https://virgool.ir/feed/@rahmani.arminهرچه در دنیاست از دل نگاه انسان خلق می‌شود. دنیا را با نگاه مان تغییر دهیم...fa2026-11-11 16:54:28https://files.virgool.ir/upload/users/137942/avatar/Pbk6jA.pnghttps://virgool.ir/@rahmani.arminhttps://virgool.ir/@rahmani.armin/بررسی-تاثیرگذاری-بر-شبکههای-اجتماعی-مجازی-با-توجه-به-نظریات-فرهنگی-آنتونیو-گرامشی-pk7gzfib0glkجهان به سمت یکپارچگی در حرکت است. مفاهیمی مانند جهانی شدن، امروز از پر کاربردترین مفاهیم بخصوص در علوم اجتماعی هستند. در این مسیر ارتباطات، رسانه‌ها و در کنار آن شبکه‌های اجتماعی بخصوص شبکه‌های اجتماعی مجازی نقش مهمی را ایفا می‌کنند و کمک بزرگی در مسیر جهانی شدن هستند. همچنین در ایجاد ارتباط میان فرد و جامعه و نیز اعطای قدرت برقراری ارتباط و تاثیر گذاری به فرد، مفهوم فرد و عاملیت را نیز دچار تغییر و دگرگونی کرده‌‌اند. با توجه به موارد بالا به دنبال آن هستیم که برخی ریشه‌های احتمالی را که می‌توانند در کنار همه مزایای نام برده‌شده، نشانی از تاثیرگذاری بر رفتار فرد یا اثرگذاری بر جامعه از مسیر شبکه‌های اجتماعی داشته باشند را پیگیری و بررسی نماییم. چهارچوب نظری این بررسی توجه به نظریات آنتونیو گرامشی در خصوص فرهنگ و سلطه‌فرهنگی است.برای بررسی تاثیرگذاری بر رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی، می‌توان دو زمینه متفاوت را مورد بررسی قرار داد. زمینه‌ی اول به تاثیرگذاری در سطح ملی می‌پردازد و زمینه دوم، تاثیرگذاری در سطح بین المللی را مورد بررسی قرار می‌دهد. در هرکدام از این سطوح، میزان تاثیرگذاری بازیگران مختلف متفاوت و شکل آن منحصر به فرد است. دسترسی اشخاص یا سازمان‌هایی که به دنبال مدیریت تاثیرگذاری در سطوح مختلف هستند، عمل آنها را تعریف و شکل آن را مشخص می‌کند. در این مقاله به دنبال آن هستیم که آیا در سطح ملی و بین‌المللی، بازیگران عرصه تاثیرگذاری می‌توانند آرا و نظرات کاربران رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی را مدیریت کنند؟در ایران، از نظر پژوهشی شاهد تولیدات علمی مانند ترجمه و تحقیق، بخصوص از نیمه دوم دهه هشتاد هستیم. به دلیل گسترش استفاده از فضای مجازی و رسانه در این دوران، پژوهش در این زمینه تازگی دارد. در این میان می‌توان به پژوهش انجام شده توسط ذکایی و ولی زاده(1388) با عنوان فرهنگ جوانان و تلفن همراه اشاره کرد که به فراگیری استفاده از این وسیله ارتباطی پرداخته است. رحمان‌زاده(1389) در پژوهشی به کارکردهای شبکه‌های اجتماعی مجازی در عصر جهانی شدن پرداخته است و به جهانی شدن و ارتباط شبکه‌های جهانی با آن توجه نموده است. پوراحمدی میبدی و سعیدی(1390) در مقاله ای تحت عنوان روابط فرهنگ و هژمونی در عرصه جهانی، نگاهی به تاثیر رسانه و فرهنگ در سطح جهانی و چگونگی سلطه هژمونیک در سطح ملی و جهانی پرداخته است. خورشیدیان و همکاران(1393) نقش رسانه‌ها در هدایت فرهنگ عمومی را بررسی کرده و به کارکرد رسانه در جهت دهی به فرهنگ پرداخته اند و کاظمی نجف‌آبادی و همکاران (1397) نقش شبکه‌های اجتماعی مجازی بر شکل‌گیری ارتباطات فرهنگی را بررسی نموده اند.خوب است که در ابتدا برخی از مفاهیم مورد استفاده در این پژوهش را مورد بررسی قرار داده تعریف کنیم. این اصطلاحات به ترتیب عبارتند از فرهنگ، جهانی شدن، هژمونی، رسانه، شبکه اجتماعی، شبکه اجتماعی مجازی و جامعه سیاسی و مدنی. بر اساس این تعاریف می‌توان نظام تاثیرگذاری بر رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی را صورت‌بندی و تبیین نمود.فرهنگبه دست آوردن تعریف یگانه از فرهنگ به نظر دشوار می‌آید. بسته به نوع بررسی در این حوزه، تعاریف گوناگونی برای آن ارائه شده است و با توجه به پیچیدگی این مفهوم و استفاده میان رشته‌ای از آن گستره تعاریف بسیار وسیع است. فرهنگ را در مفهوم عام وجوه تمایز میان معنوی، مادی، فکری و احساسی میان جوامع یا گروه‌ها تعریف می‌کنند که نظام ارزش‌ها، باورها، سنت‌، شیوه زندگی و نمودهای آن از جمله هنر را در بر می‌گیرد. همچنین فرهنگ را متنی می‌دانند که در آن گفتار و رفتار مردم، چگونگی نگاه آنها به مفاهیمی همچون زمان و مکان، اجتماعی شدن و زندگی روزمره را نشان می‌دهد(خورشیدیان و همکاران، 1393). فرهنگ بازنمای الگوهای تفکر و زندگی در جوامع انسانی است. برخی فرهنگ و ارتباطات را به معنایی تقریبا برابر می‌دانند چنان که اسمیت بیان می‌کند هرگاه مردم بر یکدیگر تاثیر می‌گذارند ارتباط نیز برقرار می‌کنند. آنها باید برای زندگی در جوامع و حفظ فرهنگشان ارتباط برقرار نمایند. (کاظمی نجف‌آبادی و همکاران، 1397). فرهنگ را همچنین مجموعه منسجمی از ابزار و سایل، اجناس مصرفی، منشورها و قوانین اساسی برای گروه های گوناگون اجتماعی، اندیشه‌ها و پیشه‌ها، باورها و آداب و رسوم، معرفی می‌کنند(مالینوفسکی، 1941) در مجموع می‌توان فرهنگ را وجوه تمایز میان گروه‌ها و جوامع انسانی دانست که مبنای رفتار و گفتار آنها و زمینه‌ساز درک آن است.جهانی شدنجهانی شدن را برخی فرآیند تولد و رشد اقتصاد جهانی می‌دانند. نلسون آن را روند گسترده بین‌المللی شدن ارتباطات و سازمان‌های تجارت و اقتصاد می‌داند و گیدنز از آن به عنوان روند رو به رشد اقتصاد جهانی یاد می‌کند. همچنین جهانی شدن را به عنوان رشد سریع روابط اقتصادی بین جوامع، دولت‌ها و کشورها تعریف کرده اند. از طرفی جهانی شدن را گسترش پدیده جهانی مبادله اطلاعات دانسته‌اند. بر این اساس سخن از دهکده‌ی جهانی به میان می‌آید که مردم جهان را به هم پیوند می‌زند. براساس ایده مک‌لوهان، اهمیت مرزها در این تعریف از بین می‌رود و جهان قابل دستیابی می‌شود (رحمان‌زاده، 1389)در مجموع می‌توان از سه نقطه نظر به جهانی شدن نگاه کرد. ابتدا آن دسته از نظریات جهانی گرایان که جهان را در حرکت به سوی حاکمیت مطلق فرهنگ، سیاست و اقتصاد و هنر جهان پیرامون را انطباق با آن می‌دانند و دیگر نگاه شک گرایان که جهانی شدن را در راستای پروژه‌ی استعمار غرب و تن دادن به فساد غرب و پذیرش سلطه آن معرفی می‌کنند. نقطه نظر دیگر نگاه انتقال گرایان به این مفهوم است که بیان می‌کند جهانی شدن در راستای صنعت جهانی ارتباطات از یک سو در حمل و نقل و از سوی دیگر در فضای مجازی جهان را به هم نزدیک کرده است(عاملی، 1384)هژمونیاز هژمونی می‌توان چهار تعریف ارائه نمود. تعریف اول هژمونی به عنوان سلطه و سلطه فعال به معنای سلطه شوروی بر اروپای شرقی و سلطه امریکا بر نظام سرمایه داری در دوره جنگ سرد اشاره دارد. معنای دوم هژمونی دولت‌ها است که اشاره به هژمونی دولتهای مختلف در ادوار مختلف سرمایه‌داری دارد. تعریف بعد به اعمال رهبری از طریق بلوک‌های تاریخی در یک صورتبندی اجتماعی و رهبری امریکا پس از جنگ سرد با توجه به ایجاد ساختار تولید فوردی دارد و در نهایت مفهومی که از نظریات گرامشی برداشت می‌شود که به معنای سلطه مبتنی بر اجماع است (پوراحمدی میبدی و سعیدی، 1390)از منظر آنتونیو گرامشی آن بخش از سلطه که با پذیرش و وفاق، با عدم استفاده از زور و از مجرای فرهنگی اعمال می‌شود و از طرف گروه تحت سلطه به شکل یک واقعیت یا شکل درست عمل پذیرفته می‌شود، هژمونی است. بر این اساس حاکمیت و طبقه قدرتمند نه با استفاده از ابزار قهر، که