https://virgool.ir/feed/@sadrafaghihعلاقمند به تاریخ، روانشناسی، جامعه‌شناسی و علوم سیاسیfa2026-11-10 16:23:33https://files.virgool.ir/upload/users/3239062/avatar/CD7eJA.jpghttps://virgool.ir/@sadrafaghihhttps://virgool.ir/@sadrafaghih/اندیشه-سیاسی-ایران-باستان-lkrfoknrim3fمقدمههدف این جستار تلاشی است برای بازسازی و ارایه صورت بندی نویی از اندیشه سیاسی ایرانیان باستان، که شامل دوره ای ۱۵ سده‌ای می‌شود. لذا ادعای آنکه خود زرتشت یا مغان ساسانی دقیقا چنین تصویری ارایه کرده باشند گزاف و خارج از دعوی نگارنده است، با این حال در این جستار تلاش بر آن است تا چیزی به کلی متفاوت یا خارج از دستگاه نظری پارسی - زرتشتی به آن تحمیل نشده باشد بلکه صرفا بازآرایی، تفسیر و صورت بندی منقح و منسجمی از همان مفاهیم و آموزه های کهن ارایه شود.همان‌طور که در مطالعه اندیشه سیاسی مسیحی یا اسلامی، با وجود تکثر حکومت‌ها، مذاهب و دوره‌ها، می‌توان از برخی عناصر پایدار و بنیادین سخن گفت، درباره اندیشه سیاسی در ایران باستان نیز می‌توان ردی از تاریخ استمرار یافت. چالش اصلی در این راه پراکندگی و کم‌شماری منابع است، از همین رو نیازمند خوانشی ترکیبی و مفهومی است. لذا اندیشهٔ سیاسی ایران باستان را نمی‌توان تنها از یک متن یا یک دوره استخراج کرد. این اندیشه در لایه‌های گوناگون سنت ایرانی مستتر است؛ از قدیم ترین منابع که گاتهای زرتشت است تا کتیبه های هخامنشی و تا متون نظری و مدون ساسانی. این بازه طولانی ۱۵ سده ای در وهله اول خطر زمان پریشی را گوشزد می‌کند اما اگر با تاریخ ۲۰ سده‌ای مسیحیت و ۱۴ سده ای اسلام مقایسه شود کمتر هراس آور خواهد بود. خاصه آنکه این پژوهش مدعی همسانی کامل مفاهیم سیاسی در همه دوره‌های ایران باستان نیست، بلکه در پی بازسازی خطوط پایدار و تکرارشونده یک سنت تمدنی است. تا شاید بتوان از خلال این منابع پراکنده، الگویی منسجم از اندیشه سیاسی ایران باستان بازسازی کرد. جهان بینی زرتشتیجهان‌بینی زرتشتی بر مجموعه‌ای از دوگانه‌ها استوار است. دوگانه هایی پیرامون انسان، جامعه و جهان که در کنار یکدیگر، تصویری پیچیده اما تامل برانگیز ارائه می‌کنند. اساسی‌ترین این دوگانه ها در این نگرش، اهورامزدا در برابر اهریمن، دروج( دروغ) در برابر اشه، سپنته مینو در مقابل انگره مینو و نیکی در برابر بدی است. آن دوگانه مهم دیگر، مینو در برابر گیتی است. مینو به عالم معنوی، علوی، مثالی، غیرمادی، مجرد و انتزاعی اطلاق می‌شود و در مقابل، گیتی عالم مادی، محسوس، زمینی و انضمامی است. این دوگانه را می‌توان تا حدودی مشابه تمایز عالم معقول و عالم محسوس در فلسفهٔ افلاطون دانست. هرچند افلاطون گیتی را سایه و نااصیل می‌دانست و زرتشت نه.  