بازگشت خواننده‌های ایرانی خارج‌نشین به کشور پس از سال‌ها شاید در نگاه اول یک خبر فرهنگی به نظر برسد؛ اما وقتی پای چهره‌هایی با سابقه‌ها و مواضع متفاوت به میان می‌آید، ماجرا خیلی زود از حوزه موسیقی فراتر می‌رود. بازگشت قیصر، محسن نامجو و بیژن مرتضوی نمونه روشنی از همین اتفاق است؛ سه بازگشت که هرکدام موجی متفاوت در شبکه‌های اجتماعی ایجاد کردند و کاربران نیز از زاویه‌های کاملاً متفاوتی به آنها نگاه کردند.
بررسی داده‌های ایکس، تلگرام و ایتا نشان می‌دهد که در مجموع حدود ۲۱۹ هزار محتوا درباره بازگشت این سه خواننده ثبت شده است؛ اما این حجم به طور مساوی میان آنها تقسیم نشده؛ محسن نامجو با اختلاف در صدر قرار دارد، بیژن مرتضوی دوم و قیصر در جایگاه سوم قرار می‌گیرد.
آنچه ماجرا را جالب‌تر می‌کند، فقط تعداد محتواها نیست. وقتی واکنش کاربران را بر اساس گرایش سیاسی آنها بررسی می‌کنیم، مشخص می‌شود که هر بازگشت به محلی برای بازتاب اختلاف نگاه‌ها درباره مفاهیمی مانند «وطن»، «حق بازگشت»، «همکاری با حکومت»، «گشایش فرهنگی» و حتی اولویت مشکلات اقتصادی و معیشتی تبدیل شده است.
در میان سه خواننده، هیچ‌کدام به اندازه محسن نامجو محتوا تولید نکردند. مجموع داده‌های مربوط به بازگشت او به حدود ۱۰۷ هزار محتوا می‌رسد؛ یعنی تقریباً دو برابر هر یک از دو مورد دیگر. از این تعداد، ۵۴ هزار محتوا در ایکس، ۳۰ هزار محتوا در تلگرام و حدود ۲۲ هزار محتوا در ایتا ثبت شده است. بنابراین در ماجرای نامجو، برخلاف دو بازگشت دیگر، این ایکس است که با فاصله در مرکز گفت‌وگو قرار دارد.
دلیل اهمیت بازگشت نامجو را باید فراتر از خود خبر بازگشت دید. او در سال‌های حضور در خارج از کشور، مواضع سخت‌تر و خاص‌تری نسبت به جمهوری اسلامی در مقایسه با دو هنرمند دیگر داشت. به همین دلیل، برای بسیاری از کاربران اصل تصمیم او برای بازگشت غیرمنتظره بود. همین فاصله میان تصویری که طی سال‌های گذشته از نامجو شکل گرفته بود و تصمیم جدید او، مواد اولیه یک بحث بزرگ را در شبکه‌های اجتماعی فراهم کرد.
ترکیب گرایش‌های سیاسی واکنش‌دهنده به نامجو نیز قابل توجه است. ۸۱ درصد از واکنش‌های دسته‌بندی شده مربوط به مخالفان نظام بوده، ۱۰ درصد به منتقدان نظام، ۷ درصد به کاربران خاکستری و فاقد فعالیت جریانی سیاسی و تنها ۲ درصد به حامیان انقلاب اسلامی اختصاص داشته است.
در میان مخالفان نظام، روایت غالب به شدت انتقادی بود. این کاربران بازگشت نامجو را با مواضع گذشته او مقایسه می‌کردند و از مفاهیمی مانند «خیانت» و «بازگشت به آغوش جمهوری اسلامی» استفاده می‌کردند. موضوع «پهلوی‌ستیزی»، اتهام‌های پیشین آزار جنسی و گمانه‌زنی درباره منافع شخصی یا هماهنگی‌های پشت‌پرده نیز در این طیف بازخوانی شد. در کنار این‌ها، روایت «رفتن برای پرینت و سر درآوردن از ایران» به یکی از سوژه‌های طنز و میم تبدیل شد. بخشی از همین کاربران نیز هشدار می‌دادند که بزرگ شدن ماجرای نامجو می‌تواند موضوعاتی مانند اعدام، فقر و تورم را به حاشیه ببرد.
