فیلم «اولفا و دخترانش»، چهار دختر، چهار وجه از شخصیت اولفا

این روزها دیدن فیلمی که فکر و ذهن آدم را تسخیر کند، غنیمت است. تماشای مستند «چهار دختر» به کارگردانی کوثر بن هنیه از همین قسم تجربه‌هاست که به آدم بهانه‌ می‌دهد ذهن خود را با سؤالات و تحلیل‌ها پر کند.

بعد از دیدن فیلم، به سراغ نقدهای آن رفتم تا لایه‌های پنهانی آن را کشف کنم و متوجه شدم من برداشتی از فیلم داشته‌ام که کمتر کسی به آن توجه کرده است. برای همین تصمیم گرفتم روایت خودم را از چهار دختر بنویسم.

این برداشت شاید حتی به ذهن کارگردان نرسیده باشد، اما زیبایی سینما دقیقاً همین جاست: اینکه هر کدام از ما می‌توانیم روایت خودمان را از دل یک اثر بیرون بکشیم.

⚠️ هشدار: این مطلب حاوی اسپویل کامل فیلم است اما حتی دانستن داستان هم از ارزش دیدن آن نخواهد کاست.

چهار دختر اولفا، چهار بخش جداشده از خود

فیلم «اولفا و دخترانش» (Four Daughters / Les Filles d’Olfa / بنات ألفة) داستان خانواده‌ای تونسی است که در میان فقر، خشونت، محدودیت‌های اجتماعی، بهار عربی و موج اسلام‌گرایی افراطی از هم می‌پاشد. دو دختر بزرگ‌تر اولفا «غفران و رحمه» پس از پیوستن به داعش در ایدئولوژی اسلام غرق می‌شوند ناپدید می‌شوند و دو دختر کوچک‌تر «ایا و تنسر» به کانون اصلاح تربیت فرستاده می‌شوند با پدیده قانون، پوسته جدیدی برای خود می‌سازند.

در تمام نقدها به تأثیر ایدئولوژی، خشونت خانگی، چرخه خشونت و... پرداخته شده است، اما از نگاه من، این چهار دختر را می‌توان چهار بخش منفک و در هم‌تنیده از خودِ «اولفا» دانست.

در روان‌شناسی یونگی، انسان مجموعه‌ای از ابعاد، ترس‌ها و نیازهای درونی مختلف در نظر گرفته می‌شود. کارگردان در این فیلم، اولفا را دقیقاً روبه‌روی همین بخش‌های جداشده از «خود» قرار می‌دهد. او فقط راوی داستان دختران گم شده‌اش نیست، بلکه روی صحنه با ابعاد پنهان و سرکوب‌شده‌ی درون خویش مواجه می‌شود.

وقتی اولفا،از بیرون اولفا را می‌بیند

این فیلم مستند در ساختار خود فرم متفاوتی را استفاده می‌کند: در لحظاتی که مرور خاطرات برای اولفا سخت می‌شود، بازیگری جای او را روی صحنه می‌گیرد، اما این انتخاب فقط یک ترفند فرمی نیست. حضور بازیگر میان اولفای امروز و گذشته‌ فاصله می‌اندازد تا زن خودش را از بیرون تماشا کند.

نکته‌ی جذاب ماجرا اینجاست که بازیگر کمکی، از یک راوی ساده فراتر می‌رود و مثل دوستی دانا و صریح، اولفا را به چالش می‌کشد. او در مهم‌ترین لحظه‌ها از اولفا سؤال می‌پرسد و جلوی توجیهاتش می‌ایستد.

همین رویکرد است که ماسک اولفا را به‌عنوان قربانی خشونت خانگی می‌اندازد و مجبور می‌کند پاسخ دهد که چرا همان خشونت را به دخترانش منتقل کرده است.

بازیگر اولفا در این خوانش یونگی، احتمالا همان «من بیرونی‌شده»‌ی اوست. بخشی که فاصله‌اش را حفظ می‌کند، اعتراض می‌کند و زبانی می‌شود که اولفا شهامت گفتن یا شنیدنش را ندارد.

