پاییز و آغاز سال تحصیلی همواره در حافظه جمعی ایرانیان با شور و هیجان خرید کیف و دفتر، دیدار دوباره همکلاسی‌ها و نوستالژی دلنشین زنگ مدرسه پیوند خورده است. با این حال، داده‌کاوی رفتار کاربران شبکه‌های اجتماعی در شهریورماه نشان می‌دهد که سال تحصیلی جدید فضایی کاملاً متفاوت، پرتنش و پر از تشویش را تجربه می‌کند. تحلیل دقیق بیش از ۲۱ هزار محتوای تولید شده توسط بیش از ۱۲ هزار کاربر منحصر به فرد در بستر شبکه اجتماعی ایکس (توییتر سابق)، پرده از واقعیتی تلخ و هشداردهنده برمی‌دارد: تحلیل محتوای داده‌های ثبت شده نشان می‌دهد بازگشایی مدارس در سال ۱۴۰۵ بیش از آن که حول مباحث آموزشی و تربیتی جریان داشته باشد، ذیل دو مولفه اصلیِ “تاب‌آوری اقتصادی خانوار” و “مدیریت ریسک‌های امنیتی” بازتعریف شده است؛ به گونه‌ای که هزینه‌های مرتبط با تحصیل و ملاحظات ایمنی، محور اصلی واکنش افکار عمومی را شکل داده‌اند.
واکاوی مضامین محوری محتواهای منتشر شده نشان می‌دهد که «تهیه لوازم‌التحریر و هزینه‌های جانبی تحصیل» با اختصاص سهم قابل توجه ۲۲/۷ درصدی، در صدر بزرگ‌ترین مشغله‌های فکری خانواده‌ها جای گرفته است. جهش‌های پیاپی نرخ ارز، تورم کمرشکن، صعود بهای کاغذ، نوشت‌افزار، پوشاک، فرم مدرسه و کفش، ابتدایی‌ترین ابزارهای حضور در کلاس درس را برای بخش گسترده‌ای از اقشار ضعیف و حقوق‌بگیر به باری غیرقابل تحمل تبدیل کرده است. در این میان، مضمون «طنز، میم و نوستالژی اول مهر» با سهمی ۱۶/۶ درصدی در جایگاه دوم ایستاده است؛ تحلیلی جامعه‌شناختی آشکار می‌سازد که این تمسخرها و شوخی‌های تقویمی در بستر ایکس، در حقیقت نوعی سازوکار دفاعی ناخودآگاه برای گریز موقت از تلخی واقعیت و التیام نسبی تنش‌های جاری است.
اما هشداردهنده‌ترین بخش این داده‌کاوی، تصاحب جایگاه سوم با سهم ۱۴/۵ درصدی توسط مضمون «تلاقی جنگ، مناقشات نظامی و آموزش» است. بازخوانی پرونده تلخ اصابت موشک و حمله به مدارسی چون شجره طیبه میناب و سوگواری برای صندلی‌های خالی جان‌باختگان در کنار بیم از سرایت درگیری‌های نظامی منطقه‌ای به داخل کشور، زنگ‌های خطر را برای شروع سال تحصیلی به صدا درآورده است. همچنین مضامین دیگری نظیر «تجربه زیسته و تعاملات روزمره» با ۱۰/۳ درصد، «امنیتی و سیاسی شدن مراکز آموزشی» با ۱۰/۱ درصد، «مطالبات شغلی و صنفی معلمان» با ۶/۶ درصد، «سرویس مدارس و ایاب‌وذهاب تحصیلی» با ۵/۵ درصد، «کیفیت و محتوای آموزشی» با ۴/۶ درصد، «شهریه‌ها و هزینه‌های مراکز آموزشی» با ۴/۳ درصد و نهایتاً «ارتباط مدرسه با خانواده‌ها» با ۱/۱ درصد، نقشه جامع دغدغه‌های افکار عمومی را تکمیل می‌کنند.
در بین مضامین اصلی، بحث پیرامون «حضوری یا غیرحضوری بودن آموزش» اگرچه ۳/۸ درصد از لایک داده‌های مستقیم را شامل شده، اما به مهم‌ترین نقطه مناقشه میان شهروندان و مدیران آموزش و پرورش تبدیل گشته است. داده‌کاوی رویکرد و جهت‌گیری کاربران نشان می‌دهد که ۶۷ درصد از آنان مخالفت خود را با بازگشایی حضوری مدارس ابراز داشته‌اند. در برابر این اکثریت ، تنها ۲۱ درصد از کاربران دیدگاهی مثبت به بازگشایی حضوری مراکز آموزشی داشته و ۱۲ درصد نیز رویکردی بدون سوگیری اتخاذ کرده‌اند. بررسی‌ها نشان می‌دهد دلایل اصلی این مخالفت در همان مضامین اصلی مطرح شده تا حد زیادی منعکس شده است.
