https://virgool.ir/feed/@sociologyat1glancefa2026-11-12 03:57:12https://files.virgool.ir/upload/users/585516/avatar/AsLtoJ.jpeghttps://virgool.ir/@sociologyat1glancehttps://virgool.ir/@sociologyat1glance/بی-مسئولیتی-دانشگاه-در-پرورش-آگاهی-و-اندیشه-bepw9uhtxuw1   ? دانشجو شرمنده‌ایم?                                ✍ منوچهر ذاکر                   شوراهای سیاست‌گذاری که در اصل با ماهیت و کارکرد دانشگاه بیگانه‌ و مانع تحقق اهداف و رسالت حقیقی دانشگاه هستند، چنان عنان دانشگاه را در ایران به دست گرفته و آن‌را عرصه تاخت و تاز ایدئولوژیک و کنترل اندیشه قرار داده‌اند، که اشتیاق و شکوفایی دانشگاه تباه و پویایی آکادمیک آن زایل گشته است. معلوم نیست چه زمانی آرمان دانشگاه از بقایا و خاکستر خود برخیزد و این محقق نمی‌شود مگر آنکه به هویت تاریخی و نهادی خود رجوع کند که هنوز محرّک و پویاست. بسیاری از دانشگاهیان خود به این انحلال بزرگ تمکین و یاری کرده‌اند. عده‌ای هم که وظیفه و رسالت خود را می‌شناسند، شرمسار دانشجویانند. دروس عمومی در دانشگاه، آموزش فرهنگ و حیات آکادمیک هیأت علمی، مصادره و ارتباط فکری و پرورشی گفتمان دانشگاهی با دانشجویان قطع شده است. دانشگاه نتوانسته وظیفه خود بابت روشن‌گری و آموزش اندیشه و عقلانیت را در قبال دانشجویان ایفا کند. حال آنکه کسب آموزش با این هدف و کیفیت، نیاز و حق مدنی دانشجویان است. محاق کرونایی باعث شد این ناکارآمدی دانشگاه به اشتباه تقصیر شرایط پاندمی پنداشته شود و نه حاصل سیاست‌های نادرست. چنین نیست که قلمرو فکر، اندیشه و ذهن مردم به ویژه جوانانِ مشتاق یادگیری، عرصه تاخت‌و‌تازِ مغلطه‌های سیاسی، القاء روانی تعصبات و تابوهای عقیدتی و تبلیغ فرهنگ مصرفیِ سلبریتیزه باشد. ذهن جوانان و محصلین این مملکت حرمت و عصمت دارد و تجاوز به آن به اندازه تجاوز به عنف و تعدّی به ناموس وطن، ستیز و مقابله برمی‌انگیزد. ?مقدمه‌ای تاریخی‌۱6 آذر ۱۳۳۲ و اقدامات دانشگاهی منتهی به واقعه 13 آبان ۵۷، دو مظهر یک حقیقت‌اند: پویایی فکری و اجتماعی دانشگاه، مسئولیت‌پذیری اجتماعی، افشاگری سیاسی و همبستگی دانشگاه با سایر جنبش‌ها و مطالبات مردمی. این وقایع و دیگر روزهای پراعتلاء دانشگاه، هویت تاریخی و نهادی دانشگاه و جنبش دانشجویی را رقم زدند. اکنون بعد از گذشت چند دهه در حسرت توان فکری و تأثیرگذاری اجتماعی دانشگاهِ آن دوران هستیم. امروزه هر سناریو برای احیاء دانشگاه مستلزمِ رجوع به هویت تاریخی خود است. زیرا صحبت در خصوص یک ارگانیسم زنده است و نه نوستالژیای خاطرات پیشین. قبل از آغاز بحث، واقعه ۱۳ آبان 57 را توضیح می‌دهم چرا که حقیقت این واقعه با تحریف بیان شده است. به طور خلاصه، 13 آبان مظهر همبستگی و سمپاتی دانش‌آموزان و دانشجویان با اقدامات اجتماعی و سیاسی دانشگاهیان در ماه‌های انقلاب بوده و سازمان ملی دانشگاهیان ایران کانون فکری آن اقدامات بود. اصل ماجرا از زبان یکی از مؤسسان سازمان، دکتر ناصر پاکدامن منتشره در نشریه منجنیق (1398) به این شرح است. «در نشست سازمان ملی دانشگاهیان، تصمیم گرفته شد که مدت یک هفته در دانشگاه‌ها در همبستگی با نهضت مردم، مراسم سخنرانی و بحث و گفتگو برگزار شود. این مراسم به نام هفتۀ همبستگی نامیده شد و از ۶ تا ۱۱ آبان  (1357) با خواست‌های معین در همۀ دانشگاه‌های کشور برگزار شد. هفتۀ همبستگی در روز پنجشنبه ۱۱ آبان با قرائت قطعنامه‌ای در دانشگاه تهران پایان گرفت. در این قطعنامه از جمله می‌خوانیم: هفتۀ همبستگی ملی فرصتی بود برای نشان دادن انزجار عمیق مردم ایران در برابر تحمیل افکار و عقاید فرمایشی و برای نشان دادن اینکه فقط با آزادی عقیده و بیان، قلم و اجتماعات است که فرهنگ ملی را می‌توان در راه اعتلای ملت و مملکت هر روز غنی‌تر و سرشارتر کرد». به گفته پاکدامن، «موجی که در هفتۀ همبستگی برخاسته بود با پایان گرفتن این هفته، فرو ننشست. در همان روز پنجشنبه، دانشجویان عزم کردند تا از دانشگاه صنعتی (صنعتی شریف فعلی) به راهپیمایی  به سوی دانشگاه تهران بپردازند. چنین اقدامی با مخالفت نیروهای نظامی و انتظامی روبرو می‌شود. صبح شنبه ۱۳ آبان، جمعیت انبوهی از دانشجویان و دانش‌آموزان در مقابل در جنوبی دانشگاه تهران گرد آمده‌اند. شعارها صریح و روشن است ... درگیری با ارتش بالا می‌گیرد. ارتشیان به سلاح آتشین دست می‌برند و با شلیک اینها، زخمیان و کشتگان بر زمین می‌افتند ... یکشنبه 14 آبان، راهپیمایی عظیمی به هم‌دردی با دانشجویان و دانش‌آموزان مقتول برگزار می‌شود ... دولت شریف‌امامی در آن روز استعفا می‌دهد.» چنین بود واقعه 13 آبان 57 که به درستی روز دانش‌آموز اطلاق شد ولی بعدها در روایت مورخان رسمی کشور، دلیل نادرستی برای این ظهور و همبستگی عنوان گردید.?حال سؤال اینست که دانشگاه و دانشگاهیان به دانشجویان چه داده بودند و چه نسبتی بین اقدامات دانشگاه در یک طرف و دانش‌آموزان و دانشجویان برقرار بود که این‌چنین مورد حمایت و همبستگی از جانب این قشر جوان قرار گرفت؟جواب اینست: ایفای نقش دانشگاه به عنوان مرجعیت فکری، مسئولیت‌پذیری آن در قبال وضعیت جامعه و همبستگی خود دانشگاه با نهضت مردمی و روند مطالبات اجتماعی و سیاسی در کشور. دانشگاه در سال‌های انقلاب ملقب به «سنگر آزادی» شد. کافی است روی مفاد منشور سازمان دانشگاهیان در مرداد 57، قطعنامه آبان 57 و قطعنامه خرداد 58 مداقه کنیم تا به نقش بارز دانشگاه به عنوان مرجعی فکری پی ببریم. اگرچه در ماه‌های انقلاب، عمل‌گرایی مفرط انقلابیون کاملاً غلبه داشت، عمده‌ترین تشکلات دانشگاهی از قبیل سازمان ملی سعی در درک خردمندانه اوضاع و تدبیر و تأمل روی افکار و اقدامات انقلابی داشتند و این در منشور سازمان، محتوای هفته همبستگی آبان ماه و نیز قطعنامه‌های بعدی نمایان است. ?مبارزه فکری دانشگاه با جهالت در فکر و عململاحظه کردیم در برهه‌ای از تاریخ اجتماعی ایران، دانشگاهیان، مسئولیت‌ در قبال جامعه و آگاهی‌بخشی را شناخته و بدان عمل کردند. اکنون چرا دانشگاه و دانشگاهیان این‌چنین درمانده و مبتلا به آرفلکسی - اگر نگوئیم بی‌حسی کامل - شده است؟ بنابراین در شرایطی به سر می‌بریم که مرور و اقتباس از خاطرات پیشین، بیشتر از توجه به آینده اهمیت دارد. خطیرترین رسالت دانشگاه اکنون چه است؟ توجه کنیم که حوزه‌ فکر و اندیشه و تصمیم در ایران دچار فقر شدید و آفت‌های مهلک شده زیرا فئودالیزه، سلبریتیزه، تعصب‌آلود و پوپولیستی شده است. قسمت اعظم جمعیت و بخش‌های جامعه تاوان این بحران را می‌دهند و جوانان اعمّ از دانش‌آموزان و دانشجویان، قشر آسیب‌پذیر این بیماری هستند. دانشگاه که ماهیتاً با تحلیل اندیشه و نظریه سروکار دارد، بیشترین وظیفه را در امر اصلاح وخامت حوزه‌های اندیشه، تدبیر و تصمیم‌گیری در کشور عهده‌دار است. متأسفانه دانشگاه و دانشگاهیان به این مهم پی نبرده و نسبت به معضلات اجتماعی، بی‌اعتنا و گنگ مانده‌اند. علّت اصلی را بایستی در برخی نسخه‌های بالادستی دیکته شده برای دانشگاه جستجو کرد. دانشگاه ارتباط فکری و پرورشی خود را با دانشجویان از کف داده است. توان و اجازه‌اش را ندارد و حاصل کار چیزی جز شرمندگی و عذاب وجدان نیست. تهاجم و تعدّی به حوزه فکر و عقیده و ذهن انسان، به طرق و تکنیک‌های خاصی عمدتاً در اختیار مالکین رسمی رسانه‌های جمعی، نهادهای تبلیغاتی، آموزشی و فرهنگی کشور است. به عبارتی، حوزه فکر و سخن و اشاعه باور، فئودالیزه شده است. سلبریتیزه شدن ارزش‌های زندگی و فرهنگی، آفت مهلکی‌ست که به جان مزرعه اندیشه و آگاهی این جامعه افتاده است. در سال‌های اخیر شاهدِ سلبریتیزه‌ شدن مرجعیت فکری و پیروی افکار عمومی از سلبریتی‌ها و فرهنگ تجاری در عموم جامعه هستیم. این پدیده باعث ایجاد افکار محدود و سطحی بدون منطق تفکّر در سطوحی از جامعه به ویژه جوانان شده است. وقتی از ورود دانش و اندیشۀ انتقادی به آگاهی اجتماعی به هر دلیلی ممانعت شود فضا برای سلبریتیزه شدن باز می‌شود. از طرف دیگر، آگاهی عمومی در معرض افکار و باورهای دگم و جاهلانه قرار گرفته و ذهن محصلین با دروس عمومی نامتناسب متصرف شده است. باورها و تعصبات کور با انواع تلقین و تبلیغ و القائات روانی باورانده می‌شود. عوام‌پروری، تعدّی به ناموس فکر و اندیشه و حاصل آن انواع واکنش‌های توده‌وار و تصمیمات نابخردانه و در نتیجه سوخت‌وسوزهای جبران‌نشدنی در کشور است. اکنون دفاع از قلمرو آگاهی و تفکر و تصمیم، به اندازه دفاع از مام‌وطن ارزش و ضرورت دارد. دانشگاه بایستی به دانشگاهیان و افراد جامعه بیاموزد عقیده را نه از روی تعصّب بلکه برمبنای مهارت‌های تفکّر منصفانه و باور به تکثّر حقوق و حقایق پرورش دهند. خوشبختانه دانشِ جامعی از مهارت تفکّرِ نقّاد و مُنصف در دسترس است و ضروری‌ست درسی با موضوع مهارت تفکّر تدوین و برای تمامی دانشجویان دانشگاه‌ها تدریس شود. این موضوع بایستی مطالبه معلمین و دانشگاهیان باشد. برخی به اشتباه، عمده‌ترین تعارض عقیدتی و اجتماعی در کشور را تقابل دین‌گرایی و سکولاریسم می‌دانند. حال آنکه حوزه آگاهی، بسیار کم به تقابل صدق و مغلطه در جامعه پی برده و تبعات ناگوار آن‌را در بخش‌های مختلف جامعه به‌خوبی نشناخته است. مصادیق معارضۀ صدق و مغلطه در جامعه کنونی، کمتر از تقابل سنت و مدرنیسم نیست. کیفیت تضارب آراء و تحمل عقاید در جامعه بسیار قهقرایی شده و خشونت و نفرت، متداول‌ترین پاسخ و واکنش عمومی‌ست. افکار و عقاید متفاوت، به حساب غرض‌ورزی یا تخریب گذاشته می‌شود.راه خروج از این بن‌بست و مغاک کج‌اندیشی اینست که در آموزه‌های پرورشِ اندیشه و عقیده، ذهن باید چنان تربیت شود که عقاید را به عنوان فرضیات قابل‌اصلاحی بپذیرد که حقی را مطالبه یا حقیقتی را ایضاح می‌کنند، و نه عقایدی از دگم‌های عدول‌ناپذیر و در خدمت منفعت‌طلبی گروه‌های خاص؛ به‌عبارتی، گشودگی ذهن به افکار متفاوت و کثرت حقایق اندیشه‌ها.?چهار وظیفه دانشگاهنگارنده 32 سال به عنوان دانشجو و مدرّس در متن دانشگاه‌های ایران حضور داشته و فراوان در باب ایده‌آل‌ها و آسیب‌های دانشگاه نوشته است. به عقیده این قلم، نهاد دانشگاه و دانشگاهیان در وضعیت خطیر فعلی چهار وظیفه و رسالت کلان دارند. اول، شناخت اساتید و دانشجویان از هویت تاریخی و معرفتی دانشگاه؛ دوم، پروژه‌های آموزشی و فرهنگی دانشگاه با هدف مبارزه با کج‌اندیشی در زمینه‌های عقیده‌سازی و تصمیم‌گیری در مسائل کلان؛ سوم، مطالبه برای استقلال نهادی و معرفتی دانشگاه و چهارم، کاربردی کردن پژوهش‌های دانشگاهی و نقش مؤثر دانشگاه در فن‌آوری، صنعت و مدیریت کشور. در خصوص وظیفه اول صحبت فراوان است که در نوشته‌های پیشین شرح داده‌ام. به این اکتفا می‌کنم که دانشگاه اولاً یک متدولوژی کلان برای تحلیل و داوری نظریات تبیینی و ارزشی است. ثانیاً، دکترین و گفتمانی‌ست که دانش صدق-محور تولید می‌کند. دانش صدق-محور وجه مشخصه و ممیزه دانش دانشگاهی است و آن‌را از ایدئولوژی و دانش تجارت-محور کاملاً مغایر می‌کند. بنابراین، دانشگاه یک مرجع فکری مجهز به دانش روز و تابع اخلاق مسئولیت و دوراندیشی است. آشنایی و فراگیری این مباحث نخست برای خود اساتید دانشگاه بایستی در جلسات دانش‌افزایی اعضاء هیأت علمی گنجانده شود. متأسفانه دستاوردهای فعلی دانشگاه در ایران، هویت معرفتی و قضاوتی خود را از دست داده و نقش چندانی به عنوان مرجعیت فکری در جامعه ندارد. در خصوص وظیفه دوم، در سطور پیشین موجه‌سازی شد. تکرار می‌کنم که دانشجویان نیاز مبرم دارند و حق آموزشی آنهاست که در مورد مباحث و دانش‌های بنیادی از قبیل انسان‌شناسی، ماهیت تربیت، اخلاق و حقوق در سطح دانشِ روز آموزش و پرورش کسب کنند. همچنین نیاز دارند در استدلال، تصمیم‌گیری و مسئولیت در سطح جمعی، مشارکت و تمرین داشته باشند. دانشگاه‌ها باید در زمینه رشد آگاهی و مشارکت گروهی دانشجویان برنامه‌های منظم و ثمربخش بر مبنای آموزه‌های روانشناسی اجتماعی و نه با هدف ارشاد ایدئولوژیک، به اجرا بگذارند. دروس معارف دانشگاه، سال‌هاست با محتویات و منابع ثابت باقی مانده‌اند و در حد معرفت روز بشر نیستند. این دروس بایستی اصلاح و یا جایگزین شوند و با توجه به اهمیت حیاتی آموزش تفکر نقّاد و مُنصف، ضروری است درسی با این محتوا برای دانشجویان همه رشته‌ها تدریس گردد. دانشگاه بایستی استقلال کافی برای تدوین دروس عمومی و برنامه‌های آگاهی‌بخشی و فرهنگی مناسب برای دانشجویان داشته باشد، در نتیجه وظیفه سوم یعنی مطالبه برای استقلال نهادی و معرفتی دانشگاه ضرورت پیدا می‌کند. یا دولت بایستی مجاب به حمایت از دانشگاه با این اهداف و رسالت گردد که در ناکجاآباد اقتصادی فعلی بسیار بعید می‌نماید و یا خود دانشگاه باید با حضور گسترده و مؤثر در صنعت، فن‌آوری و توسعه حوزه‌های علمی – خدماتی، منابع مالی مورد نیازش را تأمین کرده، تا بتواند زیرساخت‌هایش را تقویت، کسر مشروعیت تربیتی‌اش را برطرف و توان مالی و خودمختاری کافی برای پیشبرد اهداف والایش را کسب کند.sociologyat1glance@sociologyat1glance@Fri, 19 Nov 2021 20:44:00 +0330https://virgool.ir/@sociologyat1glance/رنج-را-روایت-کنیم-w8cubaqj16r7✍نعمت الله فاضلی?صبح چهارشنبه هشتم اردیبهشت 1400 است. دلم پر آشوب است. دلم بابت کرونایی شدن هشت تن از اعضای خانواده ام آشوبناک است و رنجور. حالا من و خانواده ام در رنج بزرگ این روزهای مردم ایران سهیم شده ایم. نمی دانم بنویسم، ننویسم، بخوانم، نخوانم، چیزی بگویم یا نگویم یا ساکت و تنها، خودم را و جامعه ای در رنج را نظاره کنم. می نویسم. بله، این طور از خلوت بیرون می آیم. این طور با همه آنها که دلی آشوبناک دارند هم نفس و هم صدا می شوم. این طور بهتر می اندیشم. می نویسم و با همه آنها که رنج این روزها و ماه ها را می کشند همراه می شوم. در میانه رنجی بزرگ ایستادن و اندیشیدن، انسانی ترست. شاید امید در همین روایت کردن لحظه های رنج دیدن و رنج کشیدن باشد. حالا خانواده من هم بخشی از آمارهای این روزهای کرونایی شدند. اما این آمارها روایتی از واقعیت رنج ها را نمی گویند.?خبرها می گویند دیروز حدود پانصد نفر در اثر کرونا از میان ما رفتند و بیش از پنج هزار نفر هم در بخش مراقبت های ویژه بستری شده اند. چند هزار نفر دیگر هم به جمعیت کرونایی ها اضافه شدند. آمارها هر روز بیش تر می شوند. این اعداد بیش از این که رنج آدم ها را نشان دهند، آن را پنهان می کنند. همان طور که ارقام نجومی اختلاس ها، پنهان می کنند که در ازای هر اختلاس چند صد و چند هزار میلیاردی، چه فلاکت ها بر انسان های این سرزمین تحمیل می شود؛ همان طور که آمار تخریب صدها و هزاران هکتار جنگل و زمین ها رنج بی نهایت بیماری های روانی و جسمانی میلیون ها انسان محکوم شده به زندگی در محیط زیست آلوده پنهان می کنند. کار آمارها بیان واقعیت ها نیست، پنهان ساختن سیاهی ها و تباهی هاست. آمارها تقلیل می دهند، فراموش می سازند و تحمیق و تحمیل می کنند. گوش ها در این چهارده ماه سیاه کرونایی کم کم به تقلیل دادن رنج آدم ها به آمار و ارقام عادت کرده است. مشخص نیست چند میلیارد اشک جاری شده است، چند میلیارد ناله از دل ها برآمده است، چه تعداد زخم بر روان و جان و جسم انسان ها خورده است یا در آخرین وداع عزیزان چقدر داغ بر هستی انسان ها نشسته است. عمق جراحاتی که بر جان ها نشسته پیدا نیست، هیچ چیز پیدا نیست جز مشتی آمار. حالا مستأصل شده و باید با ارقام و آمار بازی کنیم، سرگرم شویم و فراموش کنیم. اما روزی می رسد که این آمارهای لعنتی معنا و محتوی شان را بر تک تک ما آشکار می کنند و بر ما معلوم می شود که به ازای هر عدد، دقیقا چقدر درد، چقدر بلا، چقدر عذاب باید کشید و چشید.?در این چهارده ماه از کرونا نوشتم. هر روز و هر لحظه با آن درگیر بودم. از آمارها نمی گفتم. می خواستم با کمک واژه ها تصویر و تفسیری از صحنه سخت و سیاه این روزها و ماه های انسان های این گوشه زمین ارائه کنم. اما حالا می فهمم واژه ها هم مثل آمارها نمی توانند راوی صادق و گویایی باشند. روزهای سختی را می گذرانم. برادرم و خانواده اش و خواهر بزرگم و خانواده اش به کرونا مبتلا شده اند. از آن کروناهای سخت. هشت نفر از اعضای خانواده ام گرفتارند. شوهر خواهرم در آی سی یو بستری است. حالش مساعد نیست. همه دست ها و دل ها به سوی خداست. در انتظار امداد الهی. حالا من هم یکی از هزاران نفری هستم که فاجعه را با پوست و استخوانم تجربه می کنم. ?دیروز سه شنبه هفتم اردیبهشت به اندازه یک عمر غم و اضطراب را تجربه کردم. هر لحظه احساسم مرا به سوی یکی از آنها می کشاند. درد را از هر طرف که بخوانی درد است. بیمار را هر کس که باشد، احساس کنی، بیمار است و انسان. احساس این را داشتم و دارم که در آستانه فاجعه ای بزرگ قرار دارم. حالا به مردم نزدیک ترم، همان مردمی که سال هاست خود را در آستانه فاجعه می بینند.?در این لحظه بی قراری ها با خودم کلنجار می روم. از خودم می پرسم چگونه باید رویاروی رنج ایستاد؟ می دانم که باید امیدوار بود. امید یعنی در لحظه انسدادها و انهدام ها، دریچه ای بازکنی یا بسازی و در لحظه پایان ها آغاز کنی. ذهنم خوب کار نمی کند، اما می دانم بهتر از همیشه واقعیت های تلخ جامعه ام را لمس می کنم. همین لمسیدن، همین نزدیک تر شدن به تلخی ها و سختی ها، همین همراه شدن با دل ها، همین ها بهتر از خواندن و نوشتن مرا با واقعیت رنج های کرونایی درگیر و آشنا می کند. حالا بهتر لمس می کنم که جامعه ایران جامعه در رنج است.? احساس می کنم اصطلاحاتی مثل جامعه بحرانی، جامعه توسعه نایافته یا جهان سوم و از این قبیل، بیش از حد انتزاعی یا حتی انسان زدا هستند. با این اصطلاحات، آدم ها حذف می شوند و کلیت های انتزاعی جای شان را می گیرند. بهتر است بگویم جامعه ایران جامعه در رنج است. این رنج را باید نوشت، باید گفت، و باید کشید و لمس کرد. همه باید این رنج ها را لمس کنیم. شاید این طور بتوانیم معنای آن همه آمار و ارقام از فاجعه ها را بفهمیم. شاید این طور بهتر بشود امید و امیدها را ساخت و از انسدادها و انهدام ها عبور کرد. حالا احساس می کنم باید رنج های مان را روایت کنیم نه برای ویران کردن و ویرانی بیش تر، بلکه برای ساختن بهتر. رنج را روایت کنیم تا بلاها و فلاکت های جامعه در آمار و ارقام پنهان نماند. رنج را روایت کنیم تا شیوه ای برای اندیشیدن جمعی و عقلانی بسازیم. رنج را روایت کنیم تا غصه و قصه های مان بر روی هم تلنبار نشود و عقده و غده ای بزرگ نشوند. ?