در سوی دیگر، واکنش حامیان نظام یکدست نبود. بخشی با محور «وطن‌دوستی» از بازگشت استقبال کردند و از آن برای نقد و تمسخر اپوزیسیون، از جمله با گزاره «نامجو برگشت، پهلوی نه»، استفاده کردند. اما بخش دیگری از همین طیف می‌پرسید چرا فردی با مواضع گذشته نامجو باید بدون توبه یا عذرخواهی مورد استقبال قرار گیرد. مقایسه با تتلو، انتقاد از سیاست «وفاق» و بحث درباره مرز میان «جذب حداکثری» و «لزوم پاسخ‌گویی به گذشته» از محورهای این دسته بود.
منتقدان نظام بیشتر بر مفهوم «حق بازگشت» تمرکز داشتند. در این نگاه، وطن از حکومت تفکیک می‌شد و باز شدن مسیر بازگشت برای هنرمندان و منتقدان، در اصل اتفاق مثبتی تلقی می‌شد. در عین حال این پرسش مطرح بود که آیا آزادی و امنیتی که برای نامجو فراهم شده، برای دیگر شهروندان و هنرمندان نیز وجود خواهد داشت یا خیر. بدبینی نسبت به بهره‌برداری سیاسی از ماجرا نیز در بخشی از این واکنش‌ها دیده می‌شد.
برای کاربران خاکستری، ماجرا بیشتر شبیه یک «درام شبکه‌ای» بود. طنز و میم، حواشی شخصی، ماجرای «پرینت»، بحث درباره جایگاه هنری نامجو و دوگانه «دوست داشتن آثار و نپسندیدن خود هنرمند» بخش مهمی از این گفت‌وگو را تشکیل داد. البته در همین گروه نیز برخی از حق بازگشت دفاع می‌کردند و برخی دیگر درباره امنیت بازگشت سایر هنرمندان و احتمال برخوردهای دوگانه سوال داشتند.
بیژن مرتضوی با حدود ۵۸ هزار محتوا، دومین بازگشت پربحث در این بررسی است؛ اما شکل موج او با نامجو تفاوت اساسی دارد.
در ۶ مهر خبر بازگشت مرتضوی منتشر شد و همان روز ۱۴ هزار محتوا ایجاد کرد. مرتضوی و همسرش این خبر را تکذیب کردند و یک روز بعد، در ۷ مهر، حجم محتوا کاهش یافت. انتشار گزارش اولیه و تکذیب مرتضوی در ۶ مهر در گزارش‌های رسانه‌ای نیز ثبت شده است. اما ماجرا در ۸ مهر دوباره تغییر کرد. این بار ویدیوی بازگشت منتشر شد و حضور مرتضوی در ایران تایید شد. حجم محتوا در همان روز به ۱۳ هزار رسید و در ۹ مهر با ۱۵ هزار محتوا به بالاترین نقطه رسید. سپس در ۱۰ مهر حدود ۸ هزار و در ۱۱ مهر حدود ۳ هزار محتوا ثبت شد.
در واقع مرتضوی یک مزیت خبری عجیب داشت: خبر بازگشت او عملاً دو بار وارد چرخه انتشار شد؛ یک‌بار با خبر اولیه و تکذیب آن و بار دوم با تایید واقعی بازگشت.
