https://virgool.ir/feed/@syrous_omidvarfa2026-11-11 08:19:06https://virgool.ir/images/default-avatar.jpghttps://virgool.ir/@syrous_omidvarhttps://virgool.ir/@syrous_omidvar/نگاهی-عمیقتر-به-معنای-توسعه-gaxegktydlhk?ادامه بحث در مورد ارتباط سه ارزش آزادی، توسعه و عدالت (قسمت سوم)نگاهی عمیق‌تر به «معنای توسعه»✅ معمولاً گفته می‌شود یکی از اهداف اساسی و به باور بسیاری، اساسی‌ترین هدف هر دولت-ملتی، نیل به توسعه است یا اگر چنین نیست باید باشد. با وجود چنین توافق گسترده‌ای در مورد ضرورت نیل به توسعه، امر واقع این است که در مورد معنای توسعه، سازوکارهای علت و معلولی موثر بر آن و همچنین شاخص‌های مناسب برای اندازه‌گیری میزان توسعه‌یافتگی یک کشور، اختلاف‌نظرهای گسترده‌ای نیز بین نظریه‌پردازان توسعه وجود دارد. گویی در اینجا شاهد یک اشتراک ‌نظر گسترده در مورد لفظ توسعه و در عین حال اختلاف‌نظری به همان گستردگی در مورد معنای توسعه هستیم. از این رو یک پرسش مهم این است که چگونه می‌توان این امر واقع را تبیین کرد؟ ✅ در پاسخ به پرسش فوق می‌توان گفت که هر نظریه‌پرداز توسعه، با داشتن مسائلی و معنایی اجمالی از لفظ توسعه در ذهن، شروع به مفهوم‌سازی‌ و نظریه‌پردازی تفصیلی در مورد معنای توسعه می‌کند. اما به دلیل این که این مسائل و معانی لزوماً یکسان نیستند، شاهد نظریه‌های توسعه مختلفی هستیم که گرچه اشتراکاتی با هم دارند؛ ولی بین آن‌ها اختلاف‌های گسترده‌ای نیز وجود دارد. بر این اساس نظریه‌پردازان توسعه، مجموعه‌های مختلفی از متغیرها و سازوکارهای علت و معلولی مؤثر بر توسعه را شناسایی کرده و شاخص‌های مختلفی نیز برای اندازه‌گیری میزان توسعه‌یافتگی کشورها پیشنهاد کرده‌اند. اما با وجود چنین اختلاف نظرهای گسترده‌ای شاید همچنان بتوان گفت که همه استفاده‌کنندگان لفظ توسعه و نه فقط نظریه‌پردازان توسعه، بر مبنای یک ایده مشترک و اساسی، توسعه را معنا کرده‌اند. اگر چنین باشد، به نظر می‌رسد آن ایده مشترک و اساسی، چیزی از قبیل باور به امکان «بهتر شدن» و تلاش در آن جهت بوده است. ✅ در این صورت میتوان ادعا کرد توسعه به این معنا، همزاد بشر بوده است؛ گرچه بلافاصله باید افزود که چون بهتر شدن نزد انسان‌های مختلف معانی مختلفی داشته است، اختلاف‌نظر در مورد معنای توسعه و بنابراین اختلاف‌نظر در مورد چگونگی نیل به توسعه نیز به همان نحو، همزاد بشر بوده است. اگر چنین باشد، می‌توان پرسید که این ایده یا معنای توسعه چه ویژگی‌هایی دارد؟ در پاسخ می‌توان گفت که اولاً طبق این ایده، توسعه می‌تواند علاوه بر حیات اجتماعی، در حیات فردی انسان‌ها نیز رخ دهد با این توضیح که گرچه اصطلاحاتی از قبیل توسعه اجتماعی، توسعه اقتصادی، توسعه سیاسی و توسعه فرهنگی کاملاً رایجند؛ اما شاید ارزشمندتر از این نوع توسعه‌ها، بتوان از «توسعه عقلی» و «توسعه اخلاقی» آدمیان نیز سخن گفت، به همان نحو که سن، توسعه‌یافتگی را آزادتر شدن انسان‌ها معنا می‌کند، زیرا در نظام ارزشی خود، آزادتر شدن انسان را بهتر از آزادتر نشدنش ارزیابی کرده است!