آمار و ارقام و جداول و گراف ها، کیفیت رنج ها، تبعیض ها، سرکوب ها، تنهایی ها، طردها و انسان ها را پنهان می کند. روایت کنیم تا هر کس همه آن چه بر او می رود، همه سکوت ها، همه سختی ها به صدا درآیند. این طور جامعه در رنج می شود جامعه سخن، جامعه صدا، جامعه هم صدا و هم سخن. روایت کنیم تا در جمع باشیم و با جمع بیندیشیم.@sociologyat1glancesociologyat1glance@sociologyat1glance@Wed, 28 Apr 2021 12:47:47 +0430https://virgool.ir/@sociologyat1glance/الزامات-ساختاری-توسعه-khrb7bkyoimw✍ محمد جواد زاهدی    ?توسعه فرایندی است که از دو حیطه ساختاری به ظاهر متمایز اما در بنیاد همبسته شکل گرفته است. این دو حیطه را می توان حیطه های سخت افزاری و نرم افزاری خواند.?حیطه سخت افزاری که زیر بناست به سرمایه مالی و اراده و اهتمام دولتی در مصرف به جا، بهینه و برنامه ریزی شده این سرمایه مالی نیار دارد وبه زمینه هایی همچون احداث راه و تامین ارتباطات، فراهم سازی تاسیسات زیربنایی از قبیل مدرسه و دانشگاه، بیمارستان و درمانگاه، نیروگاه و تاسیسات انتقال انرژی، احداث راه آهن، تامین آب و تاسیسات انتقال آب، تقویت صنعت و ایجاد کارخانه، بوروکراسی کارآمد، تربیت نیروی انسانی متخصص و کارآمد و تسهیل گری های مرتبط با گسترش صنعت و تولید مربوط می شود. اگر چه ایجاد این زیر بنا ها مقدم و ضروری است اما موفقیت در آن مستلزم فراهم بودن شرایط نرم افزاری خاصی است که آن را می توان تحت عنوان کلی " انسان شایسته توسعه" یا " انسان متمایل به تجدد و توسعه" نامگذاری کرد.?حیطه دوم در برگیرنده مجموعه کنشگری هایی است که پدید آورنده توسعه و قوام بخشنده به توسعه گرایی اند. این حیطه مجموعه پویایی از کنشگری انسان هایی است که به اعتبار گرایش شان به مدرنیته نیروی پیشبرنده توسعه در هر جامعه را تشکیل داده و ضامن اصلی موفقیت فعالیت های توسعه ای در حیطه سخت افزاری اند. این مجموعه در برگیرنده متخصصان، نظریه پردازان توسعه، برنامه ریزان کارآمد، سیاست پیشگان و سیاستمداران راستگو و نیک اندیش و نیک کردار، انسان تجدد خواه متمایل به توسعه، روحیه قانون مداری، سکولاریسم، نوپذیری، آزادی بیان، رسانه های مستقل، و روحیه مشارکت جویی و حوزه عمومی و جامعه مدنی قدرتمند است. از میان همه عناصر این مجموعه مهم ترین عنصر «انسان تجدد خواه توسعه جو» است که برطبق تعریف انسان آزادمنشی است که مشارکت موثری در نظام اجتماعی دارد؛ مطالبه گر است و با توسل به حقوق شهروندی سیاسی و مدنی خود در شکل گیری دولت توسعه گرا و پاسخگو سهم تعیین کننده داشته و در نظارت اجتماعی بر سیاست های داخلی و خارجی چنین دولتی، مشارکتی مسولانه ای دارد.? کنشگر فعالی است که کشور و دولت را از آن خود می داند و با آن همدلی و یگانگی دارد. در حفظ و تداوم الگو های مرتبط با شور و شادی و بهروزی مشارکت موثر دارد؛ در کنشگری هایش بر مبنای خرد ابزاری عمل می کند.اخلاق مدنی دارد و از خرافه پرستی دوری می جوید. زندگانی اش با بهره گیری بی وقفه از رسانه های جمعی گره خورده است. از فریب و ریا و دغل بازی و دروغگویی پرهیز می کند و به عدل و انصاف و مروت پایبند است. انسانیت و همدلی و دوستی و پیوند با دیگران را سرلوحه کار خود قرار می دهد. وقت شناس و وفادار به عهد است و با خدعه و نیرنگ بیگانگی دارد. چنین انسانی نماد مدرنیت و شایسته توسعه  و مستحق برخورداری از مزیت های توسعه یافتگی است. چنین انسان هایی محصول اراده معطوف به توسعه اند و نه نتیجه خواست و اراده و اجبار تکوین بخش حکومتی. انسان های آزاده ای که خواهان بهروزی اند و حکومت را نتیجه کنشگری آگاهانه و جمعی خود میدانند و خود را بدهکار حکومتگران نمی دانند. ?مردم کشور های توسعه یافته غربی این چنین اند. این ویژگی ها خیال اندیشانه نیست. ملکم خان، سید جمال الدین، حاج سیاح، فتحعلی آخوند زاده، طالبوف، فروغی، تقی زاده و دیگرانی که با جامعه و مردم غربی آشنایی داشتند هم مردم کشورهای پیشرفته اروپایی را اینگونه توصیف کرده اند.?فقدان چنین کنشگرانی موجب شکل گیری نظام های حکمرانی دیکتاتوری و استبدادی و ساختارهای سیاسی تمامیت خواه (توتالیتر) و ضد توسعه شده و نظام اجتماعی را به سوی توزیع نا متعادل قدرت سوق می دهد که این خود مهم ترین علت باقی ماندن جوامع در وضعیت توسعه نیافتگی است. برای درک موقعیت کشور در این زمینه تامل در ظرفیت های جاری نیروی اصلی پیش برنده توسعه در حیطه نرم افزاری یعنی توسل به توصیف واره ای از وضعیت امروزین نظام کنش اجتماعی در ایران  می تواند مفید باشد. ?توصیف واره نظام کنش کشوری?«گویی که همه کارهای زمانه میل به ادبار دارد و چنانستی که غیرت و همتی در خلق باقی نمانده و کسی در پی اعاده شرف و منزلت ایران و ایرانی گری نیست و شور و شادی و جنبش بهروزی جامعه را وداع گفته و عقل و درایت و کنشگری هوشمندانه و خردورزانه تعطیل و اخلاق پسندیده مدنی مدروس شده و راه روشنگری و هوشیاری بسته و طریق ضلالت و خرافه پرستی گشاده؛ عدل و انصاف ناپیدا و جور ظاهر و علم متروک و ریا مطلوب، دنایت مستولی و کرم و مروت منزوی، دوستی و انسانیت به ضعف گراییده و عداوت وکینه قوت یافته؛ نیکمردان و آزادگان رنجور و درمانده و شریران حاکم و پیروز؛ مکر و خدعت بیدار و وفا و شرف در خواب و دروغ نافذ و مثمر و حقیقت مهجور».امروزه نیروی پیشبرنده توسعه در کشور در چنین وضعیتی است و هر ناظر آگاه و بیطرفی در داوری در  باره توسعه گرایی و درجات پیشرفت در زمینه نیل به هدف های توسعه می تواند خود حدیث مفصل بخواند از این توصیف واره مجمل. در چنین شرایطی بدیهی است که نمی توان و نباید منتظر بود که معجزه ای رخ دهد. کنشگران اجتماعی فعال و دلسوز و وطن خواه باید از خود شروع کنند و بی توجه به این که دیگران چه می کنند شروع کنند به کوشش و تمرین در این زمینه که انسانی تجدد خواه و متمایل به توسعه شوند تا بتدریج کشور از چرخه و مدار توسعه نیافتگی رها شود. ☀️@sociologyat1glancesociologyat1glance@sociologyat1glance@Tue, 06 Apr 2021 01:23:10 +0430https://virgool.ir/@sociologyat1glance/رنسانس-شهری-و-آیینی-شدن-شهر-g3iye4b65lxy✍نعمت الله فاضلی?در دنیای امروز رنسانس شهری در حال شکل‌گیری است و این رنسانس شهری ابعاد وسیعی دارد. یکی از بحث‌هایی که در این دوران می‌تواند به کمک شهر بیاید و امنیت، آرامش، شادی و آسایش را به شهر بازگرداند فرهنگی کردن شهر و زنده کردن آیین‌هاست. ?شهری که آیین داشته باشد خاطره دارد و شهری که خاطره داشته باشد دچار آلزایمر نمی‌شود. تنها تجویزی که می‌توان برای تهران آلزایمر زده داشت زنده کردن آیین‌ها در شهر است. ?آیین شهر و شهر آیین‌دار نسخه شفابخشی است که می‌توان برای تهران و بسیاری از شهرها تجویز کرد. ?انسان‌ها برای زندگی در شهر نیاز به حافظه و خاطره دارند و کاری که آیین می‌کند ساختن حافظه‌ و خاطره‌ است.?جین جیکوبز که به خاطر تاثیرش بر مطالعات شهری شناخته شده است در سال  1960 در خصوص زندگی و مرگ شهرهای بزرگ آمریکایی می‌گفت، شهرها زمانی به شهرهای امن انسانی تبدیل می‌شوند که امکان زندگی کودکان، نوجوانان، زنان و معلولان و گروه های آسیب‌پذیر و همه شهروندان در فضای شهری فراهم باشد و این امکان را آیین فراهم می‌کند.?آیین های گوناگون که می‌توانند سیاسی، ملی، حکومتی، عمومی و تفریحی باشند.?آیین ها امروز مهمترین راهبرد مدیریت شهرها شده است و این راهبرد نه فقط برای هدف‌های تجاری و رونق دادن شهر، بلکه برای امنیت و کنترل شهر به کار می‌آید. ?آیین مفهوم مهمی برای توسعه شهری است چون آیین‌ها هستند که تبدیل سرمایه‌ها در بافت فضای شهری را به یکدیگر تسهیل می‌کنند.?آیین ها فقط باورهایی در ذهن نیستند بلکه آیین‌ها کنش‌ها و رفتارهایی هستند که در مکان‌هایی وقوع پیدا می‌کنند.?مکان ها محیط برگزاری آیین‌ها نیستند و عکس آن درست است.آیین ها مکان‌ها را می‌سازند ومکان می‌کنند. مکان به ساختمان گچ و آهنی نمی‌گویند بلکه مکان جایی است که آیین در آن اتفاق می افتد.?آیین کنش جمعی و آن معنای مشترکی است که در رفتار ما آدم‌ها به عنوان شهروند و در فضاهایی که ما می‌سازیم عینیت پیدا می‌کند. ?همیشه تاریخ این چنین بوده است و این بار در این رنسانس شهری که در ایران در حال اتفاق افتادن است آیین از حالت ناخودآگاه تا سازمان یافته به امری خودآگاه و سازمان یافته تبدیل می‌شود. ?ما در عصر سازمان های بزرگ زندگی می‌کنیم و سازمان‌ها هستند که زندگی و آدم‌ها را می‌سازند.?صدها جشنواره در شهرهای ایران و جهان برگزار می‌شوند که به معنای آیین‌دار بودن یک شهر است. ?آیین شهر و فرهنگی شدن شهر چندان شناخته شده نیست و آن را تجربه می‌کنیم اما تئوریزه نمی‌کنیم؛?آن را زیست می کنیم اما نسبت به آن خودآگاهی و اشراف نداریم.?بحث آیینی شدن شهر و نسبت شهر و آیین یکی از بحث هایی است که ما به کمک آن می‌توانیم هم شهر را بهتر بفهمیم و هم راهبردهای مدیریت و برنامه‌ریزی شهری را بویژه در سال های اخیر انسجام بخشیم.?برای فهم‌پذیر کردن تجربه‌ای که در تهران و بسیاری از شهرهای ایران اتفاق می افتد باید گفت چه نسبتی میان آیین و شهر، بویژه در شهرهایی که پایتخت هستند، وجود دارد. ?شهرها را امروزه نه ماشین های بزرگ و نه خودروهای غول پیکر، بلکه آیین‌ها و جشنواره‌های برگزار شده در آن معنا می‌بخشند. ?جشنواره گلاب‌گیری کاشان، آیین‌های زیارت در مشهد، آیین خاص عزاداری در تبریز مثال‌هایی از این دست است که نشان می‌دهد چطور شهرها به کمک آیین جان‌ بخشیده می‌شوند. ?برای توسعه شهر باید آیین را بفهیم. آیین‌ها تنها و تنها در صورتی می‌توانند شهر را انسانی و معنادار کنند که حس آزادی و مدنیت و عمل بر اساس اختیار و مشارکت شهروندان به معنای اصیل کلمه در ذات این آیین نهفته باشد.?به همین دلیل باید دقت کرد این آیین‌ها را به گروه‌هایی که در شهرها زندگی می‌کنند همچون هنرمندان، دانشجویان و قومیت هایی که در تهران زندگی می‌کنند واگذار کنیم.?آیین امروزه واژه دیگری برای شهر است ومعنای مدیریت شهری تفاوت بنیانی پیدا کرده و در واقع شهر زمانی شهر است که فضایی برای خلق معناها ایجاد کند.?سازمانی مثل مدیریت شهری سازمان عظیمی است که زندگی از آن سازمان شکل می‌گیرد و ما نیاز داریم عملکرد این سازمان را بازاندیشی کنیم.?سازمان باید به فعالیت خود آشنایی پیدا کند و از شهر و از عملکرد خود به عنوان سازمان شهر آشنایی‌زدایی بکند .?امروزه مدیریت شهری و توسعه شهری معنای پنجاه سال پیش خود را نداشته  و به معنای مدیریت فنی و اقتصادی شهر نیست و عکس آن درست است؛ مدیریت فنی و اقتصادی شهر مدیریت آیینی و فرهنگی است.?امروزه معنای توسعه شهری به عنوان مهم‌ترین آرمان و ماموریت شهر در حال عوض شدن است. ?توسعه شهری زمانی اتفاق می‌افتد که امکان تبدیل سرمایه‌ها به یکدیگر تسهیل شود.?سرمایه‌های اقتصادی در شهر باید بتوانند سرمایه‌های فرهنگی شوند. سرمایه‌های فرهنگی بتوانند سرمایه‌های اجتماعی شوند و سرمایه‌های اجتماعی و فرهنگی بتوانند سرمایه سیاسی شوند و بالعکس؛ روند توسعه شهری یعنی روند تسهیل تبدیل سرمایه‌ها به یکدیگر.?مدیریت شهری برای ایجاد امنیت نیاز دارد که آیین‌ها را در شهرها گسترش دهد تا مردم بتوانند در خیابان‌ها زندگی کنند.?پروفسور یانگل برجسته‌ترین طراح شهری به ما توضیح می‌دهد که زندگی در میان ساختمانهاست و شهر یعنی زیستن در میان ساختمان‌ها و ما باید بدانیم چطور فضاها با خالی شدن از انسان پر مخاطره می‌شوند و چطور ما باید میدان‌ها، خیابان‌ها و ساختمان‌ها را با انسان آشتی دهیم. ?اگر زیست در میان ساختمان‌ها را توسعه دهیم شهر امن‌تر و اخلاقی‌تر می‌شود. ?مطالعات نشان می‌دهد بیشتری موقعیت‌های مخاطره‌آمیز آنجاهایی است که حضور انسانها کمتر است و یا در میان انسان‌ها آیینی وجود ندارد. ?آیین‌ها شهر را میسازند . شهر را کنترل امن،  انسانی و اخلاقی می‌کنند. ?آیین ها مانع انواع گسست‌ها می شوند و بزرگترین بحرانی که شهرهای بزرگ چون تهران با آن مواجه بوده ایم گسست تاریخی بوده است. ?شهرها روز به روز که توسعه پیدا می‌کنند با میراث فرهنگی و با حافظه تاریخی فاصله می‌گیرند و آیین ها این گسست و شکاف را می‌پوشانند.?آیین‌ها به ما کمک می‌کنند تا حافظه شهری شکل بگیرد چراکه شهروندان برای زندگی در شهر فقط به پول و درآمد بییشتر نیاز ندارند.?البته آیینی شدن شهر و شهرهای آیینی چالش‌ها و تنش‌های بزرگی ایجاد می‌کنند.?باید مراقب باشیم که آیینی شدن موجب سرکوب تنفس فرهنگی، سرکوب گروه های قومی و سرکوب فردیت شهروندان نشود که خود می‌تواند تنش‌های دیگر ایجاد کند. ?آیینی شدن شهر به معنای گسترش مصرف و دامن زدن به ناپایداری شهر نباید شود.?آیین‌ها می‌توانند در امتداد بازار قرار گیرند اما اگر لجام گسیخته باشند و ابعاد تازه‌ای از شهر مصرفی را دامن بزنند خطراتش بیشتر است. ?آیین‌ها می‌توانند شهر را بسازند یا ویران کنند و اگر آیین‌ها به مثابه امر مدنی تلقی نشوند و فقط به معنای مناسک سیاسی و فضا و جای شهر باشند نه تنها معنا را تولید نمی‌کنند بلکه به عکس معنازدایی می‌کنند.?آیین میتواند خطر سرکوب داشته باشد و شهر را به گورستان تبدیل کند.?بسیاری از شهرهای جهانی بواسطه آیین داشتن شهر شده‌‌اند. و خیلی از شهرها معنای خود را بواسطه آیین‌هایشان یافته‌اند. ?مشهد شهر تاریخ و شهادت‌گاه عالم می‌شود و به واسطه آیین هویت می‌یابد.?چندین سال پیش یک ژاپنی درخت گیلاسی را به شهر واشنگتن هدیه می‌دهد و از آنجا که شهر باید آیین داشته باشد کم کم این عمل نچندان مهم به آیین شهر واشنگتن تبدیل شده و هر ساله جشنواره شکوفه‌های گیلاس برگزار می‌شود. ?در واقع این کاخ سفید نیست که به واشنگتن معنا می‌دهد بلکه جشنواره شکوفه گیلاس روح شهر واشنگتن است و واشنگتن به مثابه شهر با جشنواره هانامی تعریف می‌شود. ?لندن، کلن، ریودوژانیرو و بسیاری از شهرها بواسطه آیین‌هایشان معنا پیدا می‌کنند. ?شهر ریودوژانیرو در کشور برزیل با بزرگترین کارناوال شهری کره زمین شناخته می‌شود و کوچکترین شهر جهان در کرواسی هم به خاطر آیین اسم شهر یافته است.?شهر نیکپی در استان زنجان نیز به خاطر آنکه توانسته کاروانسرای عباسی خود را سرپا نگاه دارد، توانسته با پانصد نفر جمعیت اسم شهر داشته باشد. یک روزی جمعیت‌ها، شهرها را می‌ساختند و امروزه آیین‌ها شهر را می‌سازند. ?طی این سال‌ها برای آیین دار شدن تهران تلاش‌های بسیاری صورت گرفته است. ?نوروزگاه‌ها به آیینی شدن شهر کمک می‌کنند. بواسطه همین نوروزگاه‌ها مشاغل بسیاری ایجاد شده است و کارآفرینی در نوروزگاه به سرمایه اجتماعی و همبستگی شهری منجر شده است.?آفرینش‌های ادبی و آیینی در نوروزگاه ها به آفرینش‌های اقتصادی و بازار تبدیل می‌شود و در واقع آیین‌ها پول رایج شهر می‌شوند.?همچنین می‌بینیم چطور نوآوری های بازار به نوآوری‌های اجتماعی و اخلاقی تبدیل می‌شوند.?آنچه که تهران را تهران می‌کند همین آیین‌های متنوعی است که دارد انجام می‌شود و روز به روز گسترش بیشتری پیدا می‌کند.?شهر زمانی شهر می‌شود که حضورپذیری شهروندان در شهر بیشتر باشد.?زیرگذرها و روگذرها نشانه شهر نیستند و تنها زمانی می توانند جزو شهر باشند که با معنا و آیینی درآمیخته باشند.?وجود بزرگراه های که امکان حضور ساکنانش هست اما انسان ها نیست افتخاری برای شهر محسوب نمی شود.?باید امکان تجربه اخلاقی، همزیستی و حضورپذیری وجود داشته باشد. ☀️@sociologyat1glancesociologyat1glance@sociologyat1glance@Tue, 30 Mar 2021 12:18:35 +0430https://virgool.ir/@sociologyat1glance/چگونه-فلسفۀ-علوم-اجتماعی-بخوانیم-cb3gpcc0syyg✍سیدمحسن ملاباشی? «چگونه فلسفۀ علوم اجتماعی بخوانیم؟» طبیعی است پاسخ‌دادن به این پرسش، مانند پاسخ‌دادن به پرسش‌های مطالعاتی دیگر، به مخاطب بستگی دارد. به این معنا که از خواندن فلسفۀ علوم اجتماعی چه هدفی را دنبال می‌کند، با این عرصه تا چه اندازه آشناست، چقدر با علوم اجتماعی و با چه حوزه‌هایی از آن آشنایی دارد و آشنایی‌اش با فلسفه در چه حدی است و... .?اما ضمن نادیده‌نگرفتن همۀ این نکته‌ها و ویژگی‌ها همواره تلاش کرده‌ام دست‌کم پاسخی روشن و تا حدی منظم با مخاطبان در میان بگذارم و بازخوردهای مثبتی هم از آن‌ها گرفته‌ام و به همین دلیل، این پاسخ را در اینجا به اشتراک می‌گذارم؛ اما پیش از آن، برای اینکه بتوانم منطق پیشنهادم را بهتر و بیشتر آشکار سازم، کتاب‌های فلسفۀ علوم اجتماعی را دسته‌بندی می‌کنم.?کتاب‌های فلسفۀ علوم اجتماعی را از نظر پارادایم می‌توان به دو دستۀ اصلی تقسیم کرد. دستۀ اول، کتاب‌هایی هستند که نویسنده از موضع و منظر پارادایمی مشخص به برخی پرسش‌های فلسفۀ علوم اجتماعی پاسخ داده است؛ برای مثال، کتاب ایدۀ علم اجتماعی اثر پیتر وینچ به‌طور مشخص، ذیل پارادایم تفسیری جای می‌گیرد و به تعدادی از پرسش‌های فلسفۀ علوم اجتماعی از منظر این پارادایم پاسخ می‌دهد و پارادایم‌ اثباتی را به‌شدت به نقد می‌کشد. کتاب فلسفۀ علوم اجتماعی؛ به‌سوی پراگماتیسم اثر پاتریک برت هم در همین دسته جای می‌گیرد که نویسنده ‌می‌کوشد افزون بر طرح پیشنهادی پراگماتیستی برای فلسفۀ علوم اجتماعی، تا حدی از منظر پراگماتیسم آرای اندیشمندان برجسته را نیز بازخوانی کند.?اما دستۀ دوم، آثاری هستند که نویسنده بیشتر در جایگاه مفسر و تحلیلگر تلاش می‌کند همۀ پاسخ‌های موجود یا دست‌کم، برجسته‌ترین و مهم‌ترین پاسخ‌های موجود به پرسش‌های فلسفۀ علوم اجتماعی را گرد آورد و با مخاطب در میان بگذارد. البته این گردآوری به‌معنای سکوت نویسنده در قبال کاستی‌ها و برتری‌های هرکدام از این پاسخ‌ها نیست و به‌فراخور بحث، هرکدام را کم‌وبیش به نقد هم می‌کشد. کتاب پارادایم‌های تحقیق در علوم انسانی اثر نورمن بلیکی و فلسفۀ علوم اجتماعی؛ بنیادهای فلسفی تفکر اجتماعی اثر تد بنتون و یان کرایب در این دسته جای می‌گیرند.?البته در اینجا نمی‌توان از آنچه لاورنس نیومن در ابتدای جلد اول کتاب شیوه‌های پژوهش اجتماعی: رویکردهای کیفی و کمی می‌گوید هم چشم پوشید. آشکار است که منابع دیگری هم هستند که در هر دو دسته جای می‌گیرند.?من همواره در پاسخ به پرسش «چگونه فلسفۀ علوم اجتماعی بخوانیم؟» سه شیوه پیشنهاد می‌دهم: ۱. مطالعۀ منابع بر اساس پرسش‌های مشخص در حوزۀ فلسفۀ علوم اجتماعی؛ ۲. مطالعه بر اساس پارادایم‌ها؛ ۳. مطالعۀ کامل هرکدام از کتاب‌ها با سیری مشخص و هدفمند.?هرکدام از این شیوه‌ها برتری‌هایی نسبت به روش دیگر دارد و به بیان دقیق‌تر، هرکدام از این‌ها پژوهشگر را به هدفی مشخص می‌رساند.?