«گروه اسمی از یک اسم به عنوان هسته ساخته میشود که میتواند یک یا چند وابسته نیز بگیرد وجود وابسته اختیاری است ، هسته گروه اسمی یا اسم است و یا هر چه در حکم اسم باشد.» ( وحیدیان /۱۳۸۲/۶۸ )
یکی از ویژگیهای اسم «وابسته پذیر» بودن آن است. اسم می تواند قبل و بعد از خودش یک یا چند وابسته بگیرد.
به این مثال توجه کنید:
همین دو دانش آموز زرنگ دبیرستان
دراین گروه اسمی ، دانش آموز به عنوان هسته ی گروه اسمی ، دو وابسته ی (همین و دو) را قبل از خود و دو وابسته ی (زرنگ و دبیرستان) را بعد از خود پذیرفته است و در اصطلاح ، هسته گروه اسمی فوق (دانش آموز) چهار وابسته دارد که دو تای از آنها وابسته پیشین هستند و دو تا وابسته ی پسین .
بخش ۱ : وابسته های پیشین
این وابسته ها عبارتند از : صفت اشاره ، صقت پرسشی، صفت تعجبی، صفت مبهم ، صفت شمارشی اصلی، صفت شمارشی ترتیبی نوع ۱ (با پسوند -ُ مین) ، صفت عالیو شاخص اکنون میزان جا به جایی و یا عدم جا به جایی این وابسته ها را از جایگاه اصلی خود یعنی قبل از هسته، به بعد از هسته مورد بررسی قرار می دهیم.
۱) صفت اشاره: این ، آن، چنین، چنان، همین، همان صفت های اشاره هستند که از نظر فاصله با هسته «دورترین» جایگاه را می توانند داشته باشند.
- این کتاب ، این سه کتاب، این سه جلد کتاب
- همین هوای مه آلود
- چنان کارگران زحمت کش
* صفت های اشاره قبل از هسته خود می آیند و قابل جابه جایی نیستند و بعد از هسته نمی آیند.
۲) صفت پرسشی : «چند ، کدام، چندمین، چه» وقتی پیش از اسم بیایند و پرسشی را برسانند، صفت پرسشی اند و اگر پرسشی را نرسانند «صفت مبهم» می باشند:
- چند سال است او را ندیده ای ؟ چند : صفت پرسشی.
صفت پرسشی هسته
- هسته نیز چند کتاب با خودش آورده بود. چند : صفت مبهم.
صفت مبهم هسته
- کدام جنگ را می توان بزرگترین جنگ شاهنامه دانست ؟
صفت پرسشی هسته
v صفت های پرسشی نیز قبل از هسته می آیند و نمی توانند بعد از هسته بیایند.
ولی به دلیل ملاحظات سبکی و در نوشته های ادبی صفت پرسشی «چه» بعد از هسته نیز می آید:
- کاری چه ؟ کتابی چه؟ تفریحی چه؟
۳) صفت تعجبی: واژه های «چه، عجب» اگر همراه اسم بیایند و تعجب را برسانند «صفت تعجبی» هستند. ضمناٌ بعد از هسته آنها نشانه ی «ی» می آیند. وابسته + هسته + ی : (عجب کتابی!)
- چه کوه بلندی ! هر گاه هسته صفت (وابسته پسین) داشته باشد نشانه (ی) بعد از آن وابسته می آید.
- عجب فیلمی بود! چون هسته وابسته پسین ندارد ، نشانه (ی) بلافاصله بعد از هسته آمده است.
* صفت های تعجبی نیز همواره قبل از هسته خود می آیند.
۴) صفت مبهم : «صفات مبهم عبارتند از : هر، هیچ ، همه ، فلان، خیلی ، بسیار، کمی، قدری،بعضی، پاره ای ، چند (اگر پرسش را نرسانه) ، دیگر» ( همان /۷۰ )
- هر دوستی ، دوست واقعی نیست.
صفت مبهم هسته
* از میان صفت های مبهم، «هر ، هیچ، فلان،خیلی، قدری، پاره ای» همواره جایگاه ثابت دارند وهمیشه به عنوان وابسته پیشین ، قبل از هسته می آیند:
- هر کس تلاش کند به نتیجه می رسد.
- هیچ تفریحی بالاتر از کار نیست.
- فلان شخصیت نیز در کنگره شرکت کرده بود.
- خیلی آدمها از تاریکی می ترسند.
- برای انجام این کار قدری پول لازم است.
