https://virgool.ir/feed/@sepehr.h.17fa2026-11-11 09:52:08https://files.virgool.ir/upload/users/4778266/avatar/avatar.pnghttps://virgool.ir/@sepehr.h.17https://virgool.ir/@sepehr.h.17/از-مصدق-تا-خامنه-ای-بخش-سوم-fqbmwx8nw9bsدرآمدی بر تاریخ ملی‌گرایی ایرانی، دولت، قدرت و منافع ملیبخش سوم: از خاکسترِ ۲۸ مرداد تا انباشتِ نفتی؛ استبدادِ مدرن، چپِ چریکی و تناقضِ بزرگِ ۵۷۱. ویرانه‌های مرداد: صعودِ «دولتِ رانتی» بر جسدِ جمهوریتکودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ (با طراحی مشترک CIA و MI6 در عملیات آژاکس و بازوی اجراییِ زاهدی، شبکه رشیدیان و ارتش) صرفاً سرنگونی یک نخست‌وزیر قانون‌مدار نبود؛ اعدامِ امکانِ زیستِ دموکراتیک در ایران بود. اعدامِ رادیکال‌ترین چهره‌ی جمهوریت‌خواه و ضدامپریالیستِ جبهه ملی، دکتر حسین فاطمی، و حصرِ خانگیِ دکتر محمد مصدق در احمدآباد، پیام روشنی به جامعه داد: شاه و اربابان بین‌المللی‌اش، هیچ شکلی از حاکمیتِ قانون و استقلالِ واقعی را برنمی‌تابند.سرکوبِ عریانِ پس از کودتا، تمام احزاب را در نوردید: سازمان افسرانِ حزب توده ایران کشف و تیرباران شدند، نیروی سوم (به رهبری خلیل ملکی) که نمادِ یک «چپِ دموکراتیک، ملی و منتقدِ استالینیسم» بود خفه شد، و جمعیت فدائیان اسلام و نیروهای مذهبی نیز پس از اتمام تاریخ مصرف‌شان توسط دادگاه‌های نظامی پاکسازی گردیدند.اما نقطه عطفِ اقتصادِ سیاسیِ پس از کودتا، قرارداد کنسرسیوم (۱۹۵۴ / ۱۳۳۳) بود. امروزه شبه‌روشنفکرانِ نئولیبرال و راستِ سلطنت‌طلب با وقاحت ادعا می‌کنند که «مصدق با ملی‌کردن نفت ایران را متضرر کرد و شاه با کنسرسیوم، نفت را واقعاً فروخت!»؛ اما این یک تحریف آشکار است. کنسرسیوم، صورت‌بندیِ جدیدی از استعمارِ فراملی بود. ایران مالکیتِ تشریفاتیِ نفت را حفظ کرد، اما تولید، قیمت‌گذاری و بهره‌برداری به کنسرسیومی متشکل از پنج شرکت آمریکایی، بریتانیا (BP) و شرکت‌های فرانسوی و هلندی واگذار شد. استقلالِ اقتصادی که مصدق می‌خواست، جای خود را به «ادغامِ دست‌پایین در بازارِ سرمایه‌داریِ جهانی» داد.از این لحظه، دولتِ رانتیِ نفتی (Petro-State) متولد شد. شاه که پیشتر بر ارتش و دربار متکی بود، حالا به منبع ثروتی متصل شد که مستقیماً به حسابِ خودش می‌ریخت. دولتی که نیاز به دریافت مالیات از جامعه ندارد، خود را بی‌نیاز از «پاسخگویی، پارلمان و طبقات اجتماعی» می‌بیند. شاه دیگر نه به بازار نیاز داشت، نه به کارگر، نه به روشنفکر؛ او خود را «پدرِ سایه‌افکنده بر ملت» می‌دید که مانا و رزقِ جامعه را توزیع می‌کند.۲. «انقلاب سفید»؛ صورت‌بندیِ نئولیبرالیسمِ ابتدایی و نوسازیِ آمرانهدر اوایل دهه ۱۳۴۰ (به‌ویژه سال ۱۳۴۱)، تحت فشار آمریکا (دولت جان اف. کندی) برای جلوگیری از «انقلاب سرخ» و انباشت بحران‌های دهقانی در جهان سوم، شاه «انقلاب سفید» (اصلاحات ارضی و منشور شش‌گانه) را با همراهی چهره‌هایی چون علی امینی و حسن ارسنجانی کلید زد.تحلیل طبقاتیِ اصلاحات ارضی نشان می‌دهد که هدف، نه «عدالت برای دهقانان»، بلکه تخریب کامل مناسبات ارباب-رعیتی سنتی و تبدیل آن به «سرمایه‌داری وابسته» بود:قدرتِ مالکان بزرگِ سنتی (که در مجلس مانع برنامه‌های شاه بودند) شکسته شد.قطعه‌های زمینِ واگذارشده به دهقانان آن‌قدر کوچک و بدون پشتیبانی مالی بود که کشاورزیِ خرد ورشکست شد.نتیجه: میلیون‌ها دهقانِ بی‌زمین، مجبور به رها کردن روستاها و گسیل به حاشیه شهرهای بزرگ شدند.این فرایند، «نیروی کارِ ارزان و ارتشِ ذخیرهٔ بیکاران» را برای صنعتی‌شدنِ شتابان و مونتاژیِ شهری فراهم کرد. طبقه کارگرِ جدیدی متولد شد که در حاشیه‌های تهران، اصفهان، تبریز و اهواز در زاغه‌ها و حاشیه‌نشینی زندگی می‌کرد.در همین جا باید به تکنوکرات‌ها و شبه‌اصلاح‌طلبان امروزی گفت: همان‌ها که دوره‌ی هویدا و جمشید آموزگار را «دوران طلایی توسعه» می‌نامند، چشمان خود را بر این حقیقت می‌بندند که توسعه‌ی پهلوی، توسعه‌ای کج‌ومعوج، مرکزگرا، نابرابر و به‌شدت طبقاتی بود. صنعتِ مونتاژ (مثل ایران ناسیونال) نهایتاً وابستگی به قطعات و تکنولوژی غربی را عمیق‌تر کرد و سودهای کلان نفتی در جیب «آریستکراسیِ رانتیِ جدید و دربار» انباشته شد.۳. رستاخیزِ استبداد: مسدودسازیِ سیاست و تولدِ «چپِ چریکی»شاه در سال ۱۳۵۳ با انحلال همان دو حزبِ فرمایشی (ملیون و مردم) و تأسیس «حزب رستاخیز»، آخرین منافذِ تنفسِ سیاسی را بست و رسماً اعلام کرد: «هر کس این حزب را نمی‌خواهد، پاسپورتش را بگیرد و از کشور برود!» ساواک (دستگاه امنیتی ایجادشده با کمک موساد و CIA) شکنجه، شلاق و حبس‌های طولانی‌مدت را به ابزار استاندارد حکمرانی تبدیل کرد.وقتی تمام راه‌های مسالمت‌آمیز، پارلمانی و اصلاح‌طلبانه توسط استبداد نفتی بسته شد، نسل جدیدی از چپ‌ها و نیروهای پیشرو به این نتیجه رسیدند که «با شاه نمی‌توان با دیپلماسی حرف زد.»چرک‌های فدایی خلق (۱۳۴۹): با قیام حماسه‌ساز سیاهکل به رهبری چهره‌هایی چون بیژن جزنی، مسعود احمدزاده و صفایی فراهانی، ردِ تئوری‌های استالینیستی و محافظه‌کارانه حزب توده را زدند و «ردِ تئوری بقا» را با خونی‌ترین مبارزه علیه ساختار پهلوی نوشتند.سازمان مجاهدین خلق (۱۳۴۴): با تلاش محمد حنیف‌نژاد و یارانش، خوانشی رادیکال، ضد استعماری و چپ‌گرایانه از اسلام ارایه دادند که فرسنگ‌ها با اسلامِ سنتی و حجره‌ایِ حوزه‌ها فاصله داشت.نقد رادیکالِ ما به چپِ چریکی چیست؟ با وجود پاک‌بازی و شجاعتِ بی‌نظیرشان، چریکنیسم دچار «اراده‌گرایی و جدایی از بدنه وسیعِ طبقه کارگر» شد. چریک‌ها فکر می‌کردند با «موتور کوچک (مبارزه مسلحانه روشنفکران)» می‌توانند «موتور بزرگ (توده‌ها)» را به حرکت درآورند. اما سرکوب وحشیانه ساواک و اعدام کادرهای برجسته، آنان را در سطح سازمان‌های مخفی نگه داشت و نتوانستند تشکل‌های پایدار کارگری بسازند.۴. بازسازیِ اسلامِ سیاسی: از شریعتی تا خمینی و شورش ۵۷در غیاب احزاب چپِ آزاد و سندیکاهای کارگری (که شدیداً توسط ساواک سرکوب می‌شدند)، شبکه مساجد، حسینیه‌ها و بازار تنها نهادهایی بودند که از سرکوبِ خشن ساواک در امان ماندند. شاه به دلیل ترس از «خطر سرخ (کمونیسم)»، فضای مانور بیشتری به اسلامِ سنتی و مذهبی‌ها می‌داد؛ خطای محاسباتی بزرگی که بعدها یقه خودش را گرفت.در این میان دو جریان مذهبی شکل گرفت: ۱. علی شریعتی: در حسینیه ارشاد با ترکیبِ مفاهیم مارکسیستی (استثمار، استحمار، طبقه) و نمادهای شیعی، ابوذر را به عنوان «سوسیالیستِ تک‌سوار» بازتعریف کرد. شریعتی به طبقه‌ی متوسط و جوانانِ تحصیل‌کرده، ایدئولوژیِ انقلابی داد، اما خوانشِ او از سیاست، فاقدِ انسجامِ نهادی برای «روزِ پس از سرنگونی» بود. ۲. روح‌الله خمینی: او که از سال ۱۳۴۲ (خرداد ۴۲ و مخالفت با کاپیتولاسیون و انقلاب سفید) به خارج کشور تبعید شده بود، در نجف تئوری «ولایت فقیه» را تدوین کرد. او برخلاف مراجع سنتی، اسلام را نه یک مناسک شخصی، بلکه یک «برنامه حکومت‌داری و ضد استعماری» می‌دید.سرانجام در سال ۱۳۵۳ و ۱۳۵۴، جهش ناگهانی قیمت نفت، به جای خوشبختی، تورم کمرشکن، بحران مسکن و انباشتِ خشمِ شهری را به همراه آورد. تزریقِ ناگهانی میلیاردها دلار نفت به اقتصاد بیمار، موجب فروپاشی تورم‌زا شد. شاه برای مهار تورم، به «مبارزه با گران‌فروشی» روی آورد و شکاری که کرد، بازاریان و کاسبان بودند؛ این‌گونه بازار نیز به صف مخالفان پیوست.۵. لحظه ۵۷: انباشتِ تناقضات و «انقلابِ بدون جایگزینِ سازمان‌یافته»در سال ۱۳۵۷، میلیون‌ها نفر به خیابان‌ها آمدند. طبقه کارگر (به‌ویژه اعتصاب تاریخی کارگران صنعت نفت در پاییز ۵۷) تیر خلاص را به پیکر رژیم پهلوی زد.انقلاب ۵۷، یک «توطئه غربی» (آن‌طور که سلطنت‌طلبان ادعا می‌کنند) یا «ارتجاعِ محض» نبود؛ یک انقلابِ شکوهمندِ توده‌ای، ضد استبدادی و ضد استعماری بود. توده‌ها می‌خواستند از شر استبداد نفتی، ساواک، نابرابری و تحقیر ملی راحت شوند.اما فاجعه از کجا آغاز شد؟ از آنجا که ساواک طی ۲۵ سال، تمام سازمان‌های چپ، سندیکاهای کارگری، احزاب ملی و نیروهای دموکرات را نابود کرده بود، در لحظه فروپاشیِ شاه، تنها نیرویی که سازماندهیِ منسجم، شبکه منبر، مالیه مستقل (بازار) و رهبری کاریزماتیک داشت، جریان روحانیت به رهبری امام خمینی بود.نیروهای ملی‌گرا (جبهه ملی)، چپ‌ها (توده، فدائیان، پیکار)، مجاهدین و روشنفکران، همگی زیر چترِ شعارِ «شاه باید برود» گرد آمدند، بدون آنکه درباره «ماهیتِ دقیقِ حکومت بعدی»، «عدالت اجتماعی»، «حقوق زنان» و «آزادی‌های سیاسی» توافق شفافی کرده باشند.روشناییِ انقلاب ۵۷ در حال شکل‌گیری بود، اما در دلِ خود، نطفه‌ی یک نزاع خونینِ طبقاتی و ایدئولوژیک برای «مصادره‌ی انقلاب» را حمل می‌کرد...سپهر شادسپهر شادThu, 15 Oct 2026 15:13:17 +0330https://virgool.ir/@sepehr.h.17/از-مصدق-تا-خامنه-ای-بخش-دوم-huhimq57g7miدرآمدی بر تاریخ ملی‌گرایی ایرانی، دولت، قدرت و منافع ملیبخش دوم: فروپاشی اقتدارگرایی آمرانه، بحران استقلال و احیای «توده» در بزنگاه ۱۳۲۰۱. سقوط شاهِ آهنین و عریانیِ تناقض‌های دولت مدرندر شهریور ۱۳۲۰ (اوت ۱۹۴۱)، هنگامی که چکمه‌های ارتش سرخ شوروی از شمال و نیروهای بریتانیا از جنوب، مرزهای ایران را در نوردیدند، قلعه‌ای که رضاشاه طی دو دهه ساخته بود در کمتر از چند روز فرو ریخت. ارتش نوسازی‌شده و دستگاه اداری متمرکزی که بخش اعظم بودجه کشور را بلعیده بودند، نتوانستند حتی چند روز در برابر قوای متفقین مقاومت کنند. انگیزه اشغالگران صرفاً اخراج اتباع آلمانی یا کشیدن «پل پیروزی» برای امدادرسانی به شوروی نبود؛ موقعیت ژئوپلیتیک ایران و از آن مهم‌تر، شریان حیاتی نفت جنوب، ایران را بدون اراده خودش به قلب معادله جنگ جهانی دوم کشاند.سقوط رضاشاه یک تناقض بنیادین را در ساختار قدرت ایران افشا کرد: دولتی که تمام ساختارهای جامعه مدنی، ایل‌ها، احزاب و مطبوعات را به نام «توسعه، امنیت و ساختن دولت-ملت» سرکوب کرده بود، در لحظه بحران هیچ عقبه اجتماعی و پشتیبان توده‌ای برای دفاع از تمامیت ارضی نداشت.رضاشاه ملی‌گرایی را به یک «اراده دولتی و از بالا به پایین» تقلیل داده بود. او جامعه را خلع‌سلاح و غیرسیاسی کرد و لحظه‌ای که خودش ضربه خورد، توده‌های مردم که سال‌ها زیر بار فشار مالیاتی، کشف حجاب اجباری، غصب املاک و سرکوب استثمار شده بودند، نه تنها برای دفاع از تاج‌وتخت او به میدان نیامدند، بلکه خروج او را با نوعی تنفس اجتماعی استقبال کردند. این نخستین درس تاریخی بود: استقلالِ بدون حاکمیت مردم و عدالت اجتماعی، چون بر روی هوا ساخته شده، با اولین طوفان خارجی فرو می‌ریزد.۲. محمدعلی فروغی؛ معمار «سنتِ نوسازی بدون مردم»در این میان، نقش محمدعلی فروغی (ذکاءالملک) برجستگی ویژه‌ای می‌یابد. فروغی در روایت‌های رسمی و روشنفکریِ راست، همواره به عنوان «ادیب فرزانه، سیاستمدار خردمند و منجی ایران از فروپاشی» ستایش شده و در روایت‌های دایی‌جان‌ناپلئونی و سطحی، به عنوان «عامل مستقیم بریتانیا» لعن شده است. اما واقعیت تاریخی از منظر نقد ساختاری قدرتمندتر از این دو قطبی ساده‌انگارانه است.فروغی نماینده برجسته «روشنفکری محافظه‌کار و دولت‌محور» بود؛ نسلی از نخبگان بعد از مشروطه که به این نتیجه رسیده بودند که جامعه ایران توانایی تمرین دموکراسی را ندارد و برای رسیدن به تجدد، باید به یک «مستبد منورالفکر» متکی شد. او در تثبیت قدرت رضاخان، انقراض قاجار و تدوین ایدئولوژی دولت پهلوی نقش کلیدی داشت.اما نقد اصلی به فروغی نه بر سر تمایلات شخصی یا سواد ادبی او، بلکه متوجه سنت سیاسی اوست. وقتی در شهریور ۲۰ ارتش‌های بیگانه وارد کشور شدند، رضاشاه که سال‌ها فروغی را خانه‌نشین کرده بود (به دلیل پادرمیانی‌اش در ماجرای قیام مسجد گوهرشاد و اعدام محمدولی اسدی)، دوباره به سراغ او آمد. فروغی نخست‌وزیر شد و مهم‌ترین کارکرد او، تسهیل روند انتقال قدرت از پدر به فرزند (محمدرضا پهلوی) بود.دیپلماسی فروغی یک دیپلماسی واقع‌گرایانه (رئال‌پولیتیک) بود. او می‌دانست ایران توان نظامی ندارد؛ لذا با جلب رضایت بریتانیا و شوروی، نهاد سلطنت و ساختار دولتی را حفظ کرد. اما قیمت این کار چه بود؟ فروغی سلطنت و ساختار قدرتی را حفظ کرد که بدون اراده مردم ساخته شده بود. او برای نجات «دولت»، از شکل‌گیری یک پروژه دموکراتیکِ مبتنی بر بازگشت به روح مشروطه واقعی جلوگیری کرد. در تفکر فروغی و هم‌قطارانش، «دولت و نظم موجود» بر «جامعه و اراده عمومی» اولویت مطلق داشت.این تناقض بزرگ فروغی و کل جریان تکنوکراسی ایران است: تلاش برای ساختن کشوری مدرن و قانون‌مدار از طریق تکیه بر ساختارهای قدرت اقتدارگرا و قدرتهای خارجی. الگویی که بعدها در قالب تکنوکراسی عصر محمدرضاشاه و حتی برخی جریان‌های اصلاح‌طلب و توسعه‌گرا در دهه‌های بعد نیز تکرار شد؛ این تفکر که «توسعه را باید توسط نخبگان و از بالا به توده‌ها تزریق کرد.»۳. انفجار فضای سیاسی: ظهور احزاب، کارگران و مسئله نفتبا خروج رضاشاه و صعود محمدرضای جوان و کم‌تجربه، دستگاه سرکوب پهلوی اول دچار فروپاشی شد و فضای سیاسی ایران بین سال‌های ۱۳۲۰ تا ۱۳۲۹ وارد دوره‌ای از تکثر، پلورالیسم و البته بی‌ثباتی شد. زندانیان سیاسی آزاده شدند، مطبوعات قارچ‌گونه روییدند و گروه‌های سیاسی گوناگون سر برآوردند:چپِ متشکل (حزب توده ایران): در مهرماه ۱۳۲۰ توسط جمعی از روشنفکران چپ‌گرا و زندانیان سیاسی سابق (مانند اعضای گروه ۵۳ نفر) تأسیس شد. حزب توده به سرعت توانست با سازماندهی بی‌سابقه کارگران، زنان، معلمان و روشنفکران، به قوی‌ترین و منسجم‌ترین حزب تاریخ معاصر ایران تبدیل شود. تأسیس «شورای متحده مرکزی کارگران» و هدایت اعتصابات عظیم کارگران صنعت نفت خوزستان در سال ۱۳۲۵، طبقه کارگر ایران را برای نخستین بار به یک بازیگر سرنوشت‌ساز سیاسی تبدیل کرد.نیروهای مذهبی و رادیکال: جریانات سنت‌گرا و مذهبی که در دوره رضاشاه سرکوب شده بودند، دوباره به صحنه بازگشتند. از یک سو تشکل‌های رادیکالی مانند جمعیت فدائیان اسلام (به رهبری نواب صفوی) با روش‌های قهرآمیز به مبارزه با وابستگی و غرب‌گرایی پرداختند و از سوی دیگر، چهره‌های مذهبی-سیاسی مانند آیت‌الله کاشانی پایگاه سنتی بازار و توده‌های مذهبی را سازمان دادند.کشمکش‌های منطقه‌ای: عدم توازن توسعه و نژادپرستی مرکزگرایانه دوره رضاشاه، در کنار حضور ارتش سرخ، زمینه را برای شکل‌گیری حرکت‌های منطقه‌ای مانند فرقه دمکرات آذربایجان (به رهبری جعفر پیشه‌وری) و حکومت کردستان فراهم کرد که ابعاد جدیدی از بحران ملی و قومی را آشکار ساخت.در این میان، شکاف اصلی جامعه خود را نشان داد: مسئله استقلال اقتصادی. تجربه اشغال نشان داد که استقلال سیاسی بدون قطع دست استعمار از منابع حیاتی کشور، سرابی بیش نیست. شرکت نفت انگلیس و ایران (AIOC) نه‌تنها شریان اقتصادی کشور را در دست داشت، بلکه به عنوان یک «دولت در دولت» در خوزستان عمل می‌کرد. کارگران ایرانی در پالایشگاه آبادان و مناطق نفتی در بدترین شرایط معیشتی و تحت تبعیض نژادی ساختاری سیستم انگلیسی زندگی می‌کردند، در حالی که سودهای افسانه‌ای نفت به جیب بریتانیا می‌رفت.۴. ظهور مصدق و شکل‌گیری ائتلاف تاریخیدر چنین بستری، مسئله نفت از یک مناقشه حقوقی-مالی به مهم‌ترین مسئله طبقاتی، وجودی و ملی ایرانیان تبدیل شد. قرارداد ۱۹۳۳ که در زمان رضاشاه امضا شده بود، دیگر برای هیچ جریان سیاسی‌ای قابل دفاع نبود.در این نقطه، دکتر محمد مصدق وارد مرکز عرصه سیاسی شد. تفاوت بنیادی مصدق با نخبگانی مانند فروغی در این بود که مصدق استقلال را نه در «چانه زدن در دالان‌های قدرت و سازش با قدرت‌های خارجی»، بلکه در «حاکمیت قانون، تکیه بر مجلس واقعی، افکار عمومی و بسیج توده‌ای» می‌دید.مصدق با طرح نظریه «موازنه منفی» (امتناع از دادن امتیاز نفت شمال به شوروی و سلب امتیاز نفت جنوب از بریتانیا)، منطق کهنه وابستگی را به چالش کشید. او موفق شد در سال ۱۳۲۸ با همراهی جمعی از نیروهای ملی و آزادی‌خواه، «جبهه ملی ایران» را تأسیس کند.آنچه در آستانه دهه ۱۳۳۰ شکل گرفت، یک ائتلاف طبقاتی و سیاسیِ پیچیده و کم‌نظیر حول محور ملی‌شدن صنعت نفت بود: ۱. بورژوازی ملی و بازار: که خواهان کوتاه شدن دست استعمار و کسب سهم خود از اقتصاد کشور بودند. ۲. طبقه متوسط شهری و روشنفکران: که مصدق را نماد حاکمیت قانون، آزادی بیان و غرور ملی می‌دیدند. ۳. توده‌های مذهبی: که با هدایت آیت‌الله کاشانی و تحت تأثیر شعارهای ضد استعماری به نهضت پیوستند. ۴. طبقه کارگر و فرودستان: که اگرچه بخش عمده‌ای از آنان تحت نفوذ حزب توده بودند، اما موتور محرک اعتصابات و راهپیمایی‌های خیابانی علیه شرکت نفت انگلیس محسوب می‌شدند.این همان لحظه‌ای بود که «ملت» (به معنای جامعه‌ای که حول یک خواست مشترک زنده می‌شود) متولد شد. اما این ائتلاف بزرگ، به همان اندازه که نیرومند بود، شکننده نیز بود. تناقضات طبقاتی میان بازار، روحانیت، نیروهای چپ و لیبرال‌ها زیر خاکستر نهضت ملی آماده اشتعال بود.داستان واقعی و پر فراز و نشیب نهضت ملی شدن نفت، و مبارزه هم‌زمان مصدق در دو جبهه — استعمار خارجی (بریتانیا و آمریکا) و ارتجاع و نئولیبرالیسم نوپای داخلی — از همین‌جا آغاز می‌شود...سپهر شادسپهر شادThu, 15 Oct 2026 14:22:01 +0330https://virgool.ir/@sepehr.h.17/از-مصدق-تا-خامنه-ای-clcckzkwuvzoدرآمدی بر تاریخ ملی‌گرایی ایرانی، دولت، قدرت و منافع ملیپس از این مقدمه، روایت تاریخی را باید از جایی آغاز کرد که مسئله «ایران» پیش از آنکه در قالب نهضت ملی شدن نفت و نام مصدق ظاهر شود، در حال تبدیل شدن به یک مسئله سیاسی مدرن بود. ایرانِ اواخر قاجار کشوری بود که هنوز دولت مرکزی توان اعمال اقتدار یکسان بر سراسر قلمرو را نداشت، بخش‌هایی از کشور زیر نفوذ نیروهای محلی و ایلی بودند و روسیه و بریتانیا در سیاست و اقتصاد ایران نفوذی تعیین‌کننده داشتند. بنابراین نخستین صورت‌های ملی‌گرایی مدرن ایرانی را نمی‌توان جدا از تجربه شکست، مداخله خارجی و ضعف دولت فهمید. ملی‌گرایی ایرانی از ابتدا فقط شیفتگی به گذشته ایران نبود؛ واکنشی بود به این واقعیت که کشور از نظر نظامی و اقتصادی ضعیف شده و بخش مهمی از تصمیم‌های مربوط به سرنوشت آن خارج از اراده جامعه ایرانی گرفته می‌شد. پژوهش‌های مربوط به شکل‌گیری دولت ـ ملت مدرن ایران نیز نشان می‌دهند که ملی‌گرایی در دوره قاجار تا حد زیادی در واکنش به شکست‌های نظامی و سلطه خارجی رشد کرد و در انقلاب مشروطه به مطالبه دولت قانونمند و حاکمیت ملی پیوند خورد.انقلاب مشروطه را از همین زاویه باید یکی از نخستین لحظات بزرگ ورود مفهوم «ملت» به سیاست مدرن ایران دانست. مشروطه فقط دعوای میان شاه و مجلس نبود. در لایه عمیق‌تر، نزاع بر سر این بود که سرچشمه مشروعیت سیاسی کجاست: اراده شخص پادشاه و ساختار سنتی قدرت، یا قانونی که به نام ملت وضع می‌شود و قدرت حکومت را محدود می‌کند؟ تجار، روشنفکران، روحانیون، اصناف و گروه‌های مختلف شهری هرکدام از مسیر متفاوتی وارد این جنبش شدند، اما مفهوم «ملت» توانست موقتاً منافع متفاوت آن‌ها را در یک پروژه سیاسی مشترک جمع کند. همین مسئله بعدها یکی از ویژگی‌های دائمی ملی‌گرایی ایرانی شد: ملت می‌تواند گروه‌هایی با منافع طبقاتی کاملاً متفاوت را در کنار یکدیگر قرار دهد، اما این اتحاد تا زمانی پایدار است که درباره معنای منافع ملی اختلاف اساسی ایجاد نشده باشد.در واقع، یکی از اشتباهات رایج در مطالعه تاریخ ایران این است که «ملت» را مانند یک موجود یکپارچه فرض کنیم که همیشه یک منفعت مشترک دارد. جامعه ایرانی هیچ‌گاه چنین یکپارچگی‌ای نداشته است. مالک بزرگ زمین و دهقان، صاحب کارخانه و کارگر، تاجر بزرگ و کارگر بازار، روحانی صاحب قدرت و روستایی فقیر، همگی ایرانی‌اند، اما الزاماً منافع اقتصادی و سیاسی یکسانی ندارند. بنابراین وقتی در تاریخ سیاسی ایران از «منافع ملی» صحبت می‌شود، باید همواره پرسید چه کسی این منافع را تعریف می‌کند و چه طبقه‌ای قدرت تبدیل تعریف خود به تعریف رسمیِ منافع ملی را دارد.این پرسش در مسئله نفت اهمیت بسیار بیشتری پیدا کرد. کشف نفت در مسجدسلیمان در آغاز قرن بیستم، ایران را وارد مرحله تازه‌ای کرد. نفت تنها یک منبع طبیعی نبود که بتواند درآمد دولت را افزایش دهد؛ به نقطه تلاقی سرمایه خارجی، دولت، کارگر، امپراتوری و حاکمیت ملی تبدیل شد. شرکت نفت انگلیس و ایران، که از امتیاز دارسی و تحولات بعدی پدید آمده بود، به یکی از مهم‌ترین مؤسسات اقتصادی در ایران تبدیل شد و بخش مهمی از مناسبات نفتی ایران با منافع بریتانیا گره خورد. در همین منطقه بود که طبقه کارگر صنعتی جدیدی با ویژگی‌هایی متفاوت از نیروی کار سنتی ایران شکل گرفت. کارگر نفتی در عین آنکه بخشی از نیروی کار ایران بود، در قلب صنعتی قرار داشت که اهمیت آن برای اقتصاد و سیاست خارجی بریتانیا بسیار فراتر از مرزهای ایران بود.