https://virgool.ir/feed/@rasm.menafa2026-11-12 18:13:15https://files.virgool.ir/upload/users/3831233/avatar/kzaX5j.pnghttps://virgool.ir/@rasm.menahttps://virgool.ir/@rasm.mena/دین-رسانه-طبقه-متوسط-و-روشنفکران-در-مصر-دورهٔ-حسنی-مبارک-luvlk6o6xwxqیازدهم فوریه یادآور روزی است که حسنی مبارک، رئیس‌جمهور اسبق مصر، پس از سه دهه حکومت، سرانجام تحت فشار اعتراضات گسترده مردمی، از قدرت کناره‌گیری کرد. آن روز در سال ۲۰۱۱ (۱۳۸۹)، خیابان‌های قاهره و دیگر شهرهای بزرگ مصر شاهد موجی از شادی و امید به تغییر بود. بسیاری از مصریان و ناظران بین‌المللی گمان می‌کردند که با این استعفا، دگرگونی عمیقی در ساختار سیاسی، اجتماعی و اقتصادی کشور ایجاد خواهد شد. مبارک تا روز استعفا، سه دهه بر مصر حکومت کرد؛ بازه‌ای تقریبا معادل مجموع دوران حکومت ناصر و سادات. اکنون با گذشت چهارده‌سال، فرصت مناسبی است تا بازگردیم و ببینیم رژیم مبارک چه میراثی بر جای گذاشت و چرا شناخت ریشه‌های دوران او برای درک مصر امروز مهم است.به همین مناسبت، سراغ کتاب «مصر در دوره حسنی مبارک (۱۹۸۱-۲۰۱۱)» نوشته جلال امین رفته‌ایم، اثری که تحولات سه دهه حکومت مبارک را از جنبه‌های گوناگون بررسی می‌کند. مصر تحت حکومت مبارک، کشوری بود در تقلای برآورده ساختن انتظارات جامعه‌ای جوان و پرشور، اما همزمان اسیر در ساختاری مستبد که آزادی بیان را سرکوب می‌کرد و فساد اقتصادی و اداری را به اوج رسانده بود. کتاب جلال امین، با پرداختن به ابعادی که برای بسیاری ناشناخته مانده، پنجره‌ای تازه به روی سیاست‌ها و مناسبات اجتماعی آن روزهای مصر می‌گشاید. برای درک بهتر جنبش‌های اعتراضی سال ۲۰۱۱، پس‌لرزه‌های آن در دهه بعد و مصر امروز، آشنایی با این دوره و شناخت بازیگران اصلی آن اهمیتی دوچندان دارد.اطلاعات کتاب‌شناختیEgypt in the Era of Hosni Mubarak1981-2011 Galal Amin The American University in Cairo Pres, 2011 جلال امین؛ اقتصاددان نواندیش و منتقد وابستگی فرهنگی مصرجلال امین (جلال احمد امین) متولد ۱۹۳۵ که بس از تحمل بیماری در سال ۲۰۱۸ در انگلیس از دنیا رفت، اقتصاددان و استاد دانشگاه آمریکایی قاهره بود. پدرش احمد امین از چهره‌های شاخص علمی و حقوقی مصر بود و برادرش حسین احمد امین نیز نویسنده و دیپلماتی سرشناس محسوب می‌شد. جلال امین تحصیلات عالی خود را در دانشگاه قاهره آغاز کرد و پس از طی دوره‌های حقوق و اقتصاد، به انگلستان رفت تا در مدرسه اقتصاد لندن(ال‌اس‌ای) تحصیل کند. حضور در یکی از معتبرترین نهادهای علمی اروپا، نگاه او را به ساختارهای اقتصادی جهان و به‌ویژه نقش غرب در سرنوشت جوامع خاورمیانه متحول کرد.جلال امین نویسنده و متفکر مصری امین پس از بازگشت به مصر، در دانشگاه‌های مختلفی همچون عین شمس و دانشگاه آمریکایی قاهره تدریس کرد و همزمان به‌عنوان مشاور اقتصادی در نهادهایی چون «صندوق کویت برای توسعه اقتصادی» فعالیت داشت. او به‌تدریج به یکی از منتقدان جدی روند رو به افزایش وابستگی فرهنگی و اقتصادی مصر به غرب تبدیل شد. از این منظر، تیزبینی خاصی در تحلیل‌های او درباره انور سادات و حسنی مبارک می‌بینیم؛ چرا که هر دو رئیس‌جمهور به‌نوعی سیاست درهای باز اقتصادی و نزدیکی به غرب را دنبال کردند. جلال امین با نگارش کتاب‌هایی چون «هرچه بر سر مصریان آمد» یا «توهم پیشرفت در جهان عرب»، همیشه از زوایای متفاوت به تاریخ و اقتصاد مصر نگریسته و تلاش کرده ساختارهای عمیق اقتصادی-سیاسی را که پشت وقایع روزمره پنهان است، آشکار کند.