شیوۀ اول، یعنی مطالعه بر اساس پرسش‌‌های مشخص در فلسفۀ علوم اجتماعی پژوهشگر را به تسلطی کافی و کامل در پاسخ‌دادن به هرکدام از این پرسش‌ها می‌رساند؛ زیرا پاسخ‌های پارادایم‌ها و اندیشمندان و مفسران مختلف را به‌صورت متمرکز و دقیق دربارۀ هرکدام از این پرسش‌ها می‌خواند و به‌خوبی می‌تواند کاستی‌ها و برتری‌های هرکدام از این پاسخ‌ها را دریابد و شاید خود نیز به‌تناسب دانشی که در حوزۀ فلسفه و علوم اجتماعی دارد، به نظری کامل‌تر دست یابد.?شیوۀ دوم، یعنی مطالعه بر اساس پارادایم‌های مختلف، به پژوهشگر کمک می‌کند به فهمی کامل از پاسخ‌های هر پارادایم به پرسش‌های مطرح در حوزۀ فلسفۀ علوم اجتماعی دست یابد. به بیان دیگر، این روش مطالعۀ منابع، نوعی مطالعۀ پارادایم‌ها، البته با محوریت فلسفۀ علوم اجتماعی هم به حساب می‌آید و برای پژوهشگرانی مناسب است که در پی شناخت دقیق‌تر و عمیق‌تر و تخصصی‌تر پارادایم‌های موجود در علوم اجتماعی هستند. این روش را، هم می‌توان با خواندن کتاب‌های نوشته‌شده از منظر هر پارادایم انجام داد و هم به‌وسیلۀ سرفصل‌های هرکدام از پارادایم‌ها از کتاب‌هایی که پاردایم‌های گوناگون را بررسیده‌اند.?شیوۀ سوم، یعنی مطالعۀ کامل هرکدام از کتاب‌‌ها به مخاطب کمک می‌کند هرکدام از منابع را کامل بخواند و دیدگاه نویسنده دربارۀ مسائل و پرسش‌های موجود در فلسفۀ علوم اجتماعی را به‌دقت دریابد و در ضمن، فهمی کلی از فضای فلسفۀ علوم اجتماعی هم به دست آورد؛ زیرا همۀ مسائل و پرسش‌ها یا دست‌کم چندین پرسش و مسئله را در کنار هم وامی‌کاود. هرکدام از سه روش، برای تعدادی از مخاطبان و علاقه‌مندان به فلسفۀ علوم اجتماعی راهگشاست؛ زیرا هرکدام متناسب با توانمندی‌هایی که دارند، اهدافی را پی می‌گیرند و باید با روش مشخص به هدف خود دست یابند.?منبع این مطلب:philosophyofss@☀️@sociologyat1glancesociologyat1glance@sociologyat1glance@Mon, 15 Mar 2021 12:43:58 +0330https://virgool.ir/@sociologyat1glance/چرا-باید-باسواد-شویم-3-بخش-پایانی-o36lb9iokveg✍نعمت الله فاضلی ?این که در مدارس بحران داریم و دانش آموزان خواندن و نوشتن را نمی آموزند و آن هایی که می آموزند نمی توانند از آن چه آموخته اند برای خلاق و بارور کردن ذهن خود استفاده کنند، ریشه در این واقعیت دارد که «ساختار اجتماعی سواد» را نمی شناسیم و آن را به مهارتی شناختی تقلیل می دهیم. این بحران نه تنها در مدرسه بلکه در آموزش عالی هم وجود دارد. ?در مقاله «صورت‌‌‌بندی مسئلۀ سواد دانشگاهی در ایران: نظریه‌‌‌ای نو در زمینۀ نوشتار و نثر دانشگاهی در ایران» (1397) توضیح داده ام که ما دانشگاهی ها هم در جنبه های گوناگون زیبایی شناختی، زبان شناختی و معرفت شناختی خواندن و نوشتن مشکل داریم. ?سواد با تمدن، مدرنیته و کل فرهنگ ربط و پیوند عمیق دارد. در مقاله ای با عنوان «انشا و معلمی» (در کتاب «مرگ مدرسه، گفتارهایی انتقادی در آموزش و پرورش ایران») (1398) توضیح داده ام که انشا چه قدر معنا و اهمیت دارد و چه طور ما آن را به یک «درس بروکراتیک» تقلیل داده ایم. ?ماساکو واتانابه انسان شناس ژاپنی در کتاب «پرورش هنر استدلال: الگوهای تبیین اندیشه در فرهنگ آموزش ژاپن و آمریکا» (1391) انشا را در نظام آموزشی آمریکا با ژاپن مقایسه می کند و اهمیت انشا در مدارس آمریکایی را نشان می دهد. او می نویسد در برخی ایالت های آمریکا درس انشا درسی که وتویی است و دانش آموزان تا از لحاظ کمی و کیفی حداکثر قابلیت را به دست نیاورند نمی توانند دیپلم بگیرند. او می نویسد «در آمریکا از پایه اول ابتدایی نحوه نوشتن مقاله را تعلیم می دهند و تا سطح دانشگاه از آن به عنوان ابزاری برای سنجش توانایی تحصیلی استفاده می کنند». ?در نظام آموزشی آمریکا«شرط ورود به دوره راهنمایی» موفقیت در درس انشا است (ص 104). دقت شود در اینجا نمره قبولی به معنای شرط موفقیت نیست بلکه «توانایی در انشانویسی پیش شرط لازم برای ورود به دوره راهنمای می داند» (107ص). این که در مدارس آمریکایی روی انشا تاکید می شود برای این است انشا تمرینی برای ارتقای قابلیت خوانایی و نویسایی ماست. ?درس انشا را از مدارس ایران در زمان احمدی نژاد حذف کردند. تنها درسی که دانش آموزان درگیر خوانایی و نویسایی می شدند. درس ادبیات و انشا و فارسی و دروس دیگر در خدمت خوانایی و نویسایی و سوادند.البته ما خواندن و نوشتن را به خوبی درک نمی کنیم. با خواندن و نوشتن و درک مطلب بحران پیدا کرده ایم. ? آزمونی به نام پرلز وجود دارد که ده سال یکبار برگزار می شود. در این آزمون ما بین پنجاه کشور، چهل و پنجم شدیم. این آزمون نشان می دهد ما چه قدر توانایی خواندن و نوشتن داریم. بسیاری از ما توانایی یک صفحه خلاقه نوشتن را نداریم. چیزی که من به آن بیسوادی سیاه می گویم. بی سوادی سفید زمانی است که فرد توانایی خواندن و نوشتنن ندارد ولی آرزوی خواندن و نوشتن دارد. بیسوادی سیاه وضعیتی است که فرد توهم این را دارد که سواد دارد و دیگر احساس نیاز هم نمی کند. ?ما با جمعیت زیادی از لیسانس و فوق لیسانس مواجهیم که سواد خواندن و نوشتن ندارند و احساس نیاز هم به آن نمی کنند. داستان ادبیات و هنرها تا حدود زیادی به داستان خوانایی و نویسایی در دنیای جدید بازمی گردد. جامعه ای در ادبیات و هنرها می تواند خلاق و پرتکاپو باشد که مسئله خواندن و نوشتن را خوب آموخته باشد.? ما از زمان مشروطه جنبش بزرگی را آغاز کردیم برای این که خوانا و نویسا شویم. عوامل زیادی باعث شد خوانا و نویسا شدن ما به حاشیه رانده شود. یک دلیل همین رسانه های تصویری و بینایی محور شدن جامعه است. بخشی از داستان جامعه ما به همین تصویر محور شدن بازمی گردد. این که با فیلم و عکس لذت می بریم و با کتاب و کتابت فاصله گرفته ایم. ?بخشی دیگر برمی گردد به نمایشی شدن جامعه ما، جامعه نمایشی(formalism).یعنی جامعه ماکتی. ماکت مدرسه، نهضت سواد آموزی، کتاب و دانشگاه.... بخش دیگر به این برمی گردد که در شتاب تغییراتی که در سطح جامعه جهانی پیدا کرده است جامعه ما دچار بحران شده است و ما مجال کافی پیدا نکردیم تا در این تغییرات بتوانیم در یک فرهنگ مکتوب مستقر شویم. ?جهان غرب از رنسانس شروع کرد و قرن های هجدهم و نوزدهم در فرهنگ کتابت مستقر شد. کتاب «زندگی در عیش مدرن در خوشی»، اثر نیل پستمن مفصل شرح می دهد که در قرن هیجدهم و نوزدهم چه قدر شوق خواندن و نوشتن در آمریکا و کشورهای اروپایی زیاد بود. ما قبل از آن که بتوانیم در فرهنگ کتابت مستقر شویم به یک فرهنگ بصری جهش پیدا کردیم.? بخشی از این بحران هم به نظام آموزشی به خصوص نظام آموزش عالی برمی گردد. نظام دانش و آموزش ما مبتنی بر پرورش عمیق و کیفی دانشجو نیست. پرورش کیفی و عمیق یعنی پرورش اخلاقی دانشجویان که از طریق پرورش همین مهارت ها صورت می گیرد. دانشجویی که درگیر کتاب می شود، کتاب می خرد، کتاب می خواند و کتاب برای او معنای وجودی پیدا می کند، در هزینه هایش صرفه جویی می کند تا کتاب بخرد. ?در نظام آموزشی ما خواندن و نوشتن به مهارت ساده تقلیل پیدا کرده است. دانشجویان ما اندیشیدن، پرسشگری و دغدغه مندی نسبت و خود و جامعه پیدا نمی کنند و همین مسئله که فضای آموزش و کلاس درس فضایی نیست که دانشجو لذت ببرد، خسته نشود و احساس کند که در حال رشد و بزرگ شدن است؛ و این که احساس کند شوق دارد و افق جدیدی از زندگی به رویش گشوده می شود. اگر در دانشگاه آن فضا را ندهیم دنبال هیجانات دم دست می رود. ? سید محمود حسینی نجاتی در پژوهشی با عنوان «تبار شناسی کلاس درس در ایران» (1397)، توضیح می دهد چه طور کلاس های درس «ضد کلاس» شده اند. دانشگاه در وضعیت کنونی اش جایی برای پرورش آدم ها به معنای آدم بودن نیست؛ بلکه جایی برای پرورش سوژه های ایدئولوژیک بازار و حکومت هاست؛ این که آدم های سر به راهی برای حکومت باشند یا در خدمت بازار باشند. البته این سیستم در هر دو وجه شکست خورده است. ولی چون آن هدف آدم شدن هم محقق نمی شود، آدم های خوانا و نویسا هم که حداقل از خودشان و از زندگی و از قابلیت ها، سرمایه ها و فضای فرهنگی لذت ببرند تربیت نمی شوند. ? بحث خوانایی و نویسایی برای ما باید در پرتو «بینش جامعه شناختی» فهمیده شود. این ها پیوندی با مقوله های بنیادی تری که سوژه خوانا و نویساست دارند. اگر خوانایی و نویسایی در چشم انداز تاریخی، تمدنی و فرهنگی فهم شود ما می توانیم به درک تازه ای برسیم از این که چرا نمی نویسیم و نمی خوانیم.?@DrNematallahFazeli☀️@sociologyat1glancesociologyat1glance@sociologyat1glance@Wed, 10 Mar 2021 10:06:31 +0330https://virgool.ir/@sociologyat1glance/چرا-باید-باسواد-شویم-2-kamsk21wzfhp?چرا باید باسواد شویم؟ (2)✍نعمت الله فاضلی ? ایرانیان از گسترش خوانایی و نویسایی دنیای مدرن بسیار استقبال کردند. البته الزام های گوناگونی به وجود آمد که این استقبال را ممکن ساخت. پیدایش روزنامه، شکل گیری حوزه عمومی، پیدایش نظام اداری جدید، پیدایش و گسترش نظام شهری همه الزام می کردند که خوانا و نویسا شویم. ?اخیرا مجموعه کتاب هایی با نام «گنجینه تاریخ ادبیات کودک و نوجوان» منتشر شده و شامل کتاب هایی است که در دوره قاجار و ناصر الدین شاه برای خوانا و نویسا کردن بچه ها نوشتند. جلد اول آن «تأدیب الاطفال» است، نوشته محمود مفتاح الملک مازندرانی می باشد. این مجموعه چندین جلد است. برای کتاب «تأدیب الاطفال»، سید علی کاشفی خوانساری مقدمه بسیار مفصلی نوشته و توضیح می دهد که این اولین کتابی است که ایرانی ها برای آموزش خواندن و نوشتن بچه ها نوشته اند. ?این گنجینه و مقدمه آن برای آشنایی با چگونگی مواجهه ما با خوانایی و نویسایی بسیارخواندنی و جذاب است. نکته ای که منظورم در اینجاست توجه به این است که تا پیش از این تاریخ ما برای آموزش سواد به کودکان هیچ کتاب و متن راهنمایی نداشتیم. از این تاریخ است که ما به فکر سوادآموزی کودکان افتادیم.? نوشتن و خواندن دو روی یک سکه و در هم تنیده ای اند و مولفه های ساختاری دنیای مدرن هستند. مدرنیته و تجدد آن را ایجاد کرده است. بخشی از وعده رستگاری دوران مدرن به حساب می آیند. علاوه بر نظام مدرسه ای و اداری در حوزه عمومی، مطبوعات و بعدا نظام اداری و بعد حتی پیدایش ژانرهای جدید در زبان مثل ادبیات کودک و نوجوان، نهادهای فرهنگی هستند که برای خوانایی و نویسایی انسان مدرن به وجود آمدند. ?البته همان طور که اشاره شد بحث نوشتن ریشه های تاریخی وسیعی دارد و باستان شناسان در این باره تحقیقات وسیعی انجام داده اند. دنیز اشمانت- بسرات در کتاب «نگارش چگونه پدید آمد» اطلاعات شگفتی از زمینه های پیدایش خط و نوشتن در جهان ارائه می کند که تماما به کمک مواد باستان شناسانه این اطلاعات تهیه شده اند. از هزاره چهارم قبل از میلاد، یعنی حدود شش هزار سال پیش، زمینه نگارش و خط آغاز می شود و توسعه پیدا می کند. یکی از خاستگاه های پیدایش خط منطقه بین النهرین و خاور نزدیک (عرق) است. خط میخی که اولین خط است در عراق پدید آمد. ?پیدایش خط و سپس اختراع الفبا سرشت و سرنوشت انسان را کاملا دگرگون کرد. این دگرگونی بسیار عمیق تر از پیدایش الکتریسته یا رایانه ها بود. پیدایش خط به تعبیر اشمانت-بسرات «باعث شد که بتوان اطلاعات را ذخیره کرد» و «اتکای به سنت شفاهی را پایان بخشید» و امکان بشر برای «دقت منطقی و عمق تفکر» را بسیار بالا برد (اشمانت-بسرات 1395: 9). الفبا معنای تازه ای از انسان بودن ارائه داد. در دنیای مدرن نیز نوشتن و خواندن نقش بنیادی در شکل دادن جهان مدرن و سوژه معاصر داشته است.? اساسا نه تنها مدرنیته بلکه انسان بودن پیوند زیادی با مقوله نوشتن دارد. گویی یکی از مهارت های وجودی ماست. قابلیت خواندن و نوشتن بیش از مهارت(skill)، نوعی ظرفیت(capacity) و قابلیت(competency) و شایستگی است. حیوانات ممکن است چیزهایی را درک کنند و ارتباطاتی را برقرار کنند، اما قابلیت خواندن و نوشتن ندارند. به همین دلیل خوانایی و نویسایی برای انسان بودن و انسان شدن ما آدم ها بسیار مهم است. ?ما انسان به دنیای نمی آییم، مستعد انسان شدن هستیم. به این معنا که مجموعه ای از قابلیت های انسان شدن در ما نهفته است که این استعدادها در مسیر زندگی اجتماعی می توانند بالفعل شوند یا نشوند. ? به لحاظ تاریخی پیش از مدرنیته هم خوانایی و نویسایی برای بشر اهمیت داشته است. آن طور که می دانیم همه ادیان بزرگ الهی با کتاب سروکار دارند. از دین زرتشت و کتاب اوستا و گات ها و انجیل و تورات تا قرآن مجید. ادیان هم از راه کتابت به پرورش آدم ها پرداخته اند. به این معنا که انسان شدن ما پیوند جدی با این قابلیت دارد که چه قدر درک مطلب داشته باشیم و متنی را بنویسیم و چه قدر بتوانیم بنویسیم. ? خواندن و نوشتن بخشی از ظرفیت ما برای پرورش وجودی ماست. ظرفیت وجودی در واقع بسیاری از ظرفیت هایی است که به آن ظرفیت اخلاقی می گوییم. لوییس کاروائانا در کتاب «علم و فضیلت» توضیح می هد که چه طور فعالیت فکری و علمی همین خواندن، نوشتن، یاد دادن، یاد گرفتن و استدلال کردن واجد فضیلت اخلاقی هستند. یعنی مثل مهربانی، عشق، دگرخواهی از خود گذشتگی، صداقت و فضیلت هایی که باآن ها آدم می شویم. کار دانشگاهی این طور است. کار نوشتن هم همین طور است.?لیندا زاگزبسکی نیز در کتاب «فضایل ذهن» فضیلت های ادبیات و خواندن و نوشتن را شرح مفصل داده است. زاگزبسکی معتقد است ادبیات و همین عمل خواندن و نوشتن و آموختن با مجموعه وسیعی از فضیلت ها و اهداف ما برای سعادتمند شدن ارتباط تنگاتنگ هستی شناختی دارد. خواندن و نوشتن صرفا مهارت یا قابلیت برای کسب و کار و و پیدا کردن شغل و مهارت ابزاری نیست، بلکه خوانایی و نویسایی پاره ای از ارزش های وجودی ماست. ?خوانایی و نویسایی فضیلت های زیادی دارند. جان نیکسون نیز در کتاب «به سوی دانشگاه با فضیلت » بیان می کند که فعالیت هایی که در دانشگاه انجام می دهیم یعنی همین خواندن، نوشتن، گوش دادن، استدلال کردن، تحقیق، بحث کردن، و پرسش کردن ا با فضیلت های صداقت، درستکاری، اعتماد، بزرگواری، بزرگ منشی و فداکاری و احترام پیوند دارند. ?در فرهنگ مردم ما نیز این تصور هست که «انسان با سواد، فردی فرهیخته است». خواندن و نوشتن مهارت مکانیکی و ماشینی نیست. باسواد، آدم فرهیخته ای است که منش ویژه ای دارد و انسانی قابل اعتماد و محترم متشخص و دوست داشتنی است. ?«باسواد» تصادفا این معانی را به خود نگرفته است. تاریخ چند هزار ساله زندگی بشر این طور است. در گذشته در فرهنگ ما آدم های باسواد القاب ویژه ای مانند ملا و میرزا داشتند. ملا یعنی آدمی که بسیار خوانده است. میرزاها کسانی بودند که شایستگی های خاصی داشتند. خواندن و نوشتن دلالت های بسیار فراتر از داشتن «مهارت شناختی» است. ? یکی از مشهورترین نظریه پردازان حوزه سواد و نوشتن برایان استریت است. به اعتقاد او خوانایی و نویسایی امری اجتماعی و فرهنگی و چیزی فراتر از مهارت شناختی است. برایان استریت در آغاز کارش، در ایران پژوهش کرد. او در سال 1975 برای نوشتن رساله دکتری به ایران آمد و در منطقه ای مرزی بین ایران و افغانستان پژوهشی انجام داد. کتاب او به نام «سواد در نظریه و عمل» اخیرا به فارسی ترجمه شده است. برایان استریت مطالعات سواد (literacy studies) را توسعه داد. او نشان داد سواد محصول تعامل افراد در بافت های اجتماعی و فرهنگی است و دلالت های وسیعی دارد و جهان بینی و ایدئولوژی و فرهنگ با مقوله خواندن ونوشتن در هم تنیده شده است. به همین دلیل افراد صرفا با مدرسه رفتن خوانا و نویسا نمی شوند. ?می بینیم که میلیون ها نفر مدرسه می روند، اما خواندن و نوشتن و «کاربردهای سواد» را نمی آموزند و سواد برای آن ها تبدیل به کنش اجتماعی نمی شود. همین امسال (1399) سازمان سنجش اعلام کرد 46 درصد از داوطلبین علوم انسانی در درس فارسی عمومی (یعنی خواندن و نوشتن) عملکردشان صفر یا منفی بوده است. برایان استریت گفت عمل خواندن و نوشتن بسیار فراتر از این است که فکر کنیم خودکار و کاغذ به کسی بدهیم و الفبا را به او بیاموزیم او باسواد می شود. خواندن و نوشتن با مجموعه وسیعی از ارزش ها، باورها، جهان بینی، مذهب و آداب و رسوم و کلیت تاریخ و فرهنگ و سیاست مردم سروکار دارد.?@DrNematallahFazeli.......................................☀️@sociologyat1glancesociologyat1glance@sociologyat1glance@Sun, 07 Mar 2021 14:47:32 +0330https://virgool.ir/@sociologyat1glance/چرا-باید-باسواد-شویم-1-bgnrultlmnlr? چرا باید باسواد شویم؟ (1)✍نعمت الله فاضلی? این یادداشت بخشی از یکی از جلسات درس جامعه شناسی هنر و ادبیات در دانشگاه علامه طباطبایی است که در آذر 1399 ارائه شد و یکی از دانشجویان آن را پیاده و تدوین کرده است. ?ما در حالی در آستانه سده پانزدهم شمسی هستیم که همچنان 21 میلیون نفر در کشورمان بیسواد و کم سواد هستند. همچنین بخش مهمی از جمعیت باسواد کشورمان نیز بندرت «کاربردهای سواد» را می دانند و از آن بهره می برند. با گسترش فضای مجازی و بصری شدن و سیطره تصویر، اهمیت سواد و خوانایی و نویسایی در ایران در ابهام قرار گرفته است. بگذریم از این که سواد هم در جامعه امروزی صرفا «سواد پایه» یعنی خواندن و نوشتن نیست. از این رو، نیاز داریم که اهمیت سواد را بیش تر و دقیق تر بشناسیم و بشناسانیم. ?فقط به خاطر داشته باشیم که در جامعه امروزی جهل، استبداد، فساد، توسعه نایافتگی و بحران های گوناگون زیست محیطی، سیاسی و اجتماعی در جامعه ای که خوانا و نویسا نیست، بهتر و گسترده تر شکل می گیرند و ویران می کنند. شگفت انگیز این است که این بی سوادی گسترده توجه محققان و روشنفکران حوزه عمومی را هنوز به خود جلب نکرده است. لابد من هم که از آن صحبت کنم کاری چندان دلچسب نیست! نه بی سوادان بلکه کل پدیده بی سوادی در جامعه ما رها شده است. ? گمانم این است که ما باید مانند دوره مشروطه درباره اهمیت و ضرورت سواد صحبت کنیم. این گمان که اهمیت سواد آشکار است و ما صرفا نیازمند راه هایی برای ریشه کن کردن بی سوادی هستیم، حدس و گمان درستی نیست. جامعه جدید نمی تواند بدون سواد ساخته شود. ریشه نقص ها و ناتمامی های جامعه امروزمان را باید در همین بی سوادی و کم توجهی به مقوله سواد دانست. ? سخنم را با این نکته آغاز می کنم که خوانا و نویسا کردن جامعه از وعده های دنیای مدرن برای رسیدن به بهروزی جمعی بود. همه ادیان زرتشت، مسیحیت و اسلام وعده هایی را به انسان می دهند، مانند وعده ی رستگاری.? دنیای مدرن هم از همان قرن هیجدهم و جنبش روشنگری مانند ادیان همراه با آرمان ها و وعده هایی برای انسان ها بود. آرمان هایی چون برابری و مساوات، عقلگرایی،آزادی و فردیت. این وعده ها از طریق مجموعه ای از نهادها قرار بود در جهان معاصر تحقق پیدا کنند. مدرسه، دانشگاه، تکنولوژی ها، صنعت، کارخانه، شهر، و نظام حقوقی و قانونی راهبردها و ابزارهایی بودند که قرار بود انسان معاصر را به گونه ای پرورش دهد که آرمان ها و وعده های روشنگری (عقلانیت، فردیت، برابری و مساوات) را تحقق بخشند. انسان ها در طول تاریخ همواره خواهان زندگی آسوده تر و درد و رنج کم تر بوده اند و تلاش می کرده اند تا برمحدودیت هایی را که طبیعت، سنت و تاریخ بر انسان اعمال میکند فائق بیایند. ?