
صبح از خواب بیدار میشویم و پیش از آن که حتی بدانیم دنبال چه چیزی هستیم، انگشتمان روی آیکون اینستاگرام یا ایکس مینشیند. گاهی چند دقیقه صفحه را بالا و پایین میکنیم، چیزی پیدا نمیکنیم و برنامه را میبندیم. چند دقیقه بعد، دوباره همان مسیر را تکرار میکنیم. اگر از خودمان بپرسیم چرا این کار را انجام دادیم، معمولاً پاسخ روشنی نداریم. شاید بگوییم «از روی عادت بود» یا «فقط خواستم ببینم چه خبر شده است».
در سالهای اخیر، رایجترین پاسخ به این پرسش، نقش الگوریتمها و اقتصاد توجه بوده است. اغلب گفته میشود، و البته شواهد بسیاری نیز نشان میدهد که شبکههای اجتماعی با استفاده از اعلانها، لایکها و سیستمهای توصیهگر، مغز را در چرخهای از پاداشهای کوچک قرار میدهند و به تدریج رفتاری اعتیادگونه ایجاد میکنند. این روایت اگرچه بخشی از واقعیت را توضیح میدهد، اما یک پرسش مهم را بیپاسخ میگذارد: اگر همه چیز به دریافت پاداش وابسته است، چرا حتی وقتی اعلان تازهای نداریم یا محتوای جذابی پیدا نمیکنیم، باز هم به همان پلتفرم برمیگردیم؟

یکی از مفروضات رایج درباره رفتار انسان این است که هر کنش حاصل نوعی تصمیمگیری آگاهانه است؛ گویی پیش از هر انتخاب، سود و زیان آن را میسنجیم و سپس عمل میکنیم. اما روانشناسی شناختی سالهاست نشان داده است که بخش بزرگی از رفتارهای روزمره چنین نیست. بسیاری از کنشهای ما، از مسیر رفتن تا باز کردن تلفن همراه، پس از تکرارهای فراوان به عادت تبدیل میشوند و دیگر برای انجام آنها نیازی به تصمیمگیری فعال وجود ندارد.
لینْدلو و همکاران برای بررسی همین فرایند، به جای استفاده از پرسشنامه یا گزارشهای شخصی کاربران، دادههای واقعی کاربران شبکه اجتماعی X (توییتر سابق) را با مدلهای یادگیری تقویتی تحلیل کردند. هدف آنان این بود که ببینند آیا میتوان رفتار کاربران را با سازوکارهایی توضیح داد که علوم شناختی برای یادگیری انسان پیشنهاد میکنند (Lindeløv et al., 2026).
در این رویکرد، رفتار انسان حاصل تعامل دو نظام متفاوت در نظر گرفته میشود. نظام نخست بر پیامدهای مورد انتظار تکیه دارد. یعنی فرد هر بار تصمیم میگیرد که آیا انجام یک عمل ارزش پاداش احتمالی آن را دارد یا نه. نظام دوم اما بر تکرار استوار است. هرچه رفتاری بیشتر تکرار شود، وابستگی آن به ارزیابی آگاهانه کمتر و به تبع احتمال انجام خودکار آن بیشتر میشود. لیندلو و همکارانش با مقایسه چند مدل محاسباتی نشان دادند مدلی که هر دو سازوکار را همزمان در نظر میگیرد، بسیار بهتر از مدلهایی عمل میکند که رفتار را صرفاً بر اساس پاداش یا صرفاً بر اساس عادت توضیح میدهند. نتیجه مهم مطالعه لیندلو و همکارانش این است که استفاده از شبکههای اجتماعی در ابتدا عمدتاً رفتاری هدفمند است. کاربران وارد پلتفرم میشوند، زیرا انتظار دارند خبری تازه بخوانند، با دوستان خود تعامل کنند یا محتوایی سرگرمکننده ببینند. اما با گذشت زمان، سهم «عادت» در توضیح رفتار به طور پیوسته افزایش مییابد و به اعتیاد دیجیتال تبدیل میشود. در این مرحله، باز کردن برنامه دیگر الزاماً پاسخی به یک نیاز مشخص نیست؛ بلکه خود عمل باز کردن شبکه اجتماعی به بخشی از برنامه روزمره فرد تبدیل شده است (Lindeløv et al., 2026).