مروری بر کتاب «مصر در دوره حسنی مبارک»این کتاب که دوماه پس از پیروزی انقلاب مصر، در آوریل سال ۲۰۱۱ به زبان انگلیسی (و بعدها به زبان عربی) منتشر شد، تحلیلی است از سه دهه دوران حکومت حسنی مبارک. جلال امین، که خود در تمامی سال‌های حکومت مبارک فعالانه در صحنه فکری مصر حضور داشت، با موشکافی ویژه‌ای سعی می‌کند سیر تصمیم‌گیری‌های سیاسی و اقتصادی در این دوره را در بستر تاریخی گسترده‌تری قرار دهد. او به شباهت‌ها و تفاوت‌های دوران مبارک با دوره حاکمان پیش از او یعنی دوران جمال عبدالناصر و انور سادات اشاره می‌کند و تلاش دارد نشان دهد چگونه مجموعه سیاست‌ها و روحیات حاکمان پس از انقلاب ۱۹۵۲، وضعیت مصر را به حالت شکننده‌ای کشاند که نهایتاً در سال ۲۰۱۱ ترک خورد و فروپاشید. امین در این اثر موضوعاتی همچون فساد سیستماتیک، خصوصی‌سازی افسارگسیخته، بحران‌های فرهنگی و اخلاقی، سرکوب روشنفکران و محدودسازی آزادی‌های مدنی را با قلمی انتقادی بررسی می‌کند. از دید او، حکومت مبارک فاقد یک ایدئولوژی روشن بود و بیشتر بر پایه‌ منافع شخصی طبقه حاکم و تمایل به ثبات سیاسی در کوتاه‌مدت عمل می‌کرد. این «عمل‌گرایی بدون ایدئولوژی» شاید در ابتدا کارآمد به نظر می‌رسید، اما به مرور زمان، اقتصاد و جامعه مصر را دستخوش فساد، بی‌عدالتی و نبود انگیزه‌های توسعه بلندمدت کرد. از سوی دیگر، امین نشان می‌دهد که چگونه دولت مبارک به مدد رسانه‌های دولتی و در کنترل گرفتن نهادهای مذهبی، فضای عمومی را مدیریت و انتقادها را خنثی می‌کرد.طرح جلد کتاب «مصر در دوره حسنی مبارک (۱۹۸۱-۲۰۱۱)»طبقه متوسط در دوران مبارک؛ افول و عقب‌گردیکی از فصل‌های محوری کتاب، بررسی وضعیت طبقه متوسط در دوران حسنی مبارک است. جلال امین ریشه‌های قدرت‌گیری این طبقه را در دوران جمال عبدالناصر می‌داند؛ دورانی که اصلاحات سوسیالیستی و ملی‌گرایی افراطی، بسیاری از ثروت‌های نخبگان پیشین را محدود کرد و در عوض گروه جدیدی از کارمندان دولت، معلمان، افسران و مهندسان را به جایگاهی برخوردار از قدرت نسبی رساند. با ورود به دهه ۱۹۸۰ و آغاز دوران مبارک، طبقه متوسط به‌تدریج شاهد عقب‌گرد محسوسی شد. خصوصی‌سازی افسارگسیخته و تکیه دولت بر آزادسازی بازار، ثروت را به دست اقلیتی از نخبگان اقتصادی متمرکز کرد و برای اقشار میانی، بار سنگین تورم و بیکاری را بر جای گذاشت.جلال امین در کتاب خود به‌خوبی توضیح می‌دهد که چگونه آموزش دولتی، که در گذشته ابزاری مهم برای پیشرفت این طبقه بود، به مرور کیفیت خود را از دست داد. هزینه‌های سنگین آموزش خصوصی و کاهش ارزش مدارک دانشگاهی دولتی باعث شد که فرصت‌های ارتقا و کسب درآمد مناسب برای طبقه متوسط هر روز محدودتر شود. نتیجه این امر، شکافی عمیق میان تحصیل‌کردگانی بود که نمی‌توانستند در بازار کار جایی برای خود بیابند و اقلیت برخورداری که با رانت‌ها