با استفاده از ابزار هژمونیک سلطه خود را بدون منازعه بر زیر دستان دیکته می‌کند و آنها نیز آن را می‌پذیرند (محمدی، 1395)بر اساس این نظریات از گرامشی می‌توان فرهنگ را بازیگر مهمی در اعمال قدرت به شمار آورد. قدرتی که از آن به عنوان قدرت نرم یاد می‌کنند و بر پذیرش و وفاق استوار است و در مقابل قدرت سخت که مبتنی بر اجبار، زور و وادار کردن است قرار می‌گیرد. قدرت نرم هژمونی خوانده می‌شد و قدرت سخت سلطه و اقتدارگرایی است (رحمان‌زاده، 1389)رسانهرسانه‌ها ابزار ارتباطی هستند. ارتباط با جمعیت بسیار، خود به خود صورت نمی‌گیرد بلکه نیازمند ابزار است و این ابزار، رسانه است. رسانه ها یکی از ابزار مهم و قدرتمند انتقال فرهنگ و فرهنگ پذیری هستند. انسان‌ها در فضای رسانه متولد می‌شود، در آن رشد می‌یابند و از آن تاثیر می‌پذیرند. رسانه‌ها دست به نفوذ در میان مخاطبان خود می‌زنند. آنها بر مخاطبان خود از طریق ترغیب، تشویق، تبلیغ و گاهی ارعاب اثر می‌گذارند. مفهوم رسانه امروز بسیار گسترده شده‌است. رسانه‌های جمعی و بزرگ چون رادیو و تلوزیون، شبکه جهانی اینترنت و مطبوعات دیگر تنها شکل رسانه نیستند. امروز با گسترش استفاده از شبکه‌های اجتماعی هرفرد خود می‌تواند نقش یک رسانه را ایفا کرده و صدای خود باشد. همچنین نوع و سبک زندگی، پوشش و هویت فردی می‌تواند به عنوان یک رسانه شناخته شود (خورشیدیان و همکاران، 1393)رسانه‌های جمعی در شکل دهی به هویت فردی و فرهنگ پذیری جوانان نقش عمده‌ای ایفا می‌کنند. آنها به منابع عمده و مسلط تبدیل شده‌اند. اینترنت به عنوان یکی از رسانه‌های پر قدرت در دنیای امروز از نظر کاستلز یک نوآوری دوران ساز شناخته می‌شود. تلفن همراه نیز به نوبه خود نه تنها ابزاری برای برقراری ارتباط، که ابزاری در جهت فرهنگ مصرف و تولید محتوا شناخته می‌شود (ذکایی و ولی زاده، 1388)امروز رسانه‌های عمومی در تلاش برای استاندارد کردن رفتار افراد بر مبنای اهداف خود هستند. از طرفی فرد و رسانه به طور مستمر بر یکدیگر اثر می‌گذارند. افراد با تولید محتوای شخصی خود به رسانه مستقل تبدیل شده‌اند و محتوای خود را تولید می‌کنند که برگرفته از رسانه است. رسانه ای که خود در حال تاثیر پذیری از محتوای تولید شده توسط فرد است. همچنین رسانه و فرهنگ نیز بر یکدیگر اثر متقابل دارند. رسانه‌های جمعی از طریق به وجود آوردن ایستارها، الگوهای رفتار، جامعه پذیری، باز تعریف ارزشها، تهییج احساسات، جهت دهی به افکار عمومی و شکل دهی به بارها و تصاویر و ذهنیات اجتماع، از توانایی مهندسی فرهنگی برخوردار است. این درحالی است که هر رسانه در فضایی برساخته فرهنگ عمل می‌کند و خارج از آن نیست (خورشیدیان و همکاران، 1393)شبکه اجتماعیشبکه اجتماعی در دنیای امروز را می‌توان با ایجاد پیوند میان افراد و گروه‌ها در تولید علم و اشتراک عقاید جمعی و فردی موثر دانست. شبکه‌های اجتماعی با هدف فراهم آوردن امکان ارتباط میان سرمایه های فردی و تولید سرمایه جمعی به تولید علم نیز کمک می‌کنند. می‌توان غایت هر شبکه اجتماعی را ایجاد ارتباط میان افراد متخصص در حوزه‌های مشخص و برقرار پیوند میان توانمندی‌ها و سرمایه هر یک در جهت تولید سرمایه جمعی دانست. این پیوند در حوزه تولید علم بسیار مهم است و نقش مهمی در تبدیل سرمایه فردی به سرمایه جمعی ایفا می‌کند (رحمان‌زاده، 1389)شبکه‌های اجتماعی مجازیگسترش ارتباطات مجازی از طریق ماهواره و اینترنت با توجه استفاده روزافزون از آن، افراد بیشتری را هر روز به هم پیوند می‌زند. این شبکه ها از طریق مجموعه‌ای از محتوای نمادین با مخاطبین خود و میان آنها ارتباط برقرار کنند. همچنین از آنجا که واسط‌های ارتباطی به صورت الکترونیک جابجا می‌شوند، مفهوم زمان و مکان را تغییر می‌دهند و افراد می‌توانند در هر زمان در یک شبکه اجتماعی متشکل از افراد گوناگون حضور داشته باشند. فضای وب با امکان برقراری ارتباط دوسویه، مورد استقبال کاربران بسیاری قرار گرفته است و افراد بخش قابل توجهی از زمان خود را با آن اختصاص می‌دهند (رحمان‌زاده، 1389).تولد وبلاگ‌ها خود یکی از نقاط عطف ارتباطات مجازی بوده است. افراد با امکان اشتراک نظرات خود و دریافت نظر مخاطبانشان توانستند در ارتباط بیشتری با ایده‌ها و نظرات دیگران قرار گیرند و افراد یا مجموعه‌ای از اداره کننده‌گان یک وبلاگ، به عنوان یک رسانه توانایی تاثیر گذاری و ارتباط آسان را بدست آوردند. امروزه با گسترش استفاده از فضای وب، شاهد برخی از بزرگترین‌های تاریخ مانند فیسبوک (سومین جامعه بزرگ دنیا)، آمازون (بزرگترین کتاب فروشی دنیا)، ویکی‌پدیا (بزرگترین دایره‌المعارف دنیا)، ابای (بزرگترین مارکت دنیا) و بسیاری دیگر از شبکه‌های اجتماعی بزرگ هستیم که نوع روابط انسان‌ها و کیفیت آن را تحت الشعاع قرار داده اند (همان)جامعه مدنی و جامعه سیاسیبا توجه به آن که در این نوشتار، مبنای نظری خود را آرا آنتونیو گرامشی قرار داده‌ایم، مفهوم جامعه سیاسی و جامعه مدنی را از دریچه نگاه او بررسی خواهیم کرد. گرامشی جامعه را به دو جنبه مدنی و سیاسی تقسیم می‌کند. جامعه مدنی در نظر او همه نهادهای خصوصی مانند مدارس، اماکم مذهبی، کلوپ‌ها، روزنامه‌ها، احزاب و مانند آنها را شامل می‌شود و جامعه سیاسی در برگیرنده موسساتی مانند حکومت، دادگاه‌ها، پلیس، ارتش و به طور کلی و تقریبا به معنای دولت گرفته می‌شود (پوراحمدی میبدی و سعیدی، 1390)گرامشی از اصطلاح جامعه مدنی برای اشاره به قلمرو خصوصی یا غیر دولتی استفاده می‌کند. از نظر او جامعه مدنی به مفهوم گستره سازمان‌ها است و توان نظم‌یابی درونی عقلانی و توان آزادی دارد. از نظر او جامعه پیچیده مدنی به مثابه هم نوایی ارگانیسم‌هایی است که عموما خصوصی نامیده می‌شوند و در آن هژمونی و توافق خودانگیخته، سازمان یابد. او جامعه مدنی را حائلی میان دولت و بحران‌های اقتصادی می‌داند و قائل به رابطه‌ای دوسویه میان جامعه مدنی و سیاسی است. بر این اساس جامعه مدنی رابطه بین افراد، افراد با جامعه، جامعه به صورت سازمان‌یافته و بدون سازمان و جداکننده حوزه خصوصی و عمومی است (ساسون، 1376)با توجه به تعاریف موجود در سطح ملی می‌توان ردپای دولت‌ها در ایجاد سلطه هژمونیک و نیز کنترل رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی را دنبال کرد. دولت‌ها از رسانه‌های خود جهت شکل‌دهی به ارزش‌های جامعه در جهت سیاست‌های خود استفاده می‌کنند (خورشیدیان و همکاران، 1393)گرامشی هژمونی را فرآیندی می‌داند که از طریق آن طبقه حاکم و مسلط، به واسطه دسترسی به نهادهای اجتماعی مانند رسانه‌ها یا نهاد آموزش، ارزش‌هایی را تبلیغ می‌کند که سبب تحکیم کنترل آنها بر سیاست و اقتصاد می‌شود. آنها طوری برنامه‌ریزی می‌کنند که افراد در جامعه، منافع گروه مسلط را با منافع عمومی برابر بدانند. در حقیقت هژمونی به عنوان شکل ظریفی از سلطه فرهنگی شناخته می‌شود. از نظر گرامشی بقای حاکمیت تنها منوط به پشتوانه اقتصادی نیست، بلکه به مولفه‌های عمده سیاسی و فرهنگی نیز بستگی دارد (پوراحمدی میبدی و سعیدی، 1390). در نتیجه می‌توان دریافت که در سطح ملی، طبقه مسلط به دنبال آن است تا با مدیریت فرهنگی و اثرگذاری رسانه‌ای بر فرهنگ، هژمونی خود را در جامعه به جریان اندازد.