دختر اول - تن رنجور غفران، آینه‌ی زنانگی سرکوب‌شده

غفران، دختر بزرگ خانواده، که بارها با زنانگی و ظرافتش تجسم می‌شود بازتاب بخش زنانه اولفاست. بخشی که میل به دیده شدن، دوست داشتن و دوست داشته شدن و زندگی‌کردن دارد. اولفا خود اذعان می‌کند که چطور غفران همیشه کنار او می‌نشسته، بغل می‌کرده، نازونوازش می‌داده و بیش از سایرین به او محبت می‌کرده است.

با این حال، همین زیبایی و زنانگی غفران برای مادر، منبع اضطراب می‌شود. تا حدی به او آسیب‌های جدی می‌زند. مثلا زمانی که اولفا با شلنگ به غفران حمله می‌کند چون موهایش را آبی کرده تا شبیه دوستانش باشد.

غفران که محتاج عشق مادر است، به اسلام روی می‌آورد و حتی این هم دوباره مادر را می‌ترساند. این بار غفران که با شنیدن صدای صوت قرآن دچار لرزه و دگرگونی می‌شود از طرف مادر متهم می‌شود که انقدر فاسد است که با جن‌ها هم رابطه دارد.

اما با همه این خشونت‌ها و اینکه حتی حتی توسط همسر دوم مادرش مورد تعرض قرار می‌گیرد، هیچ لحظه محبتش کم نمی‌شود. غفران تا لحظه آخر از مادر جدا نمی‌شود. حتی قبل از فرار بارها مادر را بغل می‌کند و می‌بوسد؛ جزئیاتی که او را از یک جوان صرفاً شورشی دور می‌کند.

غفران در این بازخوانی یونگی، بخش عاطفی و زنانه اولفاست؛ همان بخش از او که هنوز توان عشق ورزیدن دارد، اما هر بار که سر بلند می‌کند، با خشونت از طرف مردان، نزدیکان، زنان دیگر و ... روبه‌رو می‌شود.

دختر دوم - خشم و عصیان رحمه، تقلایی برای نجات و کنترل خانواده

اگر دختر بزرگ‌تر، بازتاب زنانگی اولفا باشد، برای من رحمه تجسم خشمی است که زبان خشونت را یاد می‌گیرد، خود را از اشتباه بری می‌داند، عقل را خاموش می‌کند و شلاق را برمی‌دارد.

نکته‌ی جالب اینجاست که در روایت این خانواده رحمه از ابتدا شخصیت بی‌رحم معرفی نمی‌شپد. برعکس، در یکی از نخستین بازگویی خاطرات از او، رحمه خانواده رو دور هم جمع می‌کند و با نیروی تخیل برای آنها سفره‌ای خیالی از بهترین غذاها می‌چیند. او از ابتدا نقش کسی را برعهده می‌گیرد که تلاش دارد رنج را کم کند. این صحنه‌ به ظاهر ساده، کلید فهم شخصیت رحمه است. او کسی است که برای خوشبختی خانواده از هیچ تلاشی فرو گذار نیست و حتی پا را فراتر از واقعیت می‌گذارد.

در ادامه همین تخیلات خوراک هیولای ایدئولوژی می‌شود. رحمه که در آغاز، سرسخت‌ترین مخالف گرایش غفران به مذهب افراطی است، درست پس از مواجهه با روایت‌های آخرالزمانی و تصاویر هولناک جهنم، از همه تندروتر می‌شود. نیروی تخیل برای او چنان قوی است که موضعش را به‌سادگی عوض می‌کند.

از این لحظه به بعد، جهان برای رحمه فقط به دو بخش تقسیم می‌شود: نجات‌یافتگان و محکومان. رحمه شلاق را به دست می‌گیرد و خود مسئول هدایت و رهبری خانواده می‌شود. کار به‌جایی می‌رسد که رحمه اولفا را هم محکوم می‌کند و برای اینکه اولفا شلوار می‌پوشد و برقع نمی‌اندازد، او را لعنت می‌کند و می‌گوید: «چطوری می‌تونی برای چند روز زندگی دنیوی، آخرت ابدی‌ات را خراب کنی؟»

در نگاه رحمه، واقعیت زندگی دیگر هیچ اعتباری ندارد و حقیقت رویای جهانی است که در ذهن خود ساخته است.