مدرنیته و روشنگری وعده می داد که این ها را محقق می کند. نویسا و خوانا کردن انسان ها یکی از راهبردها برای تحقق وعده های روشنگری و مدرنیته بود. جوامع در مسیر معاصر شدن و مدرنیته ی خود لاجرم باید خوانا و نویسا می شدند. در ایران نیز از همان سده سیزدهم با شکل گیری «جامعه جدید» و «تجدد» تقلا برای خوانا و نویسا کردن و «تربیت ملت» آغاز شد.?خوانا و نویسا یعنی انسان و جامعه مدرن بر این استوار است که انسان ها علاوه بر ارتباط شفاهی از طریق کتابت ارتباط داشته باشد. بتوانیم بنویسیم و بخوانیم. خوانایی و نویسایی بخشی از «ضرورت های ساختاری» دنیای مدرن است. منظور از «ضرورت ساختاری» همین است که ما در دنیای جدید باید در «نظام اداری جدید» (بروکراسی) زندگی کنیم، زندگی که مبتنی بر «ارتباط مکتوب» است. ?نظام اداری جدید نظامی مبتنی بر مبادله مکتوب است. زندگی ما زندگی بروکراتیک است. ما در عصر سازمان ها زندگی می کنیم. از تولد تا مرگ هر اتفاقی در زندگی ما بیافتد به مجموعه زیادی از سازمان ها گره خورده است. در نتیجه انسانی که می خواهد در این دنیای سازمانی زندگی کند، نیازمند خوانایی و نویسایی است. انسان هایی که در دوران های پیشامعاصر، عشایری و روستایی بودند و نیازی به خوانایی و نویسایی نداشتند. ?خلق و ترویج و انتقال دانش ها و مهارت های صنایع، کشاورزی و دامپروری سنتی نیازمند کتابت نبودند. این ها سینه به سینه نقل می شد و مبتنی «روابط استاد-شاگردی» و «دانش ضمنی» بودند نه آشکار و صریح. اما در دنیای جدید انسان ها نمی توانند مانند عصر شکارگری یا دامپروری یا عصر عشایری زندگی کنند. این سخن به این معنا نیست که در گذشته کتابت نبوده است. همواره از سه هزار و پانصد سال پیش که الفبا اختراع شد، کتابت و نوشتن هم شکل گرفت. اما خط و کتابت و خواندن و نوشتن هیچگاه به صورت ساختاری تمام زندگی بشر را در بر نگرفته بود.?در زندگی مدرن است که همه باید خوانا و نویسا شوند. خوانایی و نویسایی مولفه ساختاری است. به این معنا که حتی تصور ما از انسان یا سوژه چیزی نیست جز موجودی که می نویسد و می خواند. بی سواد فقط عنوانی نیست که به فردی که توانایی خواندن و نوشتن ندارد بدهند. بیسوادی دلالت های ضمنی گسترده تری دارد. مانند انسانی که شعور ندارد؛ انسانی که ناتمام است و هنوز بالغ نشده است. این تعبیر جدیدی است و در دنیای جدید کسانی را که سواد ندارند این طور مزمت و سرزنش می کنیم. ? دنیای جدید برای این که بتواند سوژه های خوانا و نویسا تربیت کند نظام های گوناگونی را تاسیس کردند. نظام مدرسه ای (schooling system) مهم ترین نهادی است که برای گسترش خواندن ونوشتن به وجود آمده است. همه جوامع وقتی درگیر مدرنیته می شوند، یکی از اولین نهادهایی که ایجاد می کنند نظام مدرسه است. در ایران هم مانند بقیه کشورها در زمان قاجار نظام مدرسه ای شکل می گیرد. میرزا حسن رشدیه بزرگمردی از تبریز یکی از آغازگران تاسیس مدرسه های نوین در ایران است. ?اگر چه نیروهای محافظه کار و سنتی با مدارس جدید مشکل داشتند و رشدیه با درگیری های عظیمی روبرو شد. ابتدا در تبریز و سپس به مشهد و تهران رفت تا توانست مدارس را ایجاد کند. تا سال 1298 که وزارت معارف یا همان وزارت آموزش و پرورش فعلی تاسیس شد و قانون آموزش و پرورش به تصویب مجلس شورای ملی زمان رسید، تعداد زیادی مدارس در سراسر ایران درست شده بود. ?علاوه بر نظام مدرسه ای خواندن و نوشتن را مدارس عالی و مدارس دینی هم دنبال می کردند. پیش از دنیای مدرن ما سیستم مکتب خانه ای داشتیم. ملای مکتبی آموزش خواندن و نوشتن را به عهده داشت. مکتبخانه ها همگانی بودند و فقط خواندن و نوشتن را یاد می دادند نه مجموعه ای از دانش ها و علوم. توانایی خواندن قرآن، آموزش برخی آثار ادبی به خصوص گلستان و بوستان سعدی، توانایی نوشتن، یادگیری حساب و خط خوب داشتن مجموعه دروس مکتبخانه ها بود. ?اگرچه مکتبخانه هایی برای زنان وجود داشت؛ ولی اساسا زنان چندان سهمی در یادگیری و خواندن و نوشتن نداشتند و خوانایی و نویسایی عموما برای مردان بود. در دنیای جدید به مقداری که جلو می آییم و مدرنیته پیشرفته تر می شود، خوانایی و نویسایی همگانی تر می شود و شامل همه گروها، مردان و زنان می گردد. کم کم نظام مدرسه ای توسعه پیدا می کند و مدارس عالی به وجود می آیند، دارالفنون و بعد سیزده دانشسرا مانند دانشسرای فلاحت، صنعت، تربیت معلم و دانشسرای عالی علوم سیاسی در دوره قاجار شکل می گیرد. ?این نظام آموزشی و آموزش عالی در دوره پهلوی اول و دوم گسترش پیدا می کند تا به امروز که ما چهارده میلیون دانش آموخته و سه میلیون ششصد هزار دانشجو داریم. در جهان از لحاظ جمعیتی و کمّی و دموکراتیک بالاترین نسبت جمعیت دانشگاهی نسبت به جمعیت متعلق به ایران است.? ادامه دارد...☀️@sociologyat1glancesociologyat1glance@sociologyat1glance@Fri, 05 Mar 2021 16:28:59 +0330https://virgool.ir/@sociologyat1glance/دکتر-سید-بیوک-محمدی-دانشمندی-گمنام-jszyfs2rasxl✍نعمت الله فاضلی?یکی از ناشناخته های بزرگ ایران معاصر، دانشمندان آن است؛ به ویژه دانشمندان رشته های علوم انسانی و اجتماعی. در رشته های علوم طبیعی، علوم پایه و مهندسی کم و بیش اگر محقق و دانشمندی موفق به ایفای نقش علمی و دانشگاهی خود شود، دیر یا زود جامعه از آن آگاه می شود. اما در رشته های گوناگون علوم انسانی و اجتماعی این گونه نیست. اگرچه ما در زمینه توسعه علمی علوم انسانی و اجتماعی چندان که باید و شاید دستاوردهای درخشانی در سطح جهانی نداریم، اما در سطح ملی می توان بسیاری از محققان پرکار و خدمتگزار را دید که بی صدا و بی نام و نان سالیان متمادی زحمت کشیده و نوشته ها و خدمات ارزشمند و ماندگار انجام داده اند. ?یکی از این گمنامان، دکتر سید بیوک محمدی است. او در 1325 در تبریز متولد شد و در 1348 به آمریکا رفت و در آنجا لیسانس و فوق لیسانس روان شناسی و جامعه شناسی گرفت و سپس در همان با اخذ دکتری جامعه شناسی در سال 1362 به ایران بازگشت. او تمام عمر خود استاد پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی بود و در 1398 با درجه استاد تمام (پروفسوری) بازنشست شد. محمدی در عین حال در دانشگاه های تهران، علامه طباطبایی و سایر دانشگاه ها تدریس هم می کرد.?درباره او و خدمات علمی و آموزشی اش بسیار بسیار سخن باید گفت. همسرم در سال های 1368 دانشجوی او بود و درس زبان انگلیسی را با او گذراند. من ابتدا از طریق همسرم با او آشنا شدم. برایم می گفت استاد زبان انگلیسی ما مردی است که انگلیسی را با لهجه آمریکایی و تسلط کامل تدریس می کند و برای دانشجویانش معلمی تمام عیار است. بعدها در سال 1373 که به دانشگاه علامه طباطبایی رفتم محمدی را هم گاه و بی گاه ملاقات می کردم. برای تدریس به دانشکده علوم اجتماعی می آمد و سری هم به من می زد. از همان موقع شوق و شور تحسین برانگیز او در زمینه دانش و معلمی را می دیدم. او در گفت و گوهایش بسیار صمیمی و مهربان و در عین حال دقیق و سخاوتمند بود. همیشه از طرح های پژوهشی اش صحبت می کرد و تعهدش به دقت و سخت کوشی و روشمندی در پژوهش. ?در سال 1393 وقتی قرار شد از دانشگاه علامه طباطبایی به پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی بیاییم، یکی از انگیزه هایم همنشینی و مصاحبت با محمدی بود. او هم از آمدنم به پژوهشگاه صمیمانه خوشحال و حتی ذوق زده بود. این تعبیر (ذوق زده) از خود اوست. من و محمدی هم اتاقی شدیم. در یک اتاق، کنار پنجره، میزهای مان روبروی هم بود. منش خاصی داشت و کاملا شبیه دانشمند بود. هر روز صبح ساعت هفت و نیم در اتاق کارش بود. بیسکویت، خرما و قند و چایش همیشه آماده و تسبیحی هم داشت. چند قفسه پر از کتاب های انگلیسی دور و برش بود. معمولا با صدای بلند صحبت می کرد و شروع سخنش همراه با شوخی و خنده بود و خندان بود. ?هر هفته یک نقل قول یا جمله قصار از دانشمندان و ادبا انتخاب می کرد و آن را تایپ و بر روی دیوار اتاق یا کریدور جلو اتاقش می گذاشت. حافظه اش انباشته از اشعار کلاسیک بود و به هر مناسبتی شعرهایی شنیدنی و بس شیرین روایت می کرد. برتراند راسل را سرمشق و الگوی علمی و فکری اش می دانست. همیشه با شوق زیادی از راسل برایم سخن می گفت. ?اولین نوشته ای که از محمدی خواندم کتاب «پژوهش فرهنگی: مردم نگاری در جوامع پیچیده» نوشته اسپردلی و مک کوردی بود که محمدی آن را در 1372 ترجمه کرد. این کتاب کلاسیک همچنان بهترین راهنمای انجام مردم نگاری است. نثری ساده و آموزشی دارد و ساختاری دقیق و منسجم. ?محمدی در 1387 «درآمدی بر روش تحقیق کیفی» را نوشت که باید آن را بهترین راهنمای ساده آموزش تحقیق کیفی به زبان فارسی دانست که بسیار موجز و فشرده است. محمدی کوتاه نویس است. همه کتاب هایش فشرده، دقیق و منسجم اند. خودش می گوید «عادت ندارم کتاب قطور و حجیم بنویسم». محمدی به پژوهش تجربی علاقه مند و بسیار وفادار است. همه نوشته هایش حاصل تحقیقات تجربی نظام مند و روشمند است.? کتاب «زن ذلیل» (1388) چند بار تجدید چاپ شده و بیش از کتاب های دیگرش شناخته است. شاید عبارت «زن ذلیل» توجه افکار عمومی را جلب کرده است. محمدی به دلیل تحصیلاتش در روان شناسی و روان شناسی اجتماعی به مباحث روان شناسی و روان کاوی بسیار علاقه دارد. کتاب «خودت را بشناس» (1395) بی نهایت خواندنی است. معمولا قبل از انتشار کتاب هایش را می دهد به همکاران بخوانند. یکی از کسانی که قبل از چاپ نوشته های محمدی را می خواند من هستم.?محمدی در زمینه خانواده، مسائل اجتماعی و مباحث ازدواج و همسری تحقیق پرشمار و ماندگاری کرده است. برخی از آن ها هنوز چاپ نشده اند. او درباره «حریم خصوصی»، «روابط قدرت میان همسران»، «تنهایی» و «طلاق» و بسیاری موضوعات دیگر پژوهش های تجربی ارزشمندی انجام داده است. کتابی هم با عنوان «زندگی ایرانیان در کانادا» (1380) دارد که بسیار خواندنی است. محمدی روش شناس دقیقی است و به ویژه در زمینه «روش نظریه مبنایی» بسیار متبحر و متخصص است. او برای اولین بار کتاب های گلیزر و اشتراوس را به فارسی ترجمه کرد. اما اهمیت محمدی در این زمینه این است که در ایران بهترین تحقیقات نظریه مبنایی را او انجام داده است. ?محمدی دانشمندی گمنام است و میلی هم برای کسب شهرت ندارد. منش و مشی تحقیقاتی و توانایی های علمی و اخلاقی او ستودنی است. از جمله دانشگاهیانی است که همنشینی با او حس غرور و افتخار را نصیب انسان می کند. از سخنان او می توان آموخت. او یک آذربایجانی است که با لذت و افتخار ترکی سخن می گوید اما نه تنها پان ترکیست نیست بلکه منتقد آن است. محمدی ایران را دوست دارد و آن را می ستاید. مردی فرهیخته است که از نوشته ها و منش او می توان این را شناخت. کاش در این سال ها که در پژوهشگاه حضور منظم داشت و او را ملاقات می کردم، عبارت های قصار و توصیه های شنیدی و ماندگارش را در دفتری نوشته بودم. باور کنید کتابی خواندنی و ماندگار می شد. ?محمدی اکنون ساکن تبریز است و در این روزهای کرونایی گاه و بی گاه تلفنی با او صحبت می کنم. همچنان می خواند و می نویسد. یکی از یادگارهای مهم محمدی برای من کتاب هایی است که تأکید کرد حتما بخوانم. او کتاب «انسان در جستجوی معنا» اثر دکتر فرانکل به من معرفی کرد. خواندن این کتاب در زندگی ام لحظه مهمی بود. محمدی می گوید برای رسیدن به رشد و بالندگی، در خودتان تأمل کنید و نقاط قوت و ضعف تان را بنویسید. روزی خودش این کار را کرد. او بسیار صادق و بی ریا نوشته بود. راهبرد موثری است. کتاب «خودت را بشناس» براساس همین نگاه اوست. امیدوارم سالیان سال زنده و سلامت باشد و بتوانم از او بیاموزم و بیاموزیم.☀️@sociologyat1glancesociologyat1glance@sociologyat1glance@Tue, 02 Mar 2021 17:10:26 +0330https://virgool.ir/@sociologyat1glance/چرا-مردم-با-شریعتی-شوخی-می-کنند-3-ijuqu92fzdir✍نعمت الله فاضلی کم کم از سال های هفتاد ابتدا «شریعتی ادیب» ظاهر شد؛ کسی که شعرها و کلمات قصار زیبایی دارد، اما لزوما این ادیب، شخصیتی مبارز، ایدئولوگ و سنت گرا نیست. اکنون دیگر اهمیتی هم ندارد که سهمش در انقلاب چه بوده و چه نبوده؟ کم کم شریعتی ایدئولوگ به حاشیه می رود، و «شریعتیِ رمانتیکی» ظاهر می شود که این شریعتی به نوعی با شرایط طبقۀ متوسطِ کلان شهریِ رسانه ای شدۀ ما مانند «نمادی مصرفی» ارزشمند است. همان طور که اشاره کردم با شکل گیری سیستم رسانه ایِ پیامک و بعد وبلاگ ها و فضای مجازی و امروزه هم در شبکه تلگرام، شریعتی به عنوان نوعی فولکلور شهری یا کلانشهری ظاهر می شود. بسیاری از کسانی که شریعتی را مصرف می کنند، کتاب های شریعتی را اگر هم داشته باشند نمی خوانند و اگر هم بخوانند مساله شان خوانشِ متن¬های شریعتی نیست، بلکه از کلمات شریعتی گزینش هایی می کنند که مربوط می شود به عشق، به فراغ، تنهایی، به رابطه های رمانتیک و حتی به روابط دوست دختر و دوست پسرها، به جوک ها، شوخی ها و سرگرمی ها. به نوعی اینجا هم شریعتی کچلِ کرواتیِ مدرنِ فرنگی یا غربی شده جذابیت دارد با بعضی از ویژگی هایی که در این فضای فولکلورِ کلان شهریِ رسانه ای شده دارد شکل می گیرد و گسترش پیدا می کند.همان طور که دیدیم شریعتی لایه های گوناگونی دارد. این لایه اش بحث نشده است. دنیای جدید شهری و کلانشهری همینطور است، قهرمانان خاص خودش را شکل می دهد و از آنها متنِ خاص خودش را می سازد. مثلاً در فرهنگ عامه کلانشهری رسانه ای امروزی ادیسون یا انیشتین به عنوان کسانی که در علم و تکنولوژی جدید نقش دارند، تصویرسازی نمی شود، انیشتینی که در فرهنگِ عامه پسند می آید و تبدیل می شود به نمادی از تخیلِ فرهنگیِ عامۀ مردم، انیشتین دیگر است. مردم با انیشتین و هاپکینز و ماری کوری یا داروین شوخی می کنند و نمادی از آنها برای ارزش های زندگی روزمره خاص خودشان می سازند. این شخصیت ها برای مردم مهم هستند و از اینرو با آنها شوخی می کنند. مردم با هر کسی شوخی نمی کنند. به تعبیر پیتر برگر در کتاب «دعوت به جامعه شناسی» مردم با جامعه شناسان شوخی نمی کنند، چون جامعه شناسان آنقدر برای مردم عادی جدی یا مهم نیستند که مردم با آنها شوخی کنند. شریعتی اُبژه یا نشانۀ جدی در دورۀ معاصر ماست؛ یعنی او به نوعی در شکل دادن به سرنوشت جمعی و فضای معنایی ما نقش داشته و دارد. به همین دلیل مردم با او شوخی می کنند و طنزهایی را با شریعتی می سازند و شریعتی را به نوعی در حریمِ خصوصیِ ذهنیتِ خودشان می پذیرند. این کار را با هر کسی نمی کنند، ویژگی های خاصی شریعتی دارد که لایه های تودرتو و پیچیده ای که هنوز به اعتقاد من از منظر ذهنیت جمعیِ عامۀ مردم باز نشده است. ما هنوز نمی دانیم که در فرهنگِ مردم پسندِ مصرفی رسانۀ ما چه خوانش هایی از شریعتی صورت می گیرد؟ در اینجا فقط خواستم طرح مساله کنم بگویم و شریعتی دیگری در حیاتِ فرهنگی مردم وجود دارد که غیر از آن شریعتیِ ایدئولوگ یا دانشگاهی است. شریعتی دیگری هست که اتفاقاً ارتباط نزدیکی دارد با زندگی روزمرۀ یک کلانشهریِ رسانه ای شدۀ امروز ما دارد.گمان می کنم که زمان جلوتر برود این شریعتی مهم تر از آن شریعتی ای است که فیلسوفان، جامعه شناسان و ایدئولوگ ها دربارۀ آن بحث می کنند؛ چون درنهایت آن چیزی که جامعه و زندگی اجتماعی را شکل می دهد بحث های فلسفی و سیاسی نیستند که در دانشگاه ها بحث می شود بلکه آن چیزی که واقعاً جامعه را شکل می دهد به تعبیر پیتر برگر و لاکمن واقعیتِ زندگی روزمره است. آنها به آن می گویند «واقعیت اعلاء». چیزی که بتواند در زندگیِ روزمره وارد شود امرِ مهم و تاثیرگذاری است. شریعتی این اقبال را داشته که وارد زندگی روزمره شود. چیزهایی را که باعث شده شریعتی درگیر زندگی روزمره مردم عادی اکنون شود فهرست وار می گویم:1. جذابیت های زیبایی شناسانه شریعتی: نثر او و ارزش های ادبی که در آثار شریعتی است.2. جذابیت های شفاهی: شریعتی نه تنها نویسنده و ادیب بلکه اندیشمندِ شفاهی و سخنور توانایی است.3. تفکر مستقل و نقاد: شریعتی همواره شخصیتِ مدنی باقی مانده است. او اِقبالش بلند بود که بعد از انقلاب، گفتمان رسمی حکومت شریعتی را از خودش طرد کرد و باعث شد شریعتی در جامعه مدنی باقی بماند. آل احمد این اِقبال را نداشت. جلال بعد از انقلاب به شخصیت رسمیِ حکومتی تبدیل شد. حکومت برای او جایزه آل احمد گذاشت و چیزهای دیگر. ولی شریعتی این طور نشد. شریعتی بعد از انقلاب هم شخصیتی مستقل باقی ماند، شخصیتی مناقشه انگیز.4. بلاغت مدرن: شریعتی به زبان جامعۀ شهری و کلان شهری صحبت می کرد. او طرز بیانِ آخوندی یا سنتی نداشت. درست است که برخی او را سنت گرا می دانند اما سنت را با لِتوریک مدرن بیان می کرد. لِتوریک شریعتی برای مردم عادی اهمیت دارد5. رسانه ای شدن شریعتی: شریعتی در نتیجۀ رسانه تکثیر می شود. اگر شریعتی فقط مکتوب بود و متن رسانه ای نبود، اگر تلگرام، پیامک ها، وبلاگ ها و وب سایت ها نبودند، شریعتی نمی توانست این طور وجهۀ فولکلوریک یا وجهۀ فرهنگِ مردم شهری یا کلان شهری را پیدا کند.6. نماد جهانی بودن: گذشته از اینها اینکه شریعتی زیست دوگانه ای داشت. در ایران از دنیا نرفت، فرانسه تحصیل کرد، در زندگی واقعی اش کسی بود که در ایران و غرب زندگی کرده بود. در ذهنیت عامۀ مردم این است که شریعتی شخصیت دومکانه است، کسی که در دو جغرافیا زیست کرده است.7. دانشگاهی شدن: شریعتی این اقبال را داشت که وقتی دانشگاهی شد دو نیم میلیون دانشجوی علوم انسانی در دانشگاه ها داریم. بخشی از مردم عامی ما امروزه دیگر تحصیلکرده هستند؛ ممکن است میزان سواد دانشگاهی این جمعیت تحصیلکرده قابل مناقشه باشد ولی آنها دانشگاه می روند؛ یعنی اکنون عامه دانشگاهی داریم. شریعتی دانشگاهی از طریق این جمعیت دانشگاهی انبوه وارد مردم می شود. به این دلایلی که ذکر کردم و دلایل دیگر شریعتی امروزه بخشی از فولکلور کلان شهری ماست؛ به ویژه برای طبقۀ متوسط فرهنگی جامعه و همۀ گروه های دیگری که کم و بیش به نوعی دارند شریعتی را خوانش می کنند. این شریعتی را یک شخصیت فولکلوریک شهری می دانم همان طور که تختی در عالم ورزش یک شخصیت مردم پسند و مردمی یا فولکلوریک شهری است. به هر حال قصدم این بود که در این سخنرانی توجه شما را به یکی از جنبه های پدیده شریعتی در فضای فرهنگی ایران امروز جلب کنم. شرح و تحلیل شریعتی مردم پسند و فولکوریک شده نیازمند توضیح و تفسیرهای بیش تری است. چسطس که آشکارا در زبان و گفتار عمومی می توان دید این است که مردم با شریعتی حرف های دل شان را می زنند، با او شوخی می کنند، و بسیاری از توصیه های اخلاقی و گاه نقدها و طنزهای شان را مزین به امضا و نام شریعتی کرده و در شبکه های اجتماعی برای یکدیگر ارسال می کنند.