این اتفاق در ترکیب بسترها هم خودش را نشان می‌دهد. از حدود ۵۴/۵ هزار محتوای مربوط به مرتضوی، حدود ۳۸ هزار محتوا در تلگرام ثبت شده؛ در حالی که ایکس حدود ۱۰ هزار و ایتا حدود ۹ هزار محتوا داشته‌اند. در میان هر سه خواننده نیز بیشترین حجم تلگرامی متعلق به مرتضوی است. بنابراین اگر نامجو را بتوان «سوژه ایکس» این سه بازگشت دانست، مرتضوی بیش از همه در تلگرام برجسته شده است.
در تقسیم‌بندی گرایش‌ها، ۸۳ درصد واکنش‌های مربوط به مرتضوی به مخالفان نظام اختصاص دارد؛ بالاترین سهم مخالفان در میان هر سه هنرمند. پس از آن منتقدان نظام با ۸ درصد، کاربران خاکستری با ۵ درصد و حامیان انقلاب اسلامی با ۴ درصد قرار دارند.
مخالفان نظام عمدتاً نگاه منفی به بازگشت داشتند. در این طیف، بازگشت مرتضوی به عنوان «همراهی با حکومت» یا بخشی از پروژه عادی‌سازی و نمایش گشایش فرهنگی تعبیر می‌شد. هم‌زمانی این اتفاق با اعدام‌ها، تکذیب اولیه خبر و گمانه‌زنی درباره انگیزه‌های مالی یا امنیتی نیز در گفت‌وگوهای این طیف برجسته بود.
حامیان نظام بیشتر از زاویه «وطن» و بازگشت ایرانیان خارج از کشور به موضوع نگاه می‌کردند. تمسخر رضا پهلوی و اپوزیسیون نیز بخشی از واکنش‌ها بود. با این حال، در این گروه هم اجماع کاملی وجود نداشت؛ بخشی از کاربران اصولگرا نسبت به بازگشت چهره‌های سابقاً منتقد موضع انتقادی داشتند و حتی از احتمال «پروژه دولت و اصلاح‌طلبان» سخن می‌گفتند. گروه دیگری هم اساساً می‌پرسیدند در شرایط مشکلات معیشتی، بازگشت یک خواننده چه مسئله‌ای از زندگی مردم حل می‌کند. همین نگاه معیشتی در میان منتقدان نیز دیده می‌شد. این طیف از یک طرف مفهوم «گشایش فرهنگی» را زیر سوال می‌برد و می‌پرسید چگونه می‌توان بازگشت یک هنرمند خارج از کشور را نشانه گشایش دانست، در حالی که محدودیت منتقدان و هنرمندان داخل کشور ادامه دارد. از طرف دیگر، بخشی از این کاربران از اصل «حق بازگشت» دفاع می‌کردند و با برخورد امنیتی و قضایی با هنرمندان بازگشته مخالف بودند.
در میان کاربران خاکستری، دلار، معیشت و مشکلات روزمره بارها در برابر اهمیت خبر بازگشت مرتضوی قرار گرفت. تکذیب اولیه و سپس تایید خبر نیز سوژه مناسبی برای طنز و میم فراهم کرد. در کنار این نگاه، کنجکاوی درباره احتمال بازگشت خوانندگان دیگر و نوعی استقبال نوستالژیک از مرتضوی نیز وجود داشت.
قیصر با حدود ۵۴ هزار محتوا کمترین حجم را در میان سه مورد دارد، هرچند فاصله او با بیژن مرتضوی چندان زیاد نیست. از مجموع داده‌های قیصر، حدود ۲۳ هزار محتوا در تلگرام، ۱۹ هزار محتوا در ایکس و حدود ۱۲ هزار محتوا در ایتا ثبت شده است. در قیاس با دو مورد دیگر، توزیع داده قیصر میان ایکس و تلگرام متعادل‌تر است.