این ذهنیت رحمه حتی به بازی‌های کودکانه‌ خانواده سرایت می‌کند: رحمه بازی تازه‌ای ابداع می‌کند که در آن مرگ تجسم می‌شود؛ یکی از خواهران«شهید» می‌شود، دیگری مرده‌شور، یکی نکیر و دیگر منکر...

کودکی که زمانی با تخیل گرسنگی را قابل تحمل می‌کرد، حالا با همان ابزار خانواده را هدایت می‌کند.

اوج دگرگونی رحمه در آرزوی او برای سنگسار کردن دوست باردار اولفاست که خارج از ازدواج حامله شده است. خشونت برای رحمه پیش از اینکه تجسم عملی پید ا کند، در خیالات او نقش می‌بندد.

اولفا خود اعتراف می‌کند بیش از همه دخترانش از رحمه می‌ترسیده است: دختری که غفران به پیوستن به داعش تشویق کرده و خود آگاهانه فرار می‌کند.

رحمه از نگاه من همان خشمی است که هرگز فرصت سوگواری پیدا نکرد و برای کنترل و رام کردن فضا شلاق را برداشته است.

حالا به دخترانی می‌رسیم که نه با ایدئولوژی، که با قانون از مادر جدا می‌شوند. ایا و تنسر دو دختر کوچکتر اولفا هستند که خود نقش خود را در فیلم برعهده دارند. بعد از پیوستن خواهران بزرگتر به داعش، این دو دختر از مادر جدا می‌شوند تا خطری آنها را تهدید نکند. روایتی که در ادامه می‌خوانیم به نظر من بازتاب نقش آگاهی در مقابل خشونت است.

دختر سوم - روایت بی‌پرده ایا از زندگی، آگاهی و هوشیاری بیدار شده اولفا

در میان خواهران، ایا بیش از همه به مادر شباهت دارد و این فقط یک شباهت ظاهری نیست.

در سکانس معرفی بازیگران جایگزین، این ایا است که هوشیارتر و قوی‌تر از ما تصویر خواهرانش را برای ما بازسازی می‌کند و معرف آن‌ها می‌شود. ایا خاطرات و کنترل‌گری مادر را با جزئیاتی آزار دهنده تعریف می‌کند. این ایاست که نمی‌گذارد داستانی پنهان بماند.

ایا در پیش‌درآمدهای آماده‌سازی بازیگران، از بازیگر کمکی نقش مادر می‌خواهد فحش بدهد و می‌گوید: «باید واقعیت را نمایش بدی و اگر نتوانی این‌طور حرف بزنی حقیقت را پنهان کرده‌ای».

ایا درباره بدن و تجربه‌های شخصی خود سکوت نمی‌کند. خاطرات بلوغ و اولین قاعدگی‌اش را بی‌پرده تعریف می‌کند، طوری که حتی مادر تاب شنیدن را از دست می‌دهد و در مقابل دوربین او را کتک می‌زند.

ایا چیزهایی را به زبان می‌آورد که دیگران پنهان می‌کنند. در روایتش از مردی که پس از طلاق وارد زندگی اولفا شده نیز همین صراحت دیده می‌شود و اوست که از تعرضی که به خواهرانش وارد شده پرده برمیدارد.

در یکی از صحنه‌های احساسی بازسازی خاطرات، ایا با چاقویی بالای سر بازیگر مرد می‌ایستد و چنان خشونتی را به نمایش می‌گذارد که بازیگر مرد از ادامه بازی انصراف می‌دهد.

تفاوت ایا با خواهران در شناخت و صراحت این دختر است. او از خشم رها نشده، اما می‌تواند آن را از خود جدا کند، آن را ببیند و درباره‌اش حرف بزند.