تحلیل عمیق ادله و انگیزه‌های کاربران ناراضی از بازگشایی حضوری، ریشه‌های این نارضایتی را در پنج عامل کلیدی خلاصه می‌کند:
در وضعیتی که چشم‌انداز امنیت منطقه‌ای متزلزل است و تهدید اصابت تسلیحات سنگین وجود دارد، خانواده‌ها ترجیح می‌دهند فرزندانشان را زیر چتر حمایتی دیوارهای خانه حفظ کنند. استقرار صدها محصل در ساختمان‌های سنتی مدارسی که فاقد هرگونه پناهگاه استانداردی در زمان حملات هوایی هستند، از نگاه شهروندان یک تصمیم غیرمنطقی بر سر جان کودکان تلقی می‌شود. کاربران مخالف معتقدند هنگامی که نمایندگان مجلس و مسئولان دولتی برای حفظ جان خود نشست‌های رسمی مجلس را لغو و فعالیت‌ها را دورکار می‌کنند، با چه پشتوانه و تضمینی اصرار دارند میلیون‌ها محصل را در شرایط پرمخاطره به مدارس روانه کنند؟ ادعای متولیان آموزش و پرورش مبنی بر اجرای حضوری مدارس «حتی در شدیدترین شرایط»، به جای آرام‌سازی، موجی از سوءظن و انتقاد را نسبت به بی‌ارزش تلقی شدن جان مردم برانگیخته است.
مدرسه رفتن حضوری فرآیندی به شدت هزینه‌بردار است که روزانه مبالغ هنگفتی را به سبد مصرفی خانواده تحمیل می‌کند. از مبالغ میلیونی سرویس مدارس گرفته تا تهیه تغذیه سالم، لباس، کفش و ملزومات روزمره، هر یک گامی به سوی ورشکستگی مالی خانوارهاست. کاربران متعددی اشاره کرده‌اند که تنها تأمین یک کیک و آبمیوه ساده برای هر روز مدرسه رفتن کودک، ماهانه چند میلیون تومان بودجه می‌طلبد. در واقع، گرانی‌ها، تورم افسار گسیخته و فقر تحمیل شده به مردم، بازگشت به آموزش آنلاین را به راه‌حلی قابل قبول‌تر از آموزش حضوری پر هزینه بدل کرده است.
استدلال خانواده‌ها در این محور بر دو پیامد مشخص متمرکز است؛ از یک‌سو، کمبود و گرانی سوخت مستقیماً باعث افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل و کرایه سرویس مدارس می‌شود، و از سوی دیگر، این نگرانی وجود دارد که در ماه‌های آینده نیز افت فشار گاز، عدم تأمین گرمایش مناسب در مدارس و تشدید آلودگی هوا مجدداً به تعطیلی زودهنگام و نامنظم کلاس‌ها منجر شود. از دید کاربران، وقتی چشم‌انداز پایداری برای تأمین انرژی و شرایط رفاهی اولیه دانش‌آموزان در فصل سرما وجود ندارد، اصرار بر شروع حضوری برنامه‌ریزی خانواده‌ها را دچار اختلال می‌کند.
تجربه سال‌های پیشین به افکار عمومی گوشزد کرده است که تصمیمات مدیریتی فاقد ثبات هستند. این ظن عمیق وجود دارد که تصمیم اولیه مدیران دولتی و به ویژه مدارس غیرانتفاعی بر آموزش حضوری، بعد از مدتی به دلایلی همچون شروع مجدد جنگ، آلودگی هوا، شیوع بیماری یا سرمای شدید هوا تغییر کند. والدین هراس دارند که مبالغ هنگفتی را در ابتدای مهر واریز نمایند، اما بلافاصله پس از گذشت چند هفته، کلاس‌ها با توجیهاتی همچون آلودگی یا ناترازی به بستر شاد منتقل شده و پول‌های پرداخت شده هرگز بازگردانده نشود. این بی‌اعتمادی ساختاری، مشروعیت هرگونه ادعای دلسوزانه پیرامون کیفیت آموزش را زیر سوال برده است.
با اضافه شدن تردد میلیون‌ها سرویس و خودروی شخصی در فصول پاییز و زمستان، آلودگی هوا به اوج برسد و مجددا شاهد تعطیلی مدارس باشیم. علاوه بر این ساعت‌ها تحمل ترافیک در شهرهای بزرگ وقت خانواده‌ها را می‌گیرد. از این رو والدین ترجیح می‌دهند با اجتناب از آموزش حضوری، ساعت‌ها معطلی در ترافیک‌های طاقت‌فرسا و تنفس آلاینده‌های مرگبار را برای فرزندانشان به حداقل برسانند.
در مجموع، یافته‌های حاصل از پایش ۲۱ هزار محتوا در آستانه سال تحصیلی جدید نشان می‌دهد که تصمیم‌گیری پیرامون شیوه بازگشایی مدارس در سال ۱۴۰۵ با انبوهی از متغیرهای غیرآموزشی مواجه است. هم‌پوشانی دغدغه‌های اقتصادی نظیر هزینه‌های ثبت‌نام و ملزومات، ملاحظات ایمنی ناشی از شرایط محیطی و چالش‌های لجستیکی مرتبط با انرژی و حمل‌ونقل، باعث شکل‌گیری رویکرد محتاطانه و تمایل ۶۷ درصدی بخش قابل توجهی از کاربران به آموزش غیرحضوری شده است. داده‌های این دوره آشکار می‌سازد که میزان همراهی خانواده‌ها با سیاست‌های بازگشایی فیزیکی، بیش از هر چیز به میزان رفع ابهام درباره پایداری خدمات، تضمین شرایط رفاهی و ایمنی دانش‌آموزان و مدیریت هزینه‌های تحمیلی به سبد معیشت خانوار وابسته خواهد بود.
منبع: لایف‌وب