اهورا مزدا در سپنته مینو و اهریمن در انگره مینو هر یک آفریدگان و نمودهای خود را دارند که تا حدودی قرینه و متضاد یکدیگر اند، آفریدگان اهورامزدا در مینو امشاسپندان و دستیاران اهریمن کماله‌دیوان نام دارند. باید توجه داشت که، در متون زرتشتی، جزئیات آفریدگان اهورامزدا بسیار بیشتر از آفریدگان اهریمن بیان شده است و به همین دلیل شناخت ما از ساختار سپنته‌مینو بسیار روشن‌تر از ساختار انگره‌مینو است.چارچوب نظام ایرانی-زرتشتی سیاست در ایران باستانامشاسپندانچنانکه برخی از پژوهشگران گفته اند، امشاسپندان در سروده‌های گاهان که سروده خود زرتشت هستند، نه فرشتگانی مستقل، بلکه تجلی‌ها و نمودهای گوناگون اهورامزدا و مفاهیمی انتزاعی و مجرد هستند. اما در اوستای متأخر، که در دورهٔ ساسانی گردآوری و تدوین شده است، امشاسپندان تا حد زیادی به فرشتگان ادیان ابراهیمی شباهت یافته‌اند و به صورت بازوان اجرایی اهورامزدا تصویر شده‌اند. لیکن در اندیشهٔ خود زرتشت، امشاسپندان نه موجوداتی مستقل، بلکه تجلی‌های گوناگون همان حقیقت یگانه اند.نخستین آفریدهٔ اهورامزدا وُهومنَه یا بهمن است که به معنای اندیشهٔ نیک یا خرد نیک است. ( مفهومی که یادآور نوس ( nous ) نزد متفکران یونان باستان است)پس از آن اَشه‌وهِشته یا اردیبهشت قرار دارد که به معنای برترین راستی و درستی است؛ همان قانون، نظم و سامان راستین و عادلانه‌ای که بر سراسر جهان حاکم است.سومین امشاسپند سپنته‌اَرمَئیتی یا سپندارمذ است که به معنای ایمان، بردباری، فروتنی و آرامش است؛ بردباری و کوششی که از باور و ایمان برمی‌خیزد.چهارمین امشاسپند خْشَثْرَه‌وَئیریه یا شهریور است که به طور کلی به معنای قدرت، فرمانروایی و شهریاری است.پس از آن هَئوروتات یا خرداد قرار دارد که به معنای کمال، تمامیت و یکپارچگی است.و سرانجام اَمِرتات یا امرداد که به معنای نامیرایی و جاودانگی است. پیش از ادامه بحث باید به نکته‌ مهمی توجه کرد. مفاهیم بنیادین اندیشهٔ زرتشتی، مفاهیمی ساده و تک‌لایه نیستند، برای مثال اشه و خشثره مفاهیمی پیچیده، چندلایه و چند وجهی هستند، که در ادامه بیشتر به آن ها خواهیم پرداخت. اما باید توجه داشت، یافتن معادل دقیق برای آنها در زبان امروز بسیار دشوار است چراکه هر معادل تنها بخشی از معنای آنها را منتقل می‌کند. درنتیجه، در توضیح این مفاهیم ناگزیر از شرح و تفسیر هستیم و طبیعی است که در این مسیر اختلاف نظر و گاه خطا نیز پدید آید.چنان‌که برخی از پژوهشگران نیز اشاره کرده‌اند، شاید بتوان این شش امشاسپند را مراحل یک سیر و سلوک انسانی نیز دانست؛ سلوکی که از خرد آغاز می‌شود و در نهایت به جاودانگی می‌انجامد. میتوان گفت هر یک از این شش امشاسپند، در عالم گیتی نیز تجلی‌هایی پیدا می‌کنند که می‌توان آنها را در دو سطح فردی و اجتماعی طبقه‌بندی کرد. هم‌چنین همان طور که گفته شد رقبای اهریمنی هرکدام نیز بیکار ننشسته و در پی نابودی آنها هستند، لیکن ما در اینجا برای پرهیز از پیچیده تر و نامانوس تر شدن فضای بحث، به جای ذکر نام این دیوان به مفاهیم هرکدام ذیل