در یکی دیگر از سکانس‌های درخشان فیلم، خانواده (اولفا و دو دختر کوچکش) روبروی آینه می‌ایستند. در این سکانس ایا به مادر کمک می‌کند روسری‌اش را بردارد و شهامتی به او می‌دهد تا از گذشته جدا شود. ایا تصویر دختری آسیب‌دیده نیست، او کلید مادر برای بازیابی خود است.

در خوانش من از داستان، ایا بخش خودآگاه اولفاست. بخشی که از مادر فاصله گرفته، نه برای این که از او فرار کند، بلکه بتواند او را بفهمد و برای تغییر گام بردارد.

دختر چهارم- تنسر، بخشی که هنوز در جست‌وجوی تعلق است

اگر غفران زنانگی اولفاست، رحمه خشم او و ایا خودآگاهی او، تنسر معصومیت و پاکی وجود اولفاست، بخشی که هنوز توان عشق ورزیدن دارد.

تنسر کوچک‌ترین دختر خانواده است و شاید به همین دلیل، کمتر از خواهران بزرگ‌تر در معرض مستقیم خشونت قرار گرفته است. او همان زخم‌ها را دیده، اما مسخ آن‌ها نشده است. رابطه‌ی او با مادر و خواهرها بیشتر از جنس دلبستگی محض است و حتی بعد از رفتن خواهرها و انتقالش به کانون، می‌گوید هنوز امید داشته رحمه به دنبالش بیاید. او اعتراف می‌کند که باور کرده «برگزیده» است و این لایه‌ای از شخصیت اوست که نشان می‌دهد تنسر تا چه حد معصومانه می‌تواندزشتی‌ها را یبا ببیند.

معصومیت نگاه او در بازتاب خاطراتش از شوهر دوم اولفا هم دیده می‌شود. او برخلاف خواهرش که از این مرد متنفر بوده، می‌گوید او برایش شبیه «پدری بوده که هیچ‌وقت نداشته است». این روایت نشان می‌دهد کودک چگونه گاهی برای زنده‌ماندن، حتی از منبع خطر هم تصویری امن می‌سازد.

فیلم روی دیگر معصومیت محض را هم نشانمان می‌دهد. تنسر اعتراف می‌کند در اوج معصومیت همراه دو خواهر بزرگترش، ایا را به خاطر بی‌حجابی آزار می‌داده است؛ او با معصومیت و بلاهت خود در مقطعی بخشی از چرخه‌ای می‌شود که خود قربانی‌ آن بوده است.

تنسر آخرین امید خانواده است. کودکی که هم خشونت دیده‌، هم عشق را تجربه کرده و هم آسیب را می‌شناسد. او هنوز قادر است هم‌زمان کسی را دوست داشته باشد و از او زخم بخورد.

در خوانش یونگی من، تنسر همان بخش آسیب‌پذیر و معصوم اولفاست که خود را «برگزیده» می‌بیند، امید دارد کسی نجاتش می‌دهد و رویا این که خانواده می‌تواند دوباره کامل شود را در سر می‌پروراند.

چهار دختر و تصویر زنی در گذر از انقلاب

می‌توان داستان خانواده اولفا را در کنار تجربه تونس پس از بهار عربی هم دید. در مقیاسی کوچک‌تر، خانواده اولفا هم با فروپاشی نظم قدیمی روبه‌رو می‌شود. مادر طلاق می‌گیرد و این بار مردی بی‌هویت به زندگی ادامه می‌دهد. این شخصیت تازه وارد هم عشق و هم افیون را به خانه آنها می‌برد. خانواده برای ساختن بنیاد خود مانند تونس به افراطیون اجازه ورود می‌دهد و زمانی از خطر مطلع می‌شود که دیگر کار دیر شده است. خانواده اولفا مانند خود تونس پس از انقلاب می‌شکند، شرحه‌شرحه می‌شود، اما هنوز تلاش می‌کند دوباره سر پا بایستد.

در قاب این مستند، اولفا از چشم دخترانش خودش را بازبینی می‌کند.