و روابط سیاسی توانستند به موقعیت‌های مدیریتی دولتی یا شرکت‌های بزرگ خصوصی دست یابند. این نابرابری نه‌تنها آسیب‌های اقتصادی به همراه داشت، بلکه به‌تدریج اعتماد عمومی را سلب کرد و احساس سرخوردگی و بی‌آیندگی را میان قشر وسیعی از مردم گسترش داد. قاهره، ۲۰۱۰ - تصویری از محله منشیة ناصر، مشهور به شهر زباله / منبعهمین احساس بی‌عدالتی و محرومیت مزمن، در نهایت به یکی از سوخت‌های اصلی اعتراضات سال ۲۰۱۱ تبدیل شد. بسیاری از کسانی که به میدان التحریر آمدند، جوانانی بودند که رویای عضویت در طبقه متوسط‌ را در سر داشتند اما در عمل، نه حمایت دولتی را پشت سر می‌دیدند و نه می‌توانستند مسیری روشن برای اشتغال و رشد اقتصادی برای خود تصور کنند. امین معتقد است از بین رفتن ثبات روانی و اقتصادی طبقه متوسط به مثابه فروپاشی ستون فقرات هر جامعه‌ای است. او این مسئله را از مهم‌ترین میراث منفی دوره مبارک می‌داند؛ چرا که برای یک جامعه فاقد طبقه متوسط قدرتمند، ناممکن یا بسیار سخت است که بتواند دموکراسی یا توسعه پایدار را تجربه کند.«افزایش چشمگیر هزینه‌های مسکن تفاوت‌های [طبقاتی] ناشی از کیفیت یا محل سکونت را نیز کاهش داده بود. برق و آب لوله‌کشی تقریباً به همه رسیده بود، هرچند که کیفیت آب آشامیدنی در دسترس، مشکوک و نامناسب برای نوشیدن شده بود». ص۹۸روشنفکران؛ از همپیمانی با قدرت تا انزوای اجباریکتاب «مصر در دوره حسنی مبارک» فصلی نسبتا مفصل را به وضعیت روشنفکران مصری اختصاص می‌دهد و ضمن مقایسه دوران مبارک با دوره‌های ناصر و سادات، به این نکته اشاره می‌کند که با روی کار آمدن مبارک، دیگر ایدئولوژی مشخصی در کار نبود. اگر ناصر با تکیه بر اندیشه‌های سوسیالیسم عربی و سادات با چرخش به اقتصاد آزاد به‌عنوان یک جهت‌گیری مشخص شناخته می‌شدند، مبارک بیشتر به حفظ شرایط موجود علاقه نشان می‌داد. در چنین فضایی، ارزش‌های ایدئولوژیک جای خود را به منافع روزمره و مصلحت‌اندیشی‌های فردی داد.امین می‌گوید در این دوره سه گروه اصلی از روشنفکران شکل گرفتند. نخست، آن‌ها که همچنان وفادار به ایده‌های ناصر باقی ماندند و در فضای رسانه‌ای محدود، تلاش داشتند روحیه ملی‌گرایی و عدالت‌طلبی را زنده نگه دارند؛ گروهی که به حاشیه رانده شدند و رسانه‌های دولتی از پوشش سخنانشان خودداری می‌کردند. دوم، روشنفکرانی بودند که به‌صورت آشکار یا پنهان با دولت کنار آمدند و در عوض پست‌های دولتی، مصاحبه‌ها و تریبون‌های رسانه‌ای را تصاحب کردند. و سوم، قشری فرصت‌طلب که همواره با تغییر باد قدرت، مواضع خود را تغییر می‌داد و بدون پایبندی به اصول فکری خاص، صرفاً به دنبال کسب منفعت شخصی بود.«برخی از روشنفکران مصری ترجیح دادند به جای زندگی در کشور خود، تبعید فیزیکی را برگزینند. برخی از روشنفکران چپ‌گرا به بغداد، کشورهای حوزه خلیج فارس، پاریس یا لندن مهاجرت کردند. آن‌ها یا مورد استقبال رژیم صدام، روشنفکران چپ‌گرای مقیم پاریس، یا صاحبان روزنامه‌های عربی در لندن قرار گرفتند. یکی از روزنامه‌نگاران برجسته مصری، ریاست یک مجله ماهانه کویتی را به سردبیری بزرگ‌ترین روزنامه روزانه مصر ترجیح داد. برخی دیگر، مشاغل آسانی را در کشورهای عربی دیگر