این مسئله در طول زمان یک تناقض اساسی ایجاد کرد: ایران صاحب منبع بود، اما کنترل واقعی بر نحوه بهره‌برداری و توزیع بخش بزرگی از ثروت حاصل از آن را در اختیار نداشت. بنابراین نفت به‌تدریج از یک مسئله اقتصادی به یک مسئله سیاسی تبدیل شد. اعتراض به قراردادهای نفتی را نمی‌شد فقط اعتراض به سهم پایین ایران از درآمد دانست؛ مسئله عمیق‌تر این بود که آیا یک دولت مستقل حق دارد بر منابعی که در قلمرو آن قرار دارند کنترل داشته باشد یا خیر.در همین فضای تاریخی بود که گرایش‌های مختلف چپ و سوسیال‌دموکرات نیز وارد سیاست ایران شدند. این جریان‌ها را نباید با احزاب کمونیستی متأخر یکی دانست. در دوره مشروطه و پس از آن، ایده‌های سوسیال‌دموکراتیک، عدالت اجتماعی، حقوق کارگران و مبارزه با استبداد با مسئله استقلال و مبارزه با نفوذ خارجی درهم آمیختند. تشکیل گروه‌های اجتماعی و سیاسی مرتبط با سوسیال‌دموکراسی در قفقاز و ایران و فعالیت چهره‌هایی مانند حیدر عمواوغلی نشان می‌داد که مسئله اجتماعی دیگر نمی‌توانست از مسئله ملی جدا بماند.نماد برجستهٔ این پیوند را می‌توان در نهضت جنگل به رهبری میرزا کوچک‌خان جنگلی دید. جنبش جنگل در گیلان، نه صرفاً یک قیام منطقه‌ای، بلکه یکی از نخستین تجربه‌های جدی در تاریخ معاصر ایران بود که در آن مبارزه با استعمار بریتانیا و مداخله خارجی، هم‌زمان با مطالبات برابری‌طلبانه، اصلاحات ارضی و حمایت از طبقات محروم روستایی پیوند خورد. شکل‌گیری جمهوری شوروی سوسیالیستی ایران در گیلان — فارغ از تمام فرازونشیب‌ها، اختلافات درونی و فرجام تلخش — گواهی بر این واقعیت بود که مسئلهٔ استقلال ملی بدون پاسخ دادن به تناقضات طبقاتی و ساختار ارباب‌رعیتی، پروژه‌ای ناتمام باقی می‌ماند.این نکته برای فهم تاریخ بعدی ایران بسیار مهم است. در بسیاری از روایت‌های سطحی، ملی‌گرایی و چپ در دو جبهه کاملاً جدا قرار داده می‌شوند؛ گویی ملی‌گرایان فقط به ایران فکر می‌کردند و چپ‌ها فقط به طبقه کارگر جهانی. واقعیت پیچیده‌تر بود. در ایران، مسئله استقلال از قدرت‌های خارجی و مسئله عدالت اجتماعی بارها به یکدیگر پیوند خوردند. کارگری که در صنعت نفت کار می‌کرد، هم‌زمان با دو مسئله روبه‌رو بود: مسئله شرایط کار و دستمزد، و مسئله اینکه شرکت و سرمایه‌ای که بر صنعت او مسلط بود تا چه اندازه در خدمت منافع خارجی قرار داشت. به همین دلیل، در ایران مبارزه طبقاتی و مبارزه ضدسلطه خارجی از همان ابتدا قابلیت آن را داشتند که روی یکدیگر اثر بگذارند.جنگ جهانی اول این بحران را عمیق‌تر کرد. ایران در حالی که اعلام بی‌طرفی کرده بود، به میدان رقابت و حضور نیروهای خارجی تبدیل شد. ضعف دولت مرکزی، اشغال بخش‌هایی از کشور، بحران اقتصادی و قحطی، جامعه ایرانی را بیش از پیش با مسئله دولت و حاکمیت روبه‌رو کرد. ملی‌گرایی در چنین شرایطی دیگر صرفاً یک بحث روشنفکری درباره عظمت ایران باستان نبود؛ به مسئله بسیار ملموس امنیت، غذا، استقلال و توانایی دولت برای اداره کشور تبدیل شد.از سوی دیگر، تجربه مشروطه نشان داده بود که صرف ایجاد مجلس و قانون برای ساختن یک دولت مدرن کافی نیست. دولت مرکزی همچنان ضعیف بود و توانایی اجرای قانون در سراسر کشور محدود باقی مانده بود. در بسیاری از مناطق، قدرت‌های محلی و ایلی، روحانیون، مالکان بزرگ و نیروهای خارجی همچنان قدرت قابل توجهی داشتند. در نتیجه، از دل همان فضای فکری که مشروطه و ملی‌گرایی را به وجود آورده بود، به‌تدریج تمایل به ایجاد یک دولت مرکزی قدرتمند نیز رشد کرد. اینجا یکی از تناقض‌های بنیادی تاریخ ملی‌گرایی ایران شکل گرفت: برای ساختن یک ملت مستقل، دولت باید قدرتمند شود؛ اما هرچه دولت قدرتمندتر شود، خطر تبدیل شدن آن به قدرتی خارج از کنترل جامعه نیز افزایش می‌یابد.ظهور رضاخان در چنین شرایطی اتفاق افتاد. کودتای ۱۲۹۹ و سپس صعود تدریجی رضاخان صرفاً محصول اراده یک فرد نبود؛ نتیجه بحرانی طولانی در ساختار دولت ایران بود. ارایه یک دولت مرکزی نیرومند، پاسخی بود به واقعیتی که بخش مهمی از نخبگان سیاسی و روشنفکری ایران آن را به‌عنوان مشکل اصلی کشور می‌دیدند: ایران برای آنکه بتواند مستقل بماند، باید دولتی داشته باشد که بتواند بر سراسر قلمرو خود اعمال حاکمیت کند.اما همین‌جا باید میان دولت‌سازی و آزادی سیاسی و اجتماعی تفاوت گذاشت. دولت قدرتمند الزاماً دولت مردمی نیست. رضاخان توانست ارتش، بوروکراسی، نظام مالیاتی، دستگاه قضایی، آموزش مدرن و زیرساخت‌های جدید را گسترش دهد و قدرت حکومت مرکزی را تا حدی بی‌سابقه افزایش دهد. در فاصله ۱۹۲۱ تا ۱۹۴۱ اندازه ارتش و دستگاه اداری به‌شدت افزایش یافت و دولت توانست منابع و اقتدار خود را در سراسر کشور گسترش دهد.اما هزینه این تمرکز از منظر اقتصاد سیاسی بسیار سنگین بود. پروژه دولت‌سازی پهلوی اول، گرچه با شعار نوسازی پیش رفت، اما در عملی ساختاری، به انباشت ثروت در دست قدرتمندان انجامید. شخص رضاشاه به بزرگ‌ترین مالک زمین در کشور تبدیل شد و دولت او با تثبیت مناسبات ارباب‌رعیتی، مالکان بزرگ را به پایهٔ اصلی اقتدار خود در روستاها تبدیل کرد. هم‌زمان، با تصویب قانون ۱۳۱۰ علیه فعالیت‌های اشتراکی، هرگونه تشکل، سندیکا و مبارزهٔ کارگری سرکوب شد. بدین ترتیب، نوسازی اقتصادی رضاشاه با سرکوب شدید طبقه کارگر نوپای نفت و راه‌آهن و تشدید استثمار طبقات فرودست همراه شد.این تناقض در مسئله استقلال و نفت نیز خود را نشان داد. الغای یک‌جانبهٔ امتیاز دارسی در سال ۱۳۱۱ (۱۹۳۲) که ابتدا با مانورهای میهن‌پرستانه جشن گرفته شد، در نهایت به امضای قرارداد ۱۹۳۳ ختم شد؛ قراردادی که تسلط بریتانیا بر نفت جنوب ایران را برای ۶۰ سال دیگر (تا ۱۹۹۳) تمدید کرد و شرایط به مراتب سنگین‌تری را به ایران تحمیل نمود. همان دولتی که خود را مظهر قدرت و استقلال ملی معرفی می‌کرد، در برابر شریان حیاتی اقتصاد کشور دست به یک عقب‌نشینی استراتژیک زد؛ واقعه‌ای که بعدها به یکی از اصلی‌ترین انگیزه‌های خشم عمومی و نهضت ملی شدن نفت تبدیل شد.در واقع، ملی‌گرایی در این دوره از یک مطالبه اجتماعی علیه ضعف دولت و نفوذ خارجی، به بخشی از ایدئولوژی خود دولت تبدیل شد. دولت شروع کرد به تعریف اینکه ایرانیِ مطلوب کیست، زبان رسمی چیست، تاریخ ملی چگونه باید روایت شود و چه شکلی از فرهنگ باید به‌عنوان فرهنگ ملی عرضه شود. نه نهادهای اداری و نه دستگاه‌های آموزشی، هیچ‌کدام فضایی برای مشارکت آزادانه طبقات مختلف باقی نگذاشتند.بخش مهمی از ایده‌های مربوط به تمرکز دولت و احیای هویت ملی، پیش از رضاشاه در میان روشنفکران شکل گرفته بود، اما در عمل، ایدهٔ «دولت مقتدر برای نجات کشور» به نوعی استبداد متمرکز طبقاتی تبدیل شد. این همان نقطه‌ای است که ملی‌گرایی ایرانی برای نخستین بار به‌صورت جدی میان دو مسیر قرار گرفت: ملی‌گرایی به‌عنوان مطالبه حاکمیت مردم و عدالت اجتماعی، و ملی‌گرایی به‌عنوان مشروعیت‌بخشیدن به دولتی قدرتمند که خود را نماینده مطلق ملت می‌داند.با وجود این سرکوب، توسعهٔ زیرساخت‌ها، راه‌آهن، نظام بانکی و صنعت مدرن، نیروهای اجتماعی جدیدی پدید آورد که در ایران قاجاری وجود نداشتند: کارگر صنعتی، کارمند دولتی، دانش‌آموخته دانشگاهی، تکنوکرات و طبقه متوسط شهری جدید. این نیروها، به همراه گروه‌های مارکسیستی نوپایی چون «گروه ۵۳ نفر» به رهبری تقی ارانی که علیه فاشیسم و استثمار طبقاتی فعالیت می‌کردند، زمینه‌ساز بیداری سیاسی تازه‌ای شدند.با سقوط رضاشاه و اشغال ایران در شهریور ۱۳۲۰، فضای سیاسی ناگهان باز شد. جامعه‌ای که سال‌ها تحت فشار تمرکز، سرکوب طبقاتی و سانسور قرار داشت، وارد دوره‌ای رقابتی شد. احزاب و مطبوعات گسترش یافتند، حزب توده به‌عنوان نیرومندترین تشکیلات چپ و سازمان‌دهندهٔ طبقه کارگر وارد عرصه شد، و گروه‌های ملی‌گرا نیز دوباره فعال شدند. برای نخستین بار، نیروهای متعددی با تعاریف کاملاً متفاوت از «ایران»، «عدالت» و «منافع ملی» به رقابت پرداختند.و در میان این کشمکش‌های طبقاتی و سیاسی، به‌تدریج نام مردی برجسته شد که قرار بود ملی‌گرایی ایرانی را از یک گفتمان روشنفکری به یک جنبش عظیم توده‌ای تبدیل کند: محمد مصدق.مصدق محصول همین تاریخ بود؛ حاصل جامعه‌ای که از مشروطه تا جنگ جهانی دوم، تمرکز دولت، سرکوب طبقاتی، قرارداد ۱۹۳۳، صنعت نفت و تجربهٔ خفه کنندهٔ استبداد را زیسته بود. فهم مصدق و نبرد او بر سر نفت، بدون فهم این زمینهٔ طبقاتی و تاریخی ناممکن است.سپهر شادسپهر شادSun, 30 Aug 2026 19:23:34 +0330https://virgool.ir/@sepehr.h.17/از-مصدق-تا-خامنه-ای-درآمدی-بر-تاریخ-ملی-گرایی-ایرانی-دولت-قدرت-و-منافع-ملی-۰-kvfjp1i1cusvدرآمدی بر تاریخ ملی‌گرایی ایرانی، دولت، قدرت و منافع ملی«ایران» از آن مفاهیمی است که تقریباً هیچ جریان سیاسی مهمی در تاریخ معاصر این کشور نتوانسته از کنار آن بی‌تفاوت عبور کند. از مشروطه‌خواهان و ملی‌گرایان گرفته تا سلطنت‌طلبان، چپ‌ها، اسلام‌گرایان، اصلاح‌طلبان و نیروهای انقلابی، همگی به شکلی متفاوت خود را مدافع ایران، استقلال ایران و منافع ملت ایران دانسته‌اند. اما همین اشتراک ظاهری، یکی از مهم‌ترین تناقض‌های تاریخ سیاسی ایران را آشکار می‌کند: اگر همه خود را مدافع «ملت» می‌دانند، پس اختلاف آن‌ها دقیقاً بر سر چیست؟ چه کسی حق دارد از طرف ملت سخن بگوید؟ «منافع ملی» چگونه تعریف می‌شود و چه کسی از آن سود می‌برد؟ و مهم‌تر از همه، آیا می‌توان از ملت به‌عنوان یک کلیت واحد سخن گفت، در حالی که درون همین ملت، طبقات اجتماعی، منافع اقتصادی، گروه‌های قومی، جنسیتی و سیاسی متفاوت و گاه متضادی وجود دارند؟ملی‌گرایی در ایران را نمی‌توان صرفاً مجموعه‌ای از احساسات میهن‌دوستانه یا علاقه به تاریخ و فرهنگ ایران دانست. ملی‌گرایی، هنگامی که به یک نیروی سیاسی تبدیل می‌شود، با دولت، قدرت، مالکیت، اقتصاد، جنگ، طبقه و روابط خارجی گره می‌خورد. مسئله نفت، مسئله‌ای صرفاً اقتصادی نبود؛ مسئله حاکمیت بود. مسئله دخالت بریتانیا و آمریکا صرفاً مسئله سیاست خارجی نبود؛ به این پرسش مربوط می‌شد که چه کسی درباره منابع و سرنوشت ایران تصمیم می‌گیرد. مسئله ارتش و توان موشکی نیز صرفاً مسئله نظامی نیست؛ می‌تواند در ذهن یک دولت به مسئله استقلال و بقای ملی تبدیل شود. حتی تحریم اقتصادی را نمی‌توان فقط با شاخص‌های اقتصادی توضیح داد؛ تحریم هم‌زمان یک ابزار فشار خارجی، یک عامل تغییر رفتار دولت، یک شوک اقتصادی و در داخل یک میدان توزیع منافع و هزینه‌هاست.در این میان، نهضت ملی شدن نفت و محمد مصدق نقطه‌ای تعیین‌کننده است؛ نه به این دلیل که ملی‌گرایی ایرانی با مصدق آغاز شد، بلکه به این دلیل که در اوایل دهه ۱۳۳۰، مسئله استقلال سیاسی و حاکمیت اقتصادی در قالبی کم‌سابقه به یک جنبش توده‌ای و دولتی تبدیل شد. ملی شدن صنعت نفت در سال ۱۹۵۱ تنها انتقال مالکیت یک صنعت نبود؛ تلاشی برای تغییر رابطه میان دولت ایران، سرمایه خارجی و قدرت استعماری بریتانیا بود. اسناد تاریخی وزارت خارجه آمریکا نیز مذاکرات مربوط به تشکیل دولت مصدق و ملی شدن نفت را در مرکز بحران آن دوره قرار می‌دهند.اما مصدق پایان یک مسیر نبود؛ آغاز یکی از مهم‌ترین کشمکش‌های تاریخ سیاسی ایران بود. کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، که با دخالت سازمان‌های اطلاعاتی بریتانیا و آمریکا و مشارکت نیروهای داخلی به سقوط دولت مصدق انجامید، تنها یک دولت را سرنگون نکرد. این واقعه به یکی از زخم‌های بنیادی حافظه سیاسی ایرانیان تبدیل شد و برای دهه‌ها بر رابطه ایران با غرب، بر مشروعیت سلطنت پهلوی و بعدها بر گفتمان جمهوری اسلامی اثر گذاشت.اما اگر قرار باشد تاریخ را جدی بررسی کنیم، نباید از ۲۸ مرداد یک افسانه ساده بسازیم. دخالت خارجی واقعیت تاریخی مهمی است، اما توضیح کامل تاریخ نیست. باید هم‌زمان دید که دولت مصدق با چه محدودیت‌هایی روبه‌رو بود، چه نیروهایی در داخل جامعه با او همراه یا مخالف بودند، نقش روحانیت چه بود، حزب توده چه سیاستی داشت، ارتش چگونه عمل کرد، طبقات اجتماعی چه منافعی داشتند و چرا ائتلاف گسترده‌ای که در مقطعی حول مسئله نفت و استقلال شکل گرفته بود، نتوانست در برابر بحران سیاسی دوام بیاورد. تنها با کنار هم گذاشتن این عوامل است که می‌توان فهمید چرا یک جنبش ملی می‌تواند به نقطه اوج قدرت برسد و سپس شکست بخورد.پس از کودتا، مسئله ملی‌گرایی از بین نرفت؛ بلکه شکل آن تغییر کرد. سلطنت پهلوی کوشید خود را نماینده توسعه، قدرت و عظمت ایران معرفی کند. هم‌زمان، بخش بزرگی از چپ ایران ملی‌گرایی را با مسئله امپریالیسم پیوند زد؛ نیروهای مذهبی نیز به تدریج توانستند استقلال، مبارزه با سلطه خارجی و عدالت اجتماعی را در زبان دینی و انقلابی خود بازتعریف کنند. بدین ترتیب، در دهه‌های منتهی به انقلاب ۱۳۵۷، «ایران» دیگر متعلق به یک جریان سیاسی نبود. هر نیرویی تلاش می‌کرد معنای خاص خود را از ایران ارائه کند.انقلاب ۱۳۵۷ نیز بدون فهم این رقابت بر سر معنای «ملت» قابل فهم نیست. انقلاب حاصل حضور یک نیروی واحد نبود؛ ائتلافی پیچیده از نیروهای مذهبی، ملی، چپ، بازاری، دانشجویی، کارگری و گروه‌های مختلف اجتماعی علیه سلطنت شکل گرفت. اما پیروزی انقلاب به معنای آن نبود که همه نیروهای شرکت‌کننده در آن درباره آینده ایران توافق داشتند. مسئله اصلی پس از سقوط سلطنت تازه آغاز شد: چه نوع دولتی باید جایگزین آن شود؟ رابطه دین و دولت چه باشد؟ استقلال چه معنایی داشته باشد؟ اقتصاد چگونه سازمان یابد؟ مالکیت و طبقه چه جایگاهی داشته باشند؟ و «ملت ایران» در برابر مفهوم «امت اسلامی» چگونه تعریف شود؟جمهوری اسلامی از دل همین تناقض‌ها شکل گرفت. در سال‌های نخست، عناصر اسلامی و ایدئولوژیک در تعریف رسمی هویت سیاسی نظام جایگاهی مرکزی داشتند؛ اما ایران، تاریخ ایران، تمامیت ارضی و استقلال ملی هرگز از صحنه حذف نشدند. جنگ ایران و عراق این پیوند را حتی عمیق‌تر کرد. دفاع از جمهوری اسلامی و دفاع از سرزمین ایران در بسیاری از سطوح در هم تنیده شدند و «دفاع مقدس» به یکی از مهم‌ترین بنیان‌های حافظه سیاسی جمهوری اسلامی تبدیل شد.با گذشت زمان، به‌ویژه در دوران رهبری علی خامنه‌ای، این رابطه پیچیده‌تر شد. خامنه‌ای را نمی‌توان صرفاً با دوگانه «اسلام‌گرا در برابر ملی‌گرا» توضیح داد. در گفتمان سیاسی او، استقلال، تمامیت ارضی، قدرت نظامی، بازدارندگی، فناوری هسته‌ای، توان موشکی و مقابله با فشار خارجی به یکدیگر پیوند خوردند. حتی در سال‌های پایانی زندگی سیاسی او، در واکنش به جنگ ۲۰۲۵، زبان «ایران» و «ملت ایران» بیش از گذشته در گفتمان رسمی برجسته شد و ناظران نیز از بازتولید عناصر میهن‌پرستانه در گفتمان حکومت سخن گفتند.از این منظر، یکی از فرضیه‌های اصلی این مقاله آن است که خامنه‌ای نه به‌عنوان رهبر یک «ملی‌گرایی جدید»، بلکه به‌عنوان سیاستمداری بررسی شود که تلاش کرد از مفاهیم ملی‌گرایی دولتی و امنیت ملی، ابزاری برای مشروعیت‌بخشی، جلب توده‌ها در بحران‌ها و تقویت بقای دولت اسلامی بسازد. الگوی او گسستی ماهوی با ملی‌گرایی مصدق دارد؛ مصدق استقلال را در حاکمیت قانون، آزادی‌های سیاسی، پارلمان، توسعه داخلی و کنترل جامعه بر منابع کشور می‌دید، در حالی که در الگوی خامنه‌ای، استقلال به «امنیتی‌سازی مطلق»، بازدارندگی نظامی و قدرت مقاومت در برابر فشار خارجی تقلیل یافت.این تقلیل امنیتی از استقلال، بدون هزینه‌ی طبقاتی نبوده است. در حالی که حکومت، استقلال موشکی و منطقه‌ای را به‌عنوان دستاورد ملی عرضه می‌کند، ساختار اقتصادی داخلی در دهه‌های اخیر به سمت یک سرمایه‌داری رانتی، خصوصی‌سازی‌های غیرشفاف و فشار ساختاری بر طبقه کارگر و فرودستان حرکت کرده است. به بیان دیگر، بار اقتصادی حفظ این الگوی از «استقلال»، بیش از هر چیز بر دوش طبقات محروم جامعه افتاده است.در عین حال، این مقاله خامنه‌ای را صاحب قدرت مطلق فرض نمی‌کند. قرار نیست تمام تحولات چهار دهه جمهوری اسلامی به اراده یک نفر تقلیل داده شود. رهبر جمهوری اسلامی قدرت گسترده و منحصربه‌فردی در ساختار سیاسی ایران داشت، اما درون شبکه‌ای از نهادهای نظامی، روحانی، اقتصادی، امنیتی و سیاسی عمل می‌کرد. دولت‌های منتخب، مجلس، قوه قضائیه، سپاه، بازار، شبکه‌های اقتصادی و گروه‌های ذی‌نفوذ، هرکدام بخشی از مناسبات قدرت را در اختیار داشتند. بنابراین فهم جمهوری اسلامی مستلزم فهم یک «ساختار قدرت» است، نه فقط زندگی‌نامه و تصمیم‌های یک رهبر.همین مسئله در اقتصاد نیز اهمیت دارد. تورم، کاهش ارزش پول ملی، گرانی و بحران معیشتی را نمی‌توان با یک علت توضیح داد. تحریم‌ها و محدودیت‌های خارجی واقعاً هزینه‌های سنگینی بر اقتصاد ایران تحمیل کرده‌اند؛ اما این واقعیت نباید بهانه‌ای برای نادیده گرفتن سیاست‌های داخلی، کسری بودجه، ساختار بانکی، رانت، انحصار، فساد، تصمیم‌های ارزی، ناکارآمدی و منافع گروه‌های اقتصادی قدرتمند شود. مسئله واقعی، رابطه میان ساختار اقتصادی داخلی و فشارهای خارجی است و اینکه در این رابطه، هزینه‌ها چگونه میان طبقات مختلف جامعه توزیع می‌شوند.بنابراین این مقاله نه دفاع از جمهوری اسلامی است و نه بازتولید روایت‌های سطحی مخالفان آن. مسئله اصلی، فهم تاریخی ایران است؛ ایرانی که در آن ملی‌گرایی بارها میان دولت و جامعه، میان استقلال و آزادی، میان توسعه و عدالت، میان طبقه و ملت، میان دین و دولت و میان قدرت داخلی و فشار خارجی در حرکت بوده است.در نهایت، پرسش اصلی این نوشته یک چیز است: آیا می‌توان از «استقلال ملی» و «حاکمیت» دفاع کرد، بدون آنکه آزادی سیاسی، حقوق شهروندی و عدالت اجتماعی قربانی شوند؟ این مقاله تلاش می‌کند پاسخ را نه از طریق شعار، بلکه از خلال تاریخ بدهد؛ تاریخی که از نفت آغاز می‌شود، از کودتا عبور می‌کند، به انقلاب می‌رسد، در جمهوری اسلامی شکل تازه‌ای پیدا می‌کند و در بحران‌های قرن بیست‌ویکم دوباره با همان پرسش قدیمی روبه‌رو می‌شود: ایران چیست، منافع ملی را چه کسی تعریف می‌کند و چه کسی هزینه حفظ آن را می‌پردازد؟سپهر شادسپهر شادSun, 30 Aug 2026 19:08:08 +0330https://virgool.ir/@sepehr.h.17/زیرساخت-جنگ-و-منطق-سیاست-چرا-ساده-سازی-هزینه-های-تخریب-می-تواند-گمراه-کننده-باشد-j2m6cgdu06mrدر سال‌های اخیر، با گسترش جنگ‌های مدرن و تمرکز فزایندهٔ عملیات نظامی بر زیرساخت‌ها، بحث دربارهٔ نقش و اهمیت این زیرساخت‌ها در اقتصاد و زندگی اجتماعی بیش از گذشته مطرح شده است. در بسیاری از تحلیل‌ها گفته می‌شود که تخریب زیرساخت‌ها در جنگ، اگرچه خسارت‌بار است، اما در نهایت قابل جبران است و کشورها می‌توانند پس از پایان درگیری‌ها با سرمایه‌گذاری و بازسازی از آن عبور کنند. در مقابل، دیدگاهی دیگر هشدار می‌دهد که چنین نگاه‌هایی به‌طور خطرناکی خسارت‌های واقعی جنگ را کوچک جلوه می‌دهد و به عادی‌سازی ویرانی کمک می‌کند.این بحث از یک جهت کاملاً مهم و جدی است. زیرساخت‌ها صرفاً مجموعه‌ای از ساختمان‌ها و تجهیزات نیستند؛ آن‌ها شبکه‌ای پیچیده از سیستم‌های به‌هم‌پیوسته‌اند که امکان زندگی مدرن را فراهم می‌کنند. شبکه برق، خطوط انتقال گاز، سیستم حمل‌ونقل، مخابرات، اینترنت، سیستم‌های مالی و حتی زیرساخت‌های داده‌ای همگی در کنار یکدیگر کار می‌کنند تا یک جامعه بتواند به شکل پایدار فعالیت کند. تخریب بخشی از این شبکه‌ها می‌تواند اثراتی زنجیره‌ای ایجاد کند که بسیار فراتر از خسارت مستقیم اولیه است.با این حال، وقتی این واقعیت درست به نتیجه‌گیری‌های سیاسی تبدیل می‌شود، گاهی نوعی ساده‌سازی در استدلال رخ می‌دهد. در برخی نوشته‌ها چنین القا می‌شود که چون تخریب زیرساخت‌ها بسیار پرهزینه است و بازسازی آن‌ها زمان زیادی می‌برد، بنابراین هر گفتمانی که احتمال ادامه جنگ را مطرح کند، ناگزیر به نوعی کوچک‌شماری این خسارت‌ها متوسل شده است. این استدلال در نگاه اول قانع‌کننده به نظر می‌رسد، اما اگر دقیق‌تر بررسی شود، چند مسئلهٔ مهم در آن دیده می‌شود.نخست باید میان دو گزاره تفاوت گذاشت: «زیرساخت‌ها بسیار حیاتی هستند» و «هر جنگی که به زیرساخت آسیب بزند باید فوراً متوقف شود». گزارهٔ اول تقریباً بدیهی است و کمتر کسی در آن تردید دارد. اما گزارهٔ دوم نتیجه‌ای است که الزاماً از اولی به دست نمی‌آید. در سیاست بین‌الملل و تصمیم‌گیری‌های امنیتی، دولت‌ها همواره با موقعیت‌هایی روبه‌رو می‌شوند که در آن‌ها باید میان چند گزینهٔ پرهزینه یکی را انتخاب کنند. در چنین شرایطی گاهی تصمیم‌گیران به این نتیجه می‌رسند که تحمل خسارت‌های اقتصادی یا زیرساختی در کوتاه‌مدت، برای جلوگیری از پیامدهای بزرگ‌تر در آینده ضروری است.