-پاره ای مسائل در جلسه امروز مطرح شد.
* ولی بنا به ملاحظات سبکی و در نوشته های ادبی گاهی صفات مبهم زیر پس از هسته نیز می ایند و می توانند بعنوان «وابسته پسین» واقع شوند: «همه، بسیار، کمی، بعضی، چند، دیگر»
به عنوان مثال:
- رئیس و مامور هر دو وارد شدند. (صفت مبهم «هر» و صفت شمارشی ساده «دو» بدون هیچ نشانه ای بعد از هسته است.
- همه انسان ها عاشق زندگی هستند : انسان ها همه عاشق زندگی هستند. و این مثال:
«مردم همه دکان ها و بازارها را می بستند.» (جمال زاده /۱۳۷۵/۶۷) به جای «همه ی مردم»
- بسیار غصه خوردم : غصه ی بسیار خوردم.
- کمی مطالعه بکن : مطالعه کمی بکن.
- بعضی آدم ها آینده نگرند : آدمم ها بعضی آینده نگرند.
- چند دانش آموز تاخیر داشتند : دانش آموزی چند تاخیر داشتند.
- دیگر روز قاضی آمد : روز دیگر قاضی آمد.
و هم چنین : اشتری چند (به جای چند اشتر) بز و میشی چند ( چند بز و میش) ، ضربتی چند (چند ضربت).
- شاعر ساعتی چند آن جا بود. به جای : چند ساعت
۵) صفت شمارشی اصلی : این صفت ها ، همان عددهای اصلی اند چون : یک ، دو ، سه ، هزار،میلیون ...
- سه کلاغ روی درخت نشسته است.
صفت هسته
- «امشب شب چهارده ماه است و تا یک ماه دیگر کار ما تمام می شود.»
(هدایت/۱۳۸۱/۵۴)
- دو ماشین کنار جاده توقف کرده بودند.
- سی و پنج دانش آموز در کلاس دوم درس می خوانند.
- هفت دانشجو امروز غایب اند.
* صفت های شمارشی اصلی همیشه قبل از هسته گروه اسمی می آیند و جایگاه آنها قبل از هسته ثابت است.
۶) صفت های شمارشی با -ُ مین : دومین ، یکصدمین ، سی و هفتمین و...
- اولین باری بود که با او ملاقات می کردم.
- دومین جایزه را به مریم دادند.
- یکصد و بیست و یکمین سال در گذشت او را بزرگ داشتند.
- این چهارمین مدال ناهید است.
* با اینکه صفت های شمارشی با -ُ مین وابسته پیشین می باشند اما پس از اسم هم آید. در این صورت مضاف الیه اند.
- «... این دفعه سیزدهمین می میرد.» (هدایت /۱۳۸۳/۱۳) بجای : سیزدهمین دفعه
- مدال چهارمین را بر گردن او آویختند.
۷) صفت عالی (برترین) : صفت بیانی + ترین : صفت عالی : بزرگ + ترین : بزرگترین
- بهترین دوست انسان کتاب است.
صفت عالی هسته
- کوچکترین برادر من امسال به سربازی می رود.
- قدیمی ترین کتاب این مجموعه ، تاریخ بیهقی است.
* با این که صفت عالی از وابسته های پیشین اسم ، محسوب می شود اما گاهی بنا به ملاحظات سبکی بعد از هسته نیز دیده می شوند.
- دوست بهترین ، کتاب است.
- کتاب بزرگترین را به من بده . (در این مثال ها ، صفت عالی، وابسته پسین است)
- او راه بدترین را در پیش گرفته بود.
(همانطور که ذکر شد ، آمدن صفت عالی پس از هسته در جمله های بلاغی است نه عادی.)
۸) شاخص: «شاخص ها عناوین و القابی هستند که بدون نشانه و یا نقش نمایی پیش از اسم می آیند و نزدیکترین وابسته به هسته گروه اسمی اند. تعدادی از این واژه ها عبارتند از : آقا ، استاد، سرهنگ، شاه ، عمو، دایی، حاجی و... » ( همان/۷۲ )
آقا:
هم میتواند وابسته پیشین باشد و هم بصورت وابسته پسین و هم هر دو وابسته پیشین :
آقا رضا // اکبر آقا : وابسته پسین // هر دو : محسن آقا ، آقا محسن
شاخص هسته
v واژه ی شاخص «آقا» سه نوع کاربرد دارد . یا فقط وابسته پیشین است یا فقط وابسته ی پسین و یا هر دو .