آنچه بازگشت قیصر را از دو مورد دیگر متمایز کرد، فقط آمدن او به ایران نبود؛ بلکه نحوه نمایش این حضور بود. قیصر در تجمع حامیان جمهوری اسلامی حاضر شد و اجرای او در یک تجمع رسمی به بخشی از خود خبر تبدیل شد. گزارش‌های منتشر شده نیز حضور و اجرای او در تجمع ۱۴ خرداد را ثبت کرده‌اند.
ترکیب گرایش‌ها در ماجرای قیصر با دو هنرمند دیگر تفاوت قابل توجهی دارد. مخالفان نظام همچنان با ۶۶ درصد بزرگ‌ترین گروه هستند، اما سهم آنها از ۸۱ درصد نامجو و ۸۳ درصد مرتضوی پایین‌تر است. در مقابل، سهم حامیان انقلاب اسلامی به ۱۷ درصد می‌رسد؛ در حالی که این عدد برای مرتضوی ۴ درصد و برای نامجو تنها ۲ درصد است. منتقدان نظام ۹ درصد و کاربران خاکستری نیز ۸ درصد از واکنش‌های دسته‌بندی شده را تشکیل می‌دهند.
این تفاوت با شکل حضور قیصر در ایران قابل خواندن است. مخالفان نظام، بازگشت و اجرای او در تجمع حامیان حکومت را عمدتاً با مفاهیمی مانند «خیانت» و «همکاری با جمهوری اسلامی» نقد می‌کردند. برخی آن را بخشی از نمایش بازگشت ایرانیان خارج از کشور می‌دانستند، برخی جایگاه هنری او را دستمایه تمسخر قرار می‌دادند و گروهی نیز درباره انگیزه‌های مالی گمانه‌زنی کرده یا خواهان بایکوت او بودند.
در سوی مقابل، بخش بزرگی از حامیان نظام از بازگشت قیصر با ادبیات وطن‌گرایانه استقبال کردند. مفاهیمی مانند «ایستادن پای ایران»، «شرف» و «غیرت» در این واکنش‌ها دیده می‌شد و عبارت «قیصر برگشت، پهلوی نه» نیز به یکی از قاب‌های سیاسی ماجرا تبدیل شد. بعضی کاربران این اتفاق را مقدمه‌ای برای بازگشت دیگر خوانندگان خارج از کشور می‌دیدند.
با این حال حتی در میان حامیان نظام نیز مخالفت‌هایی وجود داشت. بخشی از کاربران از بزرگ‌نمایی بازگشت قیصر، تبدیل آن به دستاورد و حضور یک خواننده لس‌آنجلسی در تجمعات مذهبی انتقاد می‌کردند و آن را در برابر محدودیت برخی هنرمندان داخلی و مشکلات اقتصادی قرار می‌دادند.
منتقدان نظام نیز بیشتر بر «استاندارد دوگانه» در سیاست فرهنگی تمرکز داشتند. آنها از اصل امکان بازگشت هنرمندان استقبال می‌کردند، اما می‌پرسیدند چرا همین آزادی شامل دیگر خوانندگان و هنرمندان داخلی نمی‌شود. مقایسه با محدودیت شجریان‌ها و تداوم حصر موسوی، تمسخر تعبیر «بازگشت نخبگان» و انتقاد از تبدیل این اتفاق به نشانه گشایش فرهنگی از دیگر محورهای این طیف بود.
کاربران خاکستری بیش از هر چیز خودِ اهمیت خبر را زیر سوال می‌بردند. عبارت‌هایی در قالب «اصلاً قیصر کیه؟»، مقایسه او با خوانندگان شناخته‌شده‌تر، شوخی با «مهاجرت معکوس نخبگان» و تعجب از اجرای یک خواننده لس‌آنجلسی در یک مراسم مذهبی ـ رسمی، فضای طنز این گروه را شکل داد. در حاشیه این واکنش‌ها نیز همان دوگانه آشنا دیده می‌شد: دفاع از حق هر ایرانی برای بازگشت به وطن در برابر بدبینی نسبت به همکاری یا منفعت سیاسی.