انتخاب کردند که نیاز به تلاش چندانی نداشت، هرچند که فرصت ابراز نظر و اندیشه از آن‌ها سلب شده بود. اما این کار حداقل برای آن‌ها آرامش ذهنی به همراه داشت و آن‌ها را از تنش‌های مداوم در مصر رها می‌کرد. برخی از آهنگسازان مصری تجارت را ترجیح دادند، در حالی که برخی دیگر تصمیم گرفتند باقی عمر خود را به پرورش دام در روستاهای زادگاه‌شان بگذرانند». ص۱۴۲حکومت مبارک برای مدیریت فضا، روش‌هایی را به کار گرفت که گاه هوشمندانه‌تر از حکومت‌های پیشین بود. با گسترده‌تر شدن رسانه‌ها – به‌ویژه با پیدایش برخی شبکه‌های خصوصی – دولت تلاش نمی‌کرد به‌طور مطلق جلوی بیان هرگونه نظر انتقادی را بگیرد، بلکه ترجیح می‌داد میان منتقدان تفرقه بیندازد یا آن‌ها را به رقابت‌های درونی وادار کند. سردبیران روزنامه‌های دولتی از میان وفادارترین چهره‌ها انتخاب می‌شدند و روشنفکران مستقل تنها زمانی فرصت ابراز نظر داشتند که خطوط قرمز حکومت را زیر پا نگذارند. بدین ترتیب، فضایی به‌ظاهر آزاد ایجاد شد، اما در عمل، جریان‌های فکری اصیل به حاشیه رانده شدند یا محدود به محافل کوچک دانشگاهی ماندند.بسیاری از این روشنفکران مستقل، در نهایت از طریق نگارش کتاب‌ها و مقالات اینترنتی یا حضور در همایش‌های خارجی صدای خود را به گوش مخاطبان می‌رساندند. اما با اوج گرفتن سانسور و افزوده‌شدن روش‌های تطمیع، عده زیادی نیز راه سکوت در پیش گرفتند. از دید جلال امین، ریشه‌های سکوت یا سازش روشنفکران را باید در فضای کلی عدم امنیت شغلی و اقتصادی جست‌وجو کرد؛ فضایی که در آن، دریافت موقعیت مناسب یا حتی گذران معمول زندگی، وابسته به رابطه با حکومت بود. روشنفکری که بخواهد بدون ترس از انتقام دستگاه حاکمه سخن بگوید، عملاً با انزوای اجتماعی و حرفه‌ای روبه‌رو می‌شد.رسانه‌ها در مصر مبارک؛ آزادی کنترل‌شده و رسانه‌های زرددر دوران مبارک، رسانه‌های مصر دوران پرنوسانی را تجربه کردند. رئیس‌جمهور جدید در آغاز کار، ظاهری از آزادی بیان به نمایش گذاشت: چند روزنامه که در دوران سادات تعطیل شده بودند، مجدداً اجازه انتشار یافتند و حتی تا مدتی برخی روزنامه‌نگاران مخالف توانستند صدایشان را بلند کنند. اما به مرور، دولت دریافت که باید سیستماتیک‌تر و سنجیده‌تر به مدیریت رسانه‌ها بپردازد. از این رو، سیاست «آزادی کنترل‌شده» شکل گرفت که در آن، رسانه‌ها حق داشتند تا حدی انتقاد کنند، به شرط آنکه انتقاداتشان از خطوط قرمز مهمی چون شخص رئیس‌جمهور، نیروهای نظامی و مسائل امنیت ملی عبور نکند.«با این حال، به نظر می‌رسد که دولت در رسیدن به هدف خود، که همان رام کردن تقریباً کامل اپوزیسیون بود، موفق شده است. اما برای این موفقیت بهایی پرداخته شد. نتیجه اجتناب‌ناپذیر آن بود که بسیاری از خوانندگان از خواندن مجلات و روزنامه‌ها دست کشیدند و تیراژ به شدت کاهش یافت. سردبیران روزنامه‌ها سعی کردند دلیل واقعی این کاهش را نادیده بگیرند و آن را به افزایش هزینه‌های زندگی نسبت دهند، در حالی که شواهد کافی نشان می‌دهد که دلیل اصلی کنار گذاشتن روزنامه‌ها و مجلات توسط مردم، افزایش قیمت آنها نبوده، بلکه فساد و بی‌ارزشی محتوای آن‌ها بوده است». ص۱۱۶جلال امین به‌تفصیل شرح می‌دهد