در شبکه‌های اجتماعی مجازی نیز در ایران شاهد آن هستیم که دولت با فیلتر شبکه‌هایی که با هژمونی او در تضاد هستند، تلاش می‌کند افراد را در فضای هژمونیک نگاه دارد. تبلیغات گسترده در پیاده‌سازی هژمونی مورد نظر در مدارس، بهره‌گیری و انحصار مراکز دینی و در دست داشتن اتحادیه‌های کارگری و کنترل آنها نیز به این مهم کمک می‌کند. در فضای مجازی نیز شاهد ارتش سایبری هستیم که در تلاش برای کنترل فرهنگی و امنیتی فضای مجازی عمل می‌کنند. زیرساخت‌های حیاتی کشور بر مبنای سایبری قرار دارند و نهادی برای دفاع از آنها وجود دارد که این مهم را انجام می‌دهد و ارتش سایبری نام دارد (سایت باشگاه خبرنگاران جوان)مشابه آنچه در سطح ملی ملاحظه می‌شود، در نظام جهانی نیز قابل مشاهده است. قدرت‌های برتر در نظام جهانی از طریق اعمال فشار و نیز جلب رضایت سایر بازیگران به اهداف خود دست می‌یابند. بر اساس نظریه استیلای فرهنگی رابرت کاکس، هر کشوری بتواند بینش بهتری از جهان ارائه دهد، قادر خواهد بود سکان راهبری فکری و فرهنگی جوامع را در دست گیرد و برای اقدامات سلطه طلبانه‌اش مشروعیت کسب نماید. انسان‌ها جهان را آنگونه که می‌اندیشند می‌بینند، نه آنگونه که واقعا هست. در نتیجه هرقدرتی بهتر بتواند به افکار جهانیان جهت دهد، این شانس را دارد که با قبولاندن جهان بینی خود، رهبری فکری و فرهنگی جهان را بدست آورد (پوراحمدی میبدی و سعیدی، 1390)از طرفی قرار گیری درشبکه‌های اجتماعی مجازی، سبب برخورد افراد از فرهنگ‌های گوناگون با یکدیگر می‌شوند. افراد با فرهنگ‌های متفاوت در اثر این برخورد، با هم آشنا می‌شوند و از شباهت‌ها و تفاوت‌های میان یکدیگر آگاهی می‌یابند. در نتیجه این آگاهی میزان حساسیت آنها نسبت به یکدیگر کاهش یافته دیدگاه آنها را از منفی به مثبت تغییر داده یا حداقل تعدیل می‌کند. قرار گرفتن هرچه بیشتر در فضای مجازی طبیعتا موجب ارتباط بیشتر و در نتیجه تاثیرپذیری از فرهنگ‌های دیگر می‌شود. این تاثیر خود می‌تواند بر نوع و چگونگی استفاده از فضا و شبکه اجتماعی مجازی اثرگذار باشد (کاظمی نجف‌آبادی و همکاران، 1397)باید توجه داشت که هژمونی ایالات متحده نه تنها بر پایه قدرت مادی، بلکه بر پایه ارزش‌ها نیز استوار است. یعنی بر الگویی از اجتماع مبتنی است که برای دیگر کشورها جذاب است و می‌خواهند آن را سرمشق خود قرار دهند (پوراحمدی میبدی و سعیدی، 1390). بر این اساس و با توجه به نظریه انطباق فرهنگی ایلنگرورث، رفتار انطباقی بیشتر منجر به تغییر بیشتر اعتقادات فرهنگی می‌شود (کاظمی ‌نجف‌آبادی و همکاران، 1397). از طرفی برخی از شبکه‌های اجتماعی مجازی بسیار پرکاربر مانند فیسبوک در جهان یا اینستاگرام در ایران، وبسایت‌هایی آمریکایی هستند که فرهنگ آمریکایی را ترویج می‌دهند و در نتیجه این فرهنگ آمریکایی است که به دلیل تبلیغ فرهنگی و جذابیت آن به صورت هژمونیک توسط کشورها و فرهنگ‌های دیگر پذیرفته می‌شود.با توجه به گسترش شبکه‌های اجتماعی مجازی و نیز گسترش رسانه‌ها و ابررسانه‌ها در جهان، برخی از متفکران و صاحبنظران غربی، وسایل ارتباطی نوین جهانی را به عنوان بستر ساز تحقق شتابان و بی وقفه پروسه جهانی شدن دانسته‌اند (رحمان‌زاده، 1389). این جهانی شدن البته به شباهت به آمریکایی شدن نیست.در مقابل نظریات گرامشی در خصوص هژمونی البته این نقد وارد است که افراد امروزه و با توجه به گستردگی فضای مجازی و اتصال به دنیای مجازی، تنها تحت تاثیر یک فرهنگ منحصر به فرد نیستند یا از یک فرهنگ واحد تاثیر نمی‌پذیرند. این بدان معنا است که می‌توان تاثیر هژمونیک فرهنگی را از طریق شبکه‌های اجتماعی مجازی تعدیل کرد و به پیوندی از فرهنگ‌ها دست یافت.البته که انطباق فرهنگی یکی از وجوه تاثیر فرهنگ‌های گوناگون بر یکدیگر است اما در سطح ملی می‌توان تاثیر هژمونی دولت را در فرهنگ مستقل هر کشور مشاهده کرد. تبلیغات و گاهی سرکوب و ارعاب از عناصری هستند که فرهنگ مورد نظر طبقه مسلط را حفظ می‌کنند. البته در اکثر موارد تلاش بر آن است که حفظ فرهنگ به صورت هژمونیک و با حداقل خشونت یا زور اعمال شود و افراد خود را موظف به رعایت قواعد موجود بدانند یا فرهنگ طبقه حاکم را قطعی و طبیعی فرض کنند.در سطح بین المللی نیز می‌توان استدلال نمود که آمریکایی شدن در حال گسترش است. فست فودها، پوشش و مد، استفاده از فضای مجازی و حتی بهره‌گیری از علوم و سلطه بازار آزاد و لیبرالیسم آمریکایی، نشان از ان دارد که آمریکا در تلاش است تا سلطه‌ای هژمونیک بر جهان داشته باشد و از نظر فرهنگی افراد را شبیه‌سازی کرده شرایط طبیعی و عادی را، ایده‌های آمریکایی و ایده‌آل زندگی را رویای آمریکایی بداند.نتیجه‌گیریامروزه در جهان گسترش استفاده از شبکه‎‌های اجتماعی مجازی و رسانه‌ها بیش از پیش جهان را به هم نزدیک کرده است. صحبت از دهکده جهانی نشان از آن دارد که جهان و افراد آن به سوی نزدیک شدن به یکدیگر پیش می‌روند. در این میان کشورها در تلاش برای حفظ فرهنگ خود و نیز تسلط فرهنگی در جهان با یکدیگر مشغول رقابت هستند. در درون مرزهای ملی دولت‌ها در تلاش هستند که سلطه‌ای فرهنگی ایجاد کنند و مردم کشور را تحت نفوذ خود داشته باشند. در ایران شاهد تلاش برای نفوذ فرهنگی از طریق ساختارهای هژمونیک و نیز تلاش برای کنترل شبکه‌های اجتماعی مجازی و کنترل ارتباط طبقات تحت سلطه با آنها هستیم.از طرفی شاهد تاثیرگذاری فرهنگ آمریکایی بر فضای رسانه‌های جمعی، بخصوص شبکه‌های اجتماعی مجازی هستیم. جذابیت فرهنگ آمریکایی و مراکز ترویج آن، بخصوص شبکه‌های اجتماعی پر کاربر نظیر فیسبوک و اینستاگرام، سبب شده است تا شاهد تاثیر بسیار فرهنگ آمریکایی و نیز نفوذ مد و سبک زندگی آمریکایی در جهان، بخصوص ایران باشیم که تجدد را با غربی شدن برابر دانسته به دنبال نیل به آن هستند.منابع :ساسون، آن (1376) نگاه مارکس و گرامشی به جامعه مدنی، ترجمه صداقت، پرویز. فرهنگ و توسعه، 29.مالینوفسکی، برانیسلاو (1379) نظریه علمی فرهنگ. ترجمه فرهومند، منوچهر (1387). دفتر پژوهشهای فرهنگی، تهرانذکایی، محمد سعید و ولی‌زاده، وحید (1388) فرهنگ جوانان و تلفن همراه. فصلنامه تحقیقات فرهنگی. 7، 119-152رحمان‌زاده، سیدعلی (1389) کارکردهای شبکه‌های اجتماعی مجازی در عصر جهانی شدن. مطالعات راهبردی جهانی شدن. 1.عاملی، سعیدرضا (1387) ایران و جهانی شدن؛ چالشها و راه‌حل‌ها. مطالعات راهبردی. 40، 425-456خورشیدیان، رائیکا و همکاران (1393) نقش رسانه ها در هدایت فرهنگ عمومی. رسانه و فرهنگ، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.2، 73-89محمدی، علیرضا (1395) آنتونیو گرامشی و مفهوم هژمونی. https://anthropologyandculture.com/fa/%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C/642-%D8%A2%D9%86%D8%AA%D9%88%D9%86%D9%8A%D9%88-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%B4%D9%8A-%D9%88-%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85-%D9%87%DA%98%D9%85%D9%88%D9%86%D9%8A بازیابی شده در بیست و یکم مردادماه 1398.کاظمی نجف‌آبادی، حسنا و همکاران (1397) نقش شبکه‌های اجتماعی مجازی بر شکل‌گیری ارتباطات بین فرهنگی. رسانه و فرهنگ، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. 1. 199-218ارتش سایبری چیست؟ باشگاه خبرنگاران جوان https://www.yjc.ir/fa/news/5310519/%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4-%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AAبازیابی شده در بیست و یکم مردادماه 1398.آرمین رحمانیآرمین رحمانیMon, 08 Jun 2020 12:02:46 +0430https://virgool.ir/@rahmani.armin/نقش-زن-در-خانواده-ایدهآل-اروپای-قرن-نوزدهم-و-ایران-در-دوران-پهلوی-و-تاثیر-صنعتی-شدن-بر-آن-spjhgsrnabdgدر اروپای قرن نوزدهم، ایدئولوژی زندگی خانگی، تعریفی مشخص از خانواده ایده‌آل ارائه می‌داد که بر اساس شرایط اروپای در حال تغییر، از پیشاصنعتی به صنعتی بود. شرایطی که در آن، کارخانه‌ها و نیز شهرها در حال رشد بودند و بخصوص در طبقه بورژوا نقش زن و مرد در خانواده در حال بازنگری و تعریف دوباره بود. خانواده ایده‌آل آن زمان به آرامی به خانواده ایده‌آل همه اقشار و طبقات جامعه تبدیل شد(هال، 1992). تاثیر صنعتی شدن و رشد شهرها در ایران دوره پهلوی و بعد از آن سبب شده است تا تعریف خاصی از نقش زن در خانواده و خانواده ایده‌آل ارائه شود. با توجه به مشابهت‌های ایران در اواخر دوره قاجار و اوایل پهلوی با اروپای قرن نوزدهم در فرایند صنعتی شدن، این پژوهش به تعریف و مقایسه خانواده ایده‌آل قرن نوزدهم اروپای صنعتی بخصوص انگلستان و همین مفهوم و مشابهت‌های آن در ایران دوران پهلوی می‌پردازد و تاثیر حرکت به سوی صنعتی شدن در برابر تاثیرات ملی-مذهبی را مورد بررسی قرار می‌دهد و به دنبال آن است که این تغییرات چگونه بر تعریف و نقش زن در خانواده تاثیر گذاشته است.جامعه پیشاصنعتی اروپا، جامعه‌ای تعریف شده با صنایع کوچک خانگی و نیز پدرسالارانه بوده است. در این خانواده‌ها، ابزار تولید در دست پدر بود، بقیه اعضای خانواده زیر نظر او به تولید می‌پرداختند و بسیار متداول بود که زنان و دختران مجرد یا متاهل و نیز کودکان حتی پیش از نوجوانی کار کنند. وبر جامعه پیشاصنعتی را جامعه‌ای متشکل از گروهی معمولا بر اساس شالوده اقتصادی و خویشاوندی سازمان یافته و در قالب خانوار، با اقتدار فردی خاص و با حاکمیت قطعی وراثت معرفی می‌کند که با حاکمیت پدر همراه بود. الیس کلارک معتقد است در این خانواده‌ها ازدواج به زنان مرتبه‌ای از نظر اقتصادی هم پایه مردان می‌داد (هال، 1992). رایش و انگلیش (1979) معتقدند که این جامعه پدرسالار در عین حال زن محور نیز بوده است به این معنا که در آن مهارت‌های سنتی تولیدی خانگی زنان (مانند تهیه البسه خانواده یا فراوری محصولات حیوانی و گیاهی) برای ادامه بقای خانواده‌ها و حتی کل جامعه حیاتی بوده است. با این حال همانطور که ذکر شد با توجه به اینکه مرد ابزار و عایدات تولید را در دست داشته و بقیه افراد خانواده زیر نظر او فعالیت و زندگی می‌کرده‌اند، این خانواده‌ها همچنان پدرسالار بوده تحت سلطه پدر قرار داشت.با آغاز دوران صنعتی، بسیاری از مشاغل که به طور سنتی به زنان تعلق داشت از میان رفت. زن که داروهای گیاهی را می‌شناخت و سلامت خانواده را به عهده داشت، شمع‌های دست سازش روشنی بخش و صابون ساخته او ضامن نظافت خانه و خانواده بود، نخ می‌ریسید، پشم و کاموا تهیه می‌کرد و لباس می‌دوخت، حالا باید همه این کارها را به کارخانه‌هایی می‌داد که آنها را انجام می‌داند (رایش و اینگلیش، 1978). در این انتقال از جامعه پیشاصنعتی به صنعتی، آنچه به عنوان مسئله زنان در عصر ویکتوریایی خوانده می‌شد، افکار جدیدی درباره زنان و نقش آنها در خانواده را پروراند که با عنوان ایدئولوژی زندگی خانگی، برای زنان و مردان، هرکدام جایگاه مجزا و ویژه‌ای بخصوص در میان طبقه متوسط تعریف کرد. بر این اساس کار از درون خانه به بیرون خانه منتقل شد. زنان باید در خانه، جایی که فضایی محافظت شده نسبت به خطرات خارج از آن یعنی جایی که شوهرانشان ساعات زیادی را در آن می‌گذرانند، باشند به این ترتیب سپهر خصوصی مختص زنان شد و مرد از آن بیرون رفت. از طرفی سپهر عمومی به مردان اختصاص یافت. آنها باید تمام وقت کارکنند تا بتوانند منابع مالی مورد نیاز برای اداره خانواده را تامین کنند(بارنت، 2001).بر اساس این تعریف دخالت زنان در کار تولیدی از بین رفت و از مردان به طور کامل مستقل شدند. زنان بورژوا درگیر زندگی پوچی شدند که از آن با عنوان قفس طلایی یاد شده است. زنان طبقه فرودست که مجبور به کار بودند نیز آینده ناخوشایندی پیش رو داشتند زیرا مشاغل متناسب با زنان درآمدی بسیار اندک داشت و در خور احترام اجتماعی اندکی بود و سرانجام این زنان را به تنگدستی مبتلا و نیازمند کمک و صدقه می‌کرد. ایدئولوژی زندگی خانگی بیان می‌کرد که خارج از خانه محلی پلید است که برای زنان مناسب نیست. به همین دلیل زن باید در خانه بماند. ماندن در خانه به این معنا است که او باید کارهای خانه را انجام دهد تا همسرش بتواند خارج از خانه کار کند و مخارج مورد نیاز خانواده را تامین نماید این تعریف البته به مرور به ایده غالب در بقیه اقشار اجتماعی تبدیل شد(هال، 1992).ازدواج و مادربودن تنها نقش قابل قبول بخصوص از نظر اجتماعی، برای دختران بالغ در ایدئولوژی زندگی خانگی بود و در صورتی که دختران نمی‌توانستند ازدواج کنند، آنها را دختر ترشیده خطاب می‌کردند و دخترانی که شوهر مناسب نمی‌یافتند، باید به عنوان خدمتکار در خانه‌ها کار می‌کردند و اغلب با مشکلات معیشتی نیز دست به گریبان بودند زیرا امکان کار مناسب برای ایشان فراهم نبود. کار زنان جامعه صنعتی نگه‌داری از اطفال(به عنوان مادر یا پرستار)، فراهم کردن غذای خانواده، نظافت منزل و شستن لباس‌ها و در نهایت تهیه تنقلات و دوختن لباس بچه‌ها و در مجموع خانه‌داری بود (بارنت، 2001). ولسون کرافت از نظریه پردازان فمنیسم لیبرال زن را در این دوران به پرنده خوش خط و خالی تشبیه می‌کند که در قفس خانه نشسته و به آراستن پر و بال خود مشغول است. او که زن طبقه متوسط را توصیف می‌کند، کاری برای او جز فخر فروشی با زینت دادن به پر و بال خود نمی‌بیند و آن را نقد می‌کند (تانگ، 1989) . باید توجه داشت که زن در ساختار پیشاصنعتی در خانه به دنیا می‌آمد، رشد و ازدواج می‌کرد، کار می‌کرد، پیر می‌شد و از دنیا می‌رفت و اینها همه در سایه خانواده‌بود که پیوندی عمیق با او داشت. با ورود جامعه صنعتی این پیوند گسسته شد و زن حالا اگر از خانواده‌ای متول نبود مجبور به کار می‌شد و با توجه به دستمزد کم زنان، زندگی دردناکی در انتظار او بود (رایش و اینگلیش، 1979).پارسونز از نظریه پردازانی است که این شکل از خانواده را به عنوان شکل مناسب برای خانواده پذیرفته است. او با تاکید بر قابلیت‌های زیستی زنان برای بارداری (که مردان فاقد آن هستند) استدلال می‌کند که زنان برای ایفای نقش نگهداری از کودکان و مردان برای کارهای خارج از خانه مناسب هستند. او معتقد است که این شکل از تقسیم کار در خانواده به حفظ انسجام در آن کمک می‌کند (بارنت، 2001). در همین دوران است که نظریه پردازان فمنیست لیبرال مانند کرافت، میل و تیلور دست به نظریه پردازی می‌زنند و موضوع کار زنان را مد نظر قرار داده از آن سخن می‌گویند. از نظر آنها زن به خانه تعلق ندارد و باید به کار بیرون از خانه مشغول شود (تانگ، 1979). ایدئولوژی زندگی خانگی گویا پایه‌گذار فمنیسم می‌شود. البته این موضوع بعدتر به دفعات در نظریات مختلف مورد بازنگری قرار می‌گیرد. نظریه‌پردازان فمنیسم اعم از لیبرال، مارکسیسم یا رادیکال به موضوع کار زنان می‌پردازند و آن را بررسی و نقد می‌کنند.