این یافته مهم، برداشت رایج از نقش الگوریتمها را نیز توأمان تصدیق و تدقیق میکند. معمولاً چنین تصور میشود که تا زمانی که پلتفرم بتواند پاداشهای کافی تولید کند، کاربران بازمیگردند. اما مدل محاسباتی این پژوهش نشان میدهد که پس از شکلگیری عادت، رفتار دیگر تنها به میزان پاداش وابسته نیست. به بیان دیگر، الگوریتم ممکن است در آغاز چرخه نقش مهمی داشته باشد، اما استمرار آن بیش از هر چیز به سازوکارهای یادگیری خود انسان وابسته است. با این حال، این توضیح هنوز یک پرسش اساسی را بیپاسخ میگذارد. اگر عادت تنها محصول تکرار باشد، چرا برخی رفتارها اصلاً ارزش تکرار پیدا میکنند؟ چرا کاربران بارها و بارها به همان گروهها، همان گفتگوها و همان فضاهای آنلاین بازمیگردند، حتی زمانی که پاداش آشکاری دریافت نمیکنند؟ شاید پاسخ این پرسش را باید نه در سازوکارهای شناختی مغز، بلکه در خود ماهیت و کارکرد روابط اجتماعی جستوجو کرد.

مطالعه لودرز و همکارانش تلاش میکند بر همین وجه مسئله متمرکز شود. به بیان دقیقتر، حتی اگر بپذیریم که استفاده از شبکههای اجتماعی به مرور به عادت تبدیل میشود، هنوز یک پرسش اساسی باقی میماند؛ اصلاً چه چیزی باعث میشود این رفتار ارزش آن را پیدا کند که بارها و بارها تکرار شود؟
به باور لودرز و همکارانش، برخلاف بسیاری از روایتهای رایج، در مفهوم «هویت» نهفته است. اما نه هویت به معنای مجموعهای از ویژگیهای ثابت فردی، بلکه هویتی که در تعامل با دیگران و در بستر فناوری شکل میگیرد. از نظر آنان، کاربران از امکانات شبکههای اجتماعی صرفاً برای انتشار یا مصرف محتوا استفاده نمیکنند. خود این انتشار و مصرف هدف دیگری را دنبال میکند. کاربران از این امکانات دیجیتال برای ساختن، نمایش دادن و تثبیت جایگاه خود در میان دیگران بهره میگیرند (Lüders et al., 2022).
این مطالعه برای توضیح این فرایند از مفهوم امکانات کنشی (affordance) استفاده میکند که نخستین بار در روانشناسی ادراک مطرح شد و بعدها وارد مطالعات رسانه شد. مفهوم امکانات کنشی در مطالعات روانشناختی رسانه نشان میدهد که فناوریها صرفاً ابزارهای خنثی نیستند و امکانات خاصی برای کنش فراهم میکنند و در عین حال، برخی شیوههای عمل را دشوارتر یا ناممکن میسازند. در شبکههای اجتماعی نیز قابلیتهایی مانند پروفایل، گروهها، هشتگها، امکان دنبال کردن دیگران، بازنشر محتوا یا حتی دکمه «لایک»، به همین معنا، هر یک امکان خاصی برای شکل دادن به روابط اجتماعی و هویت جمعی فراهم میکنند. از این منظر، هویت دیگر چیزی نیست که پیش از ورود به فضای دیجیتال وجود داشته باشد و سپس صرفاً در آن بیان شود. هویت در خود فرآیند تعامل شکل میگیرد. کاربری که هر روز در یک اجتماع بازیهای رایانهای آنلاین حضور پیدا میکند، در یک جنبش اجتماعی هشتگ میزند، یا به طور مداوم در یک اجتماع تخصصی درباره هوش مصنوعی مشارکت میکند، صرفاً در حال مصرف محتوا نیست؛ او هر بار عضویت خود را در یک «ما» دوباره اجرا میکند. به تعبیر لودرز و همکارانش، هویت جمعی در شبکههای اجتماعی فرایندی مستمر از مشارکت، بازشناسی متقابل و هماهنگی با هنجارهای گروه است (Lüders et al., 2022).
در اینجا، استفاده مکرر و اعتیادگونه به پلتفرمهای دیجیتال دو وجه به نظر متمایز از یک وضعیت را نشان میدهد. از طرفی لیدنلو و همکارانش نشان میدهند که چگونه تکرار یک رفتار، آن را به عادت تبدیل میکند و از سوی دیگر لودرز و همکارانش تاکید میکنند که خود این تکرار، فقط تکرار یک عمل نیست؛ تکرار یک رابطه اجتماعی نیز هست. به همین دلیل، باز کردن اینستاگرام یا ایکس را نمیتوان صرفاً واکنشی به یک اعلان یا انتظار دریافت پاداش دانست. بسیاری از کاربران به این فضاها بازمیگردند، زیرا گفتگوها، گروهها و مناسباتی که در آنها حضور دارند، بخشی از هویت اجتماعی آنان شده است.