که چگونه مطبوعات مخالف ظاهراً اجازه فعالیت داشتند، اما در واقع با موانع متعددی روبه‌رو بودند: محدودیت در توزیع، تهدید یا بازداشت روزنامه‌نگاران منتقد، فشار بر سرمایه‌گذاران مطبوعاتی و حتی ترغیب آن‌ها به تعطیلی نشریه در ازای دریافت امتیازات مالی. در مقابل، نشریات دولتی و شبه‌دولتی غالباً از یارانه‌های ناپیدا و بودجه‌های کلان بهره‌مند می‌شدند تا بتوانند برنامه‌های فرهنگی یا سرگرمی پرسروصدا برگزار کنند و اذهان عمومی را از مسائل اصلی دور نگه دارند. نتیجه اینکه فضایی از رسانه‌های زرد و سطحی شکل گرفت که گرچه از نظر تیراژ یا ظاهر مجلل بودند، محتوایی کم‌مایه و تکراری ارائه می‌دادند.نمونه‌ای از نشریات زرد دههٔ ۲۰۰۰ میلادیاز دید امین، این فرایند موجب شد که کارکرد واقعی رسانه – یعنی نقد قدرت و اطلاع‌رسانی شفاف – از میان برود. در بهترین حالت، برخی روزنامه‌های ظاهراً مستقل تلاش می‌کردند با پوشش موضوعات جنجالی اما فرعی (مانند رابطه بین سلبریتی‌ها، حوادث عجیب‌وغریب یا درگیری‌های شخصی میان مسئولان درجه دو) حواس مخاطبان را پرت کنند. رسانه‌های متعلق به حکومت نیز ابتکارات جدیدی در پنهان‌کاری حقایق به خرج می‌دادند؛ مثلاً در کنار اعلام یک خبر مهم و حساس، به سرعت یک خبر سرگرم‌کننده یا تبلیغی را پخش می‌کردند تا عملاً فضای تحلیلی و انتقادی از میان برود. به همین خاطر بود که بسیاری از مردم، به‌ویژه جوانان تحصیل‌کرده، به رسانه‌های ماهواره‌ای خارجی یا اینترنتی روی آوردند. این روند بعدها در سازمان‌دهی اعتراضات ۲۰۱۱ نقشی کلیدی ایفا کرد.گفتمان دینی؛ بیداری معنوی یا ابزار قدرت؟یکی دیگر از مباحث اساسی در کتاب جلال امین، تحلیل گفتمان دینی در دوران مبارک است. امین معتقد است چیزی که در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ در مصر رواج یافت، لزوماً یک بازگشت حقیقی به مبانی اصیل دینی نبود، بلکه نوعی تفسیر افراطی و عوام‌پسند از مذهب بود که در سایه سیاست‌های دولت رشد کرد. او به این واقعیت اشاره می‌کند که در دهه‌های پیشین، نهادهای رسمی دینی همچون الازهر استقلال بیشتری داشتند و نگاه مردم نیز به مقوله دین، چندان درگیر مسائل سیاسی روز نبود.اما با شکل‌گیری جریان مهاجرت گسترده کارگران مصری به کشورهای حوزه خلیج فارس (از اواسط دهه ۱۹۷۰ به بعد)، باورها و الگوهای دینی سخت‌گیرانه‌تری وارد فرهنگ عمومی مصر شد. افرادی که در محیط‌های وهابی‌مذهب کار کرده بودند، پس از بازگشت به کشور، تبلیغ این نگرش را آغاز کردند. جلال امین تأکید دارد که این روند، ابتدا شاید به صورت خودجوش و اجتماعی رقم خورد، اما دولت مبارک خیلی زود متوجه مزایای کنترل و هدایت آن شد. چرا که اگر جامعه بر سر تفسیرها و ظواهر دینی دچار اختلاف شود، دیگر کمتر فرصت می‌یابد به فساد اداری، دیکتاتوری سیاسی یا ناکارآمدی اقتصادی بپردازد.