آفت های درونی و دشمنان بیرونی اکتفا می‌کنیم. خویشکاری این تجلی‌ها در قالب خویشکاری افراد و گروه‌های اجتماعی تحقق پیدا می‌کنند. خویشکاری در اصل و در نگرش خود زرتشت با اراده آزادهر فرد معنا می یابد اما به مرور در بافت هندواروپایی جامعه ایران باستان حل شد و تجلی کامل آن در نظام ساسانی رخ نمود. در این نگاه که رد آن در منابع متاخر زرتشتی نظیر بندهشن بیشتر دیده می‌شود هر یک از طبقات جامعه بیش از دیگران با یکی از امشاسپندان پیوند دارد و خویشکاری آن طبقه، در حقیقت، قدم برداشتن در مسیر همان امشاسپند و گسترش آن در جهان گیتی است. چنانکه این تفکیک را در سه آتشکده اصلی ساسانیان میبینیم: آذرگُشنَسپ برای جنگاوران، آذَرِ بُرزین‌مِهر برای کشاورزان و آذرفَرنَبَغ برای موبدانجامعه در این نگرش نظمی خویشکارانه است؛ یعنی هر فرد و هر گروه اجتماعی وظیفه، جایگاه و کارکردی دارد. این خویشکاری‌ها اگر در پرتو اشه انجام شوند، جامعه را به داد و آبادانی می‌رسانند؛ و اگر از اشه جدا شوند، به دروغ، آشوب و تباهی می‌انجامند. در سنت هندواروپایی ( چنانکه دومزیل نشان داده)، تقسیم جامعه به سه طبقه کارکردی روحانیان، جنگاوران و تولیدکنندگان/کشاورزان سابقه‌ای دیرین دارد. دشمن، خشکسالی، دروغ ردان (موبدان) بیش از همه با وهومنه پیوند دارند، خویشکاری آنان مبارزه با آفت درونی بداندیشی( اکومنه) و غرور است تا به تجلی درونی خرد دست یافته و با گسترش خرد به مبارزه با جهل و دروغ و فریب بپردازند و به تحقق رواداری و صلح(تجلی بیرونی) کمک کنند. برزیگران با ارمئیتی در ارتباط اند، خویشکاری آن ها کشت و زرع با بردباری و فروتنی است تا زمین آباد شود و دیو خشکسالی غلبه نکند.رزمیان و جنگاوران با خشثره پیوند دارند، مفهومی چند وجهی و لایه لایه. اگرچه معمولاً آن را به فرمانروایی یا اقتدار ترجمه می‌کنند، اما خشثره تنها به قدرت سیاسی محدود نمی‌شود، بلکه هرگونه قدرتی را در بر می‌گیرد که بر بنیاد فضیلت و نظم راستین استوار باشد. به همین دلیل، شاید بتوان گفت پیش از آنکه فرمانروایی بر دیگران باشد، فرمانروایی بر خویشتن است، از این رو خویشکاری رزمیان اگرچه جنگ است اما نه فقط با دشمن بیرونی بلکه با دشمن درونی! این نگرش خصوصا با آیین کهن و رازآلود مهر پرستی تطابق بیشتری دارد که در آن جنگاوران باید در پی تسلط بر نفس(با دیو هایی نظیر خشم و ترس و آز به عنوان آفات درونی) باشند تا به رادی(شجاعت و بخشندگی به عنوان تجلی درونی) برسند و از این طریق دیو ساوول ( شهریاری بد) و دشمنان خارجی را شکست دهد(دشمن بیرونی) و به گسترش فرمانروایی مقتدر و نیکو، و پاسداری از جامعه که در نهایت به شادی مردم منجر می‌شود و تجلی بیرونی خشثره است یاری رساند.دشمنان هر یک از این سه خویشکاری را در دعای مشهور داریوش بزرگ در کتیبه DPh میتوان دید: اهورامزدا این سرزمین را از دشمن، از خشکسالی و از دروغ بپاید.