✅ ثانیاً اگر این گزاره که «توسعه، تحولی تدریجی و نه انقلابی است.» را بیانی از یک واقعیت تبیین‌پذیر بدانیم، آنگاه می‌توان این واقعیت را به کمک این ایده توسعه چنین تبیین کرد: در حالی که بین تحول‌خواهان، مفهوم‌سازی‌های مختلف و بعضاً مخالفی از بهتر شدن وجود دارد و به این علت، نیروهایشان برای تغییر وضع موجود چنان پراکنده می‌‌شود که گاهی اوقات کاملاً یکدیگر را خنثی می‌کنند، در مقابل، حامیان حفظ وضع موجود، به این علت که در این مورد متفق‌القولند که «بهتر بودن» به معنای حفظ وضع موجود، بهتر از «بهتر شدن» به معنای تغییر وضع موجود است! نیروهایشان بر حفظ وضع موجود متمرکز است، وضعی که به دلیل توزیع قدرت شکل گرفته در دوره‌های قبل، تمایل به سکون دارد. از این رو حافظان وضع موجود نه تنها در توزیع قدرت شکلِ گرفته در جامعه در دوره t ، دست بالا را دارند؛ بلکه به دلیل همین برخورداری از قدرت بیشتر، قواعد اساسی بازی جاری در جامعه؛ یعنی چارچوب نهادی را طوری می‌چینند که قدرت آنان را در دورهt+1 نیز حفظ و بلکه تحکیم کند. این همان ایده وابستگی به مسیر طی شده است که مورد تاکید داگلاس نورث بود. ✅ اما شاید تبیین فوق موید این باور تلقی شود که اصولاً امکان تحول در یک جامعه منتفی است؛ اما چنین نیست و حداقل به دو علت ممکن است شاهد وقوع تحول؛ ولو تحولی تدریجی باشیم. اولاً به دلیل تکانه‌های برونزا، چه بیرون و چه درون جامعه که خارج از کنترل حافظان وضع موجود است، ثانیاً به دلیل تحول در باورهای بازیکنان در مورد ایده‌های آنان از بهتر بودن یا بهتر شدن، بویژه بازیکنان تاثیرگذار. در این صورت ممکن است شاهد تحولاتی کم یا بیش تدریجی در حیات اجتماعی باشیم. ✅ و نکته پایانی این که چه بسا شیوع وحشتناک کرونا یکی از همان تکانه‌های برونزایی باشد که بتواند منجر به تکان‌های شدید در نظام‌های ارزشی ما ایرانیان، اعم از حکومت‌کنندگان و حکومت‌شوندگان شود. و البته ممکن است در هفته‌ها و ماه‌های پیش رو، این تکانه از چنان توانی برخوردار شود که نه تنها ایرانیان؛ بلکه گروه بزرگی از جهانیان را به تجدید نظر در نظام‌های ارزشی خود وادار کند. چنین تحولی ممکن است جامعه انسانی را هر چه بیشتر به سمت این باور سوق دهد که همه ما انسان‌ها سرنشیان یک کشتی بزرگ؛ بسی بزرگتر از تایتانیک هستیم که استمرار توسعه نیافتگی بخش‌های بزرگی از جهان، با هر معنای قابل قبولی از توسعه، دیر یا زود همه را تحت تاثیر قرار خواهد داد، همان طور که تغییرات اقلیمی وسیعی که اگر دیر بجنبیم، در محدوده مرزهای ساختگی دولت-ملت‌ها محصور نخواهند ماند و توسعه یافتگان را همچون توسعه‌فتگان در کام خود فرو خواهد برد. روزگاری مارکس به درستی گفته بود که سرمایه بی‌وطن یا جهان‌وطن است. باید امید داشت که روزگاری فرا رسد که در آن بخش بزرگی از مردم جهان به این باور برسند که توسعه در تمامی ابعاد آن نیز همچون سرمایه، جهان‌وطن است. به امید برآمدن هر چه سریع‌تر چنان روزگار فرخنده‌ای!ای دل غمدیده حالت به شود دل بد مکن/// وین سر شوریده باز آید به سامان غم مخوردور گردون گر دو روزی بر مراد ما نرفت/// دائماً یکسان نباشد حال دوران غم مخورهان مشو نومید چون واقف نه‌ای از سر غیب///باشد اندر پرده بازی‌های پنهان غم مخور@edalateRawlssyrous_omidvarsyrous_omidvarThu, 05 Mar 2020 20:30:34 +0330