لازم است در اینجا نقش و عملکرد زنان در خانواده در جامعه ایران را در اواخر قاجار و اوایل دوره پهلوی مورد بررسی قرار دهیم. این دوران با توجه به شرایط ملتهب اجتماعی و تغییرات گسترده‌ی آن به واسطه اصلاحات انجام شده بخصوص توسط رضاشاه و حرکت به سمت جامعه صنعتی و مدرن و به واسطه آن، بروز تغییرات اجتماعی، از اهمیت بسیاری برخوردار است. جهت ایجاد تصویری روشن‌تر از وضعیت زن در خانواده در ایران پیش و پس از صنعتی شدن، خانواده شهری و روستایی هرکدام را جداگانه بررسی خواهیم کرد.تا پیش از تغییرات گسترده اجتماعی که از اواخر دوران قاجار و بخصوص اوایل دوره پهلوی در ایران آغاز شد، و با توجه به آمار موجود از ساخت جمعیت ایران که جمعیتی عمدتا روستایی و کشاورز بوده‌اند، خانواده گسترده و پدرسالار، شکل مرسوم خانواده ایرانی تلقی می‌شده است. پدر به عنوان مرکز قدرت در خانواده شناخته می‌شده که می‌توان آن را به عنوان وجه مشترکی با اروپا دانست و مادر در رتبه دوم قرار داشته است. پس از آن فرزندان بخصوص پسر بزرگ‌تر قرار می‌گرفته اند. در این خانواده معمولا والدین پدر به همراه عروس‌ها و نوه‌ها با یکدیگر زندگی می‌کرده اند. از آنجا که کار اصلی خانواده کشاورزی بوده است، پسران نقش مهمی در خانواده و بقای آن ایفا می‌کرده‌‌اند (سلطان‌محمدی، 1396).مشاغل خانگی را در خانواده گسترده ایران نمی‌توان به شکل اروپایی آن دنبال کرد زیرا چنین مرحله گذاری در ایران وجود ندارد (این مرحله بدلیل حرکت از صنایع سبک به سنگین در اروپا بوجود آمد) اما اعضای خانواده مانند آنچه در خانواده اروپایی دیده می‌شود، همگی به فعالیت اقتصادی در خانواده مشغول بودند. از این منظر می‌توان تشابهی ساختاری میان خانواده در این دو جامعه را شاهد بود چنانکه مرد در راس خانواده قرارداشت و ابزار و عایدات تولید در دست او بود و سایر اعضای خانواده موظف به اطاعت از دستورات او بودند. به این ترتیب ساختاری پدرسالارانه بر خانواده حاکم بود. در اواخر دوره قاجار، بافتن پشم و کتان در خانه و کارخانه، زنان بسیاری را به خود مشغول کرده بود. زنان به طور گسترده در تولید کتان و ابریشم برای بازارهای گیلان و مازندران، اصفهان، کاشان و یزد و نیز مصارف خانگی شرکت داشتند. تا پیش از اکتشاف نفت در ایران، بیشتر صادرات ایران را محصولاتی نظیر محصولات کشاورزی، صنایع دستی و تولیدات زنان تشکیل می‌داد که نشان از نقش پررنگ زنان در صادرات در ایران دارد. از طرفی فرش ایران به عنوان یکی از محصولات پرطرفدار و پرفروش صادراتی در قرن نوزدهم به طور عمده در خانه‌ها و توسط زنان تولید می‌شد هرچند سودی از آن عاید زنان نمی‌شد و زنان قالی‌باف در تنگدستی زندگی می‌کردند(مقدم، 1395). در خانواده‌های معمولی زنان علاوه بر پرورش کودکان به وظایف دیگری چون آشپزی، نظافت منزل، دوخت و دوز لباس‌های افراد خانواده و خرید خارج از منزل را نیز به عهده داشتند. آنان در کنار این مسئولیتها به کارهای دیگری چون قالی‌بافی، پشم‌ریسی و دیگر هنرهای دستی نیز می‌پرداختند (سلطانی مقدم، 1393).زنان شهری بخصوص زنان طبقه ضعیف یا کارگر در عهد قاجاریه، خواه از طریق تولید برای خانواده و خواه تولید برای امرار معاش نقش مهمی در معیشت خانواده ایفا می‌کردند. یکی از عرصه‌های اشتغال رایج زنان خدمتکاری آنها با عناوین متفاوتی چون گیس‌سفید و دایه در نزد خاندان‌های متمول بود. زنان علاوه بر مشاغل خدماتی به طبابت سنتی با تکیه بر گیاهان دارویی می‌پرداختند. آنها در یکی از تکایای تهران آن روزگار، بیمارستان و یا درمانگاه عمومی تشکیل داده بودند و از مراجعان که اکثر بانوان بودند، معاینه به عمل می‌آوردند. زنان عهد قاجار در مبادلات تجاری و بازار نیز در سطح بسیار محدودی سهیم بودند؛ بدین صورت که یا مانند فروشندگان دوره‌گرد به فروختن پارچه در منازل می‌پرداختند و یا اینکه در خیابانها مشغول دست فروشی می‌شدند. جالب است بدانیم که زنان در اواخر دوران قاجار و در زمان سلطنت احمدشاه وارد نظمیه می‌شدند و به عنوان پلیس مخفی در مکان‌هایی که به وجود آنان نیاز بود به خدمت می‌پرداختند(سلطانی‌مقدم، 1393).به این ترتیب زنان در حیطه اجتماعی و اقتصادی نقشی کمرنگ در جامعه ایفا می‌کرده‌اند. آنها بیشتر در چهارچوب خانواده و تحت سرپرستی مرد در آن به کار مشغول بوده اگر هم سهمی از کار خود می‌برده‌اند، میزان آن بسیار اندک بوده است. فعالیت‌های اجتماعی آنها محدود و منحصر به خدماتی برای زنان بوده اگر بیش از آن کاری انجام می‌داده‌اند مانند پلیس مخفی، در خفا و پنهانی و به دور از انظار عمومی صورت می‌گرفته است. نباید فراموش کرد که آنچه زنان انجام می‌داده‌اند کارهای پست با درآمدی پایین بوده و در نهایت همانند زن شاغل اروپایی با مشکل معیشتی روبرو بوده‌اند.زنان در روستاها نیز همانند زنان در قرن نوزدهم، علاوه بر نقش همسری و مادری، نقش مشارکتی در مدیریت واحدهای بهره‌برداری مانند تصمیم‌گیری درخصوص واحد بهره‌برداری و پذیرش نقش مرد در هنگام غیاب او، فعالیت‌های زراعی مانند مشورت و تصمیم گیری درباره کاشت محصولات کشاورزی و نیز بر عهده گرفتن برخی مراحل کاشت و برداشت، انجام فعالیت‌های اقتصادی بخصوص در امور خانه مانند شیردوشی، تهیه سوخت، تهیه فراورده‌های لبنی و پخت نان و گردآوری مواد اولیه غذاهای زمستانی و در نهایت کمک به فروشی برخی از مواد تولیدی کشاورزی و لبنی در بازار محلی را به عهده داشته‌اند هرچند امکان تصمیم‌گیری‌های مهم مانند آینده فرزندان و ازدواج ایشان یا بهره‌گیری از عایدات کار خود را در اختیار نداشتند. (طالب، 1394).با پیشروی مدرنیته در ایران و شکل‌گیری و گسترش شهرها به مفهوم امروزی آن، خانواده و مفهوم آنها نیز دستخوش برخی تغییرات شد. خانواده هسته‌ای به مرور جایگزین خانواده گسترده شد. شکل خانواده غالب در شهرها در ایران بر اساس سرشماری 1345 خانواده گسترده با وسعتی در حدود پنجاه درصد خانواده‌های شهری بوده‌است اما خانواده مستقل زن و شوهری با ملحقات اعم از پدر و مادر پیر و خانواده هسته‌ای مستقل نیز از دیگر انواع شایع خانواده شهری در ایران در ابتدای دوره پهلوی در شهرها بوده‌است (بهنام، 1347). همچنین میزان فرزندآوری بخصوص در دوره پهلوی دوم رو به کاهش گذارد. با گسترش صنایع نقش مردان به عنوان وزنه اقتصادی در محیط سپهر عمومی پررنگ و نقش زنان به عنوان مادر و نیز مدیرخانه (خانه‌دار) در سپهر خصوصی حائز اهمیت دانسته شد. مرد نان‌آور و زن خانه‌دار را می‌توان در توصیف خانواده ایده‌آل در ایران با وضوح بیشتر دید و به گفته روحانی‌مشهدی(1393) در این تعریف تفاوت مرد و زن حاکی از نوعی تقسیم‌پذیری مسئولیت‌هاست که از یک سو وظیفه حمل و نگه‌داری و تربیت فرزند را به عهده زن سپرده و از سویی مسئولیت سنگین مراقبت، حفاظت و تامین نیازهای معیشتی و اقتصادی خانواده را بر دوش مرد نهاده است.در حال حاضر در حدود 90 درصد جمعیت ایران در خانواده‌های هسته‌ای زندگی می‌کنند. از طرفی تنها 10 درصد از زنان شاغل هستند و این درحالی است که 60 درصد مردان مشغول به کارند. تغییر شکل خانواده از گسترده به هسته‌ای و میزان بسیار زیاد زنان به عنوان خانه‌دار، ما را به یاد ایدئولوژی زندگی خانگی عصر ویکتوریایی می‌اندازد[1].