سرانجام، شاه که میتوان گفت علاوه بر خشثره، که اساسا معنای شهریاری و قدرت می‌دهد با اشه نیز پیوند پایداری دارد، زیرا خویشکاری شخص شاه دادگری است که در امتداد اشه‌وهشته قرار می‌گیرد. اشه، داته، پادشاه اشه پیچیده ترین و شاید محوری ترین رکن این دستگاه نظری است. یافتن معادل دقیق و روشنی از آن در فارسی امروز دشوار است. همان‌گونه که گفته شد، اشه به معنای راستی، درستی، نظم و قانون عادلانهٔ حاکم بر جهان است؛شاید نزدیک‌ترین معادل امروزین برای اشه، مفهوم حق باشد.به همین ترتیب، تجلی فردی اشه نیز مفهومی چندلایه است. شاید بتوان آن را صدق دانست. منظور از صدق در اینجا صرفاً راست‌گویی نیست، بلکه هماهنگی و انطباق پندار، گفتار و کردار انسان با یکدیگر است؛ یعنی دوری از دروغ، تزویر و نفاق. اما این هماهنگی نیز زمانی واجد ارزش است که با اشه، منطبق باشد. بنابراین می‌توان تجلی فردی اشه را صدق و انضباط(تلاش مستمر برای نیل به آن) دانست. دشمن اشه، دروج است. دروج در سطح اجتماعی آشوب و بیداد است و خویشکاری شاه آن است که با آن بستیزد تا به تحقق اشه در گیتی کمک کند، چیزی که دادگری خوانده می‌شود.به همین ترتیب، تجلی اجتماعی آن نیز پیچیده است. چیزی که در فارسی میانه داته و در فارسی امروز داد خوانده می‌شود. داد در اندیشهٔ اوستایی، نه به معنای برابری است و نه قانون قراردادی(نوموس)، بلکه تجلی همان قانون کیهانی اشه در گیتی است، و به تعبیری دیگر استحقاق. از این جهت، میتوان تلقی سنت یونانی-اسلامی از عدل، یعنی «قرار گرفتن هر چیز در جای شایستهٔ خود»، و دیکه (Dike) در یونان باستان را امتداد همین تفکر دانست؛ هر کس به آن چیزی رسد که شایستهٔ اش است، از اینجا به مفهوم دادخواهی آزاد و برابری قضایی می‌رسیم؛ مفهومی که در روایت‌هایی چون زنجیر عدالت انوشیروان یا داستان بهرام گور بازتاب یافته است. چنانکه داریوش بزرگ در کتیبه DNb در نقش رستم می‌گوید: (دوست ندارم که توانا بر ناتوان، ستم کند یا بزرگی از زیردستی زور بشنود.) و در بند دیگری می‌گوید:( مردی آنچه علیه مردی بگوید آن مرا باور نیاید، تا هنگامی که سوگند هر دو را نشنوم.) خویشکاری شاه و فرّه ایزدیشاه نیز همچون دیگران، برای انجام خویشکاری خود باید نخست با آفت‌های درونی و سپس با دشمنان بیرونی مبارزه کند. او باید بر خیره‌سری و آز غلبه کند تا بتواند دروغ، آشوب و بیداد در عرصه اجتماع را از بین ببرد و داد را در گیتی برقرار سازد. چنانکه داریوش بزرگ در نقش رستم می‌گوید:( اهورامزدا، چون این زمین را آشفته دید، پس از آن آن را به من ارزانی فرمود. مرا شاه کرد. من شاه هستم. به خواست اهورامزدا من آن را در جای خودش نشاندم.) یا در جای دیگر می‌نویسد:( ای مرد! فرمان اهورامزدا، آن به نظر تو ناپسند نیاید! راه راست را ترک منما! شورش مکن!)