برای درک این مسئله می‌توان به نمونه‌های تاریخی متعددی نگاه کرد. در جنگ جهانی دوم، تقریباً تمام زیرساخت‌های صنعتی آلمان در بمباران‌های گسترده متفقین آسیب دید. شهرهایی مانند درسدن، هامبورگ و کلن به شدت ویران شدند و شبکه‌های حمل‌ونقل و تولید صنعتی از کار افتادند. با این حال، کمتر از دو دهه بعد، اقتصاد آلمان غربی به یکی از قدرتمندترین اقتصادهای جهان تبدیل شد؛ پدیده‌ای که بعدها به «معجزه اقتصادی آلمان» معروف شد. این مثال به معنای کم‌اهمیت بودن تخریب زیرساخت نیست، بلکه نشان می‌دهد که اقتصادها در برخی شرایط توان بازسازی و تطبیق قابل توجهی دارند.نمونهٔ مشابهی را می‌توان در ژاپن پس از سال ۱۹۴۵ مشاهده کرد. شهرهای صنعتی ژاپن در پایان جنگ تقریباً نابود شده بودند و زیرساخت‌های حمل‌ونقل و تولیدی به شدت آسیب دیده بود. با این حال، در فاصله‌ای نه‌چندان طولانی، این کشور توانست زیرساخت‌های جدیدی ایجاد کند و به یکی از قطب‌های صنعتی جهان تبدیل شود. بازسازی ژاپن نشان می‌دهد که تخریب فیزیکی زیرساخت‌ها الزاماً به معنای فروپاشی بلندمدت یک اقتصاد نیست.حتی در جنگ‌های معاصر نیز نمونه‌هایی از این پدیده دیده می‌شود. در جنگ ۲۰۰۶ لبنان، بسیاری از پل‌ها، فرودگاه‌ها و نیروگاه‌های این کشور هدف حملات هوایی قرار گرفتند. اما شبکهٔ اقتصادی لبنان ظرف چند سال توانست بخش قابل توجهی از این خسارت‌ها را جبران کند. در جنگ‌های یوگسلاوی در دهه ۱۹۹۰ نیز زیرساخت‌های صربستان بارها هدف حملات ناتو قرار گرفتند، اما بسیاری از آن‌ها در مدت نسبتاً کوتاهی بازسازی شدند.البته این مثال‌ها نباید باعث شود که از پیچیدگی واقعی زیرساخت‌ها غافل شویم. در اقتصاد مدرن، زیرساخت‌ها به شکل شبکه‌ای عمل می‌کنند. به عنوان مثال، یک نیروگاه برق تنها زمانی مفید است که شبکهٔ انتقال، سیستم توزیع، مراکز کنترل و مصرف‌کنندگان نیز فعال باشند. اگر یکی از این حلقه‌ها از کار بیفتد، کل سیستم ممکن است دچار اختلال شود. در سال ۲۰۰۳، قطع برق گسترده در آمریکای شمالی نشان داد که چگونه یک خطای نسبتاً کوچک در شبکهٔ برق می‌تواند میلیون‌ها نفر را برای ساعت‌ها یا حتی روزها بدون برق بگذارد. این حادثه در شرایط صلح رخ داد، اما نشان داد که زیرساخت‌ها تا چه اندازه به هم وابسته‌اند.از این نظر، هشدار دربارهٔ اهمیت زیرساخت‌ها کاملاً قابل درک است. با این حال، مسئلهٔ مهم این است که در برخی تحلیل‌ها، این هشدار به شکل یک نتیجه‌گیری سیاسی قطعی ارائه می‌شود. گویی اگر کسی معتقد باشد که یک کشور می‌تواند در برابر خسارت‌های زیرساختی مقاومت کند یا آن‌ها را بازسازی کند، حتماً در حال کم‌اهمیت جلوه دادن رنج اجتماعی ناشی از جنگ است. چنین برداشتی می‌تواند به نوعی ساده‌سازی در تحلیل منجر شود.مشکل دیگر به نحوهٔ مقایسهٔ دیدگاه‌های مختلف برمی‌گردد. گاهی در این بحث‌ها گفته می‌شود که دو گروه کاملاً متفاوت — کسانی که از فشار خارجی یا حمله نظامی دفاع می‌کنند و کسانی که از مقاومت در برابر آن سخن می‌گویند — در یک نقطه به هم می‌رسند: هر دو تخریب زیرساخت‌ها را بی‌اهمیت جلوه می‌دهند. اما این مقایسه می‌تواند گمراه‌کننده باشد. دو گروه ممکن است دربارهٔ یک پدیدهٔ مشترک صحبت کنند، اما دلایل و اهدافشان کاملاً متفاوت باشد. برای مثال، ممکن است یک تحلیلگر بگوید اقتصاد یک کشور توان بازسازی خسارت‌ها را دارد، در حالی که فرد دیگری همان تخریب را به عنوان ابزاری برای فشار سیاسی توجیه کند. این دو موضع از نظر اخلاقی و سیاسی یکسان نیستند، حتی اگر در ظاهر به یک نتیجهٔ مشابه اشاره کنند.علاوه بر این، در برخی نقدها موضع طرف مقابل به شکلی بازسازی می‌شود که ضعیف‌تر از آن چیزی است که در واقع مطرح شده است. برای نمونه، اگر یک اقتصاددان بگوید که تخریب برخی تأسیسات در مقیاس کلان اقتصاد قابل جبران است، این لزوماً به معنای «بی‌اهمیت بودن» آن خسارت‌ها نیست. تفاوت میان «قابل جبران بودن» و «بی‌اهمیت بودن» تفاوتی اساسی است. اگر این تمایز نادیده گرفته شود، بحث به‌جای تحلیل دقیق، به جدل خطابی تبدیل می‌شود.از سوی دیگر، در بررسی پیامدهای جنگ باید به این نکته توجه کرد که هزینه‌های تخریب زیرساخت‌ها در جامعه به شکل برابر توزیع نمی‌شود. در بسیاری از جنگ‌ها، گروه‌های کم‌درآمد بیشترین آسیب را از قطع برق، اختلال در حمل‌ونقل یا تخریب خدمات عمومی می‌بینند. وقتی یک نیروگاه از کار می‌افتد یا شبکهٔ آب‌رسانی مختل می‌شود، این محله‌های فقیرتر هستند که سریع‌تر با بحران روبه‌رو می‌شوند. در جنگ عراق در دهه ۱۹۹۰ و سال‌های بعد از آن، تخریب زیرساخت‌های آب و برق تأثیر شدیدی بر زندگی روزمرهٔ مردم عادی گذاشت، در حالی که بخش‌هایی از طبقات مرفه توانستند با منابع خصوصی بخشی از این مشکلات را جبران کنند.در نهایت باید گفت که بحث دربارهٔ زیرساخت‌ها در جنگ، بحثی پیچیده و چندبعدی است. از یک سو، نمی‌توان اهمیت این شبکه‌های حیاتی را نادیده گرفت. تخریب زیرساخت‌ها می‌تواند زندگی میلیون‌ها نفر را مختل کند و بازسازی آن‌ها گاه سال‌ها زمان ببرد. از سوی دیگر، تحلیل این مسئله تنها با تکیه بر یک عامل — یعنی میزان خسارت فیزیکی — کامل نمی‌شود. در تصمیم‌گیری‌های سیاسی، عوامل دیگری مانند موازنه قدرت، امنیت ملی، ظرفیت اقتصادی برای بازسازی و حتی حمایت‌های بین‌المللی نیز نقش تعیین‌کننده دارند.بنابراین شاید دقیق‌تر باشد که به جای دوگانهٔ سادهٔ «کوچک‌شماری زیرساخت» در برابر «بزرگ‌نمایی آن»، بحث را در چارچوبی گسترده‌تر ببینیم. زیرساخت‌ها بی‌تردید ستون فقرات زندگی مدرن هستند و تخریب آن‌ها پیامدهای عمیقی دارد. اما در عین حال، تاریخ نشان می‌دهد که جوامع گاهی توان بازسازی و سازگاری چشمگیری دارند. تحلیل واقع‌بینانهٔ جنگ باید هر دو سوی این واقعیت را در نظر بگیرد: هم شکنندگی شبکه‌های حیاتی و هم ظرفیت انسان‌ها و اقتصادها برای بازسازی آنچه ویران شده است.اردیبهشت ۱۴۰۵:::سپهر شادسپهر شادFri, 24 Apr 2026 11:24:13 +0330https://virgool.ir/@sepehr.h.17/هستی-شناسیِ-فوریت-کالبدشکافی-زوال-استمرار-در-عصر-سرمایه-h4fuzitsthkwسیطره «امر فوری» بر حیات انسانی، نه یک انتخاب فرهنگی، بلکه محصول گریزناپذیر منطق انباشت در جهان مدرن است؛ وضعیتی که می‌توان آن را ظهور «انسان مایکروویوی» نامید. پدیده نسل مایکروویوی بیش از آنکه توصیفی برای تفاوت‌های رفتاری میان‌نسلی باشد، بیانگر یک جهش در منطق انباشت سرمایه و نحوه تسخیر زمانِ زیسته توسط زمانِ مکانیکی است. اگر در دوران صنعتی، استثمار در محدوده‌ کارخانه و از طریق دزدیدن ارزش اضافیِ نیروی کار تعریف می‌شد، در عصر متأخر، سرمایه‌داری به درون سیناپس‌های عصبی و درک ما از زمان نفوذ کرده است. این استعاره، بیانگر حذف «فرآیند» به نفع «نتیجه» است؛ وضعیتی که در آن هرگونه وقفه، صبوری یا ممارست، به عنوان یک هزینه اضافی و مانعی بر سر راه نرخ سود تلقی می‌شود.در تحلیل ساختاری، سرعت گردش سرمایه رابطه‌ای مستقیم با نرخ سود دارد و هرچه فاصله میان تولید، توزیع و مصرف کوتاه‌تر شود، انباشت سریع‌تر رخ می‌دهد. دنیای مدرن برای بقای خود مجبور بود انسانی را خلق کند که نه تنها کالا را سریع مصرف می‌کند، بلکه میل او نیز باید به سرعت ارضا شود تا میل بعدی بلافاصله متولد گردد. دیوید هاروی در نظریه «فشرده‌سازی زمان-فضا» به خوبی توضیح می‌دهد که چگونه تکنولوژی‌های نوین، فواصل مکانی را حذف کرده و زمان را چنان فشرده‌اند که گویی همه‌چیز در یک لحظه ابدی رخ می‌دهد. این فشرده‌سازی، ارزش مصرف را که ماهیتی کیفی و زمان‌مند دارد، در پای ارزش مبادله که کمی و لحظه‌ای است، قربانی کرده است. در این سیستم، غذایی که در مایکروویو داغ می‌شود یا اطلاعاتی که در ۳۰ ثانیه بلعیده می‌شود، فاقد اصالتِ فرآیند تولید هستند و ما با نسلی روبرو هستیم که توسط ماشینیسم سرمایه‌داری قالب گیری شده تا صبر را به عنوان یک نقص فنی در سیستم ببیند.والتر بنیامین میان دو مفهوم تجربه عمیق و موروثی و تجربه لحظه‌ای و شوک‌آور تمایز قائل بود؛ انسان مایکروویوی، غرق در تجربیات لحظه‌ای است و شبکه‌های اجتماعی و الگوریتم‌های پاداش آنی، بازه تمرکز توده‌ها را به شدت کاهش داده‌اند. اینجا با یک بیگانگی مضاعف روبرو هستیم؛ بیگانگی نسبت به تفکر. وقتی مطالعه یک کتاب تئوریک جای خود را به ورق زدن سریعِ اسلایدهای مجازی می‌دهد، قدرتِ سنتز و پیوند زدن پدیده‌ها از بین می‌رود. ذهن مایکروویوی، اطلاعات را گرم می‌کند اما آن‌ها را هضم نمی‌کند. این فقدان عمق، تصادفی نیست؛ سیستمی که بر پایه استثمار بنا شده، از توده‌ای که قدرت تحلیل دیالکتیکی و ریشه‌ای داشته باشد می‌ترسد. بنابراین، فرهنگ مایکروویوی ابزاری انضباطی برای سطحی‌نگه داشتن جامعه است.تأثیر این وضعیت بر کنشگری سیاسی، ویرانگر است و اعتراضات در عصر مایکروویوی، از الگوی اتم پخته شده تبعیت می‌کنند: سریع داغ می‌شوند، به نقطه جوش می‌رسند و به محض اینکه با مقاومتِ زمان‌مندِ ساختار قدرت روبرو می‌شوند، به سرعت سرد شده و به انجماد و نیهیلیسم می‌رسند. در این فضا، سیاست از یک فعالیت سازمان‌یافته و طبقاتی، به یک مصرف فرهنگی تبدیل شده است. گای دبور در «جامعه نمایش» هشدار داده بود که در جهان مدرن، تصویر جایگزین واقعیت می‌شود. در اعتراضات معاصر، گرفتن یک عکس نمادین یا ترند کردن یک هشتگ، به غلط به عنوان پیروزی تعبیر می‌شود. این سیاستِ پروژه‌ای در تضاد مطلق با سیاستِ فرآیندی است. تغییر ساختار قدرت، نیازمندِ ساختن نهاد، آموزش کادر، و استمرار در اعتصابات است؛ کارهایی که هیچ‌کدام در مایکروویوِ رسانه‌ها جذاب یا سریع به نظر نمی‌رسند. قدرت حاکم با درک این روحیه، از استراتژی خرید زمان استفاده می‌کند؛ چرا که می‌داند اگر یک هفته مقاومت کند، موجِ هیجانیِ این نسل فروکش خواهد کرد، زیرا آن‌ها برای یک نبرد فرسایشی و طولانی‌مدت تربیت نشده‌اند. سرخوردگی پس از اعتراضات، محصول همین توقعِ ارضای آنیِ سیاسی است.تأمل در جنبش‌های «بهار عربی» یا اعتراضات جلیقه‌زردها در فرانسه نشان می‌دهد که چگونه نبودِ یک افق زمانی بلندمدت، منجر به بلعیده شدنِ شور و خشمِ توده‌ها توسط ساختارهای صبورِ قدرت شد. در واقع، قدرت مستقر، با صبری استراتژیک به نظاره می‌نشیند تا حرارت اولیه «لحظه مایکروویوی» به پایان برسد. تئودور آدورنو و ماکس هورکهایمر در نقد صنعت فرهنگ به درستی اشاره کردند که سیستم، حتی نارضایتی را هم به کالا تبدیل می‌کند. در دنیای مایکروویوی، شورش خود به یک مد تبدیل می‌شود و خشم توده‌ها در بسته‌بندی‌های شکیل تخلیه می‌شود بدون آنکه تغییری در مناسبات تولید ایجاد شود. این نسل، به دلیل بمباران اطلاعاتی، دچار نوعی توهم آگاهی است و فکر می‌کند چون درباره همه‌چیز یک پاراگراف خوانده، پس حقیقت را می‌داند. این دانشِ فست‌فودی، راه را بر شک کردن و پرسشگری بنیادین می‌بندد. رادیکالیسم مستلزم ایستادن، تأمل کردن و کندن زمین است؛ اما در منطق مایکروویوی، ایستادن مساوی با عقب ماندن از بازار است.از سوی دیگر، جامعه مایکروویوی، جامعه‌ای است که در آن دیگری به مثابه یک ابزارِ سریع برای رفع نیاز دیده می‌شود. روابط انسانی نیز مایکروویوی شده‌اند: سریع شروع می‌شوند، با حرارتِ کاذب پیش می‌روند و به محض بروز اولین چالش، دور انداخته می‌شوند. این فرسایشِ پیوندهای پایدار، مانع بزرگی بر سر راه همبستگی طبقاتی است. زیگمونت باومن در بحث مدرنیته سیال توضیح می‌دهد که چگونه پیوندها در این عصر، سست و ناپایدار شده‌اند تا هیچ‌چیز مانع حرکت سیالِ سرمایه نشود. نقد نسل مایکروویوی نباید به معنای ملامت اخلاقی باشد، بلکه باید به عنوان افشای یک جنایت ساختاری دیده شود که در آن آینده به نفع حالِ مصرفی مصادره شده است. این بحران در لایه آموزش نیز خود را به شکل حذف علوم انسانی و تئوری‌های انتزاعی نشان می‌دهد؛ چرا که سرمایه به دنبال تکنسین‌هایی است که «چگونه» را بدانند اما هرگز نپرسند «چرا». آموزش مایکروویوی به دنبال مهارت‌آموزی سریع برای بازار کار است، نه پرورش سوژه‌ای که زمان را برای اندیشیدن به عدالت صرف کند.راه رهایی در خلق یک زمان‌مندی جدید و بازپس‌گیری حق بر زمان است. ما نیازمندِ سیاستی هستیم که به جای هیجان‌های لحظه‌ای، بر آموزش عمیق، سازمان‌دهی شورایی و استمرارِ لجوجانه استوار باشد. باید پذیرفت که تبر زدن به ریشه‌های تنومندِ استثمار، با دکمه‌های مایکروویو ممکن نیست و صبرِ انقلابی خود یک ابزار مبارزه است. تنها زمانی که توده‌ها بتوانند زمان را از چنگال بازار بیرون بکشند و آن را صرفِ ساختنِ آگاهانه روابط و نهادهای خود کنند، مایکروویوِ سرمایه‌داری از کار خواهد افتاد. برای گذار از این وضعیت، باید از واکنش به سمت کنش حرکت کرد؛ کنشی که ریشه در اراده‌ای دارد که می‌داند برای پختنِ تاریخ، حرارتِ لحظه‌ای کافی نیست، بلکه باید آتش را تا صبحِ پیروزی شعله‌ور نگه داشت. این ایستادگی در برابر شتاب، نه یک محافظه‌کاری، بلکه رادیکال‌ترین عمل سیاسی در عصر حاضر است؛ چرا که ضرباهنگِ قلبِ توده‌ها را با زمانِ رهایی تنظیم می‌کند، نه با ساعتِ مچیِ سرمایه‌دار. رهایی از قفس مایکروویوی، مستلزم بازیابی قدرتِ «نه» گفتن به سرعتِ تحمیلی و بازگشت به میدان‌های نبردِ واقعی است؛ جایی که تغییر، نه یک نمایش زودگذر، بلکه یک ساختنِ صبورانه و دیالکتیکی است.زمستان 1404سپهر شادسپهر شادFri, 27 Feb 2026 18:53:55 +0330https://virgool.ir/@sepehr.h.17/نقابِ-هویت-بر-چهره-ی-بحران-چرا-مخالفان-مان-را-دشمن-می-بینیم-zk8coepi5llgفضای سیاسی و اجتماعی ایران معاصر، بازتاب‌دهنده تلاقی بحران‌های ساختاری و تضادهای عمیقی است که در لفافه‌ای از تنش‌های هویتی پیچیده شده است. یکی از مخاطره‌آمیزترین ویژگی‌های این گذار تاریخی، تشدید فرآیند قطبی‌شدگی و ظهور الگوهای رفتاری است که از نظر ریخت‌شناسی به ناسیونالیسم افراطی و گرایش‌های شبه‌فاشیستی تقرب می‌جویند. اگرچه این پدیدارها هنوز در قالب تشکیلاتیِ فاشیسم کلاسیک قرن بیستمی صلب نشده‌اند، اما در ساحت فرهنگ سیاسی و روان‌شناسی جمعی، همان مکانیسم‌های حذف و طرد را بازتولید می‌کنند. در این اتمسفر ملتهب، گفتمان‌های سیاسی به جای تمرکز بر برنامه‌های ایجابی، تضادهای طبقاتی و نقدهای ساختاری به مناسبات قدرت، عمدتاً حول هویت‌های نمادین و برچسب‌زنی‌های تحقیرآمیز صورت‌بندی می‌شوند؛ فرآیندی که پیامد مستقیم آن، ویرانی ساحت گفت‌وگوی عمومی و اضمحلال همبستگی ارگانیک اجتماعی است.در این دوره، برچسب‌زنی نه یک لغزش زبانی، بلکه به مثابه تکنولوژی اصلی مبارزه سیاسی و ابزاری برای «غیرسازی» عمل می‌کند. رواج گسترده واژگانی چون «چپول»، «خائن»، «مزدور» یا «ایران‌ستیز» برای منکوب کردن هر آن کسی که با کلان‌روایتِ جریان سیاسی غالب همسو نیست، نشان‌دهنده تلاشی سیستماتیک برای بی‌اعتبارسازیِ هستی‌شناختیِ مخالف است. این استراتژی، دقیقاً یادآور مفاهیم هانا آرنت در کتاب توتالیتاریسم است؛ جایی که او توضیح می‌دهد چگونه رژیم‌های اقتدارگرا ابتدا با استفاده از پروپاگاندا، واقعیت را تحریف کرده و سپس با تبدیل «رقیب سیاسی» به «دشمن وجودی»، راه را برای حذف فیزیکی او هموار می‌کنند. در تاریخ جهان، نمونه‌ی بارز این رفتار را در آلمان دهه ۱۹۳۰ می‌بینیم؛ جایی که نازی‌ها با برچسب زدن به روشنفکران و چپ‌گرایان تحت عنوان «عناصر ضدآلمانی»، آن‌ها را از دایره ملت خارج کردند. همچنین در جریان «مک‌کارتیسم» در آمریکای دهه ۱۹۵۰، برچسب «کمونیست» به ابزاری تبدیل شد تا هرگونه نقد اجتماعی و حق‌طلبی کارگری به عنوان خیانت به وطن سرکوب شود. در ایران امروز نیز، وقتی منتقدِ ساختارهای اقتصادی یا سیاسی با عناوینی نظیر «عامل بیگانه» یا «چپولِ خائن» نواخته می‌شود، هدف نه نقد اندیشه او، بلکه خفه کردن صدای او در نطفه است. این وضعیت، امکان هرگونه فهم متقابل را به نفع خشونت کلامی مصادره می‌کند.از منظر تحلیل سوسیالیستی، این الگوهای رفتاری صرفاً محصول بدسلیقگی سیاسی نیستند، بلکه ریشه در بحران بازتولید اجتماعی دارند. آنتونیو گرامشی، نظریه‌پرداز ایتالیایی، در تبیین مفهوم هژمونی معتقد بود که طبقات حاکم برای حفظ قدرت، نیاز دارند منافع خود را به عنوان «منافع عمومی» جلوه دهند. در ایران، در شرایطی که جامعه با بحران‌های اقتصادی خردکننده، زوال طبقه متوسط و بی‌اعتمادی بنیادین به نهادهای رسمی روبه‌روست، انرژی نارضایتی عمومی مستعد انحراف است. در اینجا، پوپولیسم راست‌گرا با استفاده از ابزار ناسیونالیسم افراطی، نارضایتیِ ناشی از شکاف‌های طبقاتی را به سمت دشمن‌سازی‌های موهوم هدایت می‌کند. وقتی یک قطب سیاسی، مخالفان را تهدیدی برای کیان هویت ملی معرفی می‌کند، در واقع تضادهای واقعی میان نیروهای کار و صاحبان سرمایه را در پسِ نقاب هویت‌گرایی پنهان می‌سازد. به عنوان مثال، در بحران‌های اقتصادی اخیر، به جای پرسشگری از سیاست‌های نئولیبرالی و خصوصی‌سازی‌های رانتی، بخشی از فضای رسانه‌ای عامدانه نوک پیکان حملات را به سمت «افغانستانی‌ستیزی» یا حمله به «اقلیت‌ها» و «روشنفکران عدالت‌خواه» کج می‌کند تا ذهن توده‌ها از منشأ اصلی استثمار منحرف شود. این دقیقاً همان دامی است که در جریان نهضت ملی شدن نفت یا تحولات منتهی به انقلاب ۵۷ پهن شد و تضادهای واقعیِ طبقاتی را تحت‌الشعاعِ نبرد هویتی قرار داد.تئودور آدورنو در مطالعات خود پیرامون «شخصیت اقتدارطلب»، نشان داد که چگونه سرخوردگی‌های اجتماعی می‌تواند توده‌ها را به سمت وفاداری مطلق به یک «رهبر نجات‌بخش» سوق دهد. در ایران فعلی، نشانه‌های این تمایل در فضای مجازی و محافل سیاسی به وضوح دیده می‌شود. این تمایل خود را در سه ساحت نشان می‌دهد: نخست، تقدس‌بخشی به لیدرها و تبدیل شدن چهره‌های سیاسی به بت‌های غیرقابل نقد که هرگونه پرسش از آن‌ها توهین به مقدسات ملی تلقی می‌شود. دوم، رمانتیزه کردن خشونت و تشویق به برخورد قهرآمیز با مخالفان تحت لوای «پاکسازی میهن»؛ و سوم، ساده‌سازی مفرط که طی آن مشکلات پیچیده ساختاری مانند ناترازی بانکی یا تورم سیستماتیک، صرفاً به «خیانت عده‌ای خاص» یا «توطئه چپ‌ها» تقلیل می‌یابد. این‌ها همان مؤلفه‌هایی هستند که در شوروی دوران استالین تحت عنوان «تصفیه‌های بزرگ» رخ داد؛ جایی که هرگونه زاویه گرفتن از خط رسمی حزب، با برچسب «تروتسکیست» پاسخ داده می‌شد. مشابه این وضعیت را در روان‌شناسی حاکم بر طرفداران «برگزیت» در بریتانیا یا جنبش «ماگا» در آمریکا نیز می‌بینیم که در آن، خشم ناشی از فقر ساختاری به سمت تنفر از «دیگری» هدایت می‌شود.برخورد با چنین انحطاط فرهنگی، فراتر از توصیه‌های اخلاقی، نیازمند تغییر در زیربنای اجتماعی و ایجاد سنگرهای مدنی است. احیای تشکل‌های صنفی و کارگری ضرورتی حیاتی است، چرا که این نهادها می‌توانند منافع واقعی و مادی مردم را از هویت‌های انتزاعی تفکیک کنند؛ مثلاً وقتی کارگران یک کارخانه فارغ از تعلقات قومی یا زبانی برای دستمزد خود مبارزه می‌کنند، در واقع در حال درهم‌شکستنِ برچسب‌های کاذب هستند. همچنین، کاهش نابرابری ساختاری و فراهم کردن حداقل‌های رفاهی، ترس از دیگری را کاهش داده و جامعه را نسبت به پروپاگاندای راست‌گرای افراطی مصون می‌کند. در کنار این‌ها، تقویت سواد رسانه‌ای و شناخت مکانیسم‌های پروپاگاندای گوبلزی در آلمان یا وزارت حقیقت در رمان‌های اورول، می‌تواند شهروندان را در برابر برچسب‌زنی‌های مدرن مجهز کند. به عنوان مثال، درک اینکه چگونه رسانه‌های جریان اصلی با تکرار واژگانی خاص، «دشمن‌تراشی» می‌کنند، گام اول در بازپس‌گیری عقلانیت سیاسی است.