@sociologyat1glancesociologyat1glance@sociologyat1glance@Mon, 22 Feb 2021 06:50:18 +0330https://virgool.ir/@sociologyat1glance/چرا-مردم-با-شریعتی-شوخی-می-کنند-2-stbhhzljobqx✍نعمت الله فاضلی?شریعتی به این ترتیب وارد زندگی روستایی شد. یعنی ابتدا از طریق یک معلم و وقتی انقلاب شد از طریق کتابخانه و بعد از طریق کتابهایش. اصلاً ما در آن زمان بیش از اینکه انقلاب اسلامی را بشناسیم شریعتی را می¬شناختیم، چون معلم های روستا عمدتاً تحت تاثیر شریعتی بودند و شریعتی بیشتر برای نسل جوان و نوجوان روستا که وارد انقلاب می شدند شناخته شده بود. در روستای ما از اول انقلاب تا الان هم مردم روستایی یعنی قدیمی ترها به انقلاب نپیوستند. می دانید که انقلاب پنجاه و هفت، انقلاب روستایی نبود؛ انقلابی بود که طبقه متوسط شهری کرد؛ البته آرمان های روستایی را داشت؛ یعنی از آرمان های مستضعفین و روستایی ها دفاع می کرد. در روستای ما یعنی مصلح آباد فراهان نسل نوجوان و جوانش که ما بودیم از معلم ها و از طریق شریعتی به کسانی تبدیل شدیم که طرفدار انقلاب بودیم و بعداً بسیجی شدیم و الی آخر.?بعدها که در سال شصت و دو به دانشگاه تبریز رشته پژوهشگری علوم اجتماعی آمدم اولین انتظاری که داشتم این بود که شریعتی را در کتاب های درسی ببینم؛ چون تصورم این بود که شریعتی جامعه شناس است؛ ولی جالب بود که هیچ چیزی از شریعتی در دانشگاه و رشته علوم اجتماعی نبود چون شریعتی تا سال های حدود شصت و هفت همچنان شریعتی ایدئولوگ بود نه شریعتی آکادمیک، یا فرد دانشگاهی صاحب نظریه یا فیلسوف یا مورخ. تا آن زمان شریعتی در ذهنیت عمومی و فرهنگ مردم فیلسوف، مورخ یا جامعه شناس به معنای دانشگاهی آن نمی شناختند. او جامعه شناس بود اما منتها نه به معنای جامعه شناسی که در دانشگاه است. مردم عادی کوچه و بازار نمی دانستند جامعه شناس یعنی چه؟ هنوز هم نمی دانند. هنوز هم این کلمه معنای روشنی برای مردم عامی و عادی ندارد. از سال های شصت و چهار به بعد بود که کم کم شریعتی وارد دانشگاه ها شد؛ یعنی کم کم استادهای دانشگاه در بحث های درسی بخصوص در رشته های علوم اجتماعی، تاریخ و علوم سیاسی وارد شد ولی به نحو کند و بطئی.?فکر می کنم مثلاً از سال های هفتاد ودو به بعد است که کم¬کم چهرۀ جدید از شریعتی به نام «شریعتی دانشگاهی» ظاهر می شود. شریعتی جدید حالا کاملا چهره اش آشکار شده است. شریعتی ای که دیگر این شریعتی خودش نیست، بلکه دانشگاه ها متن هایی دربارۀ او تولید می کنند و رساله¬ها و پایان نامه ها و نظریه هایی در مورد او می نویسند. این شریعتی دانشگاهی که هنوز هم ادامه دارد مجموعۀ وسیعی از مقالات و سخنرانی ها و کتاب هایی است که در محیط های دانشگاهی دارند دربارۀ شریعتی تولید می کنند و حالا مناقشه بر سر این است که آیا شریعتی نظریه پرداز هست یا نیست؟ چه نوع نظریه پردازی است؟ شریعتی فیلسوف هست یا نیست؟ جامعه¬شناس هست یا نیست؟ مورخ هست یا نیست؟ و پرسش هایی از این نوع دربارۀ شریعتی مطرح می شود، روش شناسی شریعتی، مفهوم سازی شریعتی و بحث هایی از این نوع.? اما از سال های هفتاد و شش به بعد با ورود جامعۀ ایران به جامعۀ رسانه ای شده، شکل گیری فضای مجازی و گسترش سیستم پیامک یا SMS یا به نوعی فاصله گرفتن از فضای انقلاب به معنایی که سال پنجاه و هفت شکل گرفته بود، آن شریعتیِ ایدئولوگ درواقع فاصله گرفت. البته همان طور که اشاره کردم آن شریعتی ایدئولوگ در فرهنگ مردم به معنای عامۀ خودش هم لزوماً چهرۀ نظریه پرداز را نداشت، نشانه ها و نمادهای یک «قهرمان فولکلوریک» را داشت. مثلاً تصاویر شریعتی که می ینید یک مرد کچل، کرواتی و از بعضی زاویه ها بعضی از عکس هایش جذاب و تودل برو است، کت و شلواری یک چهرۀ تیپیکِ طبقۀ متوسط مدرن که به نوعی این به لحاظ نمادین برای طبقه متوسط شهری جذابیت داشت و هنوز هم دارد. در بعضی از تصاویرش سیگار هم می¬کشد که آن سیگار و سر بی مو و کروات به او فیگورِ سینمایی می دهد و جذابیت های خاص سینمایی برای او ایجاد می کند.?سال پنجاه و شش هم که فوت کرد، مرحوم شدنش، شایعه ای برای او درست کردند که شهید شده است. با اینکه پزشک قانونی بریتانیا اعلام کرد او شهید نشده است. عبدالکریم سروش و همراهانش که او را غسل داده بودند هم اعلام کردند که ما شهادت می دهیم که ایشان شهید نشده است. ولی مهم نیست، جامعه و طبقه متوسط فرهنگی شهری شده به «قهرمان فولکلوریک» خودش نیاز دارد؛ قهرمانی که خاصیت ایدئولوژیک دارد. به این ترتیب مرحوم علی شریعتی شد «معلم شهید» انقلاب. هنوز در سایت او نوشته اند سایت «معلم شهید». با اینکه قطعاً مشخص است که او شهید نشده است اما آن «تصویر عامه پسندی» که از «شهید مدرن» در فرهنگ و فضای فولکلوریک جامعه است باید حفظ شود تا شریعتی جذابیت خودش را حفظ کند.?کم کم از سال های هفتاد ابتدا «شریعتی ادیب» ظاهر شد؛ کسی که شعرها و کلمات قصار زیبایی دارد، اما لزوما این ادیب، شخصیتی مبارز، ایدئولوگ و سنت گرا نیست. اکنون دیگر اهمیتی هم ندارد که سهمش در انقلاب چه بوده و چه نبوده؟ کم کم شریعتی ایدئولوگ به حاشیه می¬رود، و «شریعتیِ رمانتیکی» ظاهر می-شود که این شریعتی به نوعی با شرایط طبقۀ متوسطِ کلان شهریِ رسانه¬ای شدۀ ما مانند «نمادی مصرفی» ارزشمند است. همان طور که اشاره کردم با شکل گیری سیستم رسانه ایِ پیامک و بعد وبلاگ ها و فضای مجازی و امروزه هم در شبکه تلگرام، شریعتی به عنوان نوعی فولکلور شهری یا کلانشهری ظاهر می شود. بسیاری از کسانی که شریعتی را مصرف می کنند، کتاب های شریعتی را اگر هم داشته باشند نمی خوانند و اگر هم بخوانند مساله شان خوانشِ متن های شریعتی نیست، بلکه از کلمات شریعتی گزینش هایی می کنند که مربوط می شود به عشق، به فراغ، تنهایی، به رابطه های رمانتیک و حتی به روابط دوست دختر و دوست پسرها، به جوک ها، شوخی ها و سرگرمی ها. به نوعی اینجا هم شریعتی کچلِ کرواتیِ مدرنِ فرنگی یا غربی شده جذابیت دارد با بعضی از ویژگی هایی که در این فضای فولکلورِ کلان شهریِ رسانه ای شده دارد شکل می گیرد و گسترش پیدا می کند.@sociologyat1glancesociologyat1glance@sociologyat1glance@Wed, 17 Feb 2021 09:18:48 +0330https://virgool.ir/@sociologyat1glance/چرا-مردم-با-شریعتی-شوخی-می-کنند-1-ym2od7bdzdta✍ نعمت الله فاضلی?می خواهم به عنوان مردم نگار و انسان شناسی که از زاویه فرهنگ و زندگی روزمره در ایران معاصر فعالیت می کند به علی شریعتی نگاه کنم و ببینم براساس مشاهداتم مردم عادی چه فهم و برداشتی از شریعتی را برساخت کرده اند. برای من شریعتی در اینجا نه نویسنده، بلکه «پدیده ای فرهنگی» است که درگیر زندگی روزمره مردم ایران شده است. از اینرو موضوع بحث من با موضوع دوستانی که قبل از من سخنرانی کردند و با بحث¬هایی که دربارۀ شریعتی تاکنون بیان شده متفاوت است. کمی هم شاید رفع خستگی برای شما شود. شاید هم انتظار نداشته باشید این چیزها را بشنوید. می¬خواهم از زاویۀ دید مردمی و عامۀ مردم امروز و جامعه¬مان به شریعتی نگاه کنم. ?می¬خواهم به این توجه کنیم که شریعتی چگونه توسط نه دانشگاهیان، نه فعالان سیاسی یا حتی نه گروه کتابخوان جدی، بلکه توسط عامۀ مردم، عامه¬ای که اهل کتاب خواندن به معنای حرفه¬ای نیستند، شریعتی را چگونه می¬بینند و می¬فهمند؟ اصلاً شریعتی را می¬بینند یا نمی¬بینند؟ فکر می¬کنم از این زاویه اگر بخواهیم درباره شریعتی صحبت کنیم، طور دیگری باید شریعتی را مساله¬مندکنیم. البته نمی¬خواهم بگویم کارهایی که دیگران دربارۀ شریعتی از جنبه¬های مختلف انجام داده اند نادرست است یا دیدگاهی که من ارائه می¬کنم بدیل آنهاست؛ فقط می-خواهم دیدگاه یا نگاهی متفاوت را باز کنم. اگرچه مجالِ کامل بررسی این دیدگاه را هم اینجا نداریم فقط به اندازۀ یک گوشه¬ای است که شاید کمتر دیده شده آن را با هم ببینیم.?می¬خواهم چند شریعتی را از هم جدا کنم و به ویژه «شریعتیِ ایدئولوگ»، «شریعتی آکادمیک» و «شریعتی فولکلوریک» را توضیح بدهم. این سه شریعتی هر سه «بر ساخت فرهنگی» نیم قرن اخیر تاریخ ایران هستند. تحت تاثیر تحولات جامعه است که این «انواع شریعتی¬ها» شکل گرفتند. به همین دلیل، شریعتی را از این دیدگاه به صورت امری مسئله مند می¬دانم. یعنی شریعتی تنشی در وجود خودش به عنوان دال و متنِ معنادار برای عامۀ مردم دارد که آن را جذاب می سازد و توجۀ مردم را به خودش جلب می¬کند. صحبت¬های من صرفا در سطح طرح مساله است و نشان دادن دیدگاه خاصی است.?همان طور که اشاره کردم شریعتی را جامعه برساخت می¬کند؛ شریعتی نوعی متن است که دائماً جامعه آن را می¬خواند و به شکل دلخواه خودش به آن معنا می¬دهد. به شیوه¬¬های مختلف، گروه¬های گوناگون در فضاهای فکری متفاوت، و متناسب با فناوری ¬ها، تحولات تاریخی، دگرگونی ها سیاسی و متناسب با وضعیت گروه¬¬های اجتماعی و متناسب با حال و هوای جامعه، دائماً این دال را معنادار می کنند. ما البته اغلب شریعتی را همچون متنی واحد و یگانه می شناسیم؛ شریعتی که اندیشمند و صاحب نظر است یا شریعتی که فعال و مبارز سیاسی است. اما شریعتی دیگری هم است که ظاهراً «شریعتیِ زیرزمینی» است نه روی زمینی. شریعتی روی زمینی همین شریعتی است که در سالن¬های بحث و گفتگو، دانشگاهیان درباره او بحث می¬¬کنند. شریعتی آکادمیک چیزی است که در پروژه¬¬ها و رساله¬های دانشجویان آمده و کتاب¬هایی که در نقد دیدگاه¬های او نوشته می¬شود. این شریعتی¬¬، رسمی و آشکار است.?شریعتی دیگری هم داریم که «شریعتیِ ایدئولوگ» است. همان شریعتی که دکتر اسفندیاری در سخنرانی قبل از من اشاره کردند. همان طور که ایشان گفتند تا سال پنجاه و شش، پانزنده میلیون نسخه از کتاب های شریعتی در ایران چاپ شده بود. وقتی رساله دکتری ام را می¬نوشتم، فصلی از آن را هم به شریعتی اختصاص دادم. در این مطالعه دیدم ترجمه انگلیسی کتاب حج شریعتی در سال پنجاه و شش شصت هزار نسخه تیراژ داشت. این واقعیتی است که هیچ نویسنده¬ای از نویسندگان معاصر تا این لحظه به اندازۀ شریعتی آثارشان منتشر نشده است. نمی¬گویم خوانده شده، چون نمی¬دانم آنهایی که فروش می¬رود خوانده می¬شود یا نه. ولی همچنان کتاب¬های شریعتی به ویژه کتاب «هبوط در کویر» و «با مخاطب¬های آشنا» او از پرفروش¬ترین کتاب¬هایی است که در بازار وجود دارد. این استقبال پرشور و همگانی از نوشته ها و سخنرانی های شریعتی، لاجرم او را به ایدئولوگ بزرگ انقلاب اسلامی تبدیل کرد. سخن های بی شمار درباره این شریعتی ایدئولوگ گفته و نوشته شده است. بحث درباره این وجه شریعتی موضوع سخن من نیست.?شریعتی قبل از انقلاب، جنبۀ فولکلوریک هم داشت، منتها فولکور به معنای دانش قومی و دانش فرهنگی که متناسب با مقتضیات آن زمان است، یعنی دهه¬ها چهل و پنجاه، زمانی که طبقۀ متوسط فرهنگی شهری ما هویت ایدئولوژیک پیدا کرده بود. درنتیجه گسترش سواد، شهرنشینی و دانشگاه¬¬ها، این طبقه، طبقۀ نوسازی¬شده¬ای بود که در دوران پهلوی شکل گرفته بود ولی در عین حال علیه خودش قیام کرده بود، علیه فرآیند نوسازی که او را برساخته بود. دانشِ فرهنگی¬ای که آن زمان این طبقه داشت، دانشی ایدئولوژیک بود؛ یعنی دانشی که خواهان تغییر براساس نوعی آرمان سیاسی بود، چه آرمان چپ مارکسیستی و چه آرمان ایدئولوژیک دینی و اسلامی. سال پنجاه و شش کلاس دوم راهنمایی بودم و اولین آشنایی من با انقلاب سال پنجاه و هفت در روستای مان بود. معلمی داشتیم که آن زمان ایشان از مبارزان بود. اولین بار که با انقلاب آشنا شدم به واسطه او بود. او کتاب «ما و اقبال» شریعتی را به من داد و بعد هم کتاب «فاطمه، فاطمه است» را. چیزی از کتاب نمی¬فهمیدم، فقط کتاب را آوردم خانه و با خواهر بزرگترم نشستیم و آن را خواندیم بدون اینکه متوجه شوم این کتاب چه می¬¬خواهد بگوید. از طریق او با مسالۀ انقلاب آشنا شدم. ایشان به من می¬گفت شب¬ها برو روی دیوار مدرسه بنویس مرگ بر شعار؛ یا سال 57 با این کلیشه¬ها عکس¬های امام خمینی را با رنگ، روی در و دیوار می¬کشیدیم و صبح هم می-آمدیم مدرسه.@sociologyat1glancesociologyat1glance@sociologyat1glance@Mon, 15 Feb 2021 16:34:11 +0330https://virgool.ir/@sociologyat1glance/لجبازی-کودکان-quvrib130gp2? لجبازی کودکان ✍بهارک اعظمی?لجبازی کودکان؛ تحلیل و ریشه یابی در درون خانواده?منشا لجبازی کودکان در خانواده های ایرانی مربوط به فضاهای چانه زنی ناشی از نبود دیسیپلین و مبهم‌ بودن مرز میان آزادی و محدودیت است. ?در دنیای تربیت و شیوه های فرزند پروری، اصلی وجود دارد مبنی بر اینکه نبود قانون بهتر از وجود قوانینی است که با مماشات و چانه زنی قابل دور زدن و نادیده گرفته شدن باشند. کافیست کودک یک‌ بار بفهمد قانونی که در خانه وضع شده ضمانت اجرایی ندارد و یا پتانسیل نادیده گرفته شدن را دارد. این شرایط، فضا را برای چانه زنی کودک فراهم میکند. چانه زنی کودکان با آتوریته والدین در تضاد قرار میگیرد و در جنگ قدرتی که میان کودکان و والدین در میگیرد، لجبازی در کودکان شکل میگیرد. لجبازی به مرور در یک چرخه بازتولید معیوب قرار میگیرد. علت این‌ امر این است که کودکان انرژی بی پایانی برای مبارزه دارند که والدین معمولا توان مقابله با این حجم از انرژی را ندارند و سنگر مبارزه را ترک میکنند و هر یک قدم عقب نشینی مظفرانه والدین، یک درجه بر قدرت چانه زنی کودکان و شدت لجبازی آنان می‌افزاید. ?به نظر میرسد در شیوه های فرزند پروری در کشورهای غربی و به خصوص اروپا، و یا حتی شاید در برخی کشورهای آسیایی، اینگونه فضاهای چانه زنی در خانواده ها بین والدین و کودکان از ابتدا شکل نمیگیرد. در آن کشورها معنای تبعیت در ذات مفهوم قانون مستتر است و تصوری برای امکان عدول از حد و مرز قانون وجود ندارد.?نکته مهم در اینجا این است که خانواده های ایرانی فضای چانه زنی را با مفاهیم آزادی و محدودیت اشتباه میگیرند. حقیقت این است که نسبتی میان میزان آزادی و محدودیت و لجبازی وجود ندارد. خانواده ای فقط با یک قانون قابل چانه زنی و یک‌ جهان آزادی، کودک لجباز تربیت میکند و خانواده ای دیگر با صد قانون غیر قابل تخلف و میزان ازادی محدود، کودکان غیر لجباز پرورش میدهند. عدم تعادل میان آزادی و محدودیت و کم‌ و زیاد بودن هر کدام، میتواند آسیبهای خاص خود را داشته باشد ولی در ریشه یابی دلایل لجبازی کودکان محل بررسی نیست و موضوعیت ندارد.?یکی از اتفاقاتی که در جوامع در حال گذار می‌افتد، ایجاد اختلال در کارکرد نهادها به دلیل از دست رفتن پاره ای قراردادهای اجتماعی است که خود منجر به مشوش شدن "نقش افراد" در داخل این نهادها میشود. ? نهاد خانواده نیز از این آسیب مبرا نیست. در خانواده های مدرن ایرانی (اینجا مدرن را در مقابل سنتی به کار بردم چون نمیدانم به واقع ویژگیهای جوامع مدرن را داریم یا نه)، نقش والدین دچار ابهام و اختلال در عملکرد است. زنان به واسطه زن‌ بودنشان و نه به واسطه مادر بودنشان در یک پروسه تحول اجتماعی، در حال بازپس گیری جایگاه از دست رفته تاریخی خود هستند. آنان طالب قدرت بیشتر در داخل نهاد خانواده هستند. مردان در یک حالت میانه، تلفیقی از انفعال و مقاومت هستند. انفعالشان به دلیل فشارهای اجتماعی برای رعایت حقوق زنان است و مقاومتشان به دلیل تمایلشان به حفظ وضع موجود و باقی ماندن در جایگاه برتر نسبت به زنان است. زن و مرد با این وضعیت روانی و یک‌ کشمکش دائم با خود و جامعه تشکیل خانواده میدهند و فرزندی می‌آورند. جنگ قدرتی که به شکل پیدا و پنهان میان زن و مرد در جریان است، به شکل ابهام در "منبع قدرت" برای کودک بازنمایی میشود. ابهام در منبع قدرت، باعث ابهام در مرز میان آزادی و محدودیت میشود؛ چرا که این مرز باریک صرفا از طریق تخلف ناپذیری قوانین از ابهام خارج میشود و در خانواده های امروزی ایرانی، جنگ قدرت میان مادر و پدر، مانع صدور قوانین تخلف ناپذیر خانوادگی میشود. ?موضوع ابهام در منبع قدرت، در مقیاسهای وسیعتر در سطح جامعه نیز به شکل مشابه ایجاد اختلال میکند. کشورهابی مانند ایران که از گذشته دور همواره نهاد دین به عنوان نهاد غیر رسمی قدرت در مقابل نهاد رسمی قدرت ( حکومت) حضور فعال و موازی با حکومت وقت داشته، قانون گریزی و مقاومت در مقابل تبعیت از قانون وجود داشته و اکنون که نهاد دین و حکومت تلفبق شده به دلیل وجود دولت در سایه، ابهام در منبع قدرت به قوت خود باقیست که به قانون گریزی ایرانیان در سطح وسیعتری دامن زده است.?لجبازی کودکان؛ اختلال کارکردی در نهاد خانواده و مدرسه?اگر بخواهیم به تحلیل جامعتری در این خصوص برسیم باید موضوع اختلالات رفتاری کودکان را از منظر اختلال در کارکرد دو نهاد خانواده و مدرسه نیز بررسی کنیم.? تا پیش از نهاد سازی، به علت بیرونی نبودن نهاد آموزش، همه افراد جامعه به امر تربیت می‌پرداختند. درک عمیق و تحلیلگرانه این موضوع به فهم اختلالات کارکردی نهاد تعلیم و تربیت طی دهه های اخیر کمک میکند و در ضمن میتواند به بسط و تعمیق توضیحات در خصوص دلایل لجبازی کودکان ایرانی کمک کند.? مساله ای که به موازات توسعه جوامع و نهاد سازیها پیش آمده است، پاره ای اغتشاشات مفهومی است که شیوه تفکر و عملکرد انسانها را دچار اختلال کرده است. به عنوان مثال اگر بخواهیم در راستای بحث اصلی خودمان پیش رویم، مغشوش شدن مفهوم کارکرد (function) و مصادیقش در ارتباط با نهاد خانواده و نهاد تعلیم و تربیت، میراث دوران نهاد سازیست که تبعاتش تا اکنون دامن جهان و به خصوص کشورهای در حال گذار را گرفته است. ?نهاد خانواده دو گونه کارکرد دارد. کارکرد اولیه و ثانویه. کارکرد اولیه نهاد خانواده، تامین با ثبات، پایدار و ایمن نیازهای جنسی و همچنین بقای نسل است. کارکرد ثانویه نهاد خانواده پروراندن (fostering) کودک است. دقت کنیم که کارکرد نهاد خانواده در ارتباط با کودک از ابتدا fostering (پروراندن) بوده و نه educating (تعلیم و تربیت). ? تا پیش از نهاد سازی، تربیت کودک به عهده کل جامعه بوده است که در اصل پروراندن کودک به عهده خانواده و جوامع محلی و گروه همالان بوده است. با شکل گیری نهاد رسمی تعلیم و تربیت که کارکرد اصلیش education است، اغتشاشات مفهومی که در سطور بالا اشاره کردم‌ شکل گرفت. ?