شاه بر فراز سه طبقه دیگر جامعه قرار دارد و خویشکاری او حاصل تلاقی و تجمیع خویشکاری‌ همه آنان است. به این معنا شاه باید میراث‌دار خردِ ردان، رادیِ رزمیان و بردباری و فروتنی برزیگران باشد تا از تلاقی این سه فضیلت، خویشکاری اصلی خود، یعنی دادگری، را پدید آورد، که همان تحقق اشه بر روی زمین و تجلی اجتماعی آن است. (صفاتی که یادآور چهار فضیلت فیلسوف‌شاه نزد افلاطون است؛ حکمت، شجاعت، خویشتنداری و عدالت!)چنین شاهی است که شایسته فرّه ایزدی خواهد بود و شاه آرمانی در اندیشه ایران باستان است؛ زیرا مشروعیت او نه از نسب و قدرت، بلکه از تحقق این فضایل و برپایی داد سرچشمه می‌گیرد. جمع بندی در نهایت ثمره این دادگری، تنها برقراری نظم و عدالت نیست، بلکه زمینه را برای تحقق مراتب بالاتر جهان‌بینی زرتشتی نیز فراهم می‌کند؛ که همان تجلی اجتماعی خرداد، یعنی آرمان‌شهر، و در نهایت تجلی اجتماعی امرداد، یعنی فرشکرت باشد، که همان پیروزی نهایی جبهه اهورامزدا بر جبهه اهریمن و رسیدن جهان به خیر مطلق و کمال نهایی باشد. هرچند برای تحقق فرشکرت، خویشکاری ارادی تک تک انسان ها لازم و تاثیر گذار است، بدین معنا که هر انسان سهم و نقش خود برای نیل به خرداد و امرداد را ایفا می‌کند و این نگرش انسان محورانه جایگاه بی بدیلی به آدمی در نظام اندیشه زرتشتی می‌دهد.خلاصه آنکه اندیشهٔ سیاسی ایران باستان را می‌توان چنین صورت‌بندی کرد: جهان بر پایهٔ اشه آفریده شده و دروغ آن را تهدید می‌کند؛ جامعه با انجام خویشکاری طبقات و هماهنگی پندار، گفتار و کردار در مسیر اشه و شاه آرمانی با خرد، رادی، بردباری و دادگری به فرّه ایزدی دست یابد و داد را که صورت اجتماعی اشه است پیاده کند تا هرکدام سهم خود را در رساندن گیتی به رسایی، نامیرایی و فرشکرت یعنی پیروزی نهایی اهورامزدا بر اهریمن ادا کرده باشند.منابع:ارمغان مور؛ شاهرخ مسکوببندهشن؛ مهرداد بهارچکیده تاریخ کیش زرتشتی؛ مری بویسدین ایران باستان؛ دوشن گیمنزرتشت، مزدیسنا و حکومت؛ جلال الدین آشتیانیزندگاهان؛ شروین وکیلیشهر زیبای افلاطون؛ فتح الله مجتباییصدرالدّین فقیهصدرالدّین فقیهSun, 09 Aug 2026 22:51:34 +0330https://virgool.ir/@sadrafaghih/تقلیل-مشقت-تلاشی-برای-یافتن-مبنایی-مشترک-alxzw8jbirzb«تَعالوْا إلىٰ كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَينَنا وَبَيْنَكُمْ»...بياييد بر سر سخنى كه ميان ما و شما يكسان است بايستيم...سوره آل عمران، آیه ۶۴اگر در خواب باشیم، یا اگر خیالِ کسی باشیم یا در ماتریکسِ یک هوش مصنوعی اسیر باشیم یا در همین دنیای مادی و فیزیکی که به آن خو گرفته و عادت کرده‌ایم زندگی کنیم، چه چیز فرق میکند؟خیلی چیز هااما تنها چیزی که در هر کدام از این عوالم هیچ فرقی نمی‌کند چیست؟اگر شک کنیم خوابیم یا بیدار، معمول است که نیشگونی از خود بگیریم یا چنان که در فیلم ها مرسوم است از کسی بخواهیم یک سیلی نثارمان کند.گویی درد مساوی است با بیداری، مساوی است با هوشیاری یا شاید هم درد موجب بیداری و هوشیاری است.