در نهایت، باید بر این اصل بنیادین پای فشرد که مخالف، دشمن نیست. مشروعیت‌بخشی به حقِ نقد، نه یک فضیلت اخلاقی، بلکه یک ضرورت ساختاری برای بقای جامعه است. اگر چرخه‌ی تقدس‌بخشی، طرد و خشونت کلامی متوقف نشود، این روند می‌تواند جامعه را به سوی نسخه‌ای مدرن از تمامیت‌خواهی سوق دهد؛ جایی که قدرت سیاسیِ غیرپاسخگو در پسِ هیاهوی پرچم‌ها و هویت‌ها، به بازتولیدِ سلطه‌ی خود ادامه می‌دهد. خطر واقعی در ایران امروز نه فقط ظهور یک گروه تندرو، بلکه فاشیستی شدنِ روانِ جمعی است که در آن، گفتگو می‌میرد و سیاست به منازعه‌ای خونین بر سر توهمات بدل می‌گردد. همان‌طور که تاریخ نشان داده، بهایِ سکوت در برابرِ برچسب‌زنی، همیشه فروپاشیِ تمدنی بوده است. زمستان 1404سپهر شادسپهر شادWed, 25 Feb 2026 10:25:04 +0330https://virgool.ir/@sepehr.h.17/هستی-شناسیِ-قیام-و-تله-ی-بازتولید-چرا-بدون-سازمان-دهیِ-طبقاتی-تنها-مدیرانِ-استثمار-تغییر-می-کنند-mawjl7mk0snxکتاب «آیا قیام کردن بی‌فایده است؟» اثر میشل فوکو، در میانه غوغای انقلاب ۱۹۷۹ ایران، پرسشی را مطرح می‌کند که بیش از آنکه سیاسی باشد، هستی‌شناختی است. فوکو با شیفتگی نسبت به لحظه انفجار اراده توده‌ها، قیام را به مثابه یک «گسست» از تاریخ ستایش می‌کند؛ لحظه‌ای که سوژه انسانی زنجیر اطاعت را پاره می‌کند و فارغ از هرگونه محاسبه عقلانیِ ابزاری، علیه نظم مستقر می‌شورد. اما نقد صریح و رادیکال به این نگاه، دقیقاً از همان‌جایی آغاز می‌شود که فوکو ایستاده است: در لبه‌ی پرتگاهِ «خودپوییِ بی‌برنامه». تحلیلِ عمیقِ مبتنی بر اقتصاد سیاسی و تجربه‌ی زیسته‌ی جوامع تحت استبداد، نشان می‌دهد که اگر قیام صرفاً به عنوان یک «لحظه ناب» و بدون ریشه‌های سازمان‌یافته در دل طبقه مولد (کارگران و محرومان) در نظر گرفته شود، چیزی جز بازتولیدِ همان مکانیسم‌های سلطه با بازیگران جدید نخواهد بود. قیام بدون سازمان‌دهیِ طبقاتی، مانند فوران آتشفشانی است که مسیر رودخانه‌ها را تغییر می‌دهد اما ماهیتِ ویرانگر زمین را ثابت نگه می‌گذارد. نقد اصلی به فوکو اینجاست که او بر «چگونه لرزاندنِ قدرت» تمرکز می‌کند، اما از «چگونه ساختنِ قدرتِ جایگزین» غفلت می‌ورزد. در بطن هر جنبش اجتماعی، اگر موتور محرک نه از سوی سازمان‌دهیِ مستقلِ طبقاتی، بلکه از سوی هیجاناتِ سیال و بدون کادر هدایت شود، قیام به راحتی توسط نیروهایی که «سازمان‌دهیِ سایه» را در اختیار دارند، مصادره می‌شود. آنچه در تاریخ معاصر بارها تکرار شده، همین چرخه معیوب است: توده‌ها هزینه می‌دهند، خیابان را تسخیر می‌کنند و سیستم را به زانو درمی‌آورند، اما چون در فردای پیروزی، ابزاری برای مدیریتِ اشتراکیِ اقتصاد ندارند، فضا را برای کسانی باز می‌گذارند که تنها با تغییر شعارها، همان ساختار استثمارگرِ پیشین را بازتولید می‌کنند. این همان نقطه‌ای است که در آن «قیام» به جای آنکه پلی به سوی رهایی باشد، به «تله‌ای برای بازسازیِ استبداد» تبدیل می‌شود.برای درک ضرورت این سازمان‌دهی، باید به الگوهای تاریخی شوراهای کارگری نگریست که در مقاطعی از تاریخ، بدیلی واقعی برای قدرت دولتی ارائه دادند. در انقلاب ۱۹۱۷ روسیه (پیش از انحرافات بعدی) و یا در «کمون پاریس»، قیام نه یک انفجار کور، بلکه محصولِ به کنترل درآوردنِ ابزار تولید توسط کسانی بود که چرخ‌های جامعه را می‌چرخاندند. تفاوت بنیادین میان یک قیامِ صرف و یک انقلاب ساختاری در اینجاست که در الگوی شورایی، کارگر در همان لحظه‌ای که علیه حاکم می‌شورد، همزمان در حال تمرینِ «اداره کردن» است. او منتظر نمی‌ماند تا الیت‌های جدید برایش برنامه‌ریزی کنند، بلکه از طریق هسته‌های محلی و کارخانه‌ای، قدرت را از پایین مفصل‌بندی می‌کند. بدون این زیرساختِ تشکیلاتی، قیام همواره به زایمانِ جنینی ناقص منجر می‌شود که بلافاصله توسط دایگانِ سرمایه‌داری و بوروکراسی بلعیده می‌شود. جوهر قیامِ رادیکال و واقعی، نه در میدان‌های شهر، بلکه در کارخانه‌ها و محلاتِ فرودست شکل می‌گیرد. تا زمانی که قیام از دلِ تضادِ طبقاتی نجوشد و طبقه کارگر به عنوانِ ستون فقراتِ تغییر، قدرتِ فلج کردنِ چرخه تولید را به دست نگیرد، قدرتِ سیاسی در سطح باقی می‌ماند. قیامِ طبقه متوسط ممکن است برای آزادی‌های مدنی باشد، اما این قیامِ محرومان است که ساختارِ مالکیت را نشانه می‌رود. سازمان‌دهیِ طبقاتی، «زمان» را در اختیار می‌گیرد؛ برخلاف قیام‌های خودپو که با خسته شدنِ جمعیت فروکش می‌کنند، سازمان‌دهیِ شورایی و منضبط، توانِ ایستادگی در برابر نبردهای فرسایشی را دارد. سیستم‌های مدرنِ قدرت با آگاهی از این موضوع، تمام توان خود را به کار می‌گیرند تا میان «مطالبات سیاسی» و «ریشه‌های طبقاتی» فاصله بیندازند. آن‌ها ترجیح می‌دهند با قیامی مواجه شوند که فاقدِ سرِ تشکیلاتی است، زیرا می‌دانند این‌گونه قیام‌ها دیر یا زود در منطقِ سرمایه ادغام خواهند شد.تجربه‌ی تاریخی شوراهای ایران در سال ۵۷ (کمیته‌ها و شوراهای کارگری در نفت، نساجی، کفش ملی و راه‌آهن) گواهی بر این مدعاست که توده‌ها به طور غریزی به سمت اداره‌ شورایی متمایل می‌شوند. در آن برهه، کارگران با به دست گرفتن کنترل کارخانه‌ها، نه تنها علیه مدیریتِ فراری، بلکه علیه منطقِ استثمار شوریدند. اما فقدان یک افق تئوریک منسجم و فشار الیت‌های سیاسی که تشنه‌ی جایگزینیِ قدرت بودند، باعث شد این هسته‌های خودگردان به نفع بوروکراسیِ متمرکزِ جدید سرکوب، منحل یا در نهادهای دولتی ادغام شوند. مکانیسم مصادره قیام توسط الیت‌های جدید دقیقاً از طریق «تکنوکراتیزه کردنِ» تغییر رخ می‌دهد؛ آن‌ها با این استدلال که «اداره مملکت تخصص می‌خواهد»، توده‌ها را به خانه‌ها می‌فرستند تا همان مناسبات اقتصادی رانتی و سرمایه‌دارانه را با نامی دیگر احیا کنند. در واقع، الیت‌های جدید (چه لیبرال و چه بوروکرات) به عنوان ضربه‌گیرِ سیستم عمل می‌کنند تا مانع از آن شوند که قیام به لایه‌های مالکیت نفوذ کند. این الیت‌ها با استفاده از خلأ سازمان‌دهیِ مستقلِ فرودستان، بلافاصله مهارِ ابزارهای کلیدی نظیر بانک‌ها، رسانه‌ها و قوای قهریه را به دست می‌گیرند تا تضمین کنند که انباشت سرمایه متوقف نگردد.بنابراین، ادعای فوکو مبنی بر اینکه قیام کردن ارزش ذاتی دارد، تنها نیمی از حقیقت است. نیمه دیگر و حیاتی‌تر این است که قیام کردن بدون آمادگی برای «اداره کردنِ» جامعه، نوعی قمار با خونِ فرودستان است. بازتولید سیستم با نفرات جدید، محصول مستقیمِ فقدانِ «تئوریِ جایگزین» و «تشکلِ پیشرو» در لحظه‌ی فروپاشی است. اگر کارگران و مزدبگیرانِ جامعه، پیش از لحظه‌ی قیام، شبکه‌های همبستگی و شوراهای خودگردانِ خود را نساخته باشند، پس از پیروزی به ناچار به همان بروکراسیِ سابق و همان بانک‌ها و همان ساختارهای امنیتی متوسل خواهند شد. در واقع، استبداد فقط در چهره‌ی دیکتاتور خلاصه نمی‌شود، بلکه در «روابطِ تولید» و نحوه توزیعِ ثروت نهفته است. اگر قیام نتواند این روابط را واژگون کند، تنها موفق شده است مدیرانِ استثمار را جابه‌جا کند. اینجاست که ضرورتِ گذار از «خودپویی» به «سازمان‌دهیِ منضبط» عیان می‌شود. ما نیازمندِ مدلی از کنش هستیم که در آن، لحظه‌ی قیام، نه یک پایان، بلکه اوجِ فرآیندی باشد که از سال‌ها پیش در رگ‌های طبقات محروم ریشه دوانده است. تنها در این صورت است که قیام نه یک عملِ «بی‌فایده»، بلکه یک جراحیِ تاریخیِ موفق برای پایان دادن به چرخه سلطه خواهد بود. رهایی نه از صندوق‌های رأیِ هدایت‌شده و نه از شورش‌های کور، بلکه از مسیری می‌گذرد که در آن آگاهیِ طبقاتی و قدرتِ سازمان‌یافته‌ی توده‌ها، اجازه ندهد که میوه‌ی مبارزه توسطِ همان سیستمِ سابق با نقاب‌های جدید چیده شود. پیروزی نهایی نه در روزِ فرارِ حاکم، بلکه در روزی رقم می‌خورد که شوراها و تشکل‌های مستقلِ محرومان، کنترلِ واقعیِ سرنوشتِ اقتصادی و اجتماعی خود را به دست گیرند و سدِ راهِ بازتولیدِ بوروکراسی و سرمایه شوند.برای خروج از این چرخه‌ی فرسایشی، طراحیِ یک نقشه راه عملی برای احیای قدرتِ طبقاتی ضرورت دارد. این نقشه راه از تشکیل «هسته‌های مخفی و نیمه‌علنی مقاومت» در بطنِ مراکز تولید آغاز می‌شود؛ هسته‌هایی که وظیفه‌شان نه تنها اعتراض، بلکه آموزشِ مدیریتِ شورایی است. در لحظه‌ی فروپاشیِ نظم قدیم، این هسته‌ها باید بلافاصله به عنوان «دولتِ در سایه» عمل کرده و کنترلِ منابع استراتژیک (انرژی، نان و رسانه) را پیش از آنکه الیت‌های جدید وارد معامله شوند، در اختیار بگیرند. مدیریتِ شوراییِ منابع، با حذفِ واسطه‌های مالی و تبدیلِ «سود» به «تأمینِ نیازهای جمعی»، تنها راهی است که می‌تواند تضمین کند ثروتِ ملی دوباره به جیبِ الیت‌های نوکیسه سرازیر نخواهد شد. این فرآیند، نه یک آرمان‌گراییِ دور، بلکه تنها استراتژیِ عقلانی برای پایان دادن به بیهودگیِ قیام‌هایی است که در مایکروویوِ تاریخ داغ می‌شوند و در سرمایِ استبدادِ جدید منجمد می‌گردند.زمستان 1404سپهر شادسپهر شادMon, 23 Feb 2026 08:14:09 +0330https://virgool.ir/@sepehr.h.17/وقتی-پرسش-تهدید-می-شود-xhtwmdwza67wآنچه در سال‌های اخیر و به‌ویژه در هفته‌های گذشته در ایران تجربه می‌شود، صرفاً یک رویداد سیاسی یا یک خیزش اجتماعی به معنای کلاسیک آن نیست، بلکه برهم‌افتادگی لایه‌های عمیق‌تری از رنج‌های انباشته، زخم‌های درمان‌نشده، خشم‌های فروخورده و تلاش برای معنا دادن به درد است. در چنین وضعیتی، سیاست نه به‌عنوان یک ابزار سامان‌دهنده‌ی جمعی، بلکه به‌مثابه تنها زبان باقی‌مانده برای فریاد زدن رنج عمل می‌کند. اینجاست که مرز میان همدلی، پرسش‌گری و خشونت کلامی به‌شدت شکننده می‌شود و هر صدایی که اندکی از روایت غالب فاصله بگیرد، نه به‌عنوان صدا، بلکه به‌عنوان تهدید حذف می‌شود.رنج شخصی پیش از آن‌که به امر سیاسی بدل شود، تجربه‌ای زیسته است؛ چیزی که در بدن، حافظه و روان حک می‌شود. سیاست اما با روایت، نماد و معنا کار می‌کند. این دو، اگرچه می‌توانند به هم گره بخورند، اما هم‌جنس نیستند. سیاست می‌تواند رنج را قابل دیدن کند، می‌تواند به آن زبان بدهد، می‌تواند آن را از انزوای فردی به عرصه‌ی عمومی بیاورد، اما نمی‌تواند آن را درمان کند. این تمایز ساده، اغلب نادیده گرفته می‌شود و همین نادیده‌گرفتن، بذر بسیاری از خشونت‌های امروز را می‌کارد.وقتی جامعه‌ای برای مدت طولانی امکان گفت‌وگوی واقعی درباره‌ی دردهایش را نداشته باشد، سیاست به جای آن می‌نشیند که هرگز قرار نبوده باشد. سیاست بدل می‌شود به روان‌درمان‌گر، به سوگ‌نامه، به مرهم، به پاسخ نهایی. در این نقطه، هرگونه پرسش از سیاست، به‌مثابه پرسش از خودِ رنج تلقی می‌شود. پرسش‌گر دیگر کسی نیست که می‌خواهد بفهمد، بلکه کسی است که گویا می‌خواهد درد را انکار کند. اینجاست که حذف آغاز می‌شود.در چنین فضایی، خیابان تنها یک مکان فیزیکی نیست؛ به آخرین پناهگاه معنا بدل می‌شود. برای بسیاری، حضور در خیابان نه صرفاً کنش سیاسی، بلکه اثبات زنده‌بودن است. عزاداری هم فقط سوگواری برای از دست‌رفتگان نیست، بلکه اعلام این است که «درد من واقعی است». وقتی این دو به هم گره می‌خورند، نوعی امر مقدس شکل می‌گیرد؛ امر مقدسی که اجازه‌ی تردید نمی‌دهد. هر امر مقدس، برای بقا، نیازمند حذف کفر است و در اینجا، کفر چیزی نیست جز پرسش.خشونت کلامی‌ای که علیه پرسش‌گران اعمال می‌شود، از جنس اختلاف نظر نیست. این خشونت، واکنشی است وجودی. کسی که تمام معنای خود را بر رنج سیاسی‌شده بنا کرده، اگر با پرسشی مواجه شود که امکان دیگری را یادآوری کند، احساس می‌کند زمین زیر پایش خالی می‌شود. پرسش، این احتمال را پیش می‌کشد که شاید خشم تنها راه نباشد، شاید سیاست نتواند همه‌چیز را شفا دهد، شاید رنج نیازمند مواجهه‌ای عمیق‌تر از شعار است. این «شاید» برای ذهن زخمی، غیرقابل تحمل است.در این نقطه، حذف پرسش‌گر نه یک انتخاب اخلاقی، بلکه یک واکنش دفاعی است. زبان به خشونت آلوده می‌شود، برچسب‌ها ظاهر می‌شوند، تردید مساوی خیانت می‌شود. فضای گفت‌وگو فرو می‌پاشد، چون گفت‌وگو مستلزم پذیرش ناتمامی معناست و این، دقیقاً همان چیزی است که رنجِ سیاسی‌شده نمی‌تواند تحمل کند. رنج می‌خواهد کامل باشد، بی‌چون‌وچرا، و سیاست به آن این امکان را می‌دهد.در این وضعیت، شباهت عجیبی میان تجربه‌ی فردی و روایت‌های فرهنگی دیده می‌شود. همان‌طور که در داستان‌هایی چون فارست گامپ، شخصیت‌هایی مانند جنی می‌کوشند زخم‌های عمیق شخصی را با پناه بردن به جنبش‌ها، ایدئولوژی‌ها و آزادی‌های بیرونی درمان کنند، در سطح جمعی نیز همین الگو تکرار می‌شود. زخم‌هایی که نیازمند امنیت، رابطه و مواجهه‌ی طولانی‌مدت‌اند، با کنش‌های سیاسی پرسر و صدا پوشانده می‌شوند. اما پوشاندن، درمان نیست.سیاست می‌تواند خشم را جهت بدهد، می‌تواند آن را از خودویرانگری فردی به کنش جمعی منتقل کند، اما اگر جایگزین درمان شود، خودش به منبع خشونت بدل می‌شود. آنچه امروز دیده می‌شود، نه افراط در سیاست، بلکه فقدان فضاهای غیرسیاسی برای مواجهه با رنج است. وقتی همه‌چیز سیاسی می‌شود، انسان ناپدید می‌شود.پرسش‌گری در چنین فضایی نقش آینه را بازی می‌کند. آینه‌ای که نشان می‌دهد همه‌چیز قابل تقلیل به روایت مسلط نیست. برای همین است که این آینه باید شکسته شود. حذف پرسش‌گر، در واقع حذف امکانِ دیدن خود است. این حذف، به نام مردم، به نام رنج، به نام اخلاق انجام می‌شود، اما در نهایت، همان چیزی را بازتولید می‌کند که قرار بوده با آن مبارزه شود: خاموش‌کردن صدا.نکته‌ی تلخ اینجاست که بسیاری از کسانی که دست به این حذف می‌زنند، خود قربانیان واقعی‌اند. این خشونت از جای امنی نمی‌آید؛ از استیصال می‌آید. از جایی می‌آید که فرد یا جمع، دیگر توان حمل ابهام را ندارد. سیاست، در این معنا، نقش مسکن قوی را بازی می‌کند؛ دردی را موقتاً بی‌حس می‌کند، اما علت را از بین نمی‌برد. و هر مسکنی که بیش از حد مصرف شود، خود به اعتیاد می‌انجامد.در چنین شرایطی، اخلاق پرسش‌گری به مسئله‌ای حیاتی بدل می‌شود. نه از آن جهت که پرسش‌گر همیشه بر حق است، بلکه از آن جهت که بدون پرسش، هیچ امکان انسانی‌ای باقی نمی‌ماند. پرسش‌گری در زمان سوگ جمعی، کاری سخت و پرهزینه است، چون با سوءتفاهم دائمی همراه است. اما نبودِ آن، هزینه‌ای به‌مراتب سنگین‌تر دارد: فروپاشی امکان تفاوت.جامعه‌ای که نتواند هم‌زمان سوگوار و پرسش‌گر باشد، ناچار یکی را قربانی دیگری می‌کند. یا سوگ را به سکوت تبدیل می‌کند، یا پرسش را به خیانت. هر دو مسیر، به انسداد می‌رسند. آنچه غایب است، فضایی است که در آن بتوان هم درد را به رسمیت شناخت و هم درباره‌ی مسیرهایش پرسید. این فضا، نه در خیابان صرف ساخته می‌شود و نه در اتاق‌های قدرت؛ در رابطه‌های انسانی ساخته می‌شود، در شنیدنِ بی‌دفاع، در تحملِ مکث.وقتی این فضا وجود نداشته باشد، سیاست ناچار می‌شود نقش‌هایی را بازی کند که برایش طراحی نشده است. سیاست می‌شود جای مادر، جای درمان، جای معنا. و هرگاه سیاست نتواند این نقش‌ها را به‌درستی ایفا کند، خشم فوران می‌کند. پرسش‌گر در این میان، به‌اشتباه، مسئول این ناکامی دانسته می‌شود.در هفته‌های اخیر، آنچه بیش از هر چیز نگران‌کننده است، عادی‌شدن این منطق حذف است. اینکه حذف کلامی، طرد اخلاقی و بی‌اعتبارسازی انسانی، به‌عنوان واکنش طبیعی به تردید پذیرفته می‌شود. این عادی‌شدن، نشانه‌ی زخمی عمیق‌تر است: از دست رفتن اعتماد به گفت‌وگو. وقتی گفت‌وگو ناممکن می‌شود، تنها چیزی که باقی می‌ماند، صف‌بندی است.صف‌بندی اما، هرچقدر هم که در کوتاه‌مدت احساس قدرت بدهد، در بلندمدت جامعه را فرسوده می‌کند. چون انسان‌ها پیچیده‌تر از آن‌اند که در دو صف جا شوند. رنج‌ها متکثرتر از آن‌اند که با یک روایت پاسخ داده شوند. پرسش‌گری، یادآوری همین تکثر است و به همین دلیل، خطرناک تلقی می‌شود.در نهایت، مسئله نه دفاع از پرسش‌گر به‌عنوان یک قهرمان اخلاقی است و نه نفی خشم جمعی به‌عنوان امری نامشروع. مسئله، دیدن شکافی است که اگر پر نشود، همه‌چیز را می‌بلعد. شکاف میان رنج شخصی و سیاست، میان درمان و معنا، میان همدلی و تقدیس. پر کردن این شکاف، کار سیاست به‌تنهایی نیست؛ کار جامعه‌ای است که جرئت مکث دارد.پرسش‌گری، در چنین وضعیتی، نه نفی رنج است و نه انکار خیابان. پرسش‌گری، تلاشی است برای این‌که رنج، تنها سرمایه‌ی هویتی ما نشود. برای این‌که خشم، تنها زبان ما نباشد. برای این‌که انسان، زیر آوار معناهای بزرگ، دفن نشود.اگر این پرسش‌گری حذف شود، شاید مدتی سکوتی پر از فریاد حاکم شود، اما آنچه از دست می‌رود، امکان ترمیم است. جامعه‌ای که نتواند زخم‌هایش را به‌جز از مسیر سیاست لمس کند، ناچار است سیاست را تا حد مذهب بالا ببرد. و هر مذهب سیاسی‌ای، دیر یا زود، قربانی می‌طلبد.آنچه امروز بیش از هر زمان دیگری لازم است، نه وحدت صوری و نه هم‌صدایی اجباری، بلکه شجاعت تحمل صداهای ناهم‌زمان است. شجاعت این‌که بپذیریم همه‌ی رنج‌ها پاسخ فوری ندارند، همه‌ی پرسش‌ها خیانت نیستند و همه‌ی سیاست‌ها درمان نیستند. این شجاعت، شاید تنها راهی باشد که ما را از تکرار خشونت، به نام عدالت، نجات دهد. بهمن ماه 1404سپهر شادسپهر شادSat, 21 Feb 2026 14:43:34 +0330https://virgool.ir/@sepehr.h.17/میراثِ-ناتمام-چرا-مصدق-تنها-ماند-hn1c22l8agaaتاریخ معاصر ایران در بازه سال‌های ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲، نه صرفاً مجموعه‌ای از حوادث سیاسی، بلکه صحنه نبرد دو الگوی زیستی و دو نگاه متضاد به جایگاه انسان ایرانی در جهان بود. در یک سو، سنتی ایستاده بود که ریشه در اشرافیت قاجاری و دیوان‌سالاریِ محافظه‌کار داشت و در سوی دیگر، جنبشی نضج می‌گرفت که می‌خواست پیوند میان استعمار خارجی و استبداد داخلی را از هم بگسلد. احمد قوام و محمد مصدق، فراتر از نام دو سیاستمدار، نماد دو طبقه و دو رویکرد به مقوله قدرت بودند.برای درک چرایی شکست نهضت ملی و بازگشت پیروزمندانه مدل قوامی در ردای کودتای ۲۸ مرداد، باید ابتدا به کالبدشکافی شخصیت سیاسی احمد قوام پرداخت. قوام‌السلطنه نماینده تام‌الاختیار طبقه‌ای بود که بقای خود را در بازتولید ساختارهای قدرت سنتی و پیوند با قطب‌های جهانی سرمایه می‌دید. او که در غائله آذربایجان با زیرکی دیپلماتیک توانسته بود ارتش سرخ را از ایران خارج کند، بر این باور غلط پای می‌فشرد که ایرانِ پساجنگ جهانی دوم، همچنان می‌تواند با منطق «موازنه مثبت» و بازی در شکاف قدرت‌ها اداره شود. اما قوام از یک نکته حیاتی غافل بود: بیداری توده‌ها. نگاه او به ایران، نگاهی ارباب‌رعیتی بود که در آن مردم تنها سیاهی‌لشکری بودند که باید نانشان را دولت تأمین می‌کرد و در عوض، آن‌ها حق دخالت در امور «بزرگان» را نداشتند.مدل توسعه‌ای که قوام از آن دفاع می‌کرد، پیش‌درآمدی بر همان چیزی است که امروزه تحت لوای نئولیبرالیسم، جهان را به دو پاره‌ی اقلیت برخوردار و اکثریت محروم تقسیم کرده است. او معتقد بود برای چرخیدن چرخ‌های مملکت، باید امتیاز داد؛ باید با شرکت نفت انگلیس کنار آمد و باید نظم بوروکراتیک را به قیمت خفقان سیاسی حفظ کرد. از دیدگاه او، فقر مردم نه ناشی از استثمار خارجی، بلکه ناشی از بی‌نظمی و نبود تکنوکراسی بود. به همین دلیل در ۳۰ تیر ۱۳۳۱، وقتی با فرمان «کشتی‌بان را سیاستی دگر آمد» به میدان آمد، مستقیماً لبه تیز تیغ خود را رو به مذهبی‌ها، ملی‌ها و سوسیالیست‌ها گرفت. او می‌خواست «نظم» را به قیمت حذف «اراده عمومی» برقرار کند.در نقطه مقابل، محمد مصدق قرار داشت. مصدق اگرچه خود از تبار همان اشرافیت بود، اما به واسطه تحصیلات حقوقی و درک عمیق از مفهوم «ملت-دولت»، به این نتیجه رسیده بود که ایران هرگز نخواهد توانست به توسعه واقعی دست یابد، مگر آنکه زنجیرهای استعمار اقتصادی را پاره کند. ملی کردن نفت برای مصدق یک پروژه اقتصادی صرف برای افزایش درآمد دولت نبود؛ بلکه یک پروژه سیاسی برای بازپس‌گیری «کرامت ملی» بود. مصدق می‌فهمید که شرکت نفت انگلیس، تنها یک بنگاه تجاری نیست، بلکه یک دولتِ پنهان در دل دولت ایران است که پلیس، ارتش، مجلس و حتی دربار را با پول نفت کنترل می‌کند.با این حال، نقد واقع‌گرایانه به مصدق از منظر ساختاری ضروری است. مصدق با وجود ایستادگی در برابر امپریالیسم بریتانیا، در تغییر مناسبات داخلی قدرت دچار محافظه‌کاری بود. او به عنوان یک ناسیونالیست لیبرال، از رادیکالیزه شدن فضا و مسلح شدن توده‌ها هراس داشت. او در حالی که با دشمن خارجی در جنگ بود، ارتش و شهربانی را که وفاداری‌شان به دربار و طبقه‌ی حاکم تضمین شده بود، در اختیار داشت. این پارادوکس، یعنی جنگیدن با استعمار به وسیله ابزارهای برآمده از همان سیستم استعماری، پاشنه آشیل دولت او بود. او نتوانست یا نخواست که یک «اقتصاد جنگی» سوسیالیستی ایجاد کند که در آن بار تحریم‌های خردکننده انگلیس به جای دوش طبقه کارگر و کارمندان خرد، بر دوش زمین‌داران و سرمایه‌داران بزرگ بیفتد.در این میان، نقش حزب توده به عنوان سازمان‌یافته‌ترین نیروی چپ ایران، نقشی پر از تضاد و ابهام است. حزب توده در حالی که بدنه کارگری عظیمی را در اختیار داشت و در پالایشگاه‌ها و کارخانه‌ها نفوذ نفوذ ناپذیری داشت، در سطح رهبری دچار نوعی فلج استراتژیک بود. وابستگی فکری و تشکیلاتی به مرکزیت مسکو باعث شد که حزب در لحظات حساس، به جای پیگیری منافع طبقاتی کارگران ایرانی، در انتظار چراغ سبز بین‌المللی بماند. از سوی دیگر، بی‌اعتمادی متقابل میان مصدق و حزب توده، مانع از شکل‌گیری یک جبهه متحد خلق شد. مصدق تحت فشار آمریکا و برای نشان دادن اینکه کمونیست نیست، به سرکوب توده‌ای‌ها دست می‌زد و حزب توده نیز در واکنشی تدافعی، مصدق را دست‌نشانده «امپریالیسم آمریکا» می‌نامید. این شکاف طبقاتی و ایدئولوژیک، دقیقاً همان فضایی بود که سرویس‌های جاسوسی انگلیس و آمریکا برای کاشتن بذر کودتا به آن نیاز داشتند.