سوژه ای مشترک با عنوان کودک و ایجاد تغییر و تحول در او و تسهیل مراحل رشد او، هدف (target) نهایی دو نهاد با دو کارکرد مختلف میشود. یکی با قدمت هزاران ساله و دیگری به عنوان نهادی نوظهور با قدمتی حداکثر صد ساله در ایران و نهایت چهارصد ساله در جهان. این دو نهاد به دلیل اشتراک منافع، دچار تضاد و تعارض میشوند. خانواده خود را مالک کودک میداند و برای خود حق بیشتری در رشد و تعالی کودکش قائل است و مدرسه خود را نماینده جامعه و حکومت میداند که قرار است برای آن جامعه نیروی کار تربیت کند. اینجا نیز جنگ قدرتی در میگیرد. طی سالهای گذشته این جنگ‌ قدرت تقریبا در شرایط نابرابر بود و به دلیل اعتباری که نهاد علم در جامعه داشت، نهاد تعلیم و تربیت که به زعم مردم قرار بود در خدمت نهاد علم قرار بگیرد، در موضع قدرت قرار داشت ولی با دموکراتیک تر شدن جوامع و توزیع قدرت در سطح آنها، و البته دلایلی دیگر، مدرسه قدرت سابق خود را در جوامع از دست میدهد و تضاد منافع میان نهاد خانواده و مدرسه با شدت بیشتری خود را نشان میدهد. ?نهاد تعلیم و تربیت برای تعدیل این تعارض و رسیدن‌ به مرز مشترک‌ تفاهم‌ با نهاد خانواده، برای خانواده ها در امر تعلیم و تربیت نقش (role) تعریف میکند و نامش را مشارکت خانواده در امر تعلیم و تربیت می‌گذارد تا برای مداخلات بیشمار خانواده ها در کارکرد نهاد مدرسه، یک‌ مجرای قانونی و موجه تعریف کند. اغتشاش مفهومی دقیقا در این نقطه اتفاق می‌افتد. مفهوم نقش (role) جایگزین مفهوم کارکرد (function) در نهاد خانواده میشود و کارکرد fostering نهاد خانواده تحت تاثیر کارکرد educating نهاد مدرسه قرار میگیرد که در اصل educating برای خانواده، نقش (role) است که موقتی و وابسته به موقعیت است ولی fostering کارکرد دائمی و ذاتی خانواده است. اغراق نکرده ام اگر بگویم آشفته بازاری که در این میان شکل میگیرد، کمترین آسیبش در مورد کودکان لجباز شدن آنهاست.?شاید تعلیم و تعلم در قالب روشهای استاد-شاگردی در دوره هایی تاریخی در جهان رایج بوده است ولی قدمت نهاد رسمی تعلیم و تربیت در قالب مدرسه به شکل امروزی، عمری نسبتا کوتاه دارد و دستاورد مدرنیته است و به لحاظ قدمت با نهاد خانواده قابل قیاس نیست.? مسیر تحول جوامع تابع توابع سینوسی است و جهان همواره در حال حرکتهای رفت و برگشتی در مسیر پاکوب قبلی خویش است با این تفاوت که در هر مسیر برگشت بر سنگینی کوله بار تجاربش افزوده میشود.? نهاد تعلیم و تربیت یکی از آسیب رسان‌ترین نهادهای بشری در طول تاریخ نهاد سازی در جهان است. مدرسه محل تکوین ذهنیت انسانها و مسخ و از خود بیگانگی آنان است. مدارس هویت مستقل و منحصر به فرد انسانها را مطابق الگوی تقسیم کار در جوامع از آنان میگیرد.?در کنار تمام مشکلاتی که در ذات کارکرد مدارس نهفته است، اختلالات ناشی از تداخل کارکردی نهاد خانواده و مدرسه، غیر قابل اصلاح و چشم پوشی است. ? نمیدانم چه سهمی از بی اخلاقی منتشر در سطح جهان را میتوان بر گردن این نهاد انداخت ولی میدانم که سهم عمده ای از دور شدن از مدار انسانیت و اخلاق متوجه این نهاد به غایت موجه در جهان است.?مدرسه عامل از خودبیگانگی انسان ها?مدارس از طریق ممانعت از رشد و شکل گیری عاملیت انسانی، تلاش برای همگون سازی انسانها، نادیده گرفتن تفاوتهای فردی و رقابتی کردن محیطهای یادگیری، بزرگترین عاملان از خود بیگانگی انسانها در قرون اخیر هستند.?مدارس از طریق بازتولید نظام طبقاتی و روابط سلطه ولی با شعار "سواد=عدالت آموزشی=عدالت اجتماعی"، توهم زیست در جوامع مردم سالار با نظامهای غیر طبقاتی و عدالت محور را برای انسانها ایجاد میکنند. توهم، ارتباط انسانها را با واقعیتهای جهان اطراف قطع میکند و این قطع ارتباط با واقعیت جهان، منجر به مسخ انسانها میشود.?مدارس از طریق برنامه های درسی موضوع محور و تخصص گرایی مانع ایجاد ادراک کل نگرانه نسبت به جهان هستی در انسانها میشوند. ادراک جزء نگر مانع ایجاد احساس یگانگی انسانها با جهان هستی میشود. حس عدم یگانگی با جهان باعث ایجاد احساس انزوای وجودی میشود. انسانها در احساس انزوای وجودی دچار حس از خود بیگانگی میشوند. ?مدارس، فرآیند جامعه پذیری کودکان را با ملاحظات سیاسی سوگیرانه، نژادپرستانه، اقلیت ستیز، جنسیت زده و دگر ستیز آغشته می کنند. کودکان‌ و نوجوانان برای حفظ موقعیت خود به عنوان عضوی از اعضای اجتماع مدرسه، یاد می گیرند که میتوانند و باید برای حفظ موقعیت خود در جامعه، صاحب پرسوناژهای (وجهی از شخصیت که قابل ارائه در جامعه است) متعدد باشند. ?پیامدهای جامعه پذیری در مدرسه، به دلیل مجهز بودن مدرسه به اهرم فشار و حضور گروه همسالان در مدرسه به عنوان گروه مرجع، تاثیرات عمیقتری در شخصیت کودک‌ و نوجوان به جا می گذارد. ?پیامدهای فرآیند جامعه پذیری خانواده، علیرغم ارتباطات عمیقتر عاطفی و حضور ساعات بیشتری از زندگی در کنار خانواده و همچنین انجام آن با روندی طبیعی تر و همسوتر با جریانات رشد اجتماعی کودک، در قسمت shadow ذخیره میشود. تعارضهای موجود میان پیامدهای متفاوت جامعه پذیری ذخیره شده در لایه های مختلف شخصیتی، باعث ایجاد حس از خود بیگانگی در بزرگسالی میشود. ?مدارس در فرآیند معناسازی برای زندگی، از طریق مشغله سازی در زندگی، ایجاد اختلال می کنند. دوازده سال از بهترین سالهای زندگی انسانها که میتواند بسترساز معناسازی در بزرگسالی باشد، با مشغله انباشت و انتقال اطلاعات سپری می شود. دانش آموزان طی این سالها یاد می گیرند خودشان و خواسته هایشان کم‌ اهمیت ترین‌ اولویت زندگیشان است.‌ بذر این احساس در دوره دانش آموزی کاشته می شود و در سراسر عمر در جامعه رقابتی، تشدید و تقویت می شود. انسانها در این میان دو تکه می شوند. "خودم برای خودم" و "خودم برای دیگران". فاصله ای که میان این دو خود ایجاد می شود منشا رنج آورترین نوع از خود بیگانگی می شود.☀️@sociologyat1glancesociologyat1glance@sociologyat1glance@Sat, 13 Feb 2021 17:34:50 +0330https://virgool.ir/@sociologyat1glance/چرا-این-قدر-بد-می-نویسیم-3-l3jb5bt6w6tc✍نعمت الله فاضلی?اکنون پرسش این است که چرا بحران کم سوادی دانشگاهی در آکادمی امروز ما ایجاد شده است؟ از دیدگاه های مختلفی می توان این پدیده را از نظر تجربی و نظری تبیین و تشریح کرد. یکی از این رویکرد ها، "رویکرد آموزشی" است. از منظر آموزش در برنامه نظام درسی کشورمان اهمیت کافی به نوشتن نمی دهیم. مصطفی حسرتی استاد دانشگاه رازی کرمانشاه، در سال 1384 تحقیقی درباره جایگاه و نقش نوشتن رشته های تحصیلی مختلف علوم انسانی، مهنسی و علوم پایه انجام داده است. این تحقیق نشان می دهد که در هیچ یک از این رشته ها به نوشتن به عنوان رکن اصلی دانش و سواد دانشگاهی اهمیت داده نمی شود. ?دانشگاه حساسیت کافی و آگاهی لازم درباره اهمیت نوشتن به عنوان اصلی ترین رسانه اندیشیدن و تولید و ترویج اندیشه ها ندارد. نظام برنامه درسی در این سیستم آموزشی به گونه ای طراحی نشده است که نه تنها به نوشتن حتی نسبت به زبان حساس باشد. در نتیجه دانشجویانی که در آینده به عنوان استاد دانشگاهی فعالیت می کنند، در نظام آموزشی تربیت می شوند که مهم ترین مهارت فکری، توانایی و آمادگی دانشگاهی، یعنی نوشتن را، به دست نمی آورند. نظام آموزشی نه تنها در سطح دانشگاه بلکه در سطح مدرسه نیز توجه کافی به نوشتن ندارد. دانش آموزان ما در مدرسه ارزش های نوشتن را درونی نمی کنند. در نتیجه بسیاری از دانش آموزان در حالی قدم به دانشگاه می گذارند که آمادگی های اولیه برای نوشتن را ندارند. ما حتی در نظام مدرسه ای مان نمی توانیم مهارت های سواد پایه، یعنی خواندن، نوشتن و شمارش را به نحو عمیق و دقیقی به دانش آموزان خود بیاموزیم. بسیاری از دانش آموزان ما اگرچه توانایی خواندن و نوشتن را می آموزند اما توانایی استفاده از این مهارت ها را یاد نمی گیرند. یعنی بسیاری از دانش آموزان ما می توانند بنویسند و بخوانند اما آمادگی های روحی، روانی و ارزش های لازم برای استفاده از خواندن و نوشتن را نمی آموزند. ?دانشگاه در جامعه امروز ایران قادر نیست فرایند جامعه پذیری دانشگاهی را به نحوی درست برای همه دانشگاهیان انجام دهد. یکی از مهم ترین ابعاد جامعه پذیری دانشگاهی درونی کردن ارزش ها و هنجار ها و معانی مربوط به نوشتن است. دانشجویان ما که در مدرسه نیز به حد کافی سواد پایه ای را نیاموخته اند در دانشگاه نیز نمی توانند توانایی های شناختی، عاطفی و رفتاری لازم برای استفاده از مهارت های خواندن و نوشتن را به کار گیرند.?دومین رویکردی که به این سوال پاسخ می دهد معرفت شناسی است. یکی از مهم ترین مشکلات ناتوانی و یا کم توانی دانشگاهیان در زمینه نوشتن به نوع برداشت و تلقی ما از علم، روش علمی و جایگاه و اهمیت نوشتن در علم بر می گردد. ما در دانشگاه مدرن و علم جدید به گونه ای نوشتن را آموخته ایم که گویی نوشتن یا به معنی گزارش دادن و یا ابزاری برای انتقال دانش است. در این برداشت از «نوشتن» برای تولید ایده ها باید از «روش» استفاده کرد. در واقع چنین گمان می رود که «روش»، دانش را تولید و «نوشتن»، آن را انتقال می دهد. این برداشت نادرست یکی از علل بنیادین عقیم بودن علم در جامعه و آکادمی های امروز ماست. ?واقعیت این است که نوشتن ابزاری برای انتقال ایده ها نیست. بلکه نوشتن خود روشی برای تولید دانش است. دکتر سید بیوک محمدی در کتاب «روش تحقیق کیفی» و مقاله ای با عنوان «نوشتن به مثابه روش» به نحو تفصیلی و دقیق ابعاد متفاوت نوشتن به مثابه روش را تشریح کرده است. تنها بر اساس تجربه سال ها تالیف و تحقیق می گویم که تجربه من نشان می دهد آنچه که تا کنون به عنوان کتاب یا مقاله در دانشگاه استفاده کرده اند حاصل نوشتن است و نه روش. من در مقالات گوناگون توضیح دادم که برداشت های نادرست از مقوله نوشتن موجب دور شدن دانشگاهیان و ناتوانی آنها در نوشتن خلاقانه شده است. ?پیش فرض های نادرست در نوشتن به موانع اصلی نوشتن در دانشگاه امروز ما تبدیل شده است. این پیش فرض که ما باید ابتدا ایده ای داشته باشیم و آن گاه آن را بنویسیم نادرست است. این در حالی است که ما باید هنگام نوشتن ایده ها را بدست بیاوریم. این ایده که نوشتن باید همواره مستقل از نویسنده باشد به این معنا که نسل های پوزیتیویستی اجازه نگارش «من» یا ضمیر اول شخص مفرد را نمی دهد. بلکه باید از افعال مجهول استفاده کنند.حذف «من» مولف از سبک نگارش دانشگاهی یکی از برداشت های نادرست ویرانگر در آکادمی های ما است. وقتی که نوشته ای نخواهد بیانگر اندیشه های مولف باشد و اقتدار مولف را حذف می کند طبیعتا انگیزه ای برای نوشتن باقی نمی گذارد. به این دلیل دانشگاهیان ما کم می نویسند و یا وقتی که می نویسند نه از روی علاقه بلکه نوشته های آن ها از روی اجبار و ضرورت های شغلی دست به قلم می برند. وقتی قرار نیست نوشته های ما راهی برای ابراز فردیت، بیان هویت یا تجلی و تبلوری از وجود ما باشد در این صورتچرا باید دانشجو و یا استاد ریاضت بکشد، دود چراغ بخورد و زحمت سختی های نوشتن را تحمل کند. از این رو تلقی های نادرست از نوشتن که ریشه در برداشت های ناثواب و روش علمی دارد یکی از موانع بزرگ کم سوادی دانشگاهی و یا بحران نانوشتن است.?سومین دلیل بحران کم سوادی دانشگاهی را می توانیم ناشی از ساختار های سیاسی و اجتماعی جامعه نیز بدانیم. نوشتن مستلزم آزادی و امنیت است. ما به طور تاریخی آموخته ایم که نوشتن یعنی تولید سند و ممکن است روزی نوشته های ما به عنوان مدرک در دادگاهی بر علیه ما استفاده شود. این احساس ناامنی می تواند به نحو آشکار یا پنهان بر انگیزه دانشگاهیان بر نوشتن تاثیر بگذارد اما به اعتقاد من با وجود رواج این دیدگاه که نبودن آزادی و امنیت علت اصلی فقر دانش در جوامعی مانند ایران مطرح شده است من معتقدم که نقش ساختار های سیاسی در ایران تنها در حد کلان نیست. ما در مناسبات اجتماعی خرد و الگوهای بین فردی مان با چالش های جدی روبرو ایم. برای مثال لازمه نوشتن این است که نوعی تعامل گرم و گفت و گوی دائمی در بین دانشگاهیان رایج باشد. ?دکتر قانعی راد جامعه شناس برجسته علم در ایران در تحقیقی در زمنیه تعاملات دانشگاهیان نشان داده است که آکادمی های امروز ما از نظر ازتباطات با مشکلات جدی روبرو هستند. گفت و گو های گرم، چهره به چهره رو در رو کم تر انجام می شود و در نتیجه انرژی عاطفی لازم که بتواند تولید نشاط و روحیه کند کمتر شکل می گیرد. از این رو به گمان من وقتی که از منظر ساختار های اجتماعی و سیاسی به بحران «نا نوشتن» نگاه می کنیم باید به این واقعیت توجه کنیم که ساختارهای خرد اجتماعی یعنی الگوهای حاکم بر روابط و مناسبات بین فردی در دانشگاه های امروز ایران خود یکی از موانع مهم بحران نانوشتن و کم سوادی دانشگاهی است . البته می توان به این موضوع از زاویه دیگری نیز نگاه کرد. دانشگاه به عنوان اجتماع گفتمانی به کمک متن مکتوب هویت پیدا می کند. از این رو در دانشگاه باید به تدریج دانش شفاهی به دانش مکتوب تبدیل شود. من ضمن ارزشی که برای گفت و گو های شفاهی و تعاملات قائل هستم. اما بر این باورم که دانشگاه به عنوان اجتماع گفتمانی نیازمند ترویج ارزش های فرهنگ مکتوب است. الگوی ارتباط مکتوب باید بتواند جایگاه ارتباط دانشگاهی را به دست آورد.?گویی آکادمی حیات خود را در این می بیند که مانع از بروز خلاقیت شود. چرا که می تواند با این روش انسان های استاندارد شده ای تحویل جامعه دهد تا این که آنها را به موجوداتی طغیانگر تبدیل کند.? یکی از رویکرد هایی که برای تبیین بحران نانوشتن و یا کم سوادی دانشگاهی می توان تبیین کرد ،حاکمیت رویکرد های کمی در روش تحقیق و همچنین سازمان علم در ایران است. جامعه ما از همان زمان دارالفنون تا امروز نوعی توجه ویژه به ارزش و اهمیت ریاضیات، آمار و ابزارهای استاندارد سازی داشته است. پیش فرض معرفت شناسانه ما این بوده است که علم معتبر و مفید علمی است که به کمک اعداد و ارقام جدول و نمودار ارائه می شود. ?ما بر این باور بوده و هستیم که سازماندهی دانشگاه باید بر پایه رویه ها و عقاید یکسان و استاندارد شده انجام شود. برای مثال روش های ارزشیابی مدارج امتحاناتی مانند کنکور از آزمون های کتبی کمی و یا چهار گزینه ای و تستی استفاده می کند. نمره دهی به عنوان روش غالب تولید مدارک تحصیلی قرار دارد. این حاکمیت و سیطره آمار بر سازمان علم و روش تحقیق اگرچه از جهاتی به ما کمک کرد تا بتوانیم برخی از زیرساخت های آموزشی و پژوهشی را ایجاد کنیم و مراکز آموزشی کشور را گسترش دهیم و امکان حضور انبوه دانشجویان را در دانشگاه فراهم کنیم اما از جهاتی نیز این رویه های استاندارد سازی و سیطره کمیت موجب تهی شدن و حاکمیت فرمالیزم بر نهاد علم و سازمان دانشگاه شده است. ?در این فرهنگ فرمالیستی و استاندارد سازی ما با چند بحران رو بروایم. بحران اول این است که تفاوت های فردی که سرمایه اصلی دانشگاه برای تولید علم و بروز خلاقیت است به کنار گذاشته می شود و افراد بر اساس ویژگی های همگن و هم گام سازی هایشان در نهاد دانشگاه حضور پیدا می کنند.تفاوت های فرهنگی، قومیتی، جنسیتی زبانی مذهبی و دیگر تفاوت ها این گونه حذف می شوند چرا که همه بر اساس میزان تواناییشان و بر اساس پاسخ گویی به پرسش های تستی و توانایی کسب نمره ارزشیابی می شوند. ?علاوه بر این استاندارد ها همیشه برنامه هایی برای میانگین افراد است. افرادی که در سطح میانه قرار دارند به کمک معیارهای استاندارد شده در آموزش عالی می توانند فعالیت کنند. اما کسانی که از سطح میانه و میانگین بالاتر هستند در این دیدگاه حذف می شوند و پاهای افرادی که از لحاظ استعداد، آمادگی و سرمایه های فرهنگی قامت بلندی دارند ناگزیر کوتاه می شود تا بتوانند در نظام آموزش عالی جایگاهی داشته باشند.? یکی از چالش های جدی نخبگان در این نظام آموزش عالی این است که سیستم آموزشی دانشگاهی ما توانایی جذب افراد بالاتر از میانگین را ندارد. روش های ارتقا استادان روش های جذب دانشجویان و روش های مربوط به پاداش دهی در دانشگاه های امروز ما اساسا بر مبنای افراد میانه و میانگین است .? از این رو باید گفت حاکمیت فرهنگ کمی، خود یکی از علل اصلی رشد نکردن نویسندگان خلاق در نظام دانشگاهی ماست. در این حاکمیت کمی¬گرا از دو جهت نوشتن فراموش و یا به حاشیه رانده می شود. اول اینکه زبان آمار و ریاضیات نیاز چندانی به تولید متن ندارد. چرا که از زبان نمادین و فرمول بندی شده ای بهره می برد که می تواند با کمترین کلمات ایده های خود را منتقل کند. دوم اینکه حاکمیت آمار به دلیل جلوگیری از بروز تفاوت ها اساسا مانع از نوشتن می شود. نوشتن راهی برای خود شکوفایی و بیان تفاوت هاست. برای همین است که حاکمیت آمار از این دیدگاه اجازه به مولفان خلاق در دانشگاه ها را نمی دهد.☀️@sociologyat1glancesociologyat1glance@sociologyat1glance@Thu, 11 Feb 2021 17:13:13 +0330https://virgool.ir/@sociologyat1glance/چرا-این-قدر-بد-می-نویسیم-1-refq5iyzszsd?چرا این قدر بد می نویسیم؟ (1)✍نعمت الله فاضلی?اجازه دهید بحث را با تجربه های خودم شروع کنم. ما استادان دانشگاه همواره با این واقعیت روبروایم که بسیاری از دانشجویان در مقاطع مختلف دانشجویی، از کارشناسی گرفته تا دکتری و حتی برخی از همکاران مدرس مان توانایی نوشتن "متن های دانشگاهی" را ندارند. منظورم من از متن های دانشگاهی تنها کتاب های دانشگاهی، مقالات علمی-پژوهشی و گزارش های تحقیقاتی نیست، بلکه برگه های امتحانی، گزارش های درسی دانشجویان، جزوات آموزشی مدرسان و مکاتبات اداری دانشگاهیان را نیز می توان پاره هایی از متن های دانشگاهی دانست، زیرا این متن ها را دانشجویان و دانش آموختگان می نویسند و کیفیت این متن ها بیان کننده کیفیت سواد دانشگاهی است. اگر این متن های دانشگاهی را با اندکی تأمل و از منظر معیارهای سواد دانشگاهی ارزیابی انتقادی کنیم، می بینیم که بسیاری از نوشته های دانشگاهی امروز ما کاستی های جدی دارند. این کاستی ها را همان طور که در نامه ها اداری و برگه های امتحانی دانشجویان و دانش آموختگان می بینیم، همان طور هم در کتاب ها و مقالات دانشگاهی وجود دارند. این مشکلات را می توان در چند سطح زبان شناختی، زیبایی شناختی و نوآوری و معرفت شناختی توصیف کرد. در اینجا هر کدام از این مشکلات را در حد طرح مسأله توصیف می کنم، اگرچه شرح و تفصیل دقیق ابعاد هر کدام از این ها نیازمند بحث ها و بررسی های مستقل است. ضمنا این را هم اضافه کنم، نوشته های من نویسنده نیز پاک و مبرا از این کاستی ها نیست و بیان این کاستی ها در اینجا به معنای این نیست که دیگران معیوب و نویسنده بی نقص است. به هر حال من هم مانند دیگر دانشگاهیان در همین حال و هوای دانشگاهی تنفس می کنم و هوای آلوده طبیعی است که در ریه ها و دستگاه تنفسی من هم تأثیر کرده است.?