خودشان نمیگویند «واقعاً یک نفر باید کاری در این باره بکند»، بلکه خودشان دست به کار میشوند.
چیز دیگری که بسیاری از این افراد در آن مشترک هستند، سطحی از برخورداری و مزیت است. همه نمیتوانند زندگی خود را وقف بزرگترین مشکلات جهان کنند. توماس کلارکسون اگر ارثیه پدرش نبود، هرگز نمیتوانست تماموقت به جنبش لغو بردهداری بپردازد. الیزابت کیدی استانتون (۱۸۱۵–۱۹۰۲) نیز اگر آموزشهایش به دست والدین ثروتمندش تأمین نمیشد، احتمالاً به یکی از فعالان پیشرو حقوق زنان تبدیل نمیشد.
اما نمیخواهم همهچیز را تعمیم دهم. آدمهایی که با فقر، بیماری، نژادپرستی و تبعیض جنسیتی دستوپنجه نرم میکنند هم میتوانند کوهها را جابهجا کنند. هلن کلر (۱۸۸۰–۱۹۶۸) نابینا و ناشنوا بود، اما به مدافعی افسانهای برای افراد دارای معلولیت تبدیل شد. مالكوم ایکس (۱۹۲۵–۱۹۶۵) در فقر مطلق بزرگ شد اما به رهبری نمادین در مبارزه برای حقوق مدنی بدل گشت.
درست است، افرادی با بلندپروازی اخلاقی اغلب بهایی برای آرمانهای خود میپردازند. مالكوم ایکس جانش را بر سر این راه گذاشت. و حتی برای کسانی که از عمر طولانی برخوردارند، بلندپروازی اخلاقی میتواند تاوان سنگینی داشته باشد. توماس کلارکسون در یک دورهٔ هفتساله، ۳۵ هزار مایل را با اسب - و اغلب در دل شب - طی کرد تا اعلامیهها و طومارهای خود را به دست مردم برساند. در ۳۳ سالگی، دچار فروپاشی عصبی شد، همان چیزی که این روزها به آن «فرسودگی شغلی» میگوییم. او سال به سال ذهن خود را با فجایع بردگی، آمار و ارقام و تصاویر بیرحمانه پرکرده بود. کلارکسون در دفترچه یادداشتش نوشت: «اغلب ناگهان دچار گیجی و گرفتگی عضلات میشوم. صدای زنگِ ناخوشایندی در گوشهایم احساس میکنم، دستهایم مدام میلرزند و عرق سرد ناگهان بر تنم مینشیند.»
اگر در آن زمان این شخص را مثل آن راهب بودایی فرانسوی زیر دستگاه MRI میگذاشتند چه میشد؟ احتمالاً غمانگیزترین امواج گامای تاریخ را به نمایش میگذاشت. الحق این مرد باید سلولهای خاکستریِ افتضاحی در مغزش میداشت. بخش چپ قشر پیشپیشانیِ مغز او حتی کوچکترین بارقهای از شادی را ثبت نمیکرد، در حالی که بخش راستش از انرژی منفی وزوز میکرد! و مطبوعات را تصور کنید که تیتر میزدند: خبر فوری: بدبختترین مرد روی زمین پیدا شد! سطح کنترل ذهن او فاجعهبار است و تکانههای منفی مغزش بیش از حد تصور است.
پس کلارکسون نه تنها به معنی واقعی آدم ذهنآگاه و آرامی نبود بلکه احتمالاً باید تمرینات تنفسیاش را هم به طور مرتب انجام میداد! یا شاید فقط کمی از سرعتش میکاست. به نفع هیچکس نیست کسانی که دنیا را به جای بهتری تبدیل میکنند، در ۳۳ سالگی فروپاشیده و وسط مبارزه آنها را از میدان بیرون بکشند. اما دستکم او از بالا و پایین کردنِ بیانتهای جدولهای اکسل یا نشستن پای یک ارائه پاورپوینتِ دیگر دچار فرسودگی شغلی نشد! او در خاطراتش نوشت: «بنابراین مجبور شدم، اگرچه با اکراه فراوان، از میدانی که بزرگترین افتخار و سربلندی زندگیام را بر آن نهاده بودم، خارج شوم.»
پس باید این سؤال را از خودتان بپرسید: «افتخار و سربلندی بزرگ» زندگی شما چیست؟ امیدوارید روزی که به عقب نگاه میکنید چه چیزی ببینید؟ کوامه آنتونی آپیا ی فیلسوف مینویسد: «یک فرد با شرافت بیش از هر چیز نگرانِ محترم شمرده شدن نیست، بلکه نگرانِ سزاوارِ احترام بودن است.» شرافت و عزت شما با شهرت و آبرویتان یکی نیست. قضیه «خوب به نظر رسیدن» نیست؛ موضوع «خوب عمل کردن» است. یک چیز قطعی است: اگر میخواهید زندگیای با بلندپروازیِ اخلاقی داشته باشید، هیچ زمانی بهتر از همین حالا نیست. ترس از تغییر اغلب اولین نشانه پیری است و تا به خود بیایید گرفتار دستبندهای طلایی شدهاید: درگیر در یک شغل کسالتبار بدون هیچ زمان اضافی و تمام پولهایتان هم برای چیزهایی مثل همان «اشتراک سَریِ مسواک برقی» کنار گذاشته شده است!
اما اگر قدم اول را بردارید خواهید دید امکانات شما چقدر نامحدود میشوند. دقیقاً به دلیل این که خیلیهای دیگر در حال هدر دادن استعدادهایشان هستند، آدمهایی با بلندپروازی اخلاقی میتوانند تفاوتهای بزرگ و شگرفی در دنیا ایجاد کنند.
ادامه دارد ...