واقعه ۳۰ تیر نشان داد که وقتی توده‌ها به صحنه می‌آیند، حتی قدرتمندترین سیاستمدارانِ مدل قوامی نیز مجبور به عقب‌نشینی هستند. اما در فاصله ۳۰ تیر ۱۳۳۱ تا ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، جبهه ضد ملی توانست با استفاده از سلاح «گرسنگی» و «توطئه»، پایگاه مردمی دولت را فرسوده کند. در حالی که مصدق بر اصول حقوقی پافشاری می‌کرد، متحدان سابق او همچون کاشانی و بقایی، به دلیل منافع طبقاتی و سهم‌خواهی از قدرت، به سمت دربار چرخیدند. کاشانی نماینده جناحی از بازار و روحانیت بود که از رادیکال شدن جنبش و نفوذ چپ‌ها وحشت داشت. او ترجیح می‌داد با دربار سازش کند تا اینکه شاهد پیروزی نهایی جبهه‌ای باشد که در آن توده‌ها سهم اصلی را دارند.کودتای ۲۸ مرداد نه یک قیام مردمی، بلکه پیروزی پول و اسلحه بر شکاف‌های داخلی یک نهضت بود. در روز کودتا، وقتی اراذل و اوباش با دلارهای آمریکایی خیابان‌ها را اشغال کردند، دولت مصدق به دلیل اعتماد بیش از حد به ساختار قانونی ارتش و حزب توده به دلیل ترس از مداخله نظامی غرب، هر دو از فراخوان مردم به خیابان سر باز زدند. این بزرگترین درس تاریخ برای نیروهای پیشرو است: توده‌ای که سازماندهی نشده باشد و نفع ملموس خود را در بقای دولت نبیند، در برابر هجمه سنگین تبلیغاتی و فشار اقتصادی، ممکن است به انفعال کشیده شود.پس از کودتا، مدل قوامی اما با چهره‌ای خشن‌تر و تحت فرمان محمدرضا شاه به قدرت بازگشت. ۲۵ سال پس از آن، ایران شاهد رشدی بود که از آن به عنوان «مدرنیزاسیون پهلوی» یاد می‌شود؛ اما این رشد، دقیقاً همان مدل «توسعه از بالا» بود که قوام سودایش را در سر داشت. در این مدل، نفت فروخته می‌شد، شکاف طبقاتی به شکلی وحشتناک افزایش می‌یافت و ثروت ملی در دست خانواده‌های وابسته به دربار متمرکز می‌شد. محرومان جامعه که مصدق می‌خواست آن‌ها را به «ملت» تبدیل کند، دوباره به «رعیت» تبدیل شدند.امروز وقتی به عقب نگاه می‌کنیم، می‌بینیم که ادعاهای طرفداران قوام مبنی بر «واقع‌بینی» او، چیزی جز پوششی برای حفظ منافع طبقه سلطه‌گر نبود. آن‌ها مصدق را به «لجاجت» متهم می‌کنند، زیرا او حاضر نشد حاکمیت ملی را در بازار بورس لندن معامله کند. اما حقیقت این است که شکست مصدق، شکستِ اخلاقی نبود؛ بلکه شکستِ تاکتیکی یک رهبر ملی در برابر اتحاد جهانی سرمایه‌داری و خیانت داخلیِ نخبگان بود.در پایان، باید گفت که مدل مصدق در ملی‌سازی منابع و ایستادگی در برابر هژمونی قدرت‌های بزرگ، الهام‌بخش نهضت‌های رهایی‌بخش بسیاری در آمریکای لاتین و آفریقا شد که نمونه‌های موفق آن‌ها امروزه با تلفیق استقلال ملی و عدالت اجتماعی، توانسته‌اند میلیون‌ها نفر را از فقر نجات دهند. اما مدل قوامی، یعنی توسعه به قیمت وابستگی و رفاه برای یک درصد، همچنان در بسیاری از کشورهای پیرامونی در حال بازتولید فقر و استبداد است. تاریخ ایران در آن دهه حساس، آزمایشگاهی بود که نشان داد بدون عدالت طبقاتی، استقلال همواره در معرض تهدید کودتاست و بدون استقلال، هیچ عدالتی فراتر از صدقه‌های دولتی نخواهد بود. مصدق و توده، با تمام اشتباهاتشان، در سمت درست تاریخ، یعنی سمت «مردم» ایستادند، در حالی که قوام و یارانش، آگاهانه یا ناآگاهانه، جاده‌صاف‌کنِ بازگشتِ استعماری شدند که رد پای آن تا دهه‌ها بر تن این سرزمین باقی ماند.                                                                                                                                                                                                                                                                              زمستان 1404سپهر شادسپهر شادSat, 21 Feb 2026 14:30:51 +0330https://virgool.ir/@sepehr.h.17/جغرافیای-غارت-و-حافظه-ی-بیدار-جای-درست-تاریخ-کجاست-alllm4jbs5gqجست‌وجوی جایگاه درست تاریخ، پیش از آنکه کاوشی در تقویم‌ها و بایگانی‌های خاک‌گرفته باشد، واکاویِ تضاد نابرابری است که میانِ تصاحب‌کنندگان قدرت و توده‌های تحت سلطه جریان داشته است. تاریخ جهان در سده‌های اخیر، چیزی جز روایتِ انباشت سرمایه از طریق درهم‌شکستن مرزهای جغرافیایی و انسانی نیست؛ فرآیندهایی که در آن کشورهای قدرتمند برای تداوم بقای ساختار اقتصادی خود، به بلعیدن منابع ملل دیگر روی آوردند. این استعمارگری، صرفاً یک لشکرکشی نظامی با هدف اشغال زمین نبود، بلکه جراحیِ عمیق و بی‌رحمانه ساختارهای اجتماعی برای تبدیل کردن جوامعِ هدف به بازارهایی مصرفی و تامین‌کنندگان مواد اولیه ارزان‌قیمت بود. از غارتِ سیستماتیک قاره آفریقا که در آن نیروی انسانی به کالایی برای مزارع پنبه و نیشکر تبدیل شد، تا حضور سلطه‌گرانه «کمپانی هند شرقی بریتانیا» که با در اختیار گرفتن حق جمع‌آوری مالیات در بنگال و انحصار تجارتِ ادویه و پارچه، هندوستان را از یک قطب تولیدی و صنعتی به مستعمره‌ای فقیر و قحطی‌زده بدل کرد، همگی قطعات یک پازل بزرگ برای تضمینِ جریانِ یک‌طرفه ثروت به سمتِ قطب‌های قدرت بودند. این فرآیند، نه یک اتفاق تصافی، بلکه ضرورتِ ذاتیِ نظام‌هایی بود که برای جلوگیری از بحرانِ مازاد تولید در مرکز، نیاز به استثمارِ بی‌حدومرز در حاشیه داشتند.در این میان، ذهنِ استعمارزده بزرگ‌ترین و ماندگارترین دستاوردِ این سیستم جهانی بود؛ ذهنی که در آن، فردِ تحتِ ستم نه تنها زنجیرهای مرئی و نامرئی خود را نمی‌بیند، بلکه فرهنگ، زبان، شیوه تولید و حتی نظام‌های ارزشیِ استعمارگر را به عنوان تنها مسیرِ رهایی و تمدن می‌پذیرد. این بیگانگی از خویشتن، باعث می‌شود که ملت‌ها تضاد طبقاتی و ساختاری خود با قدرت‌های جهانی را فراموش کرده و در پیِ رویاهایی بدوند که پیش‌تر توسط همان قدرت‌ها برایشان طراحی و بسته‌بندی شده است. این الگو در آمریکای لاتین با ابعادی خشن‌تر توسط شرکت‌هایی نظیر «یونایتد فروت» پیاده شد که با برپاییِ اصطلاحاً جمهوری‌های موز، عملاً سرنوشت سیاسی، قضایی و اقتصادی کشورهایی چون گواتمالا، هندوراس و کلمبیا را فدای سودآوریِ کارتل‌های میوه کردند. هنگامی که دولت «جاکوبو آربنز» در گواتمالا تلاش کرد با اجرای اصلاحات ارضی، زمین‌های غصب‌شده و لم‌یزرع را به دهقانان بی‎‌زمین بازگرداند، با واکنش قهرآمیزِ ماشین نظامی و جاسوسی آمریکا در سال ۱۹۵۴ روبرو شد. این سرکوب، پیامی روشن داشت: هرگونه تلاش برای بازتوزیع ثروت و برهم زدنِ مالکیت خصوصیِ بیگانگان بر منابع ملی، با مشت آهنین پاسخ داده خواهد شد. این منطق دقیقاً در شیلیِ دهه هفتاد میلادی تکرار شد؛ جایی که دولت مردمی سالوادور آلنده با ملی کردن معادن مس، منافع شرکت‌های چندملیتی نظیر «آی‌تی‌تی» را به خطر انداخت. پاسخِ جهانِ سرمایه‌داری، تحمیلِ یکی از خونین‌ترین کودتاهای تاریخ به رهبری پینوشه بود تا شیلی به آزمایشگاهی برای دکترین‌های اقتصادی نیولیبرالی تبدیل شود؛ جراحیِ اقتصادی که با شوک و سرکوبِ همه‌جانبه‌ی طبقه کارگر همراه بود.در پهنه تاریخ ایران نیز، برخورد با این ماشینِ غارتگر در نهضت ملی شدن صنعت نفت به اوج خود رسید. محمد مصدق نمادِ برآشفتنِ علیه ترتیباتِ ناعادلانه‌ای بود که رگ حیات اقتصادی یک ملت را در انحصارِ «شرکت نفت ایران و انگلیس» می‌خواست؛ شرکتی که سهمِ سودی که به عنوان مالیات به دولت بریتانیا می‌پرداخت، به مراتب بیش از کلِ عایدیِ مردم ایران از ثروتِ زیرزمینی‌شان بود. مبارزه مصدق فراتر از یک تغییرِ ساده در قراردادهای تجاری یا یک لجبازیِ دیپلماتیک، تلاشی برای بازگرداندنِ حاکمیتِ توده‌ها بر ابزار تولید و منابعی بود که به طور طبیعی متعلق به آن‌هاست. او در حقیقت با ساختاری درافتاد که در آن، پیشرفت و رفاهِ غرب به قیمتِ عقب‌ماندگی، فقر و استیصالِ شرق تعریف شده بود. پاسخِ این ساختار جهانی به اراده ملی ایرانیان، چیزی جز کودتای سیاه ۲۸ مرداد نبود؛ اتحادِ دیپلماتیک و نظامیِ سرمایه‌داریِ پیر بریتانیا و امپریالیسم نوظهور آمریکا برای درهم‌شکستنِ دولتی که جرمش اولویت دادن به معیشتِ کارگران و دهقانان بر منافعِ شرکت‌های چندملیتی بود. پس از کودتا، قرارداد کنسرسیوم به عنوان پوششی برای تداوم غارت نفت ایران طراحی شد تا ثابت کند که آزادیِ سیاسی بدون استقلال اقتصادی، سرابی بیش نیست.اما استعمار در دهه‌های اخیر، از قالب سنتیِ اشغال نظامی خارج شده و به شکلی پیچیده‌تر در قالب «استعمار نو» تداوم یافته است. امروزه به جای سربازان، این نهادهای مالی بین‌المللی مانند صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی هستند که با تحمیل سیاست‌های ریاضت اقتصادی و خصوصی‌سازی‌های لجام‌گسیخته، ثروت ملل در حال توسعه را به سمت کارتل‌های بزرگ هدایت می‌کنند. این نهادها با استفاده از ابزارِ بدهی، کشورها را در چرخه‌ای از وام‌های بی‌پایان گرفتار می‌کنند که بازپرداخت آن‌ها مستلزم نابودیِ نظام‌های رفاهی، آموزش و بهداشت عمومی است. مثال معاصر این غارت را می‌توان در آرژانتین دید که چگونه سیاست‌های تحمیلیِ مالی، یک اقتصاد غنی را به ورطه سقوط کشانده است تا تضمینی برای بازگشت سودِ سرمایه‌گذاران خارجی باشد. ذهن استعمارزده در این دوران، خود را در قامت نخبگانِ تکنوکراتی نشان می‌دهد که راه چاره را تنها در ادغامِ بیشتر در بازار جهانی و پذیرشِ بی‎‌چون‌وچرای دستورالعمل‌های نیولیبرالی می‌بینند؛ نخبگانی که در معتبرترین دانشگاه‌های غرب تحصیل کرده‌اند تا بیاموزند چگونه منابع کشور خود را با استانداردهای جهانی به حراج بگذارند. این نخبگان، واسطه‌هایی هستند که غارت را با زبانِ تخصصی و علمی توجیه می‌کنند تا هرگونه مقاومتِ مردمی، «غیرعلمی» و «پوپولیستی» جلوه داده شود.این بندگیِ مدرن از طریقِ «صنعت فرهنگ» نیز بازتولید می‌شود؛ جایی که رسانه‌ها و ابزارهای ارتباطی، الگوهای مصرفی و سبک زندگیِ جوامعِ مرکز را به عنوان تنها غایتِ مطلوب بشری ترویج می‌کنند. این هژمونی فرهنگی باعث می‌شود که جوانِ ایرانی، هندی یا آفریقایی، هویت خود را در کالاها جست‌وجو کند و رنجِ ناشی از شکاف طبقاتی را نه یک مسئله ساختاری، بلکه یک شکستِ فردی در مسابقه‌ی بی‌پایانِ مصرف‌گرایی ببیند. در واقع، استعمار نو موفق شده است که پاسگاه‌های پلیس خود را از خیابان‌ها به درونِ ذهن‌ها منتقل کند. یونانِ دهه گذشته، نمونه‌ای درخشان از این بن‌بستِ ساختاری بود؛ جایی که اراده مردم در رفراندوم‌ها علیه سیاست‌های بانکی اروپا، توسط بوروکراسیِ مالی درهم‌شکسته شد تا ثابت شود که در نظامِ فعلی، سودِ بانک‌ها بر حقِ حیاتِ انسان‌ها مقدم است. این دقیقاً همان نقطه‌ای است که تاریخ باید در آن بازخوانی شود. تاریخ جای درست خود را زمانی پیدا می‌کند که از روایتِ فاتحان و پادشاهان فراتر رفته و به تحلیلِ چگونگیِ غصبِ دسترنجِ توده‌ها بپردازد.اگر مصدق در دهه‌ی سی شمسی با شرکت نفت می‌جنگید، امروز مبارزه در جبهه مبارزه با استثمارِ نیروی کار در کارخانه‌های عظیمِ شرق آسیا که برای برندهای لوکس غربی تولید می‌کنند، ادامه دارد. ذهنی که هنوز فکر می‌کند توسعه تنها از طریقِ گداییِ سرمایه خارجی و تسلیم در برابر اراده قدرت‌های بزرگ ممکن است، همان ذهنی است که استعمار در طول سده‌ها پرورش داده است. تاریخ نباید در موزه‌ها یا لای کتاب‌های درسیِ سانسورشده حبس شود؛ جای درست تاریخ در صفوفِ اعتراضیِ کارگرانی است که می‌دانند ثروتِ انباشته‌شده در وال‌استریت یا سیتیِ لندن، محصولِ عرقِ جبینِ آن‌ها در معادنِ لیتیومِ بولیوی یا مزارعِ قهوه‌ی برزیل است. بیداریِ واقعی زمانی رخ می‌دهد که ملت‌ها پی ببرند که فقر، یک قضا و قدر الهی یا نتیجه‌ی تنبلیِ ملی نیست، بلکه یک فرآیندِ مهندسی‌شده برای تضمینِ رفاهِ اقلیتی در قطب‌های سرمایه‌داری است.فهمِ درست تاریخ، درکِ این حقیقت است که گذشته، انبارِ خاطرات نیست، بلکه صحنه نبردی ناتمام برای بازپس‌گیری حقِ حیات از چنگالِ سازوکارهای ناعادلانه جهانی است. این نبرد تنها زمانی به پیروزی می‌رسد که آگاهیِ طبقاتی بر توهماتِ استعمارزده غلبه کند و ملت‌ها دریابند که رهایی، نه یک هدیه از سوی نهادهای بین‌المللی، بلکه محصولِ درهم‌شکستنِ ساختارهایی است که جهان را به دو پاره‌ی غارتگر و غارت‌زده تقسیم کرده است. تاریخ درست، تاریخی است که در آن لایه‌های پنهانِ قراردادهای تجاری و کودتاهای مهندسی‌شده افشا می‌شود تا مسیر برای فردایی هموار گردد که در آن ابزار تولید و مواهب زمین، نه در انحصارِ اقلیتی سرمایه‌دار، بلکه در خدمتِ رفاهِ همگانی و رشدِ واقعی بشریت باشد. جایگاه درست تاریخ در دست‌های تولیدکنندگانی است که از بندِ تخدیرِ فرهنگی رها شده و برای ساختنِ جهانی تلاش می‌کنند که در آن، انسان دیگر کالایی برای فروش در بازارِ مکاره‌ی قدرت نباشد. پایانِ استعمار، پایانِ حکومتِ ذهن‌های غریبه بر اراده‌های ملی است؛ لحظه‌ای که تاریخ، نه روایتِ شکست، بلکه مانیفستِ پیروزیِ عدالت بر انباشتِ ناعادلانه باشد..                                                                                                                        زمستان 1404سپهر شادسپهر شادSat, 21 Feb 2026 14:27:16 +0330https://virgool.ir/@sepehr.h.17/از-ذهنیت-اتوپیایی-تا-بلوغ-رئالیستی-w4clajgljlvnنقدی بر پارادوکس‌های گفتمان سیاست خارجی در فضای عمومی ایرانتحلیل حاضر تلاشی است برای کالبدشکافی یک بلوغ دردناک در خرد سیاسی معاصر ایران؛ عبور از «ذهنیت اتوپیایی» به سوی «واقع‌گرایی ملی». در لایه‌های زیرین فضای رسانه‌ای و نخبگانی ما، همواره نوعی نگاه آرمان‌شهری (Utopian) ریشه داشته است که سیاست خارجی را نه عرصه‌ی موازنه سختِ قدرت و «فنِ ممکن‌ها»، بلکه میدانی برای تحقق بی‌کم‌وکاستِ ارزش‌های انتزاعی و اساطیری می‌پندارد. این رویکرد که بر پایه تصویری ذهنی از «آنچه باید باشد» بنا شده، اغلب واقعیت‌های صلبِ «آنچه هست» را نادیده می‌گیرد و به همین دلیل، در مواجهه با پیچیدگی‌های دیپلماتیک دچار شوک، سرخوردگی و در نهایت خشم می‌شود. ذهنیت اتوپیایی، ایران را نه یک «واحد سیاسی» بر روی نقشه با محدودیت‌های ژئوپلیتیک، بلکه یک «رسالت تاریخی» می‌بیند که باید فراتر از منطقِ زمین، بدون اعتنا به توازن قوا و صرفاً با تکیه بر اراده، واقعیت را دگرگون کند. این پارادوکس تحلیل، زمانی آشکارتر می‌شود که ما به جای رصد دقیقِ جابه‌جایی مهره‌ها در صفحه شطرنج بین‌الملل، به دنبالِ نشانه‌های «وفاداری» یا «خیانت» در رفتار دیگر کشورها می‌گردیم.نمونه‌ی بارز این انسداد فکری را می‌توان در واکنش‌های شتاب‌زده به تحولات سیالِ منطقه، از جمله گزارش‌های مرتبط با چرخش‌های دیپلماتیک بازیگران بزرگی چون روسیه مشاهده کرد؛ جایی که برای مثال، هرگونه تماس یا مذاکره میان مسکو و گروه‌های مخالف در سوریه (مانند جبهه تحریرالشام)، بلافاصله در محافل داخلی با برچسب‌هایی چون «فروختن ایران» یا «خنجر از پشت» تعبیر می‌شود. این نوع قضاوت، برخاسته از یک خطای ادراکی است که «متحد تاکتیکی» را با «برادر خونی» اشتباه می‌گیرد. در رئال‌پولیتیک جهانی، هیچ دوستی دائمی و هیچ دشمنی ابدی وجود ندارد؛ کشورها نه بر اساس اخلاقِ رمانتیک، بلکه بر پایه منافع ملیِ منعطف و محاسباتِ دقیق هزینه-فایده عمل می‌کنند. ذهنیت اتوپیایی با نادیده گرفتن محدودیت‌های ساختاری، قدرت واقعی اقتصادی، ناترازی‌های لجستیک و فشارهای خردکننده بین‌المللی، انتظار دارد ایران بدون پرداخت هیچ امتیازی، همواره در جایگاه «فاتح مطلق» قرار گیرد. چنین انتظاری نه تنها تحلیل را به بن‌بست می‌کشاند، بلکه با تزریقِ آرزوهای دوردست به جای واقعیت‌های ملموس به بدنه جامعه، نوعی ناامیدیِ سیستماتیک تولید می‌کند؛ چرا که در دنیای واقعی، هیچ پیروزی‌ای بدون هزینه و هیچ دستاوردی بدون موازنه به‌دست نمی‌آید.در واقع، این نگاه آرمان‌زده با ساده‌سازیِ بیش از حدِ جهان به دوگانه «حق و باطل»، مانع از درکِ تفاوت میان «استراتژی» و «تاکتیک» می‌شود. واقعیت صلب بین‌المللی به ما می‌آموزد که استقلال به معنای خودبسندگی مطلق یا انزوایِ قهرمانانه نیست، بلکه به معنای «تواناییِ مدیریت وابستگی‌های متقابل» و بازی در شکافِ میان قدرت‌های بزرگ است. گذار به سوی «واقع‌گرایی ملی» ایجاب می‌کند که ما بپذیریم ایران یکی از چندین بازیگرِ این صحنه پرآشوب است، نه یگانه کارگردان آن. سیاست خارجی موفق، هنرِ «تعیین اولویت‌ها» است؛ یعنی دانستنِ این مطلب که کجای نقشه باید ایستادگی کرد و کجا باید برای حفظِ کالبد ملی، به «عقب‌نشینیِ تاکتیکی» یا «معامله‌ی هوشمندانه» تن داد. برای خروج از این بحرانِ تحلیلی، ضرورت دارد که گفتمان سیاسی ایران از پیله‌ی شعارهای انتزاعی خارج شده و به سمت نوعی «بلوغ رئالیستی» حرکت کند؛ جایی که «ایران» به عنوان یک موجودیت تاریخی-سرزمینی، محورِ اصلیِ تمام تصمیمات قرار گیرد. ما زمانی می‌توانیم در توفان‌های ژئوپلیتیک قرن جدید منافع خود را حفظ کنیم که نخبگان و رسانه‌هایمان به جای سوگواری برای فروپاشی آرمان‌شهرها، به دنبال مهندسیِ واقعیت‌های جدید باشند. باید آموخت که در شطرنج بین‌المللی، کسی که به مهره‌ها احساس پیدا کند یا از منطقِ ریاضیِ قدرت غافل شود، پیش از آغاز بازی، بازنده است. هنر سیاستمدار امروز، نه فرار از میدانِ تعامل، بلکه مدیریتِ شجاعانه و واقع‌بینانه‌ی امتیازات برای تضمین بقا، رفاه و اقتدارِ پایدار ایران در قلبِ تاریخ است.پاییز 1404سپهر شادسپهر شادSat, 21 Feb 2026 14:11:35 +0330https://virgool.ir/@sepehr.h.17/کودتای-۲۸-مرداد-سرکوب-استقلال-ملی-و-بحران-ملت-ایران-oheqjvjnfel4مقدمه۲۸ مرداد ۱۳۳۲ یکی از تاریک‌ترین روزهای تاریخ معاصر ایران است؛ روزی که اراده‌ی ملی و کوشش‌های قانونی برای استقلال اقتصادی و سیاسی کشور، با دخالت مستقیم قدرت‌های امپریالیستی و خیانت بخشی از نیروهای داخلی، شکست خورد. کودتای ۲۸ مرداد نه تنها سرنگونی دولت قانونی دکتر محمد مصدق را به همراه داشت، بلکه پیامدهای بلندمدتی بر ساختار سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ایران بر جای گذاشت که تا دهه‌ها بعد اثرگذار بود.از منظر تاریخی، مصدق نماینده‌ی جریان ملی و استقلال‌خواه ایران بود؛ مردی که با ملی کردن صنعت نفت، به مقابله با سلطه‌ی بریتانیا برخاست و برای اولین بار پس از دهه‌ها، اراده‌ی ملت ایران را در قالب قانونی و دموکراتیک علیه غارت منابع طبیعی به منصه‌ی ظهور رساند. این اقدام، اگرچه موفقیت‌آمیز از منظر ملی‌گرایی و عدالت اقتصادی بود، اما بلافاصله واکنش شدید قدرت‌های امپریالیستی را برانگیخت. بریتانیا که سال‌ها درآمد سرشار نفت ایران را در اختیار داشت، و آمریکا که در چارچوب جنگ سرد به دنبال حفظ منافع ژئوپلیتیک و نفتی خود در خاورمیانه بود، کودتا علیه دولت ملی را به‌عنوان «ابزار پیشگیری از نفوذ کمونیسم» توجیه کردند؛ اما اسناد تازه منتشرشده نشان می‌دهد هدف واقعی حفظ سلطه‌ی اقتصادی و سیاسی آنان بر ایران بود.گسترش نفوذ سیاسی و اقتصادی آمریکا و بریتانیا در ایران، همراه با همدستی گروهی از ارتجاع داخلی و شبکه‌های جاسوسی، نشان‌دهنده‌ی رابطه‌ای استراتژیک میان امپریالیسم جهانی و نیروهای داخلی وابسته، که همواره آماده‌اند منافع ملی را فدای مصالح شخصی و طبقاتی کنند. این همگرایی، کودتا را ممکن ساخت و آینده‌ی سیاسی ایران را برای چند دهه به‌شدت تحت تأثیر قرار داد.امروز، با دسترسی به اسناد طبقه‌بندی‌شده‌ی CIA، وزارت امور خارجه آمریکا، برخی منابع بریتانیایی و تحلیل‌های تاریخی مانند کتاب «کودتا»ی یرواند آبراهامیان، می‌توانیم با دقت بیشتری تصویر واقعی کودتا را بازسازی کنیم و ابعاد آن را از منظر ناسیونالیستی و چپ‌گرایانه تحلیل کنیم. کودتای ۲۸ مرداد نه تنها خیانتی به دولت قانونی بود، بلکه خیانتی به استقلال ملی و آرمان‌های عدالت‌طلبانه‌ی ملت ایران محسوب می‌شود؛ تجربه‌ای که نشان می‌دهد هیچ حاکمیت مستقل و مردمی، بدون مقاومت فعال در برابر امپریالیسم و ارتجاع داخلی، پایدار نخواهد ماند. زمینه‌های تاریخیجنبش ملی شدن صنعت نفت در ایران ریشه در سال‌ها نارضایتی و اعتراض نسبت به سلطه‌ی بی‌چون‌وچرای شرکت نفت انگلیس (AIOC) داشت. از آغاز قرن بیستم، نفت ایران به‌طور عمده تحت کنترل انگلیس بود و دولت ایران از درآمدهای سرشار این منبع طبیعی سهم بسیار اندکی داشت. این وضعیت، نه تنها منبع نارضایتی اقتصادی بود، بلکه زمینه‌ی اعتراضات سیاسی و رشد جریان‌های ملی‌گرا و چپ‌گرا را فراهم کرد.