مشکلات زبان شناختی: یکی از جدی ترین و ساده ترین کاستی های نوشته های دانشگاهی، "کاستی های زبان شناسانه" است. در این نوع متن ها و نوشته ها همه نوع غلط دستوری، نحوی و واژگانی از "اغلاط شاذ و نادر" گرفته تا "اغلاط فاحش" و "اغلاط متداول" وجود دارد. رواج این اغلاط در زبان فارسی که به کمک رسانه ها و متون ترجمه ای دانشگاهی در زبان فارسی طی دوره معاصر رواج یافته است، موجب شد که جنبش زبان شناختی "فارسی را پاس بداریم" و "غلط ننویسم" از سال های 1366 به بعد با انتشار کتاب «غلط ننویسم: فرهنگ دشواری های زبان فارسی» (نجفی 1366) در ایران شکل بگیرد. زبان شناسان، منتقدان ادبی و ویراستاران حرفه ای و فرهنگستانی ها این جنبش را رهبری و هدایت می کردند و این جنبش همچنان ادامه دارد. این جنبش اگرچه تا حدودی توجه افکار عمومی و بسیاری از مردم را به کاستی های زبان شناسانه و ادبی متن های فارسی جلب کرد، اما نتوانست توجه جدی دانشگاهیان را به خود جلب و طرفداران و حامیان جدی پیدا کند. تا جایی که من می دانم در رشته های علوم اجتماعی، مهندسی، علوم پایه و پزشکی این جنبش تأثیری نگذاشت و گفتمان فارسی را پاس بداریم و غلط ننویسیم به "گفتمان حرفه ای" زبان شناسان و محققان زبان و ادبیات فارسی محدود شد.?در اینجا نمی خواهم مشکلاتی که "ادیبان سخت گیر" می گویند و خرده گیری های آنها را بیان کنم. مشکل ساده تر از این هاست. در لابلای متن ها و نوشته های دانشگاهی انبوهی از جملات غیرقابل فهم وجود دارد. وجود این جملات مبهم نشان دهنده "فقر سواد دانشگاهی" ماست تا این که صرفا ناشی از فقر دانش زبان شناختی و کم دانی ادبی باشد. این "فقر سواد دانشگاهی" بیش از هر جایی در "عبارت های مغلق" و "جملات نامفهوم" و "کلمات بی معنا" یا فاقد دلالت روشن در متن های دانشگاهی ظاهر می شود. به این دلیل من اولین دسته از مشکلات نوشتن دانشگاهی را زبان شناختی نامیدم. وجه دوم این دسته مشکلات زبان شناسانه این است که به علت فقدان تسلط بر زبان فارسی و ناتوانی در به کاربردن سواد پایه (توانایی خواند و نوشتن)، بسیاری از دانشجویان و دانش آموختگان ما امروزه قادر به نوشتن نیستند. برای نوشتن داشتن سواد پایه کافی نیست بلکه باید توانایی های لازم برای استفاده از سواد را به دست آوریم. به این دلیل اکثریت دانشجویان و دانش آموختگان ما زحمت نوشتن حتی نوشتن معیوب را به خود نمی دهند. یکی از هدف های گسترش و تقویت سواد دانشگاهی، ترغیب کردن و توانمند ساختن افراد دانشگاهی به نوشتن است. حجم زیاد کتاب ها و مقالات دانشگاهی که منتشر می شود نباید ما را از این واقعیت غافل کند که این مقدار متن ها نسبت به میلیون ها دانشجو و دانش آموخته و همچنین میلیاردها سرمایه گذاری در آموزش عالی، میزان چشم گیری نیست. اگرچه همین متن های منتشر شده نیز اگر برخوردار از ارزش های زیباشناختی و معرفتی باشند، می توان ارزیابی مثبتی از عملکرد آموزش عالی در ایران داشت.?متن های دانشگاهی از نوعی لکنت زبان و فقدان لحن رنج می برند. منظورم این است که وقتی که ما به کتاب های جامعه شناسی، انسان شناسی، جمعیت شناسی ، حقوق ، علوم سیاسی و دیگر رشته ها نگاه می کنیم، به دلیل در هم آمیختگی زبان تحقیق و ترجمه ، به دلیل ارتباط نگرفتن ساختاری و ارگانیک میان زبان علم جدید با فرهنگ در جامعه امروز ما، به دلیل به بلوغ نرسیدن "زبان دانشگاهی" و دلایل دیگر، نه تنها برای مردم عادی حتی برای دانشگاهیان نیز قابل فهم نیست. متن های دانشگاهی امروزه مانند افرادی هستند که با لکنت زبان صحبت می کنند. این متن ها اگرچه گاهی حجیم و طولانی هستند و حوصله خواننده را به سر می برند اما در نهایت نمی توانند رویکرد روشنی را به خواننده منتقل کنند. درست مانند افرادی که از فرط لکنت زبان عاقبت شنونده را برای فهم گفت و گو ناکام می گذارند. به اعتقاد من این ابهام که گاهی به صورت عبارت پردازی های بی معنا، گاهی به صورت مفاهیم دور از ذهن و گاهی به صورت نوعی زبان التفاطی تکرار می شود، در نهایت موجب عقیم بودن متن های دانشگاهی در جامعه امروز ما شده است. شاید کمی جسارت آمیز و دور از ادب باشد که بگوییم امروز در دانشگاه ها نیازمند نوعی نهضت سوادآموزی هستیم. نهضتی که بتواند سواد دانشگاهی را ارتقا دهد. متن های دانشگاهی امروز اغلب به دلیل کم سوادی دانشگاهی به متن هایی تبدیل شده اند که انبوهی از کتاب ها و مجلات را به خود اختصاص می دهند اما از حیث خلاقیت و ایده پردازی و زیبایی شناسی بهره ناچیزی نصیب جامعه ما از این متن ها شده است.☀️@sociologyat1glancesociologyat1glance@sociologyat1glance@Tue, 09 Feb 2021 16:58:29 +0330https://virgool.ir/@sociologyat1glance/آیا-با-این-حرف-ها-آدم-می-شویم-qwdmhpdfq9nc✍ نعمت الله فاضلی▪️حرفه ام مردم نگاری است و از مشاهده رفتارها، گفتارها و رویدادهای محیط و آدم ها روایت هایی از زندگی می سازم. یکی از مشاهداتم وفور توصیه ها و حرف های پندآموز و ساده ای است که دهان به دهان می چرخشد و در شبکه های اجتماعی و برنامه های رسانه ای مدام گفته، نوشته، خوانده، شنیده و دیده می شود. حرف های بی نهایت ساده و بدیهی که همگان آن ها را می دانند و درباره آن ها اجماع دارند. حرف هایی که ما را به ارزش های اخلاقی و انسان بودن دعوت می کنند. دوست مذهبی در دانشگاه بیرجند دارم که هر روز صبح حدیثی را برایم واتساپ می کنم. امروز (یکشنبه یازدهم بهمن 1399) این حدیث از امام جواد (ع) را فرستادند که می فرمایند: «عزت مومن در بی نیازی از مردم است.» (بحارالانوار جلد 75؛ صفحه 109). همه احادیث را هم با منبع آن می نویسند. ▪️همه جا انباشته از توصیه ها، موعظه ها، گزین گویی ها، کلمات قصار، حرف های کلیشه ای و سخنان ساده و دلنشین است که ما را خطاب کرده و دعوت به مهربانی، عشق، وقت شناسی، فداکاری، ادب و متانت، خوبی، صلح، آرامش، پشت کار و همت، سخت کوشی، مدارا، مثبت اندیشی، نوعدوستی، سخاوت، دوراندیشی، نظم و انضباط، توکل، امید، زیبایی، خوش بینی، مراقبت، صرفه جویی، اعتدال و میانه روی، صبر، خلاقیت، تفکر، رعایت حقوق دیگران، پرهیز از خشونت، دقت کردن، شادی، و همه ی خوبی ها و معنویت هایی می کنند که برای انسان بودن و انسان شدن به آنها نیازمندیم. این حرف های ساده و گاه کلیشه ای و تکراری را چون قند مکرر دوست میداریم و از خواندن و شنیدن و دیدن آنها سیر و سیراب نمی شویم. کم و بیش همه افراد از تحصیلکرده و تحصیل ناکرده، ثروتمند و فقیر، مذهبی و غیرمذهبی، پیر و جوان، حتی کودک و نوجوان، زن و مرد و همه و همه درگیر این حرف های ساده و شیرین هستیم. هم به ترویج آن ها می پردازیم و هم مخاطب آن ها هستیم. وجود مثل ها و ضرب المثل ها و کلمات قصار از پیامبران و رهبران دینی در همه زبان ها و فرهنگ ها نشان می دهد که اشتیاقی انسانی برای این گونه حرف ها در انسان خردمند وجود داشته و دارد. ▪️در سال های اخیر در نتیجه گسترش سواد، آموزش عالی و مهم تر از همه رسانه ها و شبکه های اجتماعی فرایند ترویج و عرضه این حرف ها به شدت گسترش یافته است. با توسعه ابزارها و نرم افزارهای الکترونیکی این حرف ها با صوت و تصویر هم درآمیخته شده و معجونی دلپذیر تر و جذاب تر گشته اند. فرایند انتشار و همگانی شدن و ذخیره کردن آن ها نیز آسان تر و ارزان تر شده است. دیگر حتی چندان نیازی به داشتن کتاب ها و کشکول های قدیمی نیز نیست. اکنون برای هر لحظه و هر موقعیتی، انبوهی از این حرف های شیرین آماده و دم دست و دسترس است. دیگر حتی نیازی به حفظ کردن آن ها نیز نمی باشد. کافی است اندکی در اینترنت جستجو کنیم و متناسب با نیاز و خواسته مان به تمام حرف های زیبای دلخواه می رسیم. این حرف های زیبا و ساده را از زبان آدم ابوالبشر تا کنفسیوس، زردتشت، پیامبران گرفته از زبان رمان نویسان، هنرپیشه ها، فیلسوفان، شاعران و دانشمندان و سیاستمداران نقل می کنند. ▪️ گمان می کنم تولید، تکثیر و ترویج این حرف ها حداقل در ظاهر امر برای این است که با خواندن و شنیدن آن ها آدم شویم یا کمی آدم تر گردیم. این حرف ها برای یادآوری، تذکر، هشیار کردن، بازاندیشی و تأمل در امر انسانی و انسان ورزی ماست. اما پرسش مهمی در اینجا وجود دارد: آیا با این حرف ها آدم می شویم؟ آیا این حرف ها ما را هشیار و حساس می سازند؟ آیا از این حرف ها چیزی می آموزیم؟ چیزی را این حرف ها در نفس و وجود ما تغییر می دهند؟ پاسخ دقیق این سوالات نیازمند تحقیق تجربی و تحلیل نظری است. اما گسترش انبوه هر روز نابرابری ها، خشونت ها، افسردگی ها، تنش ها، ناامیدی ها، جدایی ها، تضادها، و به طور کلی بحران های بزرگ اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی در جامعه این تردید را ایجاد می کند که بتوان با این حرف ها جامعه ای شایسته و انسانی ساخت. چیزی که جای تأمل جدی دارد این است که این حرف ها نیز مانند تمام چیزهای دیگر کالای مصرفی و مُد روز و بازاری شوند. حتی خطرناک تر از آن این که از این حرف های زیبا و اخلاق و انسانی، نقابی بسازیم برای سرپوش نهادن و پنهان کردن بدی ها و زشتی ها و پلیدی های فردی و اجتماعی. جامعه ای که حکمرانی و نظام آموزشی و آموزش عالی آن نتواند در تربیت انسان نقشی موثر و سازنده ایفا کند، و جامعه ای که به طور سازمان یافته نابرابری، تبعیض، ریاکاری، دروغ گویی و اشکال بزرگ فساد را تولید می کند، نمی تواند با این حرف ها کسی را آدم کند یا «جامعه آدمیت» بسازد.▪️تردید ندارم که این حرف ها می توانند برای لحظاتی تسکین دهنده باشند یا ترغیب کننده ما به سوی خوبی ها، اما میزان تأثیر پایدار آن ها و مهم تر از آن قدرت جمعی آن ها برای ساختن فرهنگ انسانی محل تردید و تأمل است. اگرچه نمی توان جامعه را از تولید و ترویج این حرف های اخلاقی و انسانی بازداشت یا منع کرد. به هر حال در این موقعیت دشوار انسانی، ممکن است همین حرف ها نیز اندکی ولو ناچیز کمک حال انسان هاست. اما باید یکدیگر را دعوت کنیم به تأمل بیش تر و ارزیابی انتقادی از این حال و هوای پر از حرف. البته هر چه حال و روز انسانی جامعه بدتر و تیره تر می شود و هر چه آلوده تر به تیرگی ها و ناانسانی ها می شویم، خود را بیش تر و بیش تر نیازمند این حرف ها احساس می کنیم. شاید گسترش انبوه این حرف ها تا حدودی نشانه بیمارتر شدن روح جامعه است. تأکید می کنم نمی توان از نوشتن، گفتن، خواندن و شنیدن این حرف ها دور شد. این ها یادآوری های ضروری و حداقل های انسان ورزی های ماست. اما باید در عین حال فراموش نکرد که با این حرف ها نمی توان آدم شد. اتفاق های دیگری باید بیفتد و تغییرات بزرگ تری را باید تجربه کنیم.sociologyat1glance@sociologyat1glance@Sun, 31 Jan 2021 23:28:20 +0330https://virgool.ir/@sociologyat1glance/پرسش-سخت-درس-خواندن-چیست-jgxzp8vxbbuh✍نعمت الله فاضلی?انجمن علمی دانشجویان علوم اجتماعی دانشگاه بین المللی امام خمینی از من پرسیده اند درس خواندن چیست؟ و دعوت کرده اند درباره این پرسش برای آنها سخنرانی کنم. به گمانم این سخت ترین سوالی است که تاکنون با آن روبرو شده ام. ما بچه ها را از هفت سالگی راهی مدرسه می کنیم که «درس بخوانند». بعد هم آنها به دانشگاه می آیند تا به «درس خواندن» ادامه دهند. حدود یک میلیون معلم در مدارس «درس می دهند» و هزاران مدرس دانشگاه نیز مشغول «درس دادن» هستند. درس چیست؟ آیا درس را می شود خواند؟ و چیزی است که قابل دادن است؟ این پرسش ها شاید ساده به نظر آیند. احتمالا چون در زبان ما جا افتاده اند و مهم تر از آن چون دائم به درس خواندن و درس دادن مشغولیم، این عبارت ها را روشن و بدون ابهام می دانیم. آیا واقعا این گونه است؟?در زبان فارسی و در دوره های قدیم و در حوزه های علمیه یا «مدارس قدیم» درس را از محضر استاد «می گرفتند». طلاب پای درس استاد می نشستند و با گوش دادن و توجه کردن به سخنان و سیره او درس می گرفتند. استاد درس می داد و طلاب هم درس می گرفتند. عبارت درس دادن معمولا به معنای تنبیه کردن هم بود. هنوز هم عبارت «درسی به او بدهم» یعنی کسی را تهدید کردن. با تکوین و توسعه «مدارس جدیده» عبارت های درس دادن و درس خواندن رواج یافت. واژه «خواندن» بیان کننده تحول و چرخش مهمی در گفتمان آموزشی ما بود، زیرا نشان دهنده این است که متعلمان دیگر در محضر استاد و پای درس او نمی نشینند، بلکه به خواندن متون و منابع مشغول می شوند. خواندن در اینجا هم به معنای روخوانی و حفظ کردن مطالب و متون است و هم به معنای فهمیدن آنها. اما در فضا و فرهنگ آموزشی معاصر این تلقی و فهم از خواندن دروس نتوانست به شیوه ای کارآمد تجربه یادگیری خلاق و فعال برای دانش آموزان و دانشجویان را ممکن سازد. درس دادن و درس خواندن دلالت های ناکارآمدی دارند که اشاره ای کوتاه به برخی از آنها می کنم.?با دکتر محمدرضا سرکارآرانی دوست «درس پژوهم» که استاد بین المللی درس پژوهی در دانشگاه ناگویا ژاپن درباره درس خواندن صحبت کردم و او می گوید درس دادن به معنای تربیت و یادگیری نیست. «تجربه یادگیری» چیزی نیست که معلم و مدرس دانشگاه بتواند آن را به دانش آموز و دانشجو بدهد. وظیفه معلم و مدرس فراهم کردن و طراحی فضای یادگیری است. تجربه یادگیری عبارت است از ایجاد یا شکل گیری تغییری در وجود و نفس دانش آموز و دانشجو. معلم و مدرس باید بتوانند فرصت های تأمل، تجربه کردن و اندیشیدن و ایجاد شوق یادگیری را برای دانش آموز و دانشجو فراهم سازند. بنابر این، کار آنها درس دادن نیست. همچنین «درس خواندن» نیز عبارت گویا و صحیحی برای تجربه یادگیری نیست. سرکارآرانی براساس پژوهش های تطبیقی که در ایران و کشورهای ژاپن و بریتانیا انجام داده است می گوید دانش آموزان و دانشجویان ایران وقتی از آنها پرسیدیم که هنگام درس خواندن چه چیزی را تجربه می کنید؟ گفتند حفظ کردن مطالب، گوش دادن صحبت های معلم و مدرس، نشستن روی صندلی های کلاس درس، خستگی و بی حوصلگی. در حالی که برای یادگیری ما نیازمند پرسش کردن، به چالش کشیدن، میل و اشتیاق برای کشف کردن، پی بردن، فهمیدن، بروز دادن و خودبیانگری، مشارکت کردن در گفت و گو و تجربه کردن آزمون و خطا و درگیر شدن هستیم. کنش خواندن در فرهنگ آموزشی مسلط و مستقر ما (در مدرسه و دانشگاه) حتی اگر به معنای فهمیدن متون و منابع درسی هم منجر شود (که نمی شود) همچنان کمکی به تجربه یادگیری دانش آموزان و دانشجویان نمی کند، زیرا آنها برای یادگیری به چیزهای بسیار بیش تر و فراتر از فهمیدن متون نیاز دارند. لازمه یادگیری فعال شدن همه توانایی های ادراکی و حواس است و نه صرفا بینایی. دانشجویان باید بتوانند با دستان، پاها، گوش ها، زبان و پوست خود با جهان درگیر شوند تا امکان یادگیری برای شان مهیا شود.?وقتی که کمی دقیق تر به دلالت ها و ابعاد «درس دادن» و «درس خواندن» بیندیشیم درمی یابیم که اینها عبارت های مخربی برای فرهنگ و زبان آموزش در ایران هستند. ما وقتی با مفاهیم و استعاره های ناکارآمد درباره جهان و چیزی سخن می گوییم، نتیجه مواجهه ما با جهان نمی تواند سازنده و بالنده و پیشرو باشد. در مدارس و دانشگاه های ما معمولا افراد درس خوان را گاه با طعنه «خرخوان» می نامند. این طعنه ی خوار و خفیف کننده، بیان کننده این است که دانشجویان و دانش آموزان درس خوان لزوما آدم های یادگیرنده نیستند.?حال به این می اندیشم که با این گفتمان و زبان آموزشی چه مواجهه ای باید داشت؟ و به دانشجویان در تحلیل این پرسش که درس خواندن چیست؟ چه پاسخی باید داد؟ واژه «خواندن» در اینجا ریشه های هرمنیوتیکی دارد و می تواند بیان کننده این باشد که دانشجویان «درس ها» را تفسیر کنند. در این صورت ممکن است برای عاملیت آنها جایی در نظر گرفت.?اما نکته اینجاست که در «فرهنگ دانشگاهی» ما چیزی به صورت تفسیر کردن و مواجهه خلاقانه با متن ها و درس ها وجود ندارد. در این فضا و فرهنگ، دانش یا علم به صورت امری قابل نقل و انتقال تعریف شده است. ما با «علم نقلی» در اینجا سروکار داریم و نه «علم عقلی». عقل دانشگاهی ما عمدتا «عقل نقّال» است تا «عقل نقّاد». در نتیجه، درس خواندن در این فرهنگ هم به معنای «خوانش درس» نیست، بلکه به معنای انتقال دادن متون و مفاهیم و گزاره هاست. درس دادن و درس خواندن در واقعیت توصیف دقیق همان تجربه ای است که برای کلاس های درس ما اتفاق می افتد. یعنی مواجهه منفعلانه و تلاش برای انتقال چیزی به نام درس. مدرسان درس ها را «می دهند» و دانشجویان هم تلاش می کنند این درس ها را «بگیرند». در اینجا با صحنه مبادله کالا و شیء سروکار داریم و نه «گفت و گو» و «تجربه کردن» و تقلا و تمنا برای یادگیری. این است دلیل این که ما به جای مفهوم «یادگیری» می گوییم درس خواندن و درس دادن.@sociologyat1glancesociologyat1glance@sociologyat1glance@Fri, 29 Jan 2021 07:13:51 +0330https://virgool.ir/@sociologyat1glance/موانع-نوشتن-3-ymmoojzoenvr✍نعمت الله فاضلی• عمق نوشته در میزان توانایی اش برای کشف و درک معنای پنهان زندگی است.ستون یک نوشته، معنای نهفته در آن است. همان طور که سبک نمی تواند به تنهایی نوشته ای را قدرت جاودانگی بخشد، انباشتن اطلاعات و دیدن جزییات هم اگر به لایه های پنهان واقعیت راهی نگشاید چیزی بیش از زرق و برق یک نوشته نیست. خوانندگان نیز بر اساس محتوی و معنی یک کتاب در باره آن قضاوت می کنند، نه بر اساس زیبایی جلد آن! از دید ناشران نیز «شیرازه است که کتاب را نگاه می دارد نه جلد آن.» و شیرازه کتاب، معنای آن است. • برای نوشتن صداقت هم لازم است. توماس جفرسون می گفت: «صداقت اولین فصل کتاب معرفت است.» می توان آن را به این صورت کامل کرد که صداقت اولین اصل کتابت هم هست. زیرا سخنی که از دل برآید لاجرم بر دل می نشیند. اگر اصل صداقت را بپذیریم، برای نویسنده شدن راه طولانی در پیش نداریم. کافی است سفره دلمان را باز کنیم و قدری، نه بیشتر، از آن حرف و حدیث هایی که با خود زمزمه می کنیم را با صدای بلندتر روی کاغذ ثبت کنیم. • سعی و صداقت اگر با سادگی و صراحت درهم نیامیزد، دست پخت ما دلنشین نخواهد شد. سادگی به متن قدرت و صلابت می دهد. علاوه بر این، ساده نوشتن تنها مسئله سبک نیست، مسئله دموکراسی و دموکرات بودن هم هست. آنها که اعتقادی به مردم ندارند و فقط برای خودشان و اطرافیان نزدیک شان می نویسند، میل سیری ناپذیری به قلمبه گویی دارند. اما آنها که افق های دورتری پیش رو دارند، صداها، سلیقه ها و صورت های مختلف را با کلمه ها و ترکیب های ساده تر و قابل فهم تر برای همه به کار می برند. ارزش ساده نوشتن محدود به دموکراسی هم نیست؛ اگر این طور بود نویسندگان اقتدارگرا حق داشتند خود را از زحمت ساده نوشتن معاف کنند! ساده نوشتن با بنیادی ترین ارزش های دانش بشری یعنی توسعه و تعالی انسان در ارتباط است. به این گفته والتر ترنس استیس توجه کنید: «ارزش والاي دانش در حركتي نيست كه كشف آن در جمع كوچك متخصصان ايجاد مي كند، حتي در سودمندي عملي آن نيست، بلكه در تعالي و توسعه ذهن انسان به طور كلي است كه دانش علت آن است. مقصود از ذهن انسان به طور كلي، اذهان چند متخصص نيست، بلكه اذهان جماعت هاي انسان متمدن است.» برخی نیز قلمبه گویی را سپر بلا می سازند تا ضعف معنایی نوشتارشان پنهان بماند. یکی از فنون رایج برای اینگونه «پیچیده سازی متن»، به کار بردند واژه های نامأنوس یا خارجی است. به قول ظریفی برخی گمان می کنند «اگر به جای جریان یا سیر به گویند «فراپویش» یا «پروسس»، و اگر به جای متعالی به گویند «هستنده فراباشنده»، فیلسوف می شوند!»