با مقایسه ایران در دوران پهلوی و اروپای قرن نوزدهم، می‌توان مشاهده نمود که تشابهات بسیاری در مفهوم زن و کارکرد او در خانواده به چشم می‌خورد. ایران از زمان پهلوی و اروپای قرن نوزدهم با حرکت در مسیر صنعتی شدن تغییراتی را بخصوص در حیطه خانواده شاهد بوده‌اند که می‌توان آنها را به طور خلاصه اینگونه دسته بندی کرد. زندگی شهرنشینی رونق گرفت و جایگزین زندگی روستایی شد. شهرها با جمعیت بیشتر خود زمینه را برای تغییرات دیگر آماده کردند. همچنین خانواده گسترده جای خود را به خانواده هسته‌ای داد. به این ترتیب خانواده‌ در شهرها به نسبت قبل از نظر اندازه کوچکتر شد. خانواده کوچک هسته‌ای به عنوان یک واحد تولیدی (کارگاه خانگی در اروپا و کشاورز در ایران) کارکرد خود را از دست داد و بخصوص با انتقال مردان به سپهر عمومی، محیط کار و خانواده تفکیک شدند. در حیطه اقتصادی، مسئولیت تامین معاش خانواده بر عهده مردان گذاشته و از دوش زنان برداشته شد و در تربیت فرزندان مسئولیت رسیدگی و تربیت به مادر داده و مسئولیت پدر که به عنوان حرفه‌آموز شناخته می‌شد، به دلیل جدایی کار از خانه، در این زمینه محدودتر شد. شکل استاندارد خانواده با تفکیک نقش‌ها و تعریف سپهر عمومی و سپهر خصوصی همراه شد و این شکل از خانواده به عنوان شکل منطقی و مناسب آن ریشه دواند. به این ترتیب زن به کلی از مرکز فعالیت در خانواده کنار رفت، همه مسئولیت‌ها و توانمندی او در تولید و کمک به خانواده از او سلب شد و برای زن تعریفی کارکردی مبتنی بر این اصل که زن و مرد تفاوتی طبیعی با یکدیگر دارند که سبب می‌شود زن در خانه بماند و مرد به کار بیرون از خانه شاغل شود ارائه شد. وجوه مردسالارانه خانواده پررنگ‌تر از پیش شد و زن عملا هیچ دسترسی به منابع مالی نداشته از نظر اقتصادی کاملا به مرد وابسته شد. به این ترتیب زن اهمیت خود در خانواده و به صورت کلان در جامعه را از دست داد.نتیجه‌گیری:می‌توان مشاهده نمود که تغییر در شکل جوامع از پیشاصنعتی به صنعتی، سبب تغییر شکل در خانواده، بازتعریف نقش زن و مرد و تعریف سپهر خصوصی و عمومی و در نتیجه آن ایجاد تغییر در نقش و کارکرد زنان در خانواده شد. شاید عوامل دیگر مانند مذهب، ملیت یا فرهنگ اجتماعی نیز در میان نقش داشته اند، اما روند صنعتی شدن و تغییر شکل خانواده نقش بسیار پررنگی در تعریف نقش و کارکرد زنان در خانواده و به دنبال آن در جامعه داشته است. به این ترتیب با صنعتی شدن و رشد مظاهر جوامع مدرن، جوامع سنتی دستخوش تغییرات عمده در حوزه فرهنگ شده‌اند (شکربیگی، 1388). نظامی که روزی در تولید خانوادگی زن محور بود حالا از دست زن گرفته شده و به بازار و صنعت داده شده است. زن اعتبار و ارزش خود را از دست داده و به موجودی تبدیل شد که وابستگی او به خانواده و خانواده به او گسسته شد و اگر مجبور به کار، بیرون از خانه می‌شد باید زندگی دردناکی را تجربه می‌کرد که در جهان پیشاصنعتی هرگز چنین نبود. سپهر عمومی قدرت اقتصادی را به مردان داد، آنها را از خانه بیرون برد، آنها را به دست بازار بدون احساس و عاطفه سپرد و خانه را ازوجودش خالی کرد و سپهر خصوصی هر آنچه را در که در توان و اختیار زن بود از او گرفت و به صنعت داد، احساس و عاطفه را به او اختصاص داد، در خانه تنهایشان گذاشت و زندگی بیهوده‌ای را به ایشان تحمیل کرد.اروپای قرن نوزدهم با حرکت به سمت صنعتی شدن، شاهد تغییراتی در حوزه خانواده بود. این تغییرات به بازتعریف نقش زن و مرد در خانواده و در زندگی زناشویی منجر گردید و برای هرکدام وظیفه و مسئولیتی خاص تعریف کرد. به این ترتیب فرآیند صنعتی شدن به تعریف مفاهیم مرتبط با جنسیت و نقش هر جنس در جامعه پرداخت. این رویداد در ایران در ابتدای دوره پهلوی و حرکت به سوی ایران مدرن نیز رخ داد و سبب شد زن خانواده ایده‌آل از نظر خصوصیات نزدیکی بسیاری به زن در خانواده ایده‌آل قرن نوزدهم اروپا بخصوص انگلستان پیدا کند. می‌توان دریافت که آنچه خصوصیات ملی و مذهبی شناخته می‌شود، در واقع می‌تواند تاثیرات مدرنیزاسیون یا صنعتی شدن بر ساختار جوامع و به همراه آن زن و نقش وی در ساختار خانواده باشد.منابع1. بهنام، جمشید (1347) نظری به انواع خانواده در ایران، نامه علوم اجتماعی، 92، 70-782. تانگ، رزمری (1396) درآمدی جامع بر نظریه‌های فمنیستی. ترجمه نجم‌عراقی، منیژه. نشر نی. تهران3. روحانی‌مشهدی، فرزانه (1393) نقش اجتماعی زنان در مقایسه با مردان: ازنگاه قرآن و روایات، زن در فرهنگ و هنر، 4، 445-4604. سلطان محمدی، حسین (1396) نمایش یک خانواده سنتی ایرانی، هنر و تجربه، 2، 60-615. شکربیگی، عالیه (1388)، تجددگرایی، سرمایه اجتماعی و خانواده ایرانی، علوم رفتاری، 1، 139-1546. طالب، مهدی و عنبری، موسی (1394) جامعه شناسی روستایی، چاپ چهارم، انتشارات دانشگاه تهران، تهران7. مقدم، والنتین (1395) پنهان در تاریخ؛ زنان و نقش اقتصادی آنان در ایران عصر قاجار و پهلوی، ترجمه قریشی کرین، سید حسن. پهلوانی، خدیجه، فصلنامه تاریخ نو، 16، 79_1278. هال، استوارت. گیبن، برم (1992)، درآمدی بر فهم جامعه مدرن، ترجمه متحد، محمود. مخبر، عباس. مرتضوی، حسن. مهاجر، مهران. نبوی، محمد. انتشارات آگه. تهرانمنابع اینترنتی:9. سلطانی مقدم، سعیده (1393) زن در دوره قاجار، به روز رسانی شده در تاریخ 24 آبان 1393. http://pajoohe.ir/%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1__a-34407.aspx#_ftn7 بازیابی شده در تاریخ 8 مرداد 1398.10. مرکز آمار ایران(1395) نتایج تفصیلی سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1395، https://www.amar.org.ir/ بازیابی شده در 10 مرداد 1398منبع انگلیسی:11. Barnett, R.C. and Hyde, J.S., 2001. Women, men, work, and family: An expansionist theory. American psychologist, 56(10), p.781.12. Ehrenreich, B. and English, D. 1979. For Her Own Good. New York.آرمین رحمانیآرمین رحمانیFri, 21 Feb 2020 10:31:37 +0330https://virgool.ir/@rahmani.armin/آزار-جنسی-و-عوامل-و-تاثیرات-بروز-آن-در-محیطهای-دانشگاهی-l8u6o6fj2vleآزار جنسی یکی از مسائل مهم اجتماعی در سطح بین المللی است و همه کشورهای جهان در سطوح مختلف با آن دست به گریبان هستند. آزار جنسی در محیط‌های گوناگون از جمله در خانواده، محیط کار، محیط دانشگاهی و سایر فضاهای خصوصی یا عمومی مطرح شده به چشم می‌خورد و زنان را تحت تاثیر قرار می‌دهد. عوامل مختلف فردی، اجتماعی و سازمانی می‌توانند در بروز آزار جنسی شناسایی و بررسی شوند و قربانی، مجرم و شرایط اجتماعی محیطی که آزار در آن رخ می‌دهد می‌توانند در بروز یا عدم بروز آن تاثیرگذار باشند. در نتیجه این آزارها زنان در جامعه دچار انواع گوناگونی از اختلالات فردی و اجتماعی می‌شوند و عملکرد آنها تحت تاثیر آن قرار می‌گیرد. مشکلات رفتاری، ارتباطی، اجتماعی، روانی و شخصیتی گوناگونی می‌تواند برای زنانی که آزارهای جنسی از هر شکل آن را تجربه کرده اند بوجود آید و زنان نیز از روش‌های متنوعی برای مقابله با این آزارها می‌توانند بهره برند.