علی جمعه، مفتی پیشین دانشگاه الازهر، طی انقلاب ۲۰۱۱، هشدار داد که تظاهرات توده‌ای که منجر به اختلال در زندگی روزمره می‌شود می‌تواند از نظر فقه اسلامی «حرام» تلقی شود / منبع عکسدر این فضا بود که حکومت با انتصاب مفتی‌های همسو و نیز چهره‌های مذهبی متمایل به قدرت، از نهادهای رسمی دینی برای مشروعیت‌بخشی به سیاست‌های خود استفاده می‌کرد. صدور فتاوای عجیب و غریب یا جنجالی هم یکی دیگر از ابزارهایی بود که هم رسانه‌ها را سرگرم می‌کرد و هم حساسیت جامعه را به موضوعات مهم‌تر کاهش می‌داد. از فتوای جنجالی «محرمیت همکار زن با شیر دادن» گرفته تا اظهارات نابخردانه درباره نوشیدن ادرار پیامبر برای کسب برکت، همه و همه نمونه‌هایی از افراطی‌گری و سطحی‌نگری دینی بود که افراد حکومتی نه‌تنها جلوی آن را نگرفتند، بلکه گاهی از آن به‌عنوان وسیله‌ای برای مشغول‌سازی مردم بهره برداری کردند.«در نمایشگاه بین‌المللی کتاب قاهره که توسط سازمان کتاب عمومی مصر برگزار می‌شود، در سال‌های اخیر مشاهده شده است که بخش بزرگی از کتاب‌های به نمایش گذاشته‌شده، کتاب‌های دینی هستند که در میان اکثر بازدیدکنندگان بسیار محبوب‌اند. این روند حتی به نام‌گذاری کتابفروشی‌های شرکت‌کننده در نمایشگاه نیز گسترش یافته است؛ نام‌هایی مانند ‘تقوا’، ‘نور’، ‘اعتقاد’، ‘فضیلت’ و ‘ایمان’. تا جایی که وقتی با یک کتابفروشی به نام ‘کتابخانه دین’ روبه‌رو شدم، از خود پرسیدم: ‘آیا موضوع دیگری در این نمایشگاه کتاب وجود دارد؟». ص۱۲۷بسیاری از چهره‌های مذهبی مستقل یا نواندیش، به دلیل مخالفت با چنین رویکردی، فرصت چندانی برای طرح دیدگاه‌های خود در رسانه‌های جریان اصلی نداشتند. این افراد، چه در الازهر و چه در نهادهای غیررسمی، به حاشیه رانده شدند یا به دلیل فشار امنیتی مجبور به محدود کردن فعالیت‌هایشان شدند. پیامد بلندمدت این وضعیت، تعمیق یک دوگانه در فضای دینی مصر بود: از یک سو گفتمان افراطی یا دولتیِ بوروکراتیک، و از سوی دیگر طیف کوچکی از نواندیشان در انزوا که کمتر در مباحث عمومی شنیده می‌شدند. در نهایت، دین از نیرویی وحدت‌بخش و معنوی، به ابزاری در دست دولت تبدیل شد تا حیات سیاسی مبارک تداوم یابد و مسائل اساسی جامعه بی‌پاسخ بماند.بازخوانی امید و واقعیتقاهره، ۲۰۰۷ / منبعجلال امین در کتاب «مصر در دوره حسنی مبارک»، تصویری چندوجهی از ساختار سیاسی، اجتماعی و اقتصادی مصر در سه دهه حکمرانی مبارک ارائه می‌کند که به ما کمک می‌کند ریشه‌های خیزش انقلابی مردم در سال ۲۰۱۱ را بهتر بشناسیم. او با برشمردن عواملی چون افول طبقه متوسط، سرخوردگی روشنفکران، کنترل دقیق بر رسانه‌ها و سوءاستفاده از گفتمان دینی، نشان می‌دهد که چگونه ترکیب این سیاست‌ها و تحولات، جامعه مصر را به سمت انفجار خشم عمومی سوق داد. اگرچه با استعفای مبارک در ۱۱ فوریه ۲۰۱۱ بسیاری امید داشتند دوره‌ای تازه از آزادی و عدالت اجتماعی آغاز شود، اما واقعیت این است که مشکلات ساختاری و تاریخی مصر چنان عمیق و ریشه‌دار است که تنها تغییر یک فرد یا حتی یک رژیم برای اصلاح آن کافی نخواهد بود. کتاب امین به ما یادآوری می‌کند که در پس هر انقلاب یا تحول سیاسی، انباشتی از شکاف‌های اقتصادی و اجتماعی وجود دارد که بدون پرداختن به آن‌ها، امید بستن به تغییر پایدار، ساده‌انگارانه خواهد بود. از همین رو، مرور دوباره این اثر در سالروز کنار رفتن مبارک، نه‌فقط یک یادکرد تاریخی بلکه راهنمایی برای درک بهتر خاورمیانه و چالش‌های پیچیده. و منحصربه‌فرد آن است.رسمرسمTue, 11 Feb 2025 03:35:16 +0330