برخی نیز ژست های عالمانه می گیرند و به عامه مردم نگاه عاقل اندر سفیه می اندازند زیرا گمان می کنند ذهن عامه مردم قادر به هضم اندیشه های متعالی علمی و فلسفی نیست. اما "ترنس استیس" طشت رسوایی این فرقه را بر زمین می اندازد و می گوید «اين تصور كه نمي توان انديشه هاي فلسفي و علمي را به زبان ساده براي مردم عادي شرح داد، تا اندازه زيادي نيز به اين سبب است كه فيلسوفان و اربابان علم، به طور كلي ميلي به اين كار ندارند؛ زبان ساده از ناداني اربابان علم است نه از جهالت بشريت.» روی دیگر سکه این است که اگر نگوییم همیشه، لااقل گاهی ما راهی جز به کارگیری زبان و مفاهیم ساده نداریم. با زبان شیمی و زیست شناسی در باره بحران احساسات امروز بشر صحبت کردن کار ابلهانه ایی است. اما متاسفانه این اشتباه بزرگی است که دانشمندان گاهی مرتکب می شوند. اجازه دهید سخن پروفسور «پاول استریتین» اقتصاد دان آمریکایی را در انتقاد از کاربرد روش های کمی در علم اقتصاد برای تبیین و توصیف رفتارهای آدمی در اینجا عیناً نقل کنم. او می گوید: «هیچ عبارت ریاضی برای بیان جمله عاشقانه "من دوستت دارم" نمی شناسم. ریاضیات یک زبان است، یا شاید به گویم یک زبان نامفهوم با ظرفیت های فوق العاده کوچک. افعال آن افعالی هستند که نمی توان بیش از چهار مورد برشمرد: برابرها، بزرگ تر است از، کوچک تر است از، تابعی است از.»• نوشتن شرح تجربه هاست.نوشتن یا حاصل تجربه هایی است که محققان در آزمایشگاه به دست می آورند، یا حاصل تجربه های زیسته ماست، یعنی تچربه شخصی زندگی. نه تنها محتوای نوشته ها از تجربه اخذ شده اند، بلکه سبک و زیبایی نوشته نیز تا حدودی به میزان استفاده ما از تجربه های ما دارد. تجربه می گوید هر وقت تجربه های خصوصی و شخصی را وارد متن کنیم، نوشته های ما ساده تر، قابل فهم تر و جذاب تر می شود. ذکر تجربه های خصوصی به متن شادابی و صمیمیت می بخشد. هر گاه تجربه هایمان را به متن و نوشته می افزاییم، نوشته ما رود روانی می ماند که نسیم خنکی از آن می وزد. حتی در نوشته های دانشگاهی و حرفه ای که ظاهراً کمتر تجربه های خصوصی در آن راه دارد، یعنی کمتر زبان شخصی و ضمیر اول فرد مفرد در آن کمتر به کار می رود نیز ذکر تجربه های شخصی رویکردی تازه به خوانندگان، موضوع مورد مطالعه و حتی روش تحقیق و دستاوردهای آن می دهد.در انسان شناسی مکاشفه های شخصی را با تخصص های پژوهشی در آمیختن، سابقه ای طولانی دارد. اما در اینجا فقط در باره انسان شناسی صحبت نمی کنیم. هر نوشته دانشگاهی هر قدر هم نظری باشد به کمک تجربه های خصوصی قابل فهم تر و جذاب تر می شود. آزمون این واقعیت دشوار نیست. اگر به حافظه مان رجوع کنیم می بینیم از میان انبوه نوشته هایی که خوانده ایم آن دسته بیشتر در خاطر ما زنده مانده اند که نویسنده در جایی از آن چیزی از تجارب خصوصی اش را صمیمانه به ما گفته است.ولی به کاربستن تجربه های شخصی تنها برای جذاب تر ساختن متن در چشم خواننده نیست، بلکه کاربست این تجربه ها نوعی روش است که به ایده های ما روایی و اعتبار می بخشد. در واقع علت تاثیرگذاری این تجربه ها اصالت آنهاست. تجربه های شخصی ناب، دانش اصیلی هستند که هم دانشمندان و هم افراد غیر حرفه ای آنها را به کار می بندند. منظور از دانش اصیل یا "اصالت" همان تعریف و تعبیری است که هایدگر بیان می کند یعنی: «احساس زیستن» . بله، احساس زیستن تعبیر روشن و دقیقی برای دانش اصیل است زیرا هر کس آن را می خواند به نحو شهودی بر صحت و درستی آن مُهر تأیید می گذارد؛ و مهمتر اینکه از خواندن آن مسرور و مشعوف می شود. برای همین والتر اسکات می گوید: «بهترین دانش ها و معلومات شخص، مطالعاتی است که انسان به نفسه آن را تحصیل کرده باشد.»بله، دانشی که از تجربه شخصی برمی خیزد ریشه در معرفت عامه یا "عقل سلیم" دارد. عقل سلیم نه تنها برای افراد غیرحرفه ای منبع بزرگ الهام و دانش است، بلکه همه دانش ها و فلسفه ها به آن اتکا دارند. استفن پپر در کتاب مشهور «فرضیات جهانی» (1942) نشان می دهد که تمام نظام های فلسفی از این ويژگی برخوردارند که بر عقل سلیم به منزله منبع ملموس و مستدل برای فهم متکی هستند.• در نوشتن قدرت نقد را نباید فراموش کرد.نوشتن به نویسنده اقتدار می بخشد زیرا متن روشنگر و خلاقه به قدرت نقد اتکا دارد. اگرچه فوراً باید اضافه کرد که نقادی، قلدری کردن نیست. برخی با اتکاء بر بازوی قدرت در نوشته های شان به دیگران به سهولت هجوم می برند و آن را نقادی می نامند. اما نوشته انتقادیی موثر است که پشتوانه آن عقلانیت، عدالت، انصاف و شهامت اخلاقی باشد. البته منظور از بیان این اوصاف، قید و بند در راه آزادی بیان ایجاد کردن نیست. بالعکس. منظور یادآوری قدرتی است که نقادی به نوشتن می دهد، اما در عین حال خطری که گاه نقادی را تهدید می کند باید گوشزد کنیم. شاید بی مناسبت نباشد این سخن ماکیاول را به یاد آوریم که می گوید: «فکر می کنم و همیشه فکر خواهم کرد که دفاع از هیچ عقیده ای ناروا نیست به شرط اینکه به یاری منطق باشد و نه با تکیه بر مرجعیت و خشونت.» • کشف و بازنمایی تضادها درونی و بیرونی، می تواند نیرویی هیجان بخش به نویسنده بدهد. اگر پرسیده شود که نقد چیست می توان گفت نقد کالبدشکافی تعارضاتی است که نویسنده در درون خود، در یک اثر هنری یا متن معرفتی، یا آنکه در ذهنیت و واقعیت یک جامعه یا جهان می بیند. ویلیام فاکنر خالق «خشم و هیاهو» و برنده نوبل 1950 معقتد بود که «نویسنده حاصل کار خود را از تضاد و درگیری فراهم می آورد. تضاد باعث ایجاد انگیزه می شود.»@sociologyat1glancesociologyat1glance@sociologyat1glance@Mon, 25 Jan 2021 14:44:59 +0330https://virgool.ir/@sociologyat1glance/موانع-نوشتن-2-iconl6wxqdcx?نعمت الله فاضلی• برخی نمی نویسند چون گمان دارند که هنوز به باور قطعی در باره ایده ای نرسیده اند که آن را بنویسند.این اشتباه محض و بزرگ نیز گاه مانع نوشتن می شود. دلیل نویسندگان برای نوشتن این نیست که از آنچه می دانند یا باور دارند راضی هستند؛ بالعکس، به این دلیل می نویسند که دانسته های شان را در معرض نقد و نظر و آزمون قرار دهند. در اجتماع دانشگاهی نوشتن برای طرح پرسش هاست نه باورهای قطعی و یقینی. به سیاق آلبرت هوبارد که می گفت «بهترین نسخه برای نادان ماندن این است که شخص از عقایدی که دارد راضی باشد و به معلوماتش بسنده کند!» می توان گفت بهترین نسخه برای دانایی این است که آنچه می دانیم را بنویسیم تا نشان دهیم به آنچه می دانیم بسنده نکرده ایم.• نبوغ لازمه نوشتن نیست حاصل آن است. چیزهای بسیاری است که مانع نوشتن می شوند بدون آنکه هیچکدام ارتباط چندانی با نبوغ و استعداد داشته باشند. ارتباط چندان"، تعبیر چندان درستی نیست، اساساً ارتباطی با نبوغ ندارند. اگرچه نبوغ نویسندگان و دانشمندان بزرگی مانند داستایوسکی، فردوسی، شکسپیر و انیشتین را هم نمی توان منکر شد. اما این نوابغ نیز اگر ننوشته بودند تفاوتی با میلیون ها انسان ناشناخته نداشتند. پس به خاطر داشته باشیم که نوشتن انسان را به نبوغ می رساند نه بالعکس. ویلیام فاکنر این واقعیت را این گونه تجربه کرده است: «اوايل گمان مي بردم كه تنها چيزي كه نويسنده بايد از آن برخوردار باشد، استعداد است. اما حالا تصور مي كنم نويسنده تازه كاري كه تازه شروع به نوشتن كرده بايد بي اندازه بردبار باشد و براي دست يافتن به آنچه مي خواهد بارها تلاش و تقلا كند.» .پس باید نبوغ خود مان را باور کنیم و هر چه را می اندیشیم بنویسیم. • برای نوشتن شور و شوق مهمتر از اندیشه تابان است.تجربه نشان داده است غالباً کسانی اندیشه های تابان داشته اند که شوق نوشتن داشته اند. بهتر این است مانند چارلز باکستون به صورت کلی تر قضاوت کنیم و به گوییم «در موفقیت شور و شوق بیش از قابلیت اثر دارد.» نوشتن هم نوعی موفقیت است.• آنچه یک نوشته را خواندنی و جذاب می کند، زحمت و نیرویی است که برای تهیه آن به کار رفته است، نه مرکب و کاغذ یا قیمت قلمی که مطلب را با آن نوشته اند!نوشتن مثل هر کار دیگری ابتدا از خودش شروع می شود، یعنی نوشتن. بنابر این نوشتن نه با ایده بزرگ و نه با قلم زیبا بلکه با همت بلند شروع می شود و تکامل می یابد. آنانکه منتظرند ابتدا فکر بکری به ذهن شان برسد و بعد دست به کار نوشتن شوند، یا آنانکه در انتظار رفاه و آسایش اند تا بعد اقدام به نوشتن کنند، هرگز چیزی نخواهند نوشت. • تنبلی مانع نوشتن است. نوشتن یک فعالیت است؛ و مثل هر فعالیت دیگری، تنها وقتی با موفقیت بیشتر همراه می شود که نیرو و تلاش بیشتری صرف آن شود. آنها که گمان می کنند با زحمت کم نتایج بسیار می گیرند، جای "میز تحریر" و "میز تجارت" را اشتباه گرفته اند! وقتی بوتسلاو می گوید «وقتی چیزی بدون سعی زیاد قابل خواندن است، سعی زیادی در نوشتن آن به کار رفته است»، به این معناست که اگر می خواهیم چیز قابل خواندنی بنویسیم، باید نیروی زیادی صرف آن کنیم.• عدم توجه به جزییات مانع نوشتن است.لازمه نوشتن توجه به جزییات است. دشواری فهم این نکته را درک می کنم. ما اغلب گمان می کنیم این حرف و حدیث های زندگی روزانه که گفتن ندارد! توضیح واضحات مضحک است! اشتباه لُپی بزرگی اینجا رخ داده است که باید هرچه زودتر جلوی آن را گرفت، زیرا بزرگترین نویسنده ها اغلب مانند آندره ژید اعتراف کرده اند که «مهمترین چیزها برای گفتن آنهایی بودند که فکر می کردم لازم نیست بگویم زیرا بسیار واضح بودند.» همچنین «سال بلو» برای اینکه نویسنده ای بشود تواناتر از آنچه بود، همیشه می گفت: «از اینکه نمی توانم به قدر کافی جزییات زندگی روزمره را ببینم رنج می برم.» حتی فیلسوف برجسته ای مانند آیزیا برلین صمیمانه اعتراف می کند که «من همواره مستعد به دست دادن توصیفات رنگارنگ از چیزهای بی اهمیت بوده ام.»البته توجه به جزییات به معنای دراز گویی نیست. بالعکس نوشته ای بهتر است که حداکثر صرفه جویی در واژه ها در آن شده باشد. میکل آنژ می گفت: «هر اندازه که مرمر تراش بخورد و کوچکتر شود، مجسمه بزرگتر می شود». به همین نسبت کوتاه سازی، متن را خواناتر و زیباتر می سازد، زیرا به تعبیر شکسپیر «ایجاز و اختصار روح کلام است.» البته اینکه نوشته حاضر طولانی است به دلیل نبود مجال کافی برای کوتاه نوشتن بود! • عمق نوشته در میزان توانایی اش برای کشف و درک معنای پنهان زندگی است.ستون یک نوشته، معنای نهفته در آن است. همان طور که سبک نمی تواند به تنهایی نوشته ای را قدرت جاودانگی بخشد، انباشتن اطلاعات و دیدن جزییات هم اگر به لایه های پنهان واقعیت راهی نگشاید چیزی بیش از زرق و برق یک نوشته نیست. خوانندگان نیز بر اساس محتوی و معنی یک کتاب در باره آن قضاوت می کنند، نه بر اساس زیبایی جلد آن! از دید ناشران نیز «شیرازه است که کتاب را نگاه می دارد نه جلد آن.» و شیرازه کتاب، معنای آن است.https://t.me/joinchat/AAAAAEJLNLu9Gs-xukoTpAsociologyat1glance@sociologyat1glance@Sun, 24 Jan 2021 16:46:50 +0330https://virgool.ir/@sociologyat1glance/موانع-نوشتن-1-eeqrplqfvrwr?نعمت الله فاضلیبرای شناخت آنچه مانع نوشتن می شود نباید راه دور برویم. بهتر است ابتدا از مفروضات نادرست در ذهن حودمان شروع کنیم، آنها که از تخم چشم و رگ گردن به ما نزدیک ترند! در زیر برخی از این مفروضات را شرح می دهیم. اگرچه اینها فهرست کاملی از تمام مفروضات نادرست نیست.• خواندن جای نوشتن را نمی گیرد.اگرچه خواندن جرم نابخشودنی نیست و مستحق پاداش است اما گاهی بهانه ای برای ننوشتن است. این نکته برای دانشگاهیان که ضرورتاً سروکارشان با کتاب و متن مکتوب است بسیار اهمیت دارد، زیرا گاهی خواندن حس نیازمندی شان برای فراگیری را ارضاء می کند. از اینرو اجازه دهید خواندن را "خطای اول" به نامیم، خطایی که دانشگاهیان بیش از دیگران مرتکب آن می شوند! به تجربه می دانیم که «خواندن گاهی ابزار نبوغ آمیزی برای گریز از اندیشیدن است.» این واقعیت را کسانی باید بیشتر به خاطر داشته باشند که می خواهند صرفاً از راه خواندن اندیشمند شوند. بله، «خواندن برای ذهن مانند ورزش برای بدن است»، اما برای شرکت در مسابقات قهرمانی باید نوشت. تنها نوشتن قادر است ذهن ما را مولد و نوآور بار آورد. به خصوص اینکه به تعبیر آلبرت انیشتین، «خواندن بعد از سن معینی ذهن انسان را از فعالیت های خلاقه باز می دارد. هر انسانی که بیش از اندازه بخواند و مغزش را اندک به کار اندازد گرفتار عادت تنبلی ذهنی و اندیشیدن می شود. اگرچه نمی توان انکار کرد که بدون خواندن هم راه به جایی نخواهیم برد. و البته آنانکه به هر دلیلی عاقبت نخواهند نوشت، مباد خواندن را فراموش کنند. آنها به خاطر داشته باشند که - به تعبیر چارلز دوم پادشاه بریتانیا - «هیچ مشکل و رنجی نمی شناسیم که ساعتی مطالعه آن را تسکین ندهد.» • عناوین و القاب نمی توانند جای نوشتن را بگیرند! اجازه دهید این امر را "خطای بزرگ" یا همان "جرم نابخشودنی" به نامیم، چون سوء استفاده از "نمادها" به معنای کشتن آنهاست. برخی از دانشگاهیان باور دارند که عناوین جای خالی اندیشیدن را پُر می کنند. برای همین بعد از کسب عناوین دانشگاهی تولید دانش و انجام پژوهش را کنار می گذارند. سال ها پیش «پرمود تبرا» پیشنهاد نبوغ آمیزی داد. گفت: «پیشنهاد من این است که مدرک دانشگاهی را در روی کاغذهایی چاپ کنیم که در مدت پنج سال بپوسد و باطل شود!» البته جلال آل احمد معتقد بود علاج واقعه را قبل از وقوع باید کرد. از اینرو مدارک دانشگاهی را تا رسیدن آن روز تحریم کرد و با زیرکی در آخرین لحظه از پذیرفتن مدرک دکتری ادبیات فارسی دانشگاه تهران شانه خالی کرد و در توصیف واقعه گفت: «بلایی رسیده بود، به خیر گذشت!» جلال اهل معامله و مسامحه نبود و همیشه نظرش را بدون پرده پوشی و تند و تیز می گفت. در این باره هم صریح نوشت: «یکی از موفقیت های بزرگ من این بود که خداوند وسوسه دکتری گرفتن را از دانشکده ادبیات را در دل من کشت و برای همین هم هست که ادبیات را دلم زنده نگهداشت.»جلال می دانست در مملکت ایران مدرک دکتری به جای آنکه بپوسد، دارنده اش را می پوساند! او با آنکه دکتر جلال آل احمد نشد، اما در ادبیات و نقد اجتماعی ایران صاحب سبک و نظریه ای شد و مصداق واقعی این سخن مارک تواین بود که «بهتر است شایسته مقامی باشیم و آن را نداشته باشیم، تا اینکه آن را داشته باشیم و شایسته اش نباشیم.»این سخنان به معنای آن نیست که مدارک دانشگاهی را کم ارزش اند. ابداً. تنها منظور این است که مبادا اخذ مدرک دانشگاهی به اشتباهی تبدیل شود که هر لحظه آن را تکرار کنیم. البته این مشکل محدود به جامعه ایران نیست. گاهی مدارک دانشگاهی موجب اشباع شدن "حس هویت جویی فکری" افراد دانشگاهی می شوند و در نتیجه این عده خود را بی نیاز از تلاش بیشتر (بخوانید نوشتن بیشتر) می دانند. ریموند بُودن در کتاب «منطق اجتماعی» با بررسی عملکرد استادان دانشگاه هاروارد می نویسد استادان دانشگاه که از عناوین بالایی برخوردارند، به تدریج "انگیزه اجتماعی" در زمینه تلاش برای کسب هویت علمی و دانشگاهی را از دست می دهند، زیرا خود را از نظر اجتماعی اشباع شده می دانند. «دانیل جی بورستین» این گروه استادان صاحب نام را دیده بود که گفت: «یکی از نشانه های آدم مشهور این است که نامش بیشتر از خدماتش ارزش دارد!»• نوشتن به تخیل بیش از دانش اتکا دارد.انیشتین می گفت: «تخیل مهمتر از علم است، زیرا علم محدود است اما تخیل همه جهان را در بر می گیرد.» علم محصول بسط تخیل انسان است. اگر سفر به ماه ابتدا در تخیل انسان نمی گنجید، پای انسان هرگز به آن سرزمین دور نمی رسید. اگر انسان خیال پرواز را در سر نپرورانده بود، از دست برادران ویلبرایت هم کاری ساخته نبود! از اینرو وسعت اندیشه و توان نوشتن هر کس به اندازه دامنه خیال اوست. دانشگاهیانی که از نوشتن عاجزند، به دلیل بی دانشی آنها نیست، بلکه به دلیل ضعف یا عدم پرورش و به کارگیری قوه خیال آنهاست. در "جامعه اطلاعاتی" امروز که همه انسان ها ناگزیر در هجوم سیل آسای دانش و اطلاعات قرار دارند، نه تنها دانشگاهیان بلکه همه لاجرم دانشمندند! یعنی انبان همه انباشته از دانش و دانستنی هاست. اما از خیل انبوه دانشمندان تنها کسانی مولد علم اند که دانش را با تخیل خود درآمیزند. و تخیل تنها زمانی به خدمت دانش در می آید که بر روی صحفات سفید تجسم و تجسد مادی پیدا کند؛ در غیر این صورت تخیلات ما اوهام بی معنایی بیش نیستند. همه نویسندگان بر اهمیت تخیل در کار نوشتن تأکید داشته اند. فاکنر می نویسد: «گفتم كه نويسنده به سه منبع نياز دارد: تخيل، مشاهده و تجربه.» از اینرو انگلیسی ها گفته اند «هوش بدون تخیل و رویا، پرنده بدون بال است.» • لازمه نوشتن اعتقاد به داشتن عقل کامل نیست، بلکه بالعکس لازمه نوشتن باور به ناتمامی و ناقصی عقل ماست! آنانکه خود را "دانای کل" می دانند دلیلی ندارد برای بیشتر دانستن تلاش کنند! دقیقاً مشکل برخی از آنانکه تن به نوشتن نمی دهند از اینجا آغاز می شود. اندک اند آنانکه طالب عقل بیشترند. رساله «گفتار در روش» دکارت با این عبارت آغاز می شود که: «تنها چیزی که مردم از خداوند طلب نمی کنند عقل بیشتر است زیرا همه گمان می کنیم در این زمینه خداوند عدالت را رعایت کرده و به هر کس به قدر کفایت به او عقل عطا فرموده است!» عکس این نکته نیز درست است. یعنی برخی نیز دانش خود را ناچیزتر از آن می دانند که بنویسند.sociologyat1glance@sociologyat1glance@Sun, 24 Jan 2021 10:26:02 +0330