در خواب و حتی بیداری چشمم مرا می‌فریبد، گوشم گولم می‌زند، چشایی‌ام قرین خطاست، دماغم زود عادت می‌کند و حتی لامسه ام می‌تواند توهم بردارد، درد اما از من جدا نمی‌شود. درد درون من است، من درد را بدون ابزار و بی واسطه حس میکنم، اصلا گویی آن لحظه که نتوانم رنجی را فهم کنم مرده ام! (درد و رنج مقوله هایی سوبژکتیوند)می‌خواهم بگویم رنج میکشم پس هستم!به راستی آن موجودی که نه رنج می‌برد و نه درد می‌کشد و نه لذتی می‌برد و نه شادی ای می‌خورد و به تبع نه شوقی دارد و نه اکراهی، چیست؟ چگونه موجودی است؟ آیا مردم به چنین موجودی نمی‌گویند سنگ؟ یا مرده متحرک؟ واقعا آیا متحرک است؟ چنین موجودی آیا هیچ کنشی خواهد داشت؟ هیچ دلیلی برای حرکت دارد؟ اگر هم تحسین برانگیز باشد بیش از آن که باشکوه باشد ترسناک است و چه بسا خطرناک!زبان چنین موجودی چیست؟ با چه ملاکی میتوان با آن سخن گفت و به توافق رسید؟اینها استفهام انکاری نیستند به واقع سوالاتی هستند که باید به آن ها اندیشیداگر کسی از کابوس های شبانه شکایت کند هیچ عاقلی به او نمیگوید: ای عزیز آن ها همه خواب و رویاست، واقعی که نیست، توجه نکن، جدی نگیر!آن یکی زد سیلی ای مر زید راحمله کرد او هم برای کید راگفت سیلی‌زن سؤالت می‌کنمپس جوابم گوی وانگه می‌زنمبر قفای تو زدم آمد طراق(صدای شترق)یک سؤالی دارم اینجا در وفاقاین طراق از دست من بودست یااز قفاگاه تو ای فخر کیاگفت از درد این فراغت نیستمکه درین فکر و تفکر بیستممثال دیگر آنکه اگر کسی به دروغ خبر فوت عزیزمان را بدهد و بعد از یک ساعت بگوید شوخی کردم واقعی نبودن مدعایش تاثیری بر رنجی که متحمل شدیم و حتی اثر سوئی که بر روان و سیستم دفاعی بدن ما گذاشته نخواهد داشت.شنیده‌ام که برخی افراد، هنگام مواجهه با این دست شک های بنیادین و یا تصور اینکه ما خواب شخصی باشیم از پا می‌افتند من اما میخواهم بپرسم اگر دنیای ما رویای دیگری باشد آیا نه آن است که آن دیگری حکم خدای ما را خواهد داشت؟ بالاخره هرچه نباشد یگانه خالق و فاطر و مالک و ربّ ماست!چه تفاوت دارد که ما خلقت یک خدا باشیم یا خواب یک خدا؟مگر چیزی در جنس فیزیکی این عالم است که این زندگی را برای ما جدی و واقعی می‌کند؟و چه تفاوت است میان آن که ما خواب یک خدا باشیم یا خلقت یک هوش مصنوعی؟البته واقفم که تفاوت هایی هست میان این خداها با آن خدایی که ما سده هاست با استدلال هایی در پی اثبات آنیم. این خدا ها لزوما عادل نیستند، لزوما خیرخواه نیستند و حتی لزوما عالِم و قادر هم نیستند و این ها برای ما ترسناک است، گرچه وحشت آن افراد از این نیست، آنها تا به این حد جلو نمی‌آیند، گویا برای آن ها صرف دل کندن از این دنیای مادی ناگوار است.اما جنس این دنیا (جنس در معنای عامه) مهم نیست بلکه جنس(در معنای منطقی) آن تعیین کننده همه چیز است!