پس از کودتای ۱۲۹۹ و تثبیت سلطنت پهلوی، محمدرضا شاه تلاش کرد با نزدیک شدن به بریتانیا و آمریکا، جایگاه خود را تثبیت کند. با این حال، رشد تحرکات ملی‌گرایانه و ظهور حزب توده و جبهه ملی نشان داد که بخش بزرگی از جامعه ایران خواهان استقلال واقعی و کنترل بر منابع طبیعی خود است.در سال ۱۳۲۹، دولت مصدق با رهبری جریان ملی، صنعت نفت را ملی کرد و با تصویب مجلس شورای ملی، برای اولین بار پس از دهه‌ها، ایران توانست بر منابع استراتژیک خود کنترل مستقیم پیدا کند. این اقدام، نقطه عطفی در تاریخ سیاسی ایران بود و امید به خوداتکایی اقتصادی و حاکمیت واقعی ملی را زنده کرد.اما همین اقدام، واکنش شدید قدرت‌های امپریالیستی را برانگیخت. بریتانیا به‌سرعت دست به تحریم نفت ایران زد و تلاش کرد با فشار اقتصادی و سیاسی دولت مصدق را تضعیف کند. آمریکا نیز که در چارچوب جنگ سرد به دنبال مهار نفوذ شوروی و تثبیت منافع ژئوپلیتیک خود در خاورمیانه بود، ابتدا به‌طور ظاهری میانجیگری کرد اما در نهایت به هم‌پیمانی با بریتانیا پیوست.در داخل ایران نیز، تضادهای طبقاتی و سیاسی تشدید شد. بخش‌هایی از ارتش و دربار که از اصلاحات ملی مصدق و محدود شدن قدرت اقتصادی و سیاسی خود ناراضی بودند، به‌تدریج در شبکه‌های نفوذ خارجی جای گرفتند. همچنین بخشی از روحانیت سنتی که با ایده‌های سکولار و اصلاحات مصدق مخالف بود، در موضعی مشکوک قرار گرفت و زمینه‌ی همکاری با قدرت‌های خارجی فراهم شد.به این ترتیب، زمینه‌های تاریخی کودتای ۲۸ مرداد نه فقط در سیاست خارجی، بلکه در ترکیب پیچیده‌ای از فشار اقتصادی، تضاد طبقاتی و کشمکش میان جریان‌های ملی‌گرا و ارتجاع داخلی شکل گرفت. این شرایط نشان می‌دهد که کودتا، نتیجه‌ی صرفاً یک مداخله خارجی نبود، بلکه تلفیقی از عوامل داخلی و خارجی بود که برای سرکوب استقلال ملی ایران با هم هم‌پیمان شدند.  طراحی و اجرای کودتابر اساس اسناد منتشرشده‌ی CIA و وزارت امور خارجه آمریکا، کودتای ۲۸ مرداد با اسم رمز «عملیات آژاکس» طراحی شد. مأموران ارشد سیا و MI6، با هدف سرنگونی دولت مصدق، شبکه‌ای پیچیده از عملیات سیاسی، روانی و اطلاعاتی را راه‌اندازی کردند. کرمیت روزولت، مأمور ارشد CIA در خاورمیانه، وظیفه‌ی هماهنگی این عملیات را بر عهده داشت و با همکاری مستقیم عوامل داخلی، طرحی چندمرحله‌ای برای بی‌ثبات کردن دولت و ایجاد آشوب اجتماعی طراحی کرد.استراتژی اصلی کودتا شامل چند محور بود:1.     عملیات روانی و رسانه‌ای: انتشار شایعات و تبلیغات منفی علیه مصدق در مطبوعات، رادیوها و حتی شبکه‌های مذهبی. هدف ایجاد نارضایتی عمومی و القای این تصور بود که دولت قادر به اداره کشور نیست.2.     ایجاد آشوب خیابانی: اجیر کردن گروه‌های اوباش و مزدوران برای برگزاری تظاهرات ساختگی و خشونت‌های خیابانی که موجب ایجاد وحشت و آشفتگی می‌شد.3.     نفوذ در ارتش: جلب حمایت فرماندهان کلیدی با وعده‌های مالی و پست‌های نظامی، به‌ویژه در هنگامی که دولت مصدق قصد داشت استقلال ارتش را افزایش دهد.4.     استفاده از نفوذ روحانیت: برخی روحانیون سنتی، مانند آیت‌الله کاشانی در مقاطع خاص، به‌عنوان ابزار بسیج مذهبی مردم علیه دولت ملی به کار گرفته شدند.این عملیات در ابتدا در ۲۵ مرداد با شکست مواجه شد، زیرا نیروهای وفادار به دولت مصدق موفق شدند کنترل ارتش و امنیت را حفظ کنند. با این حال، با سازماندهی مجدد و دخالت شبکه‌های داخلی، در ۲۸ مرداد کودتا موفق شد و شاه به تهران بازگشت و حاکم مطلق ایران شد.نقش نیروهای داخلیاگرچه کودتا از بیرون طراحی شد، بدون همدستی بخش‌هایی از نیروهای داخلی هرگز موفق نمی‌شد. اسناد CIA و تحلیل‌های یرواند آبراهامیان نشان می‌دهد که یک شبکه داخلی گسترده، بستر اجتماعی و سیاسی کودتا را فراهم کرده بود.·         رشیدیان‌ها (Assadollah Rashidian و برادرانش): این خانواده به‌عنوان رابط اصلی MI6 و CIA در ایران عمل می‌کردند و مسئول سازماندهی تظاهرات خیابانی، برقراری تماس با رسانه‌ها و تأمین منابع مالی برای عملیات بودند.·         شبکه‌های سیاسی داخلی: برخی نمایندگان مجلس و سیاستمداران وابسته به دربار، با وعده منافع شخصی و سیاسی، در جهت بی‌ثبات کردن دولت ملی فعالیت کردند.·         ارتش و افسران همدست: بخشی از ارتش، که از اصلاحات مصدق ناراضی بودند و قدرتشان محدود شده بود، به سرعت به دستورالعمل‌های خارجی پاسخ دادند و نقش اجرایی کودتا را بر عهده گرفتند.·         نفوذ به حزب توده و سایر گروه‌های چپ: اسناد نیمه‌منتشرشده نشان می‌دهد که CIA و MI6 توانسته بودند بخشی از جریان‌های چپ و سازمان‌یافته را کنترل کنند تا بتوانند فضای سیاسی را به نفع کودتا شکل دهند.این همدستی داخلی نشان می‌دهد که کودتا تنها نتیجه‌ی دخالت خارجی نبود؛ بلکه تلفیقی از عوامل داخلی و خارجی بود که استقلال ملی ایران را قربانی منافع اقتصادی و سیاسی قدرت‌های امپریالیستی کرد.پیامدهای کودتا و بحران استقلال ملیکودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ نه تنها یک تغییر دولت، بلکه یک بحران ملی برای ایران به شمار می‌آید؛ بحرانی که پیامدهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی آن دهه‌ها دوام آورد. این کودتا، مسیر تاریخ ایران را به نفع سلطه‌ی خارجی و نیروهای ارتجاعی داخلی تغییر داد و درس‌های مهمی دربارهٔ مقاومت در برابر امپریالیسم و حفظ استقلال ملی به جامعه‌ی ایران آموخت.۱. سرکوب دموکراسی و آزادی‌های سیاسیبا سرنگونی دولت ملی، جبهه ملی و حزب توده به شدت سرکوب شدند. احزاب، گروه‌ها و فعالان سیاسی که خواهان عدالت اجتماعی و استقلال اقتصادی بودند، مورد فشار، زندان و تبعید قرار گرفتند. آزادی بیان و مطبوعات به شدت محدود شد و هرگونه صدای مخالف به شکل سیستماتیک خاموش شد.۲. تثبیت دیکتاتوری شاهمحمدرضا پهلوی با حمایت مستقیم آمریکا، به حاکم مطلق ایران تبدیل شد. ایجاد سازمان امنیت (ساواک) و سرکوب فعالان سیاسی، نظام دیکتاتوری شاه را تقویت کرد. شاه با اتکا به قدرت خارجی، استقلال تصمیم‌گیری سیاسی ایران را محدود ساخت و بخش قابل توجهی از مردم را از مشارکت واقعی سیاسی محروم کرد.۳. وابستگی اقتصادی و تسلط خارجی بر نفتپس از کودتا، قرارداد کنسرسیوم ۱۳۳۳، ایران را دوباره به زیر سلطه‌ی نفتی غرب برد. این بار، نه فقط بریتانیا بلکه شرکت‌های نفتی آمریکایی هم شریک غارت منابع ایران شدند. درآمد نفت که باید ابزار توسعه و خودکفایی اقتصادی ایران می‌بود، به منبعی برای تأمین منافع خارجی و تثبیت رژیم دیکتاتوری تبدیل شد.۴. بحران اجتماعی و بی‌اعتمادی تاریخیکودتا اعتماد مردم به نظام سیاسی و جریان‌های خارجی را به شدت تضعیف کرد. ملت ایران فهمید که استقلال واقعی تنها با مقاومت فعال در برابر سلطه‌ی خارجی و ارتجاع داخلی به دست می‌آید. این بحران تاریخی، زمینه‌ی شکل‌گیری جنبش‌های بعدی اعتراضی و انقلاب ۱۳۵۷ را فراهم کرد.۵. تحلیل ناسیونالیستی-چپ‌گرایانهاز نگاه ناسیونالیست‌ها و چپ‌ها، کودتای ۲۸ مرداد یک توطئه‌ی ترکیبی خارجی-داخلی بود که نشان داد هرگونه استقلال واقعی ایران می‌تواند تنها با مبارزه علیه امپریالیسم جهانی و طبقات وابسته‌ی داخلی پایدار بماند.·         ناسیونالیست‌ها: کودتا خیانت آشکار به حاکمیت ملی بود؛ دولت مصدق نماینده اراده مردم و خواست استقلال سیاسی و اقتصادی بود.·         چپ‌ها: کودتا نمونه‌ای از دخالت امپریالیسم در جهان سوم و سرکوب جنبش‌های ضدامپریالیستی بود. این تجربه نشان داد که سرمایه‌داری جهانی حاضر است هرگونه حکومتی که منابعش را کنترل کند، سرنگون کند.در نگاه ترکیبی ناسیونالیستی-چپ، کودتا نه تنها خیانت به یک دولت، بلکه خیانت به ملت ایران و آرمان‌های عدالت‌طلبانه آن بود. این واقعه یادآور این است که استقلال واقعی تنها زمانی تحقق می‌یابد که مردم همزمان در برابر سلطه خارجی و ارتجاع داخلی مقاومت کنند و برای حفظ منابع ملی و منافع اجتماعی خود متحد باشند.جمع‌بندیکودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ یک نقطه عطف تاریخی در ایران بود که نه تنها سرنگونی دولت قانونی دکتر محمد مصدق را رقم زد، بلکه روند استقلال ملی، دموکراسی و عدالت اجتماعی را به مدت چند دهه مختل کرد. این کودتا، نمونه‌ی بارز تلفیق دخالت خارجی و خیانت داخلی بود و نشان داد که حتی یک دولت قانونی و محبوب، در صورت مواجهه با شبکه‌های گسترده‌ی نفوذ خارجی و همدستی داخلی، آسیب‌پذیر است.از منظر تاریخی، ملی کردن صنعت نفت و تلاش مصدق برای کنترل منابع طبیعی، نمایانگر اراده‌ی ملت ایران برای دستیابی به استقلال واقعی و حاکمیت اقتصادی بود. این اقدام، اگرچه در سطح داخلی موفقیت‌آمیز بود، اما بلافاصله با واکنش شدید بریتانیا و آمریکا مواجه شد. قدرت‌های امپریالیستی با بهره‌گیری از ابزارهای اقتصادی، سیاسی و جاسوسی، و با همکاری گروه‌هایی از ارتجاع داخلی، کودتا را طراحی و اجرا کردند.نقش نیروهای داخلی، از جمله شبکه‌های سیاسی وابسته به دربار، بخشی از ارتش و برخی روحانیون، نشان‌دهنده این است که خیانت داخلی نقش تعیین‌کننده‌ای در شکست استقلال ملی داشت. بدون همدستی این گروه‌ها، عملیات خارجی نمی‌توانست به موفقیت برسد. این نکته اهمیت آگاهی و هوشیاری جامعه و نخبگان داخلی را در حفاظت از حاکمیت ملی به خوبی نشان می‌دهد.پیامدهای کودتا گسترده و عمیق بودند:·         سرکوب آزادی‌های سیاسی و دموکراسی: جبهه ملی، حزب توده و فعالان مستقل مورد فشار و تبعید قرار گرفتند و فضای سیاسی ایران برای دهه‌ها تحت کنترل قدرت‌های خارجی و رژیم دیکتاتوری شاه باقی ماند.·         تثبیت دیکتاتوری و وابستگی سیاسی: ایجاد ساواک و سرکوب فعالان سیاسی موجب شد شاه به حاکم مطلق تبدیل شود و استقلال تصمیم‌گیری ایران محدود شود.·         تسلط اقتصادی و غارت منابع ملی: قرارداد کنسرسیوم و نفوذ شرکت‌های نفتی غربی درآمد نفت ایران را به ابزاری برای حفظ قدرت خارجی و تقویت رژیم دیکتاتوری بدل کرد.·         بحران اجتماعی و بی‌اعتمادی عمومی: تجربه کودتا، اعتماد مردم به نظام سیاسی و جریان‌های خارجی را کاهش داد و زمینه‌های شکل‌گیری جنبش‌های بعدی اعتراضی و انقلاب ۱۳۵۷ را فراهم کرد.از منظر ایدئولوژیک ناسیونالیستی-چپ‌گرایانه، کودتا نشان‌دهنده‌ی توطئه‌ای ترکیبی است که هرگونه استقلال واقعی را تهدید می‌کند. ناسیونالیست‌ها آن را خیانت به اراده و حاکمیت ملی می‌دانند و چپ‌ها، نمونه‌ای از دخالت امپریالیسم و سرکوب جنبش‌های ضدامپریالیستی در جهان سوم می‌بینند. ترکیب این دیدگاه‌ها نشان می‌دهد که برای تحقق استقلال واقعی، جامعه باید همزمان در برابر نفوذ خارجی و خیانت داخلی مقاوم باشد و برای حفظ منابع ملی و منافع اجتماعی خود متحد بماند.در نهایت، کودتای ۲۸ مرداد یک درس تاریخی مهم است: هیچ حاکمیت ملی و مردمی بدون آگاهی، مقاومت و انسجام اجتماعی قادر به حفظ استقلال و منابع خود نخواهد بود. این تجربه تاریخی، هم هشدار و هم چراغ راهی برای نسل‌های بعدی ایران است تا ارزش استقلال، عدالت اجتماعی و حاکمیت ملی را به خوبی درک کرده و برای محافظت از آن تلاش کنند. تابستان 1404سپهر شادسپهر شادSat, 21 Feb 2026 13:33:52 +0330https://virgool.ir/@sepehr.h.17/از-ذهنیت-رمانتیک-تا-واقع-گرایی-ملی-daoozab8k14qنقدی بر گفتمان سیاسی معاصر ایرانمقدمهدر برهه‌ای از تاریخ معاصر ایران که جامعه با بحران‌های چندوجهی و فزاینده‌ای در عرصه‌های اقتصادی، اجتماعی، ژئوپلیتیکی، زیست‌محیطی و ایدئولوژیک دست‌وپنجه نرم می‌کند، گفتمان سیاسی بخش‌هایی از اصلاح‌طلبان و اپوزیسیون، نه تنها نتوانسته است پاسخی درخور به این وضعیت پیچیده ارائه دهد، بلکه گاه خود به بخشی از مشکل بدل شده است. به‌جای بازنمایی دقیق واقعیت‌های میدانی و تاریخی، بسیاری از بیانیه‌های سیاسی صادره، در فضایی انتزاعی، بدون تحلیل عینی از نیروهای اجتماعی، توازن قوا و محدودیت‌های ساختاری، شکل گرفته‌اند. این بیانیه‌ها اغلب با زبانی شاعرانه، کلی‌گویانه و آرمان‌محور نوشته می‌شوند که در ظاهر حامل امید به آینده‌اند، اما در عمل دچار نوعی گسست کامل از تاریخ، اجتماع و نیروهای واقعی سیاسی هستند.بیانیه اخیر یکی از چهره‌های برجسته سیاسی که خواستار «تأسیس مجلس مؤسسان» شده، نمودی عینی از این ذهنیت انتزاعی است. در حالی که وضعیت کنونی جامعه ایران، با بحران‌های امنیتی، انزوای بین‌المللی، استهلاک نهادهای اجتماعی و سرکوب نیروهای میانی مواجه است، سخن گفتن از نهادهایی چون «مجلس مؤسسان»، بدون تبیین سازوکارهای ممکن تحقق آن، تنها نوعی خیال‌پردازی سیاسی است که ریشه در یک ذهنیت رمانتیک و فراتاریخی دارد.هدف این مقاله آن است که با رویکردی انتقادی، به واکاوی بحران گفتمانی در بیانیه‌های سیاسی معاصر ایران بپردازد؛ بحرانی که در آن ذهنیت روشنفکری جای تحلیل عینی را گرفته، تاریخ و واقعیت به نفع رویاپردازی‌های اخلاقی کنار گذاشته شده، و نوعی زبان نا-تاریخی و نا-سیاسی به مثابه جایگزینی برای عمل سیاسی مؤثر برساخته شده است. در این مسیر، به مؤلفه‌هایی چون «ذهن‌گرایی انتزاعی»، «غیاب واقع‌گرایی تاریخی»، «تقلیل‌گرایی مفهومی» و «فراموشی جایگاه ساختارهای قدرت» خواهیم پرداخت.بحران گفتمان، ذهنیت انتزاعی و غیاب واقع‌گرایی تاریخی در بیانیه‌های سیاسی معاصر ایران۱. تعریف مفاهیم کلیدی-الف. گفتمان سیاسیگفتمان سیاسی به مجموعه‌ای از گزاره‌ها، مفاهیم، استعاره‌ها و پیش‌فرض‌هایی اطلاق می‌شود که کنش‌گران سیاسی برای تبیین واقعیت، ترسیم افق آینده، و مشروع‌سازی کنش‌های خود به‌کار می‌گیرند. گفتمان نه صرفاً زبان، بلکه شبکه‌ای از مفاهیم و ساختارهای معنایی است که فهم ما از سیاست و جامعه را شکل می‌دهد. در این معنا، بیانیه‌های سیاسی نیز بخشی از بازنمایی گفتمانی نیروهای سیاسی‌اند.ب. ذهنیت انتزاعیذهنیت انتزاعی در این متن به نوعی اندیشه‌ورزی اشاره دارد که به‌جای تحلیل در بستر واقعیت‌های اجتماعی، تاریخی و ساختاری، بر مفاهیم کلی، فراتاریخی و جهان‌شمول تأکید دارد. این ذهنیت با فاصله گرفتن از «مکانمندی» و «زمان‌مندی» واقعیت، سیاست را از سطح عمل و نیرو به سطح اخلاق و آرمان پرتاب می‌کند.پ. واقع‌گرایی تاریخیواقع‌گرایی تاریخی به توانایی درک و تحلیل نیروهای تاریخی، تناسب قوا، سنت‌ها، ساختارهای قدرت و روندهای اجتماعی در یک بستر مشخص مکانی و زمانی گفته می‌شود. سیاست واقع‌گرایانه برخلاف ذهنیت انتزاعی، بر امکانات بالفعل و مرزهای واقعی تأکید دارد، نه آرزوهای ایده‌آل‌گرایانه.۲. تحلیل گفتمان بیانیه‌نویسی در ایران معاصرالف. بحران زبان سیاسی و بی‌زمانی بیانیه‌هابخش عمده‌ای از بیانیه‌های سیاسی معاصر ایران (اعم از اصلاح‌طلب، اپوزیسیون داخل یا برون‌مرزی)، گرفتار زبانی هستند که یا بیش از حد اخلاقی و کلی‌گراست یا از تحلیل واقعیت عینی تهی شده است. در این بیانیه‌ها معمولاً با عباراتی چون «مطالبه دموکراسی»، «گذار به آزادی»، «مجلس مؤسسان»، «صلح پایدار» یا «تغییر پارادایم» مواجه می‌شویم، بدون آن‌که حتی اشاره‌ای به ابزار تحقق، سوژه تاریخی آن، یا موانع ساختاری بشود. گویی این مفاهیم در خلاء تولید شده‌اند.به‌عنوان نمونه، بیانیه‌ای که در تیرماه ۱۴۰۴ با شعار «وقت تغییر پارادایم است» منتشر شد، نمونه‌ای از نوعی زبان تهی از پایگاه اجتماعی است. در حالی که جامعه با فروپاشی اعتماد، بحران مشارکت سیاسی، و افول نهادهای میانی مواجه است، این بیانیه خواستار «تغییر چارچوب فهم سیاست» شد، بدون آن‌که درک درستی از نسبت زبان و واقعیت اجتماعی نشان دهد.ب. بی‌مکانی و بی‌مردمیبیانیه‌هایی که در خارج از بستر اجتماعی و درون جمع‌های محدود روشنفکری نگاشته می‌شوند، فاقد عنصر «مکانمندی» و «مردم‌مندی» هستند. آن‌ها نه صدای اعتراضات مردم حاشیه‌نشین، کارگران، معلمان یا زنان هستند، و نه درون تجربه‌ی زیسته‌ی آن‌ها شکل گرفته‌اند. همین امر باعث می‌شود که چنین بیانیه‌هایی نه بسیج‌گر باشند، نه حامل امید، نه حتی منشأ گفتگو. آن‌ها به متونی فرهنگی بدل می‌شوند که صرفاً در محافل نخبگانی بازتولید می‌گردند.پ. نمادگرایی توخالی و مرجعیت اخلاقیدر اغلب بیانیه‌های سیاسی اخیر، کنش‌گران به جای آن‌که خود را بخشی از یک نیروی تاریخی تعریف کنند، در موضع «داور اخلاقی تاریخ» می‌نشینند. آن‌ها به جای تحلیل وضعیت و نقش خود در شکل‌گیری آن، صرفاً از موضعی برتر، مفاهیم اخلاقی پرتاب می‌کنند: «باید چنین شود»، «ما مردم ایران خواهان آن هستیم» و غیره. این نوع موضع‌گیری اخلاقی، بی‌آن‌که بتواند نیروهای اجتماعی را درگیر کند، عملاً تبدیل به بیان آرزوهایی می‌شود که مخاطب آن مشخص نیست.۳. تحلیل موردی: «بیانیه تأسیس مجلس مؤسسان»در یکی از مهم‌ترین بیانیه‌های سیاسی معاصر، میرحسین موسوی در اقدامی نمادین خواستار «تشکیل مجلس مؤسسان» شد تا قانون اساسی جدیدی برای ایران تدوین شود. این پیشنهاد، اگرچه از نظر مفهومی در سنت نهادسازی جمهوری‌خواهانه جای می‌گیرد، اما در بستر عینی ایران کنونی با چالش‌های بزرگی مواجه است:·         نه نیروهای سازمان‌یافته برای حمایت از چنین طرحی وجود دارند،·         نه امکان چانه‌زنی در ساخت قدرت کنونی فراهم است،·         نه حتی مفاهیم پیشنهادی (جمهور مردم، سازوکار انتخابات، ضمانت اجرای تصمیم‌ها) تبیین شده‌اند.در این معنا، «مجلس مؤسسان» از یک ابزار نهادساز به یک افق ذهنی فروکاسته شده است؛ افقی که نه از درون نیروهای واقعی، که از ذهن روشنفکری فرهیخته اما تنها برمی‌خیزد. چنین بیانیه‌هایی، به‌جای راهبردسازی، بیشتر نوعی ژست اخلاقی دارند.۴. ذهنیت رمانتیک و روشنفکری انتزاعی: نقد یک سنت فکریالف. روشنفکری اخلاقی به‌جای روشنفکری راهبردیدر ایران، از دوران مشروطه تا امروز، سنت روشنفکری بیش از آن‌که مبتنی بر تحلیل ساختارها، توازن قوا و برنامه‌ریزی سیاسی باشد، بر بیان آرمان‌ها و نقد اخلاقی قدرت تمرکز داشته است. این مدل، که برخی آن را «روشنفکری اخلاقی» می‌نامند، بیشتر به وظیفه‌ی وجدان عمومی وفادار مانده تا به طراحی راه‌حل‌های سیاسی.بخش عمده‌ای از بیانیه‌نویسی‌های سیاسی، امتداد همین ذهنیت است: روشنفکر یا کنشگر، به جای تعامل با نیروهای واقعی، توازن منطقه‌ای، ظرفیت‌های نهادی یا نقش مردم، خود را سخنگوی «حقیقت» یا «اراده ملت» می‌پندارد. او خود را موظف می‌داند که سخنِ درست را بگوید، بی‌آن‌که لازم بداند چگونه و با چه نیروهایی آن سخن به واقعیت بدل خواهد شد.ب. ذهنیت رمانتیک: سیاست به‌مثابه شعردر برخی بیانیه‌ها، نوعی زیبایی‌شناسی رمانتیک مشاهده می‌شود. واژه‌ها با آهنگ و تصویرسازی شاعرانه کنار هم چیده می‌شوند: «ما فرزندان رنجیم، ولی امید را از ما نگرفتند»؛ «در طلوع آگاهی، سرزمین ما به روشنی خواهد رسید»؛ «ایران را پس خواهیم گرفت». این جملات، به‌رغم جذابیت زبانی، فاقد تحلیل هستند و گاه به کلیشه‌هایی تهی بدل می‌شوند.این سبک، که گاه ریشه در سنت ادبیات مقاومت دارد، زمانی مؤثر است که با عمل سیاسی همگام باشد. اما در شرایطی که نیروهای واقعی غایب‌اند، این زبان بیشتر نشانه‌ی گریز از واقعیت و پناه بردن به زبان احساس است.پ. تقلیل سیاست به بیانیهدر فضای بسته ایران، برخی از روشنفکران و کنشگران، ناتوان از سازمان‌دهی سیاسی، کنش اجتماعی یا مشارکت نهادی، بیانیه را یگانه ابزار کنش می‌دانند. در نتیجه، بیانیه‌ها جای سیاست را می‌گیرند؛ و گاه به‌جای آن‌که آغازگر یک روند باشند، خود تبدیل به پایان آن می‌شوند.در این فضا، سیاست از سطح استراتژیک به سطح «خطابه» تقلیل می‌یابد؛ کنشگر سیاسی نه در میدان عمل، بلکه در میدان زبان فعالیت می‌کند. همین امر باعث می‌شود که فضای سیاسی ایران از انبوه بیانیه‌ها پُر باشد، اما از فقدان «نیروی سیاسی» رنج ببرد.۵. آسیب‌شناسی بیانیه‌نویسی در غیاب ساختارهای قدرتالف. جای خالی نهادیکی از مسائل اصلی بیانیه‌ها، نبود پیوند آن‌ها با نهادهای سیاسی یا اجتماعی است. بیانیه وقتی می‌تواند تأثیرگذار باشد که از جانب یک نهاد کنشگر صادر شده باشد؛ نهادی که دارای پایگاه مردمی، برنامه عملی، و قدرت چانه‌زنی باشد. در غیاب نهاد، بیانیه‌ها بیشتر شبیه به اعلامیه‌هایی فرهنگی یا فردی‌اند.برای مثال، بیانیه‌هایی که در سال‌های ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۲ توسط گروه‌های پراکنده روشنفکری یا سیاسی صادر شدند، به‌رغم تکرار مفاهیم بنیادینی چون «دموکراسی»، «آزادی»، «مردم‌سالاری» و «حقوق بشر»، نتوانستند به جنبش اجتماعی پیوند بخورند. دلیل؟ غیاب سازمان، فقدان رابطه با نیروهای اجتماعی، و گسست از تحلیل قدرت.