الف) فقط وابسته پیشین:
۱) اسم هایی که به مصوت بلند «آ و او» ختم می شود، شاخص «آقا» فقط قبل از آنها می آید:
آقا رضا ، آقا برزو، آقای مجتبی ، آقا مصطفی ، آقا مرتضی ، آقا موسی ، آقا نیما ، آقا آریا و...
شاخص هسته
که بصورت : رضا آقا ، مجتبی آقا ، برزو آقا و... کاربرد ندارد.
۲) اسامی که به «مصوت بلند + صامت ختم می شود ، شاخص «آقا» قبل از آنها می آید و به کار رفتن این شاخص پس از این اسم ها کاربرد ندارد:
مثال: آقا جلال ، آقا جلیل ، آقا عماد ، آقا میلاد ، آقا بهزاد ، آقا فرزان ، آقا افشین ، آقا سهراب ، آقا احسان ، آقا نوید و...
* در برخی از اسامی نیز کاربرد شاخص «آقا» قبل از آنها معمول است و بعد از این اسم ها ، غیر عادی است مثل : رجب ،آقا رجب ، کاربرد رجب اقا غیر عادی است . هم چنین این اسم ها: قدرت ، نعمت، صادق، و... .
* در یکسری از اسامی که به مصوت «ای» ختم می شوند ، شاخص «آقا» بصورت پسین است:
«هادی آقا، علی آقا» و در بعضی به صورت پیشین : آقا تقی ، آقا نقی .
۲) به صورت وابسته ی پسین
در این اسم ها علامت و یا شکل به خصوصی نیست ولی کاربرد شاخص آقا به صورت وابسته ی پسین معمول است و به کار رفتن این شاخص قبل از این اسم ها غیر عادی است:
مثال : اکبر آقا ( آقا اکبر کاربرد ندارد و یا غیر معمول است ) باقر ، امیر ، حسین ، حسن ، قاسم و...
۳) هم پیشین و هم پسین
در این اسم ها شاخص آقا هم به صورت پشین کاربرد دارد و عادی است وهم به صورت پسین:
محمد ، مهدی ، جواد، مسعود ، سعید ، محمود، وحید، کاظم ، محسن ... .
خانم :
۱- این شاخص از اسامی زن ها به صورت وابسته ی پسین به کار می رود:
زهرا خانم ، مریم خانم ، فاطمه خانم، رویا خانم، مرضیه خانم، زینب خانم، تکتم خانم و... .
v در برخی مواقع برای احترام به اسامی معصومین و بزرگان این شاخص قبل از هسته هم کاربرد دارد:
خانم فاطمه ی زهرا (س) فرمودند :... ، خانم زینب (س) در کربلا بودند.
۲- برای شغل ها و حرفه بصورت وابسته پیشین می آید : خانم معلم ، خانم دکتر، خانم مهندس و... (بدون اضافه شدن)
v اگر خانم به واژه بعد اضافه شود معنای آن نیز فرق میکند : خانمِ دکتر (خانمی که همسر آقای دکتر است )
v بقیه ی شاخص ها وابسته پیشین اسم محسوب می شوند و بعد از هسته نمی آیند:
- استاد وحیدیان ، امام محمد باقر ، امام زاده داود، تیمسار محمدی ، حاجی ملکی ، حکیم ابوالقاسم فردوسی و...
شاخص هسته
بخش دوم : وابسته های پسین
این وابسته ها بعد از هسته و نقش نمای اضافه می آیند : اسم + -ِ + وابسته ی پسین :
گل سرخ (بر خلاف وابسته های پیشین که بدون هیچ گونه نقش نما و یا نشانه ای قبل از هسته می آیند . (البته جمله ی ربطی توضیحی این خصوصیت را ندارد.)
«وابسته های پسین عبارتند از: صفت شمارشی ترتیبی نوع دوم (با -ُ م ) ، صفت بیانی صفت تفضیلی، مضاف الیه ، و جمله ی ربطی توضیحی» (همان /۷۳)
۱) صفت های شمارشی با -ُ م : صفت های شمارشی ساده + -ُ م (سه + -ُ م : سوم )
- کلاس چهارم ، طبقه ششم ، فصل دهم.
- «و حالا نوبت دفتر دوم حساب جاری بود...» ( جلال آل احمد /۱۳۷۴/۷۹ )
هسته وابسته
v این صفت ها بعد از هسته می آیند و به عنوان وابسته ی پسین کاربرد ندارند و آمدن آنها قبل از هسته غیر عادی است.