اگر دنیای ما خوابِ خدایی باشد علاوه بر آنکه چه بسا خود آن خدا هم علمی به آنچه در هر لحظه آتی رخ می‌دهد نداشته باشد میتواند با وز وز مگسی دود شود و بدون آنکه محشری برپا شود و داد مظلومی از ظالمی ستانده شود دیگر نه تو مانی و نه من! اگر ماتریکسی طراحی شده باشد هم اگرچه شاید سازنده اش از همه چیز خبر داشته باشد اما باز هم نیازی به طراحی قیامت ندارد و میتواند ما را یک راست به کتم عدم پرتاب کند.تازه این ها سناریو هایی خنثی و به نوعی خوش بینانه اند. کسی چه میداند؟ شاید دنیای ما توسط هوش مصنوعی خبیثی به نحوی سادیستیک طراحی شده باشد!به نظر نمی‌رسد که ما هیچ راهی برای ابطال این فرضیات و اثبات نقیض هایش داشته باشیم، گرچه که راهی هم برای اثبات این و ابطال خلافش نداریم.این بدبینانه ترین احتمال ها لزوما درست نیستند و شاید هم دنیای ما واقعا توسط خدای عالم و قادر و خیرخواهی ساخته و پرداخته شده باشد اما اصلی عقلانی به من می‌گوید: خود را برای بدترین احتمال ها آماده ساز تا در صورت وقوع، کمترین آسیب را ببینی و در حالات خلاف، از احتمال های خوشایند تر، لذت و رضایت بیشتری نصیبت شود. چیزی شبیه به شرطیه ردی پاسکال یا آن حدیث امام صادق که باور داشتن به خدا و معاد ضرر چندانی ندارد اما باور نداشتن به آن ضرر بی‌نهایتی دارد.سناریو های مذکور اگر در همه باورها و معتقدات و جهان بینی و مناسبات و همه تار و پود زندگی ما تفاوت ایجاد کند، در یک چیز تفاوتی ایجاد نمی‌کند و آن هم درد است و رنج. و همین پایداری لجوجانه این دو همراه قدیمی آدمی اهمیت و جدیت و قطعیت آن ها را می‌رساند.میخواهم بگویم هیچ چیز از درد واقعی تر نیست!این نقطه آغازگاه و تکیه‌گاه من در بحث است، تنها زمین سفتی که میتوانم سراغ بگیرم و سایر چیز ها را بر آن سوار کنم. در این ساختن البته علاوه بر این زمین سخت، سه اصل عقلانی دیگر (علاوه بر آنچه بالاتر گفتم) هم مصالحی هستند که به کمکم می‌آیند:۱- درد گرچه امری سابجکتیو است و من فقط به درد خود وقوف دارم و نه تنها تصوری از درد دیگران ندارم، بلکه حتی نمیتوانم مطمین باشم که دیگرانی هستند چه برسد به آنکه درد می‌کشند اما من احتیاط میکنم و برای حفاظت و مراقبت حداکثری از خودم هم که شده فرض را بر آن میگذارم که دیگرانی که می‌بینم هم درد هایی مشابه درد های من را حس می‌کنند‌ و می‌توانند بر درد و رنج من بیافزایند بنابراین از آن ها می‌خواهم در قبال آنکه من دردی متوجه آن ها نمیکنم آن ها نیز دردی به من وارد نسازند.(آنچه برای خود نمی‌پسندم برای دیگران هم نمی‌پسندم)۲- در منازعه‌ی دوگانه‌ی هدف و روش، اگرچه «هدف»، جهت و مسیر را به ما نشان می‌دهد و «روش» هرقدر هم که درست باشد جبران جهتِ معوج را نمی‌کند اما روشِ غلط می‌تواند نیل به هدف درست را معوق و بل معلق کند پس، از چگونگی یا همان رویه و روش نباید غافل شد و در همه جا جانب احتیاط را گرفت چه آنکه ۳- دفع ضرر مقدم و اولی بر جلب نفع است و نباید به بهانه نفعی ولو بزرگ ضرر ناموجهی ولو اندک