در این مقاله علل بروز آزار جنسی مورد بررسی قرار خواهد گرفت. این مقاله با روش بررسی کتابخانه‌ای و با استفاده از مقالات و پژوهش‌های انجام شده در این خصوص، نوشته شده است. با توجه به محدودیت‌های موجود در کشورمان از نظر فرهنگی و اجتماعی و حساسیت بررسی موضوع آزار جنسی و نگاه به آن به عنوان یک تابو و نیز حساسیت حاکمیت ایران در پرداختن به موضوعاتی که محتوای جنسی دارند و برخی از رویدادها در این زمینه از جمله روسپیگری یا آزار جنسی را بررسی می‌کنند، مطالعات اندکی در این زمینه بخصوص در دانشگاه‌ها و فضاهای آکادمیک وجود دارد. از این رو در این پژوهش از مقالاتی که آزار جنسی در محیط کار را بررسی کرده اند بیشتر استفاده شده است. امید آنکه در آینده پژوهش‌های آکادمیک بیشتری در زمینه آزار جنسی در دانشگاه‌ها انجام پذیرد.آزار جنسی در محیط‌های دانشگاهی، یکی از موضوعات مهم جهانی است که خبر آن از سراسر جهان بارها و بارها منتشر شده و می‌شود. گستره وسیعی از کشورهای جهان، چه توسعه یافته یا درحال توسعه، در غرب و شرق با این معضل روبه‌رو هستند. زنان، قشر آسیب‌پذیرتر جامعه در زمینه آزار جنسی هستند و تجربه آنها از این نوع از آزار، آنها را دچار انواع فراوانی از مشکلات اجتماعی، شخصیتی و بخصوص حرفه‌ای در عرصه مورد آزار کرده است. از طرفی آزار جنسی و طرح آن، به عنوان یک تابو، در کشور کمتر مورد بررسی قرار گرفته است؛ تا آنجا که هیچ پژوهشی در ایران منحصرا به موضوع آزار جنسی در دانشگاه‌ها نپرداخته و مقالات و پژوهش‌های موجود، همگی آزار جنسی در محیط‌های عمومی و محیط‌کار را مورد بررسی قرار داده‌اند. در این مقاله به دنبال تعریف و بررسی دلایل آزار جنسی خواهیم بود و با توجه به تشابه آن با آزار جنسی در محیط کار، از مقالاتی که به این موضوع پرداخته‌اند بهره‌مند خواهیم شد.زنان به عنوان قربانی آزار جنسی، احساسی از ناامنی و سلطه جنسیتی مردان بر جامعه را تجربه می‌کنند. می‌توان آزار جنسی را یکی از تجربیات روزمره زنان در جامعه دانست زیرا بسیاری از زنان در محیط‌های گوناگون انواع مختلف آزار جنسی را گزارش کرده‌اند (سراج‌زاده، بی‌تا). تجربه آزار جنسی و ترس از آن، دائما به زنان یادآور می‌شود که مردان بر فضای عمومی غلبه دارند. آنها به واسطه تجارب خود در بخش عمومی جامعه، تحرک کمتری دارند و به دلیل ماهیت پیش‌بینی ناپذیر آن، احساس ناامنی دائمی را تجربه می‌کنند (صادقی‌فسایی و لاریجانی، 1392). متاسفانه به دلیل حساسیت این موضوع در جامعه ایران، نه تنها تحقیقی آکادمیک درباره آزار جنسی در دانشگاه‌ها در ایران انجام نشده است، بلکه چندی پیش و به نقل از سایت هراس واچ[1]، نشریه دانشجویی دانشگاه امیرکبیر به دلیل انتشار پوستری با مضمون آزار جنسی در دانشگاه به مدت سه ماه توقیف شد. به همین دلیل لزوم توجه به این موضوع به شدت احساس می‌شود.آزار جنسی و اعمال خشونت علیه زنان علاوه بر تاثیرات منفی فردی، دارای پیامدهای منفی بسیاری در حیطه اجتماعی نیز هست. عدم احساس امنیت اجتماعی، ایجاد اختلال در روابط اجتماعی، هدر رفت انرژی مثبت و سازنده اعضای درگیر در آزار یا خشونت بجای صرف آن در رشد و پیشرفت جامعه و از بین رفتن احساس اعتماد افراد در جامعه نسبت به یکدیگر از جمله این پیامدها به شمار می‌آید. این در حالی است که از منظر فردی نیز، قربانی دچار افسردگی، ترس، اضطراب، کاهش اعتماد به نفس، و استرس می‌شود و این همگی تاثیر طولانی مدت و ماندگار بر روحیه زنان دارد و تبعاتی منفی بر فرزندان آنها به همراه خواهد داشت (شکری و هاشمی، 1395).زنان جهت مقابله با آزار جنسی از روش‌های متفاوتی از جمله مدارا، اعتراض یا ترک محیط یا تحصیل استفاده می‌کنند (نداف و همکاران، 1397). زنان در موقعیت مدارا با سکوت کردن، نادیده گرفتن و کوچک جلوه دادن موضوع، هیجانات منفی خود را کنترل می‌کنند و تلاش می‌کنند به نوعی از فرد مزاحم دوری و شرایط را قابل تحمل کنند. در موقعیت اعتراض، فرد قربانی، متجاوز یا مزاحم را مجبور به متوقف کردن رفتارش می‌کند. او با صحبت‌های اعتراض آمیز، فرد مجرم را از عمل نادرست خود آگاه کرده مراتب را به اداره یا دایره پیگیر مانند حراست اطلاع می‌دهد. در شرایط ترک محیط نیز فرد قربانی ترجیح می‌دهد مکان را ترک کند و معمولا این عمل به ترک تحصیل دانشجویان در دانشگاه‌ها منجر می‌شود (صادقی‌فسایی و رجب‌لاریجانی، 1389).ادبیات پژوهشآزار جنسی، طیف بسیار گسترده‌ای از رفتار و اشکالی متفاوت را شامل شود. هرگونه نگاه، لفظ یا تقاضای ایجاد رابطه که مضمونی جنسی داشته باشد و برخلاف میل زنان بر آنان تحمیل گردد و موجب ارعاب، تهدید، حقارت، آزار یا شی‌وارگی زنان شود، آزار جنسی تلقی می‌شود (صادقی‌فسایی و لاریجانی 1392). آزار جنسی را می‌توان به 5 دسته تقسیم کرد. این 5 دسته عبارتند از آزار جنسیتی، اجبار جنسی، اغوا جنسی، رشوه جنسی و تحمیل جنسی. گلفند این دسته بندی را به صورت آزار جنسی، توجه جنسی ناخواسته و اجبار جنسی تغییر داد که همگی ماهیتی مستقل و غیر اخلاقی دارند (تاکور و پائول، 2017). اندرسون (1998)، آزار جنسی را تحمیل تقاضای جنسی بر فرد، بدون در نظر گرفتن خواست او و در محیطی که در آن تفاوت قدرت وجود دارد تعریف کرده است. آزار جنسی یک توجه جنسی ناخواسته است که طیف وسیعی را شامل می‌شود. بر اساس تعریف و تقسیم‌بندی کمسیون فرصت‌های برابر شغلی در آمریکا، آزار جنسی، هرگونه رابطه جنسی ناخوشایند اعم از کلامی یا فیزیکی است که منجر به ترفیع یا تنزل رتبه در افراد می‌شود و به سه دسته آزارهای کلامی، غیر کلامی و فیزیکی تقسیم می‌شود. آزارهای کلامی، عملی مانند گفتن داستان‌ها، شوخی‌ها و طنزهای جنسی، پرسیدن سوالاتی درباره زندگی شخصی و جنسی افراد، کنایه‌های جنسی در گفتار افراد، اظهار نظر درباره لباس، ظاهر یا زیبایی زنان، پیشنهاد یا دعوت جنسی ناخواسته یا پیشنهاد ارتباط غیر کاری خارج از محیط کاری را شامل می شود. آزار غیر کلامی، عبارت از نگاه هیز و شهوت‌آلود، چشم‌چرانی، چشمک زدن، یا نشان دادن تصاویر جنسی نامناسب است و آزار فیزیکی، لمس کردن بدن، دست و ...، نوازش کردن، نزدیک شدن بیش از حد و برخورد جنسی با زور را شامل می‌شود (صادقی‌فسایی و رجب‌لاریجانی، 1389). همانطور که مشخص است، آزار جنسی طیف بسیار وسیعی از رفتار را شامل می‌شود که برای قربانی ایجاد ناراحتی می‌کند.برای پرداختن به مسئله آزار جنسی، رویکردها و مدل‌های مختلفی پیشنهاد شده است. در این بخش، ابتدا یکی از انواع رویکردهای بررسی آزار جنسی بیان شده است. در ادامه به دو مدل نظری در ارتباط با علل رخداد آزار جنسی پرداخته شده است.آزار جنسی را می‌توان با دو رویکرد مورد بررسی قرار داد. رویکرد اول قربانی محور است و شرایط قربانی را بررسی می‌کند. رویکرد دوم در آزار جنسی، به بررسی آزارگر می‌پردازد و عوامل مرتبط با آزار را مورد توجه قرار می‌دهد. بر این اساس در رویکرد اول شرایط فرهنگی قربانی، علل قربانی شدن، ساختارهای موجود و تبعات قربانی شدن مورد بررسی قرار می‌گیرند و به جایگاه قربانیان در سیستم کیفری و ارتباط میان جلوگیری از جرم و قربانی شناسی می‌پردازد. در رویکرد دیگر به عوامل اجتماعی، فرهنگی و ساختاری جامعه که منجر به عمل مجرمانه مجرم می‌گردد توجه شده، جایگاه و نقش مجرم و عملکرد سیستم جزایی مورد بررسی قرار می‌گیرد (صادقی‌فسایی و رجب‌لاریجانی، 1389).