شاید مهم‌ترین نتیجه این داده‌ها این باشد که کاربران درباره سه خواننده فقط درباره «موسیقی» صحبت نکرده‌اند. بازگشت هر سه نفر خیلی زود به بستری برای طرح موضوعات بزرگ‌تر تبدیل شده است.
برای مخالفان نظام، پرسش اصلی بیشتر درباره نسبت این هنرمندان با جمهوری اسلامی، سابقه مواضع آنها و احتمال بهره‌برداری سیاسی از بازگشتشان بوده است. برای حامیان نظام، «وطن» و امکان بازگشت ایرانیان خارج از کشور اهمیت پیدا کرده، هرچند در درون همین طیف نیز درباره پذیرش چهره‌های منتقد گذشته اختلاف وجود داشته است.
منتقدان نظام بیشتر از زاویه «حق بازگشت» و استانداردهای دوگانه وارد بحث شده‌اند: اگر یک هنرمند خارج از کشور می‌تواند برگردد، وضعیت هنرمندان، منتقدان و شهروندان دیگر چه می‌شود؟
کاربران خاکستری اما اغلب ماجرا را از فضای سنگین سیاسی بیرون کشیده‌اند. برای آنها طنز، میم، مسائل روزمره، گرانی و معیشت و حتی این پرسش که «اصلاً چرا این خبر باید این‌قدر مهم باشد؟» بخش مهمی از گفت‌وگو بوده است.
داده‌های این سه بازگشت نشان می‌دهد که واکنش شبکه‌های اجتماعی بیش از آن که صرفاً به شهرت یک هنرمند وابسته باشد، به «داستانی» بستگی دارد که همراه بازگشت او شکل می‌گیرد.
نامجو بیشترین توجه را گرفت، چون برای کاربران فاصله میان مواضع گذشته و تصمیم امروز او پرسش‌برانگیز بود. نتیجه، حدود ۱۰۷ هزار محتوا و موجی بود که چند روز دوام آورد و بیش از هر جا در ایکس دیده شد.
مرتضوی با یک مسیر متفاوت خبرساز شد. خبر بازگشت در ۶ مهر موج اول را ساخت، تکذیب باعث افت گفتگو شد و تایید بازگشت در ۸ مهر موج دوم را شکل داد. همین رفت‌وبرگشت خبری در کنار نقش پررنگ تلگرام باعث شد مجموع داده او به حدود ۵۸ هزار محتوا برسد.
قیصر با حدود ۵۴ هزار محتوا حجم کمتری داشت، اما نحوه حضورش در ایران اهمیت ویژه‌ای پیدا کرد. حضور در تجمع حامیان جمهوری اسلامی باعث شد سهم حامیان نظام در واکنش‌های او به ۱۷ درصد برسد؛ عددی که در دو بازگشت دیگر بسیار پایین‌تر بود.
در نهایت، یک نقطه مشترک میان هر سه پرونده وجود دارد: «بازگشت به وطن» برای کاربران یک مفهوم واحد نداشت. یک گروه آن را حق طبیعی هر ایرانی می‌دید، گروهی آن را نشانه همراهی سیاسی تلقی می‌کرد، عده‌ای درباره استانداردهای دوگانه و گشایش فرهنگی سوال داشتند و گروه دیگری اساساً معتقد بود در میان مشکلات اقتصادی و معیشتی، این بازگشت‌ها نباید تا این اندازه به مسئله‌ای بزرگ تبدیل شوند.
به همین دلیل، آنچه در شبکه‌های اجتماعی شکل گرفت صرفاً واکنش به بازگشت سه خواننده نبود؛ بلکه سه بحث متفاوت درباره نسبت «هنرمند، وطن و سیاست» بود. این سه خواننده به ایران برگشتند، اما داده‌ها نشان می‌دهد کاربران هرکدام از این بازگشت‌ها را با عینک متفاوتی دیدند.
منبع: لایف‌وب