را ایجاد کرد (چه برای خود چه برای دیگری) بنابراین در مسیر کاستن از رنج، گرچه هدف، هم مشخص است و هم درست، اما این دلیل کافی برای نادیده گرفتن روش نیست و روش درست (که شاید بتوان از آن تحت عنوان اخلاقِ وظیفه‌گرا یاد کرد) حتی اگر ما را کاملا به مراد نرساند می‌تواند از رخداد فجایع بزرگ جلوگیری کند. (هدف حتی المقدور وسیله را توجیه نمیکند)اکنون اگر فرض کنیم یکی از سناریو های فوق درست باشد چه می‌شود؟ چه کار میتوانیم بکنیم؟ دو راه پیش روی ماست یکی آنکه تنها به فکر خود باشیم و هرچه میتوانیم از درد بپرهیزیم و لذت جمع کنیم که این رویه علی رغم ظاهرش جهنمی قطعی را برای همگان در پی خواهد داشت و دوم آنکه به دنبال یک بازی برنده برنده رویم و در پی بهروزی جمعی و کاستن از درد و رنج همگان و بیشینه سازی لذت و شادی همنوعان باشیم.از این رو با توجه به آنچه گفته شد حقیقتی بلاشک تر از وجود درد و رنج و لذت و شادی سراغ ندارم و بر این مبنا اخلاقی را بنا میکنم متشکل از دو شق یکی اخلاق عدالت که پرهیز از وارد ساختن رنج به دیگری و یا ایجاد خلل در عیش اوست(مرا به خیر تو امید نیست شر مرسان! یا همان هرچه برای خود نمی‌پسندی بر دیگری هم مپسند)و دوم اخلاق فضیلت که زدودن رنج دیگران و تولید شادی برایشان است. (لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّىٰ تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ)پیش شرط این هر دو شق بیرون آمدن از پوست خویش است، خود را جای دیگری گذاشتن و نظر کردن از منظری غیر از نظرگاه خود، از دیدگان دیگری نگریستن.در اینجا ظرافتی هست که ذکرش خالی از لطف نیست؛ کار ما برای ادراک درد دیگری ساده تر است تا رنج دیگری، چراکه برای اولی نورون های آیینه ای در مغز ما کار شبیه سازی درد دیگران را برایمان انجام میدهد. فی المثل زمانی که می‌بینیم شخصی ریشه کنار ناخنش را بکند دلمان از حال می‌رود. اما برای ادراک رنج دیگری از آنجا که هم رنج روانی است و هم اکثرا فعل و انفعال و عاملش انتزاعی است به حداقلی از هوش جهت همذات پنداری و تغییر زاویه دید نیاز است.همه اخلاق آن است که نه فقط خودت را جای دیگران بگذاری بلکه «من‌َت» را بزرگ کنی، تعداد هرچه بیشتری از آدم ها را درون خودت حس کنی و از وارد ساختن رنج بیهوده به آن ها پرهیز کنی و در تلاش برای خلق شادی برایشان باشیاز آنجا که قطعیتِ حقانیتِ هیچ عقیده ای بیش از قطعیت درد و رنج انسان ها نیست هیچ عقیده ای و هیچ به اصطلاح حقیقتی هم ارزش و حجیّت کافی برای آزار رسانیِ بی دلیل به انسان های بیگناه را ندارد، حتی اگر وجود و عدم خدا باشد یا حقانیت فلان پیشوای دینی یا سیاسی یا ایدیولوژیک یا بهمان مکتب فکری و ایدیولوژی سیاسی و مرام اقتصادی و ... .جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنهچون ندیدند مشقت ره افسانه زدند!صدرالدّین فقیهصدرالدّین فقیهSat, 04 May 2024 21:11:00 +0330