ب. فقدان زبان راهبردیزبان بیانیه‌ها اغلب یا بیش از حد نرم و تعارف‌آمیز است، یا بسیار تند و گاه شعارزده. در هر دو حالت، زبان از کارکرد اصلی‌اش دور می‌شود: سازماندهی نیرو، ارائه افق، و تبیین تاکتیک‌ها. آن‌چه غایب است، زبان راهبردی است؛ زبانی که نه صرفاً انتزاعی است، نه شعاری، بلکه قدرت تحلیل، سازماندهی و اقدام دارد.۶. بازسازی گفتمان سیاسی: از ذهن‌گرایی به واقع‌گراییالف. بازخوانی تاریخ از منظر نیروهای واقعینخستین گام، بازگشت به تاریخ است؛ اما نه تاریخی اسطوره‌ای و قهرمان‌محور، بلکه تاریخی مبتنی بر تحلیل نیروهای اجتماعی، ساختارها و روندها. فهم تجربه مشروطه، نهضت ملی، انقلاب ۵۷، اصلاحات دهه ۷۰ و جنبش‌های اعتراضی دهه ۹۰ باید با رویکردی واقع‌گرایانه صورت گیرد تا ابزار بازسازی گفتمان امروز باشد.ب. ساخت نهاد به جای تولید متنسیاست بدون نهاد، صرفاً آرزوست. بنابراین، به‌جای صدور بیانیه‌های انبوه، کنش‌گران باید به فکر نهادسازی باشند: سازمان‌های مدنی، گروه‌های صنفی، شوراهای مردمی، شبکه‌های محلی یا حتی گروه‌های کوچک اما منسجم. قدرت نه در کلام، بلکه در شبکه‌سازی نهادین شکل می‌گیرد.پ. زبان سیاسی نوین: تحلیلی، مشارکتی، تاریخیباید زبانی نو پدید آید که نه تنها اخلاقی و زیباشناختی باشد، بلکه تاریخی، تحلیلی و بسیج‌گر نیز باشد. زبانی که از تجربه‌ی زیسته‌ی مردم سخن بگوید، نه از منظر روشنفکری مجرد؛ زبانی که مردم را خطاب قرار دهد نه تاریخ را؛ و افقی ارائه دهد که از دل واقعیت امکان‌پذیر باشد، نه از آسمان خیال.۷. فقدان فهم تاریخی: گسست از موقعیت ژئوپلیتیکی و واقعیت ساختاری ایرانالف. سوءبرداشت از تجربه‌های تطبیقییکی از خطاهای رایج در بیانیه‌های سیاسی معاصر ایران، استفاده از قیاس‌های تطبیقی ناپخته و فاقد درک تاریخی است. سخن گفتن از «تغییر پارادایم» یا «گذار سریع به توسعه‌ و دموکراسی»، بدون توجه به زمینه‌ی تاریخی، جغرافیای سیاسی و تجربه‌ی خاص ایران، در عمل بیشتر شبیه آرزواندیشی است تا سیاست‌ورزی واقعی.برای مثال، اشاره برخی از بیانیه‌نویسان به کشورهایی چون کره‌جنوبی، مالزی، ترکیه یا امارات متحده عربی، بدون فهم تفاوت‌های بنیادی این کشورها با ایران، نمونه‌ای از گسست تحلیلی است. این قیاس‌ها اغلب به‌گونه‌ای صورت می‌گیرند که گویی مسیر توسعه و دموکراسی، مسیری جهانی، عمومی، و ازپیش‌مشخص است، بی‌آنکه نیازمند بومی‌سازی، تطبیق با ساختار قدرت، یا سنجش ظرفیت‌های داخلی باشد.ب. ایران در مرکز «هارت‌لند»: جغرافیا به مثابه سرنوشتایران، برخلاف کشورهای کوچک حاشیه‌ای، در قلب منطقه‌ی پرتنش خاورمیانه قرار دارد. ایران نه یک دولت‌شهر نفتی، بلکه یک تمدن تاریخی با جمعیت بالا، تنوع قومی، تاریخ استعمارستیزی، و موقعیت ژئوپلیتیکی کلیدی است. آن‌چه برخی از بیانیه‌ها نادیده می‌گیرند، این است که ایران:·         در مسیر چهار شاهراه حیاتی انرژی، نظامی و فرهنگی قرار دارد؛·         در مرکز رقابت‌های ابرقدرتی (آمریکا، روسیه، چین) در آسیای غربی واقع شده؛·         و از نظر عمق استراتژیک با هیچ‌یک از نمونه‌های ذکرشده (کره‌جنوبی، امارات، دبی) قابل مقایسه نیست.نظام جمهوری اسلامی، به‌رغم بحران‌های ساختاری، توانسته است از همین موقعیت ژئوپلیتیکی برای بقاء استفاده کند. درک این واقعیت ضروری است که هرگونه طرح گذار، تغییر ساختار یا تأسیس نهادهای جدید (مثل مجلس مؤسسان) باید در محاسبه‌ی دقیق از موقعیت ایران در ساختار جهانی قدرت صورت گیرد.پ. مثال تطبیقی: کره‌جنوبی و ایراندر دهه ۱۹۵۰، کره‌جنوبی یکی از فقیرترین کشورهای جهان بود. اما با قرار گرفتن در اردوی غرب در دوران جنگ سرد، کمک‌های گسترده‌ی نظامی، اقتصادی و تکنولوژیک از سوی ایالات متحده و ژاپن دریافت کرد. ارتش کره‌جنوبی توسط آمریکا تجهیز شد، نهادهای اقتصادی آن با سرمایه‌گذاری خارجی بازسازی شدند، و نهایتاً با شکل‌گیری دولت‌های استبدادی توسعه‌گرا (نه دموکراتیک)، کره وارد مسیر رشد اقتصادی شد.اما ایران، به‌ویژه پس از انقلاب ۵۷، عملاً در مسیر تقابل ایدئولوژیک و سیاسی با غرب قرار گرفت. تحریم‌های گسترده، تنش‌های منطقه‌ای، حمایت از نیروهای ضدغربی، و سیاست‌های امنیت‌محور در داخل، شرایطی به‌وجود آورد که امکان تطبیق ساده با الگوی توسعه‌ی لیبرالیستی وجود نداشت.در این شرایط، سخن گفتن از «تغییر پارادایم» بدون توجه به نقش ژئوپلیتیک، تاریخ ایدئولوژیک نظام، و سازوکارهای امنیتی، بیشتر شبیه «برون‌فکنی خواست‌های انتزاعی» است تا ارائه یک نقشه‌ی راه عمل‌گرایانه.۷. فقدان فهم تاریخی: گسست از موقعیت ژئوپلیتیکی و واقعیت ساختاری ایران (ادامه)ت. قیاس‌ نادرست با کشورهای «شبه‌دولت» یا «دولت‌های پوشالی»در بسیاری از بیانیه‌ها، کشورهایی مانند امارات، بحرین، قطر، یا حتی سنگاپور به‌عنوان نمونه‌های موفق توسعه، دموکراسی، یا آزادی معرفی می‌شوند. این در حالی است که:·         امارات و قطر دولت‌هایی رانتی هستند که بر پایه صادرات انرژی و واردات تکنولوژی و دانش از غرب ساخته شده‌اند؛·         سنگاپور علی‌رغم رشد اقتصادی، ساختاری اقتدارگرا دارد و برخلاف تصور رایج، نه یک دموکراسی لیبرال، بلکه یک تکنوکراسی نظامی-اقتصادی است که آزادی بیان و تجمع در آن بسیار محدود است؛·         دبی بیشتر یک پروژه تجاری-امنیتی است تا یک جامعه سیاسی؛ در آن خبری از احزاب، رسانه‌های مستقل، یا مشارکت سیاسی نیست.قیاس ایران با این دولت‌ها، غفلت از این واقعیت است که ایران کشوری با تاریخ انقلاب، بافت قوی سیاسی، جامعه مدنی تاریخی و حافظه‌ی اعتراضات سراسری است. نمی‌توان ایران را به یک «منطقه آزاد اقتصادی» تقلیل داد که با جذب سرمایه‌ی خارجی شکوفا شود. خواست توسعه در ایران، ناگزیر با مسئله‌ی مشارکت سیاسی، عدالت اجتماعی و توزیع قدرت گره خورده است.ث. نادیده‌گرفتن تجربه‌ی ترکیهیکی دیگر از قیاس‌های رایج، ارجاع به ترکیه به‌عنوان نمونه‌ای از دموکراسی مسلمان، توسعه اقتصادی، و نهادسازی مدرن است. اما نادیده گرفته می‌شود که:·         ترکیه از زمان آتاتورک، دارای نهادهای نظامی و بوروکراتیک قوی بوده است؛·         پیوستگی تاریخی با غرب (عضویت در ناتو، روابط ساختاری با اتحادیه اروپا) نقش مهمی در مدل حکمرانی و توسعه‌ی آن ایفا کرده؛·         حزب عدالت و توسعه، برای بیش از دو دهه با مهارت، تضادهای بین نخبگان لائیک و توده‌های اسلام‌گرا را مدیریت کرده است، چیزی که در ایران با سرکوب نهادهای میانی و انسداد نخبگان عملی نشده.حتی با این زیرساخت، تجربه‌ی ترکیه امروز در آستانه‌ی ورشکستگی سیاسی و اقتصادی قرار گرفته، آزادی‌ها محدود شده، و روندی شبه‌اقتدارگرا جای مدل دموکراتیک را گرفته است. اگر چنین تجربه‌ای در کشوری با این میزان حمایت غربی، ثبات نهادی، و توسعه صنعتی آسیب‌پذیر شده، چگونه می‌توان نسخه‌ی مشابهی را برای ایران پیچید، بدون محاسبه‌ی دقیق ظرفیت‌ها و محدودیت‌ها؟ج. غفلت از تجربه‌ی عراق و لیبی: سقوط نظام، اما فقدان دولتبرخی دیگر از بیانیه‌های سیاسی، صریح یا ضمنی، از ضرورت تغییر بنیادین نظام سیاسی سخن می‌گویند، بی‌آنکه به سرنوشت کشورهای دچار فروپاشی مانند عراق، سوریه، لیبی یا یمن بیندیشند. در این کشورها:·         سقوط یک ساختار سیاسی قدرتمند، منجر به ظهور جنگ داخلی، تجزیه، و فروپاشی کامل نظم اجتماعی شد؛·         نبود نهادهای جایگزین، موجب شد که گروه‌های شبه‌نظامی، قبیله‌ای یا فرقه‌ای جای دولت را بگیرند؛·         پروژه‌ی «گذار به دموکراسی» عملاً به فاجعه انسانی منجر شد، و مداخله‌ی خارجی وضعیت را وخیم‌تر کرد.البته ایران وضعیت متفاوتی دارد و نمی‌توان به‌سادگی این سناریوها را تعمیم داد. اما غفلت از خطرات خلأ قدرت، نبود برنامه‌ی انتقالی مشخص، و حذف ساختارهای فعلی بدون طرح جایگزین، می‌تواند فاجعه‌بار باشد. بیانیه‌هایی که صرفاً وعده «فردای روشن» می‌دهند، باید با صداقت توضیح دهند: چه کسی؟ با چه ابزاری؟ در چه شرایطی؟ چگونه؟.جمع‌بندی این بخش:فقدان تحلیل تاریخی و موقعیت‌سنجی ساختاری، بیانیه‌های سیاسی را به متونی ذهنی و خیال‌پردازانه تبدیل کرده است. سخن گفتن از تغییر پارادایم، مجلس مؤسسان، یا دموکراسی فوری، بدون محاسبه دقیق از تجربه‌های تطبیقی و زمینه‌های واقعی، نه تنها ناکارآمد، بلکه گاه خطرناک است.در عوض، باید نوعی نگاه واقع‌گرایانه تاریخی، متکی بر مطالعه عمیق از روندهای منطقه‌ای، توازن قدرت، و ظرفیت‌های واقعی جامعه ایران توسعه یابد. تنها در این صورت است که گفتمان سیاسی می‌تواند از سطح آرزو به سطح اقدام و از سطح کلام به سطح نهاد برسد.۸. ذهنیت انتزاعی و رمانتیسیسم سیاسیالف. سیاست بدون قدرت: رؤیاپردازی به‌جای راهبرددر بسیاری از بیانیه‌های سیاسی و تحلیل‌های روشنفکران، سیاست نه به‌مثابه عرصه‌ی تقابل منافع و توازن قوا، بلکه به‌مثابه میدان بروز حقیقت اخلاقی یا آرزوهای جمعی بازنمایی می‌شود. این نگاه رمانتیک و نابالغ، گویی بر این باور است که اگر فقط «حقیقت» گفته شود یا اگر مردم «بیدار» شوند، همه‌چیز به‌خودی‌خود تغییر خواهد کرد.در این بین، مفاهیمی چون «عقلانیت»، «اجماع ملی»، یا «همبستگی انسان‌گرایانه» بارها تکرار می‌شوند، اما بدون آن‌که به سازوکارهای واقعی تحقق آن‌ها در بستر خشونت‌زده‌ی منطقه یا در تقابل با ساخت قدرت اندیشیده شود. این همان سیاست بدون قدرت است؛ یا به تعبیر بهتر: خطابه بدون سیاست.ب. تکنولوژی‌گرایی سطحی و غرب‌پرستی مدرندر بسیاری از این بیانیه‌ها، نوعی تسلیم‌طلبی در برابر قدرت غرب در پوشش زبان «عقلانیت»، «پیشرفت» یا «مدرنیت» پنهان است. روایت چنین است: غرب سلاح دارد، نظم دارد، تکنولوژی دارد، پس برتر است و ما باید خود را به آن شبیه کنیم. در این نگاه:·         برتری غرب نه نتیجه تاریخ استعمار، انباشت سرمایه، جنگ‌های جهانی و سلطه ژئوپلیتیکی، بلکه حاصل «فرهنگ بهتر» و «عقلانیت ذاتی» تصویر می‌شود؛·         فقدان توجه به وجوه معنوی، فرهنگی، انسانی یا تمدنی جوامع غیرغربی، به نفع یک مدرنیته‌ی ابزارمحور به حاشیه رانده می‌شود؛·         استعمار یا امپریالیسم، نه به‌عنوان پروژه‌ای زنده، بلکه صرفاً پدیده‌ای تاریخی و تمام‌شده تلقی می‌شود.این ذهنیت، با ظاهر «عقل‌گرایی مدرن»، در واقع نوعی ناتوانی از تصور بدیل تمدنی و از خودبیگانگی فرهنگی را نمایندگی می‌کند؛ حال آن‌که نقد مدرنیتۀ غربی و تلاش برای شکل‌دادن به نسخه‌ای بومی و تاریخی از سیاست دموکراتیک، یکی از چالش‌های اصلی جهان غیرغربی در قرن ۲۱ است.پ. نادیده‌گرفتن تضادها، خشونت‌ها و واقعیت منطقه‌ایدر شرایطی که منطقه‌ی پیرامون ایران درگیر جنگ‌های نیابتی، رقابت‌های خونین قدرت، مداخله‌ی قدرت‌های خارجی و تضادهای فرقه‌ای و قومی است، بیانیه‌هایی که از «عقل جمعی» و «گفت‌وگو با جهان» سخن می‌گویند، بدون آن‌که مکانیزم‌های تحقق آن‌ها را بشناسند، عملاً از آگاهی ژئوپلیتیکی تهی‌اند.به‌عنوان نمونه:·         سوریه به نماد برخورد ژئوپلیتیکی روسیه، آمریکا، ایران، ترکیه و عربستان بدل شد؛ نه گفت‌وگوهای مدنی بلکه قدرت اسلحه، خطوط لوله، و ائتلاف‌های منطقه‌ای تعیین‌کننده‌ی آینده‌ی آن شدند؛·         یمن شاهد یکی از خشونت‌بارترین جنگ‌های نیابتی است که نه با بیانیه، بلکه با تغییر آرایش قدرت منطقه‌ای ممکن است پایان یابد؛·         لبنان نمونه‌ی درخوری از فروپاشی اقتصادی، فساد نهادی و جنگ فرقه‌ای است که شعارهای عدالت‌خواهانه نتوانست به آن سامان دهد.حال در چنین شرایطی، سخن گفتن از آن‌که «با کنار گذاشتن لجاجت، ایران را می‌توان گلستان کرد»، نه فقط ساده‌لوحانه، بلکه خطرناک است. این رویکرد می‌تواند سیاست‌ورزی واقعی را به خواب‌گردیِ اخلاقی بدل کند.نتیجه‌گیری موقت این بخش:«ذهنیت انتزاعی» و «رمانتیسیسم سیاسی» به ما می‌گوید: اگر فقط بخواهیم، جهان تغییر می‌کند؛ اما تاریخ به ما می‌گوید: اگر قدرت نداشته باشی، حتی خواستنت هم شنیده نمی‌شود. بیانیه‌هایی که قدرت، خشونت، ساختار و پیچیدگی سیاست را نادیده می‌گیرند، نه تنها مؤثر نیستند، بلکه می‌توانند انسداد سیاسی را بازتولید کنند.۸. ذهنیت انتزاعی و رمانتیسیسم سیاسی (گسترش‌یافته)الف. سیاستِ بی‌قدرت: بازتولید روشنفکری اخلاق‌زدهذهنیت انتزاعی‌ای که در بیانیه‌های سیاسی امروز مشاهده می‌شود، ادامه‌ی سنتی است که از اواخر دوره قاجار در ایران شکل گرفت: سنت روشنفکری که سیاست را نه عرصه‌ای از چانه‌زنی و واقع‌گرایی، بلکه صحنه‌ای برای خطابه‌ی اخلاقی می‌دید. از سید جمال‌الدین اسدآبادی تا علی شریعتی و تا برخی از روشنفکران دهه‌های اخیر، ما با نوعی «روشنفکری مصلح‌گر» مواجهیم که همواره در موضع واعظ بیرون میدان قرار می‌گیرد؛ فردی که خود را موظف به هشدار دادن می‌داند، اما وارد بازی قدرت نمی‌شود یا آن را آلوده‌کننده می‌پندارد.به تعبیر آنتونیو گرامشی، روشنفکران اگر درون بلوک تاریخی عمل نکنند، یعنی اگر به پیوند نظریه و طبقه یا نیروی اجتماعی مشخص تن ندهند، صرفاً در موضع روشنفکران «سنتی» باقی می‌مانند؛ کسانی که سخن می‌گویند، ولی تحول نمی‌سازند. بیانیه‌نویسان سیاسی امروز، در نبود حزب، نهاد، طبقه و شبکه اجتماعی، به‌نوعی در تکرار همین سنت ایستا گرفتار شده‌اند.ب. غرب‌باوری ابزاری و بحران خودباوری تمدنیدر بطن بسیاری از این بیانیه‌ها، نوعی «غرب‌باوری تکنولوژیک» به چشم می‌خورد. این نگاه، که غرب را معادل عقل، نظم و پیشرفت و شرق (و ایران) را معادل احساس، خشونت و عقب‌ماندگی می‌بیند، امتداد یک خودآگاهی شکست‌خورده تمدنی است که از زمان شکست ایران از روسیه (قرن نوزدهم) و ورود تجدد به‌زور توپ و تلگراف شکل گرفت.اما این «غرب‌پرستی» جدید، از نوع فرهنگی نیست؛ بلکه از نوع ابزاری است: غرب را به‌دلیل داشتن ابزار برتر (سلاح، نظم، رسانه، علم) برتر می‌داند، نه به‌دلیل نوع انسان‌گرایی، عدالت یا ارزش‌های اخلاقی. در نتیجه، خواهان تقلید از غرب است، بی‌آنکه نقدی به استعمار، جنگ، امپریالیسم و بحران‌های درونی آن داشته باشد.این نگاه، در سطح سیاسی به نسخه‌برداری کورکورانه منجر می‌شود: خواهان مدل‌های پارلمانی اروپایی در شرایط انسداد کامل سیاسی داخلی؛ خواهان «انتخابات آزاد» در غیاب فضای عمومی آزاد؛ خواهان دموکراسی لیبرال در غیاب طبقه‌ی متوسط نهادساز.پ. تحقیر بومی، فراموشی انسان ایرانیدر ذهنیت رمانتیک، مردم ایران گاه به‌صورت ناخواسته تحقیر می‌شوند: مردمی که «باید بیدار شوند»، «عقلانی شوند»، «لج نزنند»، «مثل غربی‌ها رفتار کنند». این نگاه، گرچه ظاهراً دلسوزانه و آینده‌نگر است، اما عملاً از درون نوعی استبداد فرادست روشنفکری برمی‌خیزد. مردم در آن نه سوژه‌ی تاریخ، بلکه ابژه‌ی «هدایت» هستند.در حالی که اگر نگاهی واقعی به جامعه ایران بیندازیم، می‌بینیم که همین مردم:·         در دهه‌های اخیر بارها هزینه اعتراض داده‌اند (از ۸۸ تا ۹۶ و ۱۴۰۱)،·         بارها به سیاست رسمی «نه» گفته‌اند (تحریم صندوق رأی، بی‌اعتمادی به رسانه‌ها، فرار سرمایه انسانی)،·         و با وجود سرکوب، فقر، سانسور و فساد، در حال تولید اشکال جدیدی از مقاومت و زیست‌سیاسی هستند.ذهنیت رمانتیک این واقعیت‌های سخت را نمی‌بیند؛ چون اسطوره‌ی خودش را ترجیح می‌دهد: مردمی نجات‌طلب که منتظر «قهرمان» یا «گفتمان رهایی‌بخش» هستند. در حالی‌که جامعه ایران بسیار پیچیده‌تر، مقاوم‌تر، و آگاه‌تر از تصویری است که روشنفکران در بیانیه‌ها ترسیم می‌کنند.ت. مثال‌های تطبیقی: لیبرالیسم انتزاعی در اروپای شرقی و شکست در عملتجربه‌ی برخی کشورهای اروپای شرقی، پس از فروپاشی شوروی، نیز می‌تواند درس‌آموز باشد. بسیاری از این کشورها، با تکیه بر گفتمان لیبرالیسم انتزاعی و تکرار نسخه‌های غربی، دچار مشکلات زیر شدند:·         وابستگی اقتصادی به غرب بدون توسعه پایدار؛·         فساد ساختاری به‌دلیل نبود نهادهای نظارتی بومی؛·         تضعیف هویت ملی در برابر پروژه‌های سرمایه‌سالار جهانی.نمونه‌ی مشخص: اوکراین که با تکیه‌ی بیش از حد به غرب و بی‌توجهی به پیچیدگی موقعیت ژئوپلیتیکی‌اش، عملاً به میدان جنگ نیابتی قدرت‌ها تبدیل شد. مردمی که در پی دموکراسی بودند، به قربانیان یک بازی بزرگ بدل شدند. آیا ایران می‌تواند یا باید چنین مسیر پرخطری را بدون تأمل بپیماید؟نتیجه این بخش:رمانتیسیسم سیاسی و ذهنیت انتزاعی، سیاست را به آرزواندیشی بدل می‌کنند؛ آن‌هم در منطقه‌ای که «واقعیت» نه با کلمات، بلکه با قدرت، جنگ و ائتلاف تعیین می‌شود. در چنین فضایی، بیانیه‌هایی که فاقد محاسبه قدرت‌اند، حتی اگر نیت اخلاقی داشته باشند، می‌توانند فاجعه‌آفرین باشند.تنها راه رهایی از این وضعیت، بازسازی سیاست بر پایه واقع‌گرایی تاریخی، شناخت دقیق نیروهای اجتماعی، و احیای نهادهای واقعی است. بدون این‌ها، حتی شریف‌ترین نیت‌ها به سرنوشت تراژدی دچار خواهند شد.۳. درک نادرست از سیاست بین‌الملل: غرب جنتل‌من نیست (گسترش‌یافته)الف. ایده‌آلیزاسیون غرب و تقلیل واقعیت به رفتار روانی حکومتدر بسیاری از بیانیه‌های اصلاح‌طلبانه یا اپوزیسیون، نوعی دوگانه ساده‌انگارانه حاکم است: از یک‌سو حاکمیت ایران که «عصبی، ایدئولوژیک، لجوج» و غیرقابل گفت‌وگو توصیف می‌شود، و از سوی دیگر «غرب متمدن، منطقی، قانون‌محور» که صرفاً به دنبال تعامل و احترام است.این روایت، که بیشتر ریشه در ادبیات روان‌شناسی فردی دارد تا تحلیل ساختارهای قدرت، موجب نوعی سیاست‌زدایی از سیاست خارجی می‌شود. در حالی‌که هر تحلیل واقع‌گرایانه از سیاست بین‌الملل باید مبتنی بر مفاهیمی چون منافع ملی، توازن قوا، بازی قدرت، و رقابت هژمونیک باشد، نه مفاهیم روان‌کاوانه‌ای چون لجاجت، سوءظن یا پارانویید بودن.در چنین تحلیل‌هایی:·         ایران باید «درمان» شود (نه دگرگون از طریق مذاکره قدرت‌ها)؛·         غرب نیازی به تغییر یا نقد ندارد؛ چون پیش‌فرض «عقلانیت ساختاری» دارد؛·         و در نهایت، مردم ایران تنها نیاز به «عادی‌سازی» با جهان دارند تا همه‌چیز حل شود؛ غافل از آن‌که نظم جهانیِ فعلی خود بخشی از بحران است، نه راه‌حل آن.ب. تجربه‌های تاریخیِ خیانت، سلطه و بازی دوگانه غربایده‌ی «غربِ جنتل‌من» نه‌تنها با واقعیت تاریخی روابط ایران و غرب، بلکه با خودِ عملکرد قدرت‌های غربی در خاورمیانه در تناقض است. موارد زیر تنها گوشه‌ای از این واقعیت‌اند:1.      برجام و فریب ساختاریعلی‌رغم پایبندی ایران به تعهدات هسته‌ای‌اش، آمریکا یک‌طرفه خارج شد و اروپا هم، با وجود وعده‌های SPV و اینستکس، عملاً هیچ اقدامی نکرد. بیانیه‌هایی که «مذاکره دوباره» را بدون هیچ تضمین امنیتی پیشنهاد می‌دهند، از یاد می‌برند که چگونه حتی توافق مکتوب با امضای پنج کشور، قابل اتکا نبود.2.      ترور دانشمندان هسته‌ایترور فخری‌زاده، احمدی روشن و دیگران، با سکوت غرب و حتی همراهی تلویحی آن‌ها مواجه شد. این‌ها نه عملیات تروریستی «غیرقانونی»، بلکه «اقدامات بازدارنده امنیتی» خوانده شدند.3.      غارت اموال ایرانتوقیف کشتی‌ها، بلوکه کردن اموال بانک مرکزی در کره جنوبی و ژاپن، و مصادره‌ی اموال در آمریکا به بهانه‌های حقوق بشری، همگی نشان از رویه‌ای حقوقی برای جنگ اقتصادی دارد.4.      نمونه‌های تاریخی مشابهo        کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ با همکاری سیا و MI6؛o        دخالت در جنگ ایران و عراق (حمایت از صدام، فروش سلاح شیمیایی، اطلاعات ماهواره‌ای به عراق)؛o        اشغال عراق با بهانه‌های دروغین درباره تسلیحات کشتارجمعی؛o        حمایت از رژیم‌های خودکامه در عربستان، مصر و... صرفاً به‌خاطر منافع نفتی یا ژئوپلیتیکی.بی‌توجهی به این سوابق، و اعتماد نابجا به «مذاکره بی‌پشتوانه»، بیشتر نشان‌دهنده‌ی یک جهان‌بینی آرمان‌گرایانه است تا تحلیلی استراتژیک.پ. مثال تطبیقی: انگلستان در جنگ جهانی دوماشاره شما به انگلستان در جنگ جهانی دوم بسیار هوشمندانه است. واقعیت آن است که بریتانیا در بحبوحه‌ی جنگ و فشارهای اجتماعی، مجبور به اجرای سیاست‌های رفاهی کارگری شد؛ چیزی که نه از سر دموکراسی لیبرال، بلکه از سر ضرورت تاریخی بود. نکته مهم این است که:·         این تغییرات، نتیجه‌ی «توازن نیرو» بود، نه منش انسان‌دوستانه نخبگان؛·         دولت‌های محافظه‌کار تنها زمانی تن به رفاه دادند که ترس از انقلاب کارگری یا فروپاشی نظم اجتماعی جدی شد؛·         به‌عبارتی، رفتار حکومت‌های غربی نیز تابع فشار اجتماعی و جبر ژئوپلیتیک است، نه «ذات لیبرال دموکراتیک» آن‌ها.ت. سیاست خارجی را باید با عینک رئالیسم دید، نه اتوپیاواقع‌گرایی سیاسی (Realism) یکی از مهم‌ترین مکاتب سیاست بین‌الملل است که بر اساس آن:·         کشورها صرف‌نظر از نظام سیاسی‌شان، به دنبال بقا، قدرت و منافع‌اند؛·         روابط بین‌الملل، عاری از اخلاق ناب است؛·         «نیت» رهبران، اهمیتی ندارد؛ آن‌چه اهمیت دارد، «قدرت» و «ساختار» است.