۲) مضاف الیه «اگر پس از اسمی نقش نمای اضافه بیاید کلمه بعد از آن - اگر اسم یا در حکم اسم باشد - مضاف الیه است و گر نه صفت است » ( وحیدیان / ۱۳۸۲/۷۹ )
اضافه ها از نظر رابطه مضاف با مضاف الیه به دو دسته «تعلقی» و «غیر تعلقی» تقسیم می شوند.
الف) اضافه تعلقی: در این نوع اضافه بین مضاف و مضاف الیه رابطه ی مالکیت یا وابستگی وجود دارد. پر پرنده ، مغز مداد ، فلسفه ی بو علی سینا ، قانون کار و... .
v در این نوع اضافه نمی توان جای مضاف و مضاف الیه را عوض کرد : پرنده ی پر ، مداد مغز ، کار قانون ، نامه ی عنوان و... همانطور که می بینید با این تغییر جا این ترکیب اضافی غیر عادی است و معمول نیست.
ب) اضافه غیرتعلقی : بین مضاف و مضاف الیه رابطه مالکیت یا وابستگی نیست.
دست طمع ، داس مرگ، دست سرنوشت ، چشم احترام ، کمند گیسو و... .
v در این نوع از اضافه نیز نمی توان جای مضاف و مضاف الیه را عوض کرد اما برخی از نویسندگان اهل ذوق و با تغییر جای اضافه های غیر تعلقی ترکیباتی بدیع می سازند که البته ربطی به معنای اولیه آن اضافه ها ندارد.
مثلاً کمند گیسو : گیسوی کمند ، دست سرنوشت : سرنوشت دست
داس مرگ : مرگ داس / چشم احترام : احترام چشم / آزادی مجسمه : مجسمه آزادی و... (برخی از نویسندگان از این ویژگی برای نام گذاری عنوان کتاب ها یا مقالاتشان استفاده می کنند.)
۳) صفت تفصیلی : صفت های ساده + نشانه تفضیلی «تر» = صفت تفصیلی
زیبا تر ، بزرگ تر ، ارزشمند تر، گسترده تر، کمتر ، کوچکتر ، دورتر و...
-گل زیباتر ، پسر کوچکتر ، کتاب ارزشمند تر ، راه دورتر ، شهر نزدیکتر و...
* صفت تفضیلی نیز از وابسته های پسین محسوب می شود و قبل از هسته نمی آید .
در برخی از موارد دیده شده که بنا به ملاحظات سبکی ، به صورت وابسته پیشین نیز آمده است :
کمتر آدمی است که از طبیعت بدش بیاید.
۴- صفت بیانی : صفت بیانی خود به پنج دسته تقسیم می شود: بیانی ساده، فاعلی، مفعولی، نسبی و لیاقت در گروه اسمی آنچه پس از کسره می اید اگر مضافه الیه ، صفت شمارشی و صفت تفضیلی نباشد ، صفت بیانی است .
- گل سرخ ، قد بلند، آپارتمان نوساز، هوای مطبوع ، دانشمند خوش فکر ، آجر نسوز ، ...
* هرچند که صفت های بیانی وابسته ی پسین اسم هستند اما در نظم و نثر ادبی به صورت وابسته ی پیشین هم دیده می شوند.
- خوب کاری کردی که آمدی : کار خوب
- در اندک مدتی خود را به محل کارش رساند : مدت اندک
- گرفت آن بر و یال جنگی پلنگ : پلنگ جنگی
- بی بها چرم آهنگران : چرم بی بها
- یکی بی زیان مرد آهنگرم : مرد بی زیان
- بلند آسمان پیش قدرت خجل : آسمان بلند
- سیاه دشت نمناک : دشت سیاه
«واژه های خوب ، بد ، تنها ، یگانه ، عجب ، عجیب ، بیش از صفت های دیگر چنین کاربردی دارند» ( همان / ۸۱ )
جمله ی ربطی توضیحی
این جمله ها وابسته ی پسین هستند پس از پیوند وابستگی «که» می آیند و از نظر مرتبه وابسته
ها آخرین وابسته اسم محسوب می شوند. «فعل جمله های ربطی توضیحی قابل تاویل به صفت ، مضاف الیه یا بدل هسته خواهد بود:
مردی که کتاب می خواند، زود تر از بقیه بلند شد : مرد کتاب خوان زودتر از بقیه بلند شدند
منبع مطلب کلیک کنید