این تفاوت، درک ما از نقش پلتفرمها را نیز تغییر میدهد. در روایتهای رایج، پلتفرمها اغلب ماشینهایی برای جلب توجه تصویر میشوند. گویی تمام کارکرد آنها تولید چرخهای بیپایان از محرک و پاسخ است. اما اگر استدلال لودرز و همکاران را جدی بگیریم، شاید باید اذعان داشت که پلتفرمها علاوه بر اقتصاد توجه، نوعی اقتصاد تعلق نیز ایجاد میکنند. به بیان دقیقتر ارزش آنها فقط در محتوایی نیست که نمایش میدهند، بلکه در امکانهایی است که برای شکل دادن به اجتماعات، هنجارهای مشترک و احساس تعلق فراهم میکنند (Lüders et al., 2022).
این نگاه، خوانش روایت لیندلو را نیز تعمیق میکند. اگر عادت صرفاً محصول تکرارهای فردی بود، میشد آن را پدیدهای عمدتاً شناختی دانست. اما هنگامی که تکرار یک رفتار همزمان به معنای بازتولید عضویت در یک اجتماع باشد، دیگر نمیتوان مرزی روشن میان فرآیندهای شناختی و اجتماعی ترسیم کرد. بازگشت روزانه به شبکههای اجتماعی، هم یادگیری یک الگوی رفتاری است و هم مشارکت دوباره در شبکهای از روابط، ارزشها و هویتهای مشترک. شاید به همین دلیل باشد که ترک یک شبکه اجتماعی برای بسیاری از افراد، دشوارتر از کنار گذاشتن یک نرمافزار ساده است. چرا که در این معنا مسئله فقط کنار گذاشتن یک عادت نیست. گاهی فاصله گرفتن از فضایی است که فرد در آن شناخته میشود، دیگران را به رسمیت میشناسد و خود نیز از سوی آنان به رسمیت شناخته میشود. آنچه تکرار میشود، تکرار عضویت در یک اجتماع است.
البته هر دو مقاله مذکور در بیان نتایج خود محتاطاند. لیندلو و همکاران تاکید میکنند که مدل محاسباتی آنان بر دادههای یک پلتفرم مشخص استوار است و تعمیم نتایج به دیگر شبکههای اجتماعی یا زمینههای فرهنگی، به پژوهشهای بیشتری نیاز دارد (Lindeløv et al., 2026). همچنین لودرز و همکاران نیز تصریح میکنند که بسیاری از سازوکارهای پیشنهادی درباره شکلگیری هویت دیجیتال هنوز نیازمند آزمونهای تجربی، به ویژه با استفاده از دادههای محاسباتی و تحلیلهای کلانداده هستند (Lüders et al., 2022).
اما شاید مهمترین دستاورد این دو پژوهش، تغییر نگاه و رویکرد به خود پرسش باشد. شاید به جای اینکه پیرامون علل اعتیاد دیجیتال در رویکردهای رایج روانشناسی اعتیاد بگردیم، میبایست در رویکرد بینارشتهای، به این مهم بپردازیم که چگونه فرآیندهای یادگیری شناختی، معماری پلتفرمها و میل انسان به تعلق اجتماعی، در کنار یکدیگر رفتاری را میسازند که هر روز بیآنکه چندان به آن فکر کنیم، دوباره تکرارش میکنیم. شاید هر بار که انگشت ما بیاختیار روی آیکون یک شبکه اجتماعی مینشیند، فقط در حال تکرار یک عادت نباشیم؛ شاید در حال بازگشت به جایی باشیم که بخشی از ما در آن زندگی میکند.
Lindeløv, J. K., Petersen, M. B., & Michael Bang Petersen. (2026). A computational model of reward learning and habits on social media. Nature Communications, 17, Article 73547.
Lüders, A., Dinkelberg, A., & Quayle, M. (2022). Becoming “us” in digital spaces: How online users creatively and strategically exploit social media affordances to build up social identity. Acta Psychologica, 227, 103619.
منبع: لایفوب