تحلیل‌های لیبرالِ برخی بیانیه‌ها، گاه تا آن‌جا پیش می‌رود که گویا اگر ایران صرفاً از ارزش‌های دینی یا ایدئولوژیک خود دست بردارد، غرب فوراً آن را به آغوش خواهد کشید. این در حالی‌ است که حتی دولت‌های سکولار منطقه، مثل ترکیه، نیز در معرض فشارها، تحریم‌ها و تهدیدها هستند؛ زیرا مسئله اصلی «هم‌راستایی با منافع غرب» است، نه ایدئولوژی.جمع‌بندی این بخش:بیانیه‌هایی که غرب را فاعلی بی‌طرف، عادل و خیرخواه تصویر می‌کنند و همه بحران را به روان‌شناسی حاکمیت داخلی تقلیل می‌دهند، عملاً بر اساس پیش‌فرض‌هایی غیرتاریخی، غیراستراتژیک و ناپایدار نوشته می‌شوند. سیاست خارجی را باید با درک قدرت، منافع، سابقه استعماری، و ساختار نظام جهانی فهمید، نه بر اساس الگوهای ذهنی و خیرخواهانه.۴. ناکارآمدی بیانیه‌های سیاسی در ارائه راهبرد ملیالف. گسست از طبقات اجتماعی و ناتوانی در فهم مطالبات واقعیبسیاری از بیانیه‌های سیاسی که ادعای «سخنگویی مردم» را دارند، در عمل از دغدغه‌ها و نیازهای واقعی طبقات فرودست، کارگران، بیکاران، زنان سرپرست خانوار، یا حاشیه‌نشینان شهری سخنی نمی‌گویند. زبان این بیانیه‌ها:·         نه از افزایش دستمزدها سخن می‌گوید؛·         نه از تشکیل اتحادیه‌های مستقل کارگری دفاع می‌کند؛·         نه از دموکراسی اقتصادی و بازتوزیع ثروت صحبتی به میان می‌آورد؛·         بلکه اغلب گرفتار واژه‌هایی چون «گذار»، «پارادایم جدید»، «مجلس مؤسسان»، یا «آشتی ملی» است که بیش از آنکه سیاست‌ورزانه باشند، زبان نخبگانی و کلیشه‌ای دارند.بیانیه‌های سیاسی اگر قرار است ملی باشند، باید برآمده از مطالبات ملموس بدنه‌ی جامعه باشند، نه صرفاً ترجمه‌ا‌ی نارس از مفاهیم انتزاعی غربی یا توصیف حال روشنفکران بی‌قدرت.ب. فقدان برنامه جایگزین و خیال‌پردازی درباره فروپاشییکی از مشخصه‌های این بیانیه‌ها، دعوت به «گذار کلی» یا «تغییر رژیم» است، بی‌آنکه:·         ساختار جایگزین مشخصی ارائه دهند؛·         توضیح دهند نهادهای اقتصادی، قضایی، امنیتی و سیاسیِ پس از این گذار چگونه باید عمل کنند؛·         چگونگی تأمین امنیت، عدالت اجتماعی و بقای کشور را در شرایط خلأ قدرت توضیح دهند.این گفتمان، ناخودآگاه به تکرار سناریوهایی چون لیبی، عراق و افغانستان نزدیک می‌شود، بی‌آنکه عواقب آن را بشناسد یا حتی به آن بیندیشد.مثال تطبیقی:در مصر، انقلاب ۲۰۱۱ منجر به برکناری مبارک شد، اما نبود ساختار جایگزین، فضای سیاسی را دو قطبی و در نهایت باعث قدرت‌گیری نظامیان (السیسی) شد. امروز بسیاری از فعالان همان جنبش، از «نداشتن برنامه روشن» به‌عنوان یک شکست تاریخی یاد می‌کنند.پ. مسئولیت‌گریزی روشنفکرانه: خودانتقادی غایب استیکی از بحران‌های جدی روشنفکری سیاسی در ایران، عدم مسئولیت‌پذیری در قبال وضعیت موجود است. روشنفکرانی که در دهه‌های گذشته خود بخشی از قدرت، یا در تعامل با آن بوده‌اند، اکنون به گونه‌ای سخن می‌گویند که گویی هیچ نقشی در تولید وضع موجود نداشته‌اند.·         روشنفکران دهه ۷۰ و ۸۰ که در دولت‌های اصلاح‌طلب نقش داشتند، امروز از اپوزیسیون بیرونی سخن می‌گویند، بی‌آنکه به نقش خود در خصوصی‌سازی افسارگسیخته، فساد نهادینه، سرکوب طبقات پایین، و حذف رسانه‌های مردمی اشاره کنند.·         بیانیه‌هایی که این طیف صادر می‌کنند، بیشتر نوعی فرافکنی اخلاقی است تا تحلیل ساختاری.·         هیچ‌گاه در آن‌ها این پرسش مطرح نمی‌شود که: «ما در بازتولید فساد، بی‌عدالتی و ناامیدی چه نقشی داشتیم؟»ت. جای خالی دموکراسی نهادیدموکراسی نه صرفاً با انتخابات یا آزادی بیان، بلکه با نهادسازی مستمر، آموزش سیاسی، تقسیم قدرت، و حاکمیت قانون معنا پیدا می‌کند. در اغلب بیانیه‌ها، این مفاهیم یا غایب‌اند یا به‌صورت شعاری آمده‌اند.·         صحبت از مجلس مؤسسان بدون زمینه‌سازی نهادی، بی‌فایده است.·         دموکراسی اگر به شوراهای کارگری، نهادهای مدنی، روزنامه‌های مستقل و ساختارهای تمرین‌یافته مردمی متکی نباشد، در بهترین حالت یک نمایش است.مثال تطبیقی:در کشورهای آمریکای لاتین، تجربه‌ی دموکراسی بدون بازسازی نهادها (مثل گواتمالا یا هائیتی)، بارها به دیکتاتوری‌های تازه یا کودتای نظامی انجامید. تنها در کشورهایی چون بولیوی یا اروگوئه، نهادسازی مدنی موجب بقای دموکراسی شد.ث. روشنفکری بی‌ریشه و خطر گفتمان «منجی‌گرایانه»سرنوشت‌باوری در این بیانیه‌ها به شکل «منجی‌گرایی» بروز می‌کند: گویی شخص یا نیرویی از راه می‌رسد، با «پارادایم تازه»، و جامعه را نجات می‌دهد. اما این نگاه، بیشتر در سطح اسطوره‌های مذهبی یا داستان‌های آخرالزمانی قابل فهم است تا سیاست.تغییرات سیاسی در تاریخ – از فرانسه تا هند – نه از طریق منجی‌ها، بلکه از طریق سازمان‌دهی اجتماعی، مبارزه جمعی و نهادهای پیوسته و مقاوم رخ داده است.جمع‌بندی این بخش:بیانیه‌های سیاسی‌ای که ادعای سخنگویی مردم را دارند، اگر فاقد درک طبقاتی، راهبرد جایگزین، خودانتقادی و ساختار پیشنهادی برای دموکراسی نهادی باشند، عملاً نه‌تنها راهگشا نیستند، بلکه خود به بخشی از بحران گفتمان تبدیل می‌شوند. سیاست ملی نیازمند تخیل نهادی، آگاهی تاریخی، و مسئولیت‌پذیری اجتماعی است، نه صرفاً ادبیات نیویورکی یا پاریسی.۵. تضاد درونی گفتمان جمهوری اسلامی: بین امت‌گرایی آرمانی و ملت‌گرایی ساختاریالف. دوگانه‌ی آرمان و واقعیت: امت جهانی یا ملت ایرانی؟جمهوری اسلامی از بدو تأسیس بر مبنای یک پروژه‌ی ایدئولوژیک امت‌گرا شکل گرفت:·         از «امت اسلامی» سخن گفت؛·         خود را نماینده محرومان جهان دانست؛·         شعارهایی چون «نه شرقی، نه غربی» و «صدور انقلاب» را مطرح کرد.اما ساختار واقعی حاکمیت ایران – از سیستم مالیاتی، آموزش و پرورش، سیاست خارجی، تا ساختار نظامی – همه بر بنیاد ملت‌ـ‌دولت کلاسیک استوار ماند:·         مرزهای جغرافیایی تثبیت‌شده؛·         نیروی نظامی وابسته به ساختار ملی؛·         زبان و فرهنگ ایرانی به‌مثابه پیوند‌دهنده‌ هویت؛·         و حتی نظام حقوقی مبتنی بر قوانین خاص کشور، نه شریعت جهان‌شمول اسلامی.این تضاد بنیادین – بین ایدئولوژی امت‌گرا و واقعیت ملت‌گرا – به مرور موجب ایجاد پارادوکس‌های اجرایی، رسانه‌ای و هویتی در حاکمیت شد.مثال:در سیاست خارجی، حمایت ایران از محور مقاومت مبتنی بر منطق امت‌گرایی است؛ اما همزمان، مردم ایران انتظار دارند دولت، منافع ملی را در اولویت قرار دهد. این تنش میان حمایت فرامرزی ایدئولوژیک و مطالبات ملی‌گرایانه اقتصادی، یکی از مناقشه‌برانگیزترین حوزه‌های امروز جمهوری اسلامی است.ب. عقب‌ماندگی ساختاری نسبت به تحولات ژئوپلیتیکجمهوری اسلامی در دهه اول انقلاب، نوعی «گفتمان انقلابیِ ایثارگرانه» را پیش می‌برد که در چارچوب جنگ تحمیلی نیز معنا می‌یافت. اما از دهه ۱۳۸۰ به بعد، با پیچیده‌تر شدن جنگ‌ها (نرم، ترکیبی، شناختی)، الزامات مدیریت کلان نیز تغییر کرد. در حالی که دشمن از ابزارهای هوش مصنوعی، ناتو سایبری، و جنگ‌های شناختی استفاده می‌کرد، ارکان نظام هنوز درگیر:·         ساختارهای بروکراتیک قدیمی،·         سوءمدیریت‌های سنتی،·         و گفتمان‌های تبلیغاتی ناکارآمد بودند.به‌عبارت دیگر، «نظام» هنوز با واقعیت پیچیده‌ی دوران پساجنگ سرد تطبیق کامل نیافته است.مثال:اگرچه نهادهایی مثل سپاه یا صدا و سیما در مواجهه با تهدیدات ترکیبی نقش‌هایی ایفا می‌کنند، اما سطح کلان سیاست‌گذاری، از آموزش و پرورش تا دیپلماسی عمومی، همچنان با ذهنیت دهه شصتی اداره می‌شود. این شکاف، مشروعیت و کارآمدی را به چالش کشیده است.پ. ناتوانی روشنفکران در تحلیل تضادهای پیچیدهدر مقابل این تضادهای بنیادین، روشنفکران اپوزیسیون یا اصلاح‌طلبان نیز نتوانسته‌اند تحلیل عمیقی از این وضعیت ارائه دهند. اغلب آن‌ها:·         یا در دام شعارزدگی ضدجنگ و ضدایدئولوژی افتاده‌اند، بدون تحلیل از الزامات امنیتی ایران؛·         یا درگیر نوعی دانش‌نمایی (فرونوسبسم) شده‌اند که با واژگان پیچیده، اما بدون راهبرد عینی و اجرایی حرف می‌زند.در بسیاری از سخنرانی‌ها و بیانیه‌های روشنفکری، صرفاً نوعی «نفی وضعیت» دیده می‌شود، نه «تحلیل تناقضات ساختاری».مثال:روشنفکرانی که از «مرگ بر جنگ» سخن می‌گویند، توضیح نمی‌دهند که در صورت عقب‌نشینی از حمایت منطقه‌ای، ایران چگونه می‌تواند امنیت استراتژیک خود را در برابر قدرت‌های متخاصم حفظ کند. شعارهایی همچون «نه به محور مقاومت» بدون درک منطق بازدارندگی منطقه‌ای، به پروژه‌ای از هم‌گسیخته و غیرواقع‌گرا می‌مانند.ت. لزوم گفتمان سومی: واقع‌گرایانه، تطبیقی، ملی-تمدنیدر چنین وضعیتی، نه گفتمان رسمی جمهوری اسلامی – که میان امت‌گرایی و ملت‌گرایی سرگردان است – کفایت می‌کند، و نه گفتمان بیانیه‌محور و انتزاعی روشنفکری. ایران نیازمند گفتمانی سومی است که:·         از عمق تاریخی و تمدنی ایران تغذیه کند؛·         الزامات امنیتی و اقتصادی جهان امروز را درک کند؛·         از واقع‌گرایی راهبردی استفاده کند؛·         و راه‌حل‌هایی میان‌مدت و نهادمند ارائه دهد.نتیجه‌گیری این بخش:تضاد درونی گفتمان جمهوری اسلامی – بین آرمان‌گرایی ایدئولوژیک و الزامات ملت‌گرایانه – اگرچه ریشه در تاریخ تأسیس آن دارد، اما امروز به چالشی بنیادین در کارآمدی ساختارها انجامیده است. در این میان، روشنفکران نیز به‌جای تبیین واقع‌بینانه‌ی این تناقض، اغلب به شعار یا تئوری‌های بی‌ریشه پناه برده‌اند. ایران امروز، بیش از هر چیز به «تحلیل‌گران واقع‌گرا» نیاز دارد، نه صرفاً ایدئولوگ‌ها یا شاعران سیاسی.۶. نیاز به گفتمان جدید ملی و مسئولانهالف. گفتمانی فراتر از دوگانگی‌های صفر و یکبحران گفتمانی امروز ایران در بخشی ناشی از دوگانه‌سازی‌های ساده‌انگارانه است: یا «تمام قد حمایت از جمهوری اسلامی» یا «رد کامل آن»، یا «غرب‌ستیزی مطلق» یا «غرب‌پرستی کورکورانه». چنین دوگانه‌هایی نه تنها به حل مسئله کمکی نمی‌کنند، بلکه وضعیت را پیچیده‌تر و انسداد سیاسی را عمیق‌تر می‌کنند.بنابراین، گفتمان جدید باید:·         خارج از قطب‌بندی‌های ایدئولوژیک سنتی قرار گیرد؛·         در عین انتقاد از ناکارآمدی‌ها، واقعیت‌ها و منافع ملی را نیز به رسمیت بشناسد؛·         و میان ضرورت مقاومت در برابر نظام سلطه جهانی و لزوم اصلاحات داخلی تعادل برقرار کند.ب. اهمیت حفظ «چارچوب ملی» در گفتمان سیاسییکی از آسیب‌های جدی گفتمان‌های جایگزین کنونی، فراموشی یا کنار گذاشتن «چارچوب ملی» است. فهم ملی یعنی درک این که:·         ایران، کشوری با پیشینه تمدنی چندهزارساله است؛·         موقعیت ژئوپلیتیکی ویژه‌ای در خاورمیانه دارد؛·         و با محدودیت‌ها و ظرفیت‌های خاص تاریخی و اجتماعی خود روبروست.گفتمانی که این چارچوب را نادیده بگیرد یا آن را ابزاری صرف برای مقابله با حکومت بداند، نمی‌تواند عملاً پیشنهادهای معنادار و پایدار ارائه کند.پ. حمایت از مقاومت‌های مشروع و نقد ناکارآمدی‌ها: یک رویکرد ترکیبیگفتمان جدید باید واقعیت‌های میدانی را جدی بگیرد. جمهوری اسلامی در عرصه‌هایی همچون مقاومت در برابر فشارهای نظام سلطه، مقابله با تحریم‌های ناعادلانه و حفظ استقلال نسبی ایران، عملکردی قابل توجه داشته است. در چنین مواردی، می‌توان از آن حمایت کرد.اما هم‌زمان، باید نقد صریح و بی‌تعارفی از ناکارآمدی‌ها، فساد، سرکوب حقوق شهروندی، و سوءمدیریت‌ها داشته باشد. این نقد نباید از سر انفعال یا لجاجت باشد، بلکه از سر مسئولیت ملی.ت. بیگ پیکچر (تصویر کلان) به‌جای ذهن‌گرایی اخلاقییکی از آسیب‌های گفتمان‌های امروز، تمرکز صرف بر روی خُرد و مسائل اخلاقی به‌صورت منفک از زمینه‌های کلان تاریخی، اقتصادی و سیاسی است. این ذهن‌گرایی اخلاقی‌نما:·         بدون تحلیل ساختار قدرت؛·         بدون درک موقعیت ایران در نظام جهانی؛·         و بدون ارائه راهبردهای عملی؛تنها به تولید ایده‌های انتزاعی می‌انجامد که قابلیت اجرا ندارند.گفتمان جدید باید از «بیگ پیکچر» آغاز کند؛ یعنی:·         شناخت عمیق از وضعیت ژئوپلیتیک؛·         درک معضلات ساختاری اقتصاد ایران؛·         فهم پیچیدگی‌های اجتماعی و فرهنگی؛·         و تحلیل واقع‌بینانه از نسبت قدرت داخلی و خارجی.نتیجه‌گیری این بخش:گفتمان ملی و مسئولانه، ترکیبی است از واقع‌گرایی تاریخی، انتقاد صریح، و تعهد به مصالح ملی. این گفتمان از فضای «سیاه‌وسفید» خارج می‌شود و با رویکردی متوازن و عملیاتی، زمینه‌ساز شکل‌گیری راهبردی می‌شود که ایران را در مسیر توسعه پایدار، امنیت و عدالت اجتماعی قرار دهد.۶. نیاز به گفتمان جدید ملی و مسئولانه (گسترش یافته)الف. فراتر رفتن از قطب‌بندی‌های دوگانه و پایان اسارت ایدئولوژیکیکی از بزرگ‌ترین موانع پیش روی توسعه سیاسی ایران، اسارت در دوگانه‌های ایدئولوژیک ساده‌انگارانه است. این دوگانه‌ها اغلب به صورت «همه یا هیچ» تعریف می‌شوند؛ یعنی یا باید کاملاً به جمهوری اسلامی وفادار بود یا به کلی آن را رد کرد؛ یا باید طرفدار غرب بود یا دشمن آن؛ یا دموکراسی غربی را کاملاً پذیرفت یا آن را به طور کامل طرد کرد. این نوع نگاه‌های قطبی، هم فهم واقعیت پیچیده ایران را مخدوش می‌کنند و هم امکان دستیابی به راهکارهای میانه و عملی را می‌بندند.در مقابل، گفتمان جدید ملی باید قادر باشد در فضای خاکستری بین این قطب‌ها حرکت کند. این گفتمان باید قادر باشد واقعیت‌ها را بدون تعصب سیاسی یا ایدئولوژیک بپذیرد و در عین حال به نقد سازنده و مسئولانه‌ی نهادهای موجود بپردازد.ب. بازسازی چارچوب ملی به عنوان زیربنای گفتمان جدیدچارچوب ملی فراتر از مفهوم صرفاً دولت-ملت است؛ این چارچوب بیانگر پیوندی عمیق بین تاریخ، فرهنگ، تمدن، جغرافیا و مطالبات جمعی مردم ایران است. گفتمان سیاسی مسئولانه باید این پیوند را بشناسد و حفظ کند.·         ایران به عنوان یک تمدن چند هزارساله، دارای هویتی پیچیده است که نمی‌توان آن را صرفاً در قالب ناسیونالیسم مدرن یا ایدئولوژی‌های خارجی خلاصه کرد.·         حفظ حاکمیت ملی، استقلال سیاسی و دفاع از مرزها، از ارکان غیرقابل چشم‌پوشی این چارچوب است.·         گفتمان جایگزین باید در عین نقد ساختار قدرت، این اصول را محترم بداند و از آنها حفاظت کند.پ. پذیرش واقعیت‌های قدرت و حمایت از مقاومت مشروعیکی از ویژگی‌های بارز گفتمان جدید، پذیرش واقعیت جغرافیای قدرت است. جهان امروز جهانی پیچیده و چندقطبی است؛ ایران به عنوان کشوری مهم در منطقه خاورمیانه، با چالش‌های امنیتی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی متعددی مواجه است.·         حمایت از مقاومت مشروع به معنای تایید حق ایران در حفظ استقلال و مقابله با فشارهای غیرقانونی و ناعادلانه جهانی است.·         در عین حال، این حمایت نباید کورکورانه باشد؛ بلکه باید با نقد عملکردهای ناکارآمد و فرصت‌سوز همراه باشد.·         گفتمان جدید می‌تواند با تشخیص درست تفاوت بین مقاومت مشروع و سیاست‌های شکست‌خورده، راهکارهایی عملی و سازنده ارائه دهد.ت. ضرورت تصویر کلان (Big Picture) به جای ذهن‌گرایی اخلاقییکی از چالش‌های اصلی گفتمان سیاسی امروز ایران، تمرکز بیش از حد بر مسائل خرد و اخلاقی، بدون ارتباط با زمینه‌های ساختاری و تاریخی است.·         ذهن‌گرایی اخلاقی‌نما باعث می‌شود که سیاست به عرصه‌ای از موعظه و آرزوهای دور از دسترس تبدیل شود، بدون آنکه به کنش‌گری موثر و واقع‌بینانه منجر گردد.·         گفتمان مسئولانه، سیاست را به عنوان عرصه‌ای از تضادها، تناقضات، مصالح و منافع می‌بیند که باید با تحلیل ساختاری و شناخت عمیق تاریخی مدیریت شود.·         داشتن یک «تصویر کلان» به معنای درک جامع و همزمان از تاریخ، جامعه، اقتصاد و سیاست ایران در نسبت با نظام جهانی است.ث. بازتعریف مسئولیت اجتماعی و مشارکت فعالگفتمان جدید باید مسئولیت اجتماعی را از سطح شعار به میدان عمل بکشاند:·         روشنفکران، فعالان مدنی و سیاسی، رسانه‌ها و نهادهای مدنی باید نه فقط منتقد، بلکه مشارکت‌کننده فعال در فرآیندهای تحول باشند.·         بازخوانی و نقد نقش خود در ایجاد و حفظ وضعیت موجود، لازمه یک گفتمان مسئولانه و پیشرو است.·         تشویق به شکل‌گیری نهادهای مردمی، احزاب متعهد و سازوکارهای نهادمند برای حل بحران‌ها از ضروریات است.ج. مثال‌های تاریخی و جهانی برای الهام‌گیرینگاهی به نمونه‌های موفق گفتمان ملی و مسئولانه در کشورهای مختلف می‌تواند درس‌آموز باشد:·         ژاپن پس از جنگ جهانی دوم: بازسازی سیاسی و اقتصادی با گفتمانی ملی و اصلاحات نهادمند که توانست جامعه‌ای رو به توسعه و دموکراسی پایدار بسازد.·         آلمان غربی پس از جنگ: با بازسازی نهادمند و نقد جدی گذشته، گفتمانی مسئولانه ایجاد کرد که زمینه‌ساز شکوفایی سیاسی و اقتصادی شد.·         کشورهای اسکاندیناوی: با تأکید بر نهادسازی، مشارکت عمومی و تعادل بین توسعه اقتصادی و عدالت اجتماعی، گفتمانی عملی و پایدار ساخته‌اند.نتیجه‌گیری گسترده:گفتمان جدید ملی و مسئولانه، مسیری است که باید از افراط و تفریط، شعارزدگی و ذهنیت‌گرایی عبور کند. این گفتمان باید بر پایه تحلیل دقیق «بیگ پیکچر» و تعهد به مصالح واقعی و ملی شکل بگیرد و با مسئولیت‌پذیری فردی و جمعی، بستر تحولات عمیق و سازنده در ایران را فراهم آورد.بدون چنین گفتمانی، عبور از بحران‌های پیچیده امروز ممکن نیست و جامعه ایران در چرخه تکرار اشتباهات گرفتار خواهد ماند.نتیجه‌گیریبحران گفتمان سیاسی معاصر ایران، محصول مجموعه‌ای از عوامل پیچیده تاریخی، اجتماعی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی است که در چهارچوبی کلی می‌توان آن را به سه چالش اساسی خلاصه کرد: فقدان واقع‌گرایی تاریخی، ذهنیت انتزاعی و رمانتیک، و ناتوانی در ارائه راهبرد ملی واقعی و مسئولانه. بیانیه‌ها و گفتمان‌های سیاسی موجود، چه از سوی جریان‌های اصلاح‌طلب و چه اپوزیسیون، بیش از آنکه بازتاب‌دهنده واقعیات میدانی و مطالبات طبقات مختلف جامعه باشند، نماد نوعی ذهن‌گرایی انتزاعی و گسست از تاریخ و ساختار قدرت‌اند.اولاً، فقدان فهم دقیق از تاریخ و شرایط ژئوپلیتیکی ایران موجب شده است که برخی بیانیه‌ها با اتکا به الگوگیری‌های نادرست از تجربه‌های کشورهای دیگر و بدون در نظر گرفتن موقعیت خاص ایران، راه‌حل‌هایی ارائه دهند که نه‌تنها کارآمد نیست، بلکه می‌تواند به تشدید بحران‌ها منجر شود.ثانیاً، ذهنیت انتزاعی و رمانتیک در تحلیل سیاسی، با نادیده گرفتن توازن‌های قدرت، پیچیدگی‌های سیاست بین‌الملل و واقعیت‌های سخت اقتصادی-اجتماعی، به گفتمان سیاسی ایران آسیب زده است. این ذهنیت، اغلب غرب را به عنوان فاعلی خیرخواه و عقلانی نشان می‌دهد و در مقابل، حکومت و نظام را به شکلی غیرمنطقی و روان‌پریش تصویر می‌کند، که نتیجه آن بی‌اعتنایی به تجربه‌های تاریخی و واقعیت‌های سیاست جهانی است.ثالثاً، بیانیه‌های سیاسی موجود، از نظر تولید راهبرد ملی و توجه به مطالبات واقعی مردم، به‌شدت ناکارآمد هستند. این بیانیه‌ها نه تنها از کارگران، اتحادیه‌ها و اقشار فرودست غافل‌اند، بلکه فاقد نظریه جایگزین مبتنی بر واقعیت‌اند و روشنفکری در قبال نقش خود در وضعیت موجود، خودانتقادی لازم را انجام نمی‌دهد.چهارم، تضاد درونی گفتمان جمهوری اسلامی میان امت‌گرایی ایدئولوژیک و ملت‌گرایی ساختاری، یکی از موانع اصلی در شکل‌گیری یک سیاست منسجم و کارآمد است. این تضاد باعث شده است که ارکان سیاسی و اجتماعی نظام با الزامات پیچیده دوران معاصر هماهنگ نباشند و روشنفکران نیز نتوانند تحلیل‌های واقع‌بینانه و راهبردهای مؤثر ارائه دهند.در نهایت، عبور از این بحران، نیازمند شکل‌گیری یک گفتمان جدید ملی و مسئولانه است که در عین نقد واقع‌گرایانه ساختار قدرت، در چارچوب مصالح ملی ایران باقی بماند. این گفتمان باید فراتر از دوگانه‌های ایدئولوژیک ساده‌انگارانه حرکت کند، چارچوب ملی را بازسازی نماید، حمایت و نقد را همزمان داشته باشد و با درک کامل از «بیگ پیکچر» یعنی تصویر کلان تاریخی، ژئوپلیتیکی، اقتصادی و اجتماعی، بتواند راهبردهای واقع‌بینانه و عملیاتی برای ایران ارائه کند.بدون چنین گفتمانی، امید به توسعه پایدار، امنیت ملی و عدالت اجتماعی در ایران دشوار خواهد بود. بنابراین، روشنفکران، سیاستمداران و نهادهای مدنی باید مسئولیت خود را بپذیرند و با نقد خود، مشارکت فعال و بازسازی نهادمند، زمینه‌ساز تحولی عمیق در گفتمان سیاسی کشور شوند.تابستان 1404سپهر شادسپهر شادSat, 21 Feb 2026 13:12:48 +0330