تانگری و همکاران (1982)، برای آزار جنسی سه مدل نظری پیشنهاد کرده‌اند. در حالت اول که مدل سازمانی است به ساختارهای فرصت آفرین درون سازمان توجه شده است. این مدل، آزار جنسی را در نتیجه عواملی مانند قدرت، جو سازمانی، سلسله مراتب و محیط در سازمان می‌داند و توجه خاصی به موضوع قدرت در سازمان دارد. در نتیجه، تفاوت قدرت در سازمان می‌تواند منجر به آزار جنسی از طرف مراجع بالای قدرت نسبت به زیردستان خود باشد. موقعیت و مقام در سازمان، توازن قدرت در سازمان را بر هم می‌زند و همین امر امکان آزار جنسی را برای آنها فراهم می‌آورد. در محیط‌های آکادمیک، این قدرت در دست اساتید بخصوص اساتید مرد است و منجر به اعمال آزار نسبت به دانشجویان، بخصوص دختران می‌شود. البته در سایر ارکان اقتدار در سازمان دانشگاه، به عنوان مثال حراست، آموزش و بخش‌های امثال آن نیز می‌توان این تفاوت توازن در قدرت را مشاهده نمود.مدل دوم مدل فرهنگی-اجتماعی است. این مدل ناظر بر نابرابری جنسیتی و جنسیت‌گرایی موجود در جامعه است. در این مدل، آزار جنسی نتیجه آن است که انتظار می‌رود در روابط اجتماعی انتظار ارتباط و نقش‌پذیری سنتی میان زنان و مردان وجود داشته باشد. این مدل در ارتباط با ایدئولوژی فردگرایانه‌ای است که از سلطه و تفوق مردان در جامعه منتج می‌شود. در واقع این مدل به ساختار مردسالارانه‌ی موجود در جامعه توجه می‌کند که در آن مردان دارای قدرت اجتماعی هستند و این قدرت توسط ساختارها و باورهای موجود در جامعه، امتداد یافته بازتولید می‌شود. در این مدل زنانی که به جایگاه مردانه دست می‌یابند، بیشتر مورد آزار قرار می‌گیرند در نتیجه در دانشگاه‌ها ممکن است دختران به واسطه این نگرش که زنان باید در خانه بمانند و به بزرگ کردن فرزندان‌شان بپردازند، مورد آزار جنسی قرار بگیرند.سومین مدل آزار جنسی مدل طبیعی-بیولوژیکی است. بر اساس این مدل، آزار جنسی امری شخصی و بر اساس تعاملات طبیعی میان زنان و مردان بروز می‌کند. فرض اصلی این مدل بر این اساس است که مردان تحریکات جنسی تکانشی‌تری نسبت به زنان دارند و بر همین اساس رفتار پرخاشگرانه جنسی را، هم در محیط کار و هم سایر محیط‌ها ‌و بیش از زنان از خود نشان می‌دهند. این مدل مدعی آن است که این رفتار پرخاشگرانه بدون هدف و غرض و در برخی موارد به صورت رفتار ناخواسته و در نتیجه در برخی موارد، پیامد طبیعی این اظهار پرخاشگرانه جنسی است. توجه اصلی این مدل بر غرایز ذاتی انسان است که رفتار پرخاشگرانه جنسی را سبب می‌شود (تانگری و همکاران، 1982).لسان (1385)، عوامل ارتکاب به آزار و خشونت جنسی را به دو دسته کلی و زیرمجموعه‌های آنها تقسیم می‌کند. عامل اول در این تقسیم‌بندی عوامل زیستی است که خود به هفت دسته اوصاف ژنتیکی (تاثیر ژن مردانه و زنانه در تمایل و خشونت جنسی)، جنبه‌های روانی و روانپزشکی (اثر ترشح هرمون‌ها بر عملکرد مغز)، استفاده از مشروبات الکلی، شخصیت مجرم، شخصیت قربانی (در تحریک مجرم یا تلاش برای راضی نگه داشتن او)، آموزه‌های خانوادگی و اجتماعی و نقش رسانه ها تقسیم می‌شود. عوامل دوم عوامل فرهنگی هستند که به نقش باورها و عقاید، تاثیر نظریه‌های فمنیستی و خرده‌ فرهنگ‌های مجرمانه تقسیم شده است. از نظر لسان این عوامل، عوامل مهم و پرتکرار در ارتکاب به آزار یا خشونت جنسی علیه زنان هستند که همه آزارهای غیر اتفاقی را شامل می‌شوند (لسان، 1385).آزار جنسی از دیدگاه‌های مختلف می‌تواند علل متفاوتی داشته باشد. فمنیست‌ها بر این باور‌ هستند که آزار جنسی، بازتاب شرایط موجود در یک جامعه مردسالار است که در آن روابط قدرت، نابرابر و به نفع مردان است. فمنیست‌های لیبرال، اجتماعی شدن را یکی از مهمترین علل آزار جنسی می‌دانند و بر نقش جامعه بر بازتولید آن تاکید می‌کنند. فمنیسم رادیکال، اصلی ترین دلیل آزار جنسی را روابط نابرابر قدرت در جامعه و امتیازات جامعه مردسالار برای مردان و اعطای قدرت به آنها می‌داند. نگاه فمنیسم مارکسیسم به ماهیت طبقاتی زنان و مردان به عنوان طبقه حاکم و طبقه زیر دست است، فمنیسم سوسیالیسم، به نظام‌ها و ساختارهای اجتماعی که تفاوت قدرت در جامعه را بازتاب می‌دهند توجه دارد و فمنیسم اگزیستانسیالیسم بر آن است که نقش زنان زاییده جامعه‌ای است که در آن زنان و مردان نقش اجتماعی متفاوت خود را پذیرفته آن را بازتولید می‌کنند (مکتوبیان و همکاران، 1393).در همه انواع فمنیسم، زنان به عنوان قربانی آزار جنسی مورد بررسی قرار می‌گیرند. حال آنکه برخی از انواع علل آزار جنسی، زنان را به عنوان قربانی، یکی از علل آزار جنسی می‌دانند. در این رویکردها، زنان با رفتار تحریک کننده و ایجاد زمینه آزار از طریق طرز پوشش، رفتار و مانند اینها، در بروز آزار جنسی نقش دارند (لسان، 1385). بر این اساس زن به عنوان بزه‌پذیر خود را در مکان و شرایط مناسب برای بروز آزار جنسی قرار می‌دهد و بنا بر نظریه فعالیت روزمره، با وجود سه عامل مجرم با‌انگیزه، محیط مناسب و عدم وجود نظارت کافی، آزار جنسی رخ می‌دهد (صادقی‌فسایی و لاریجانی، 1391) و مثال آن می‌تواند حضور دانشجویان دختر در دفاتر اساتید دانشگاه در مکانی به غیر از محیط دانشگاه باشد.تقابل این نظریات را می‌توان از گوناگونی روش‌های بررسی و سبب شناسی آنها ناشی دانست. وجود نظارت ناکافی بر عملکرد مراجع قدرت در دانشگاه‌ها و قدرت اجتماعی ناشی از جامعه مردسالار، می‌تواند مراجع قدرت را از عمل خود مطمئن نماید. همچنین آموزش نادرست در مواجهه با بروز آزار و عدم آگاهی از چگونگی پیگیری آزار جنسی توسط دانشجویان و نیز وابستگی دانشجویان به اساتید و مراجع قدرت می‌تواند زمینه را هرچه بیشتر برای بروز آزار جنسی فراهم آورد. باید توجه داشت که شناخت مسائل مربوط به قربانیان آزار جنسی در چهارچوب فرهنگ معنا می‌یابد. فرهنگی که در آن زنان خود به تعرض جنسی خود جان می‌بخشند و محرک آن محسوب می‌شوند یا ادعا می‌کند که همه زنان دوست دارند که به آنها تجاوز شود یا بر این عقیده است که اگر زنی مایل به آزار یا تجاوز نباشد، نمی‌توان به او آسیب رساند یا بر این باور است که منظور زنان از نه، همان بله است، در همراهی با ضعف نظارت و حمایت‌های قانونی از زنان و جامعه‌پذیری جنسیتی، زمینه فرهنگی را برای ارتکاب به آزار جنسی و توجیه آن توسط مردان آماده می‌کند (شکری و هاشمی، 1393).با توجه به اهمیت موضوع و ضعف پژوهش در این زمینه، لازم است که توجه بیشتری به موضوع آزار جنسی در دانشگاه‌ها، روش‌های آگاه‌سازی و پیشگیری از آن و توجه به فرایندهای حمایتی و نظارتی در زمینه کنترل مراجع قدرت در دانشگاه‌ها اختصاص یابد.منابعمنابع فارسی:1. شکری، کبری و هاشمی، سیدضیا (1395)، بررسی جامعه شناختی آزار جنسی زنان جوان، مطالعات راهبردی ورزش و جوانان، 242. صادقی‌فسایی، سهیلا و لاریجانی، مهسا (1392)، آزار جنسی در محیط کار تهدید بر امنیت اجتماعی، مطالعات اجتماعی ایران، 223. صادقی‌فسایی، سهیلا و رجب‌لاریجانی، مهسا (1389)، مطالعه جامعه‌شناختی آزار جنسی زنان در محیط کار، پژوهش زنان، 304. لسان، مصطفی (1385)، جرم‌شناسی خشونت جنسی علیه زنان، فصلنامه علمی پژوهشی رفاه اجتماعی، 215. مکتوبیان، مریم و دیگران (1394)، بیان مدلی داده بنیادبرای بررسی جامعه‌شناختی آزار جنسی و احساس ناامنی زنان در بیمارستان‌ها، بررسی مسائل اجتماعی ایران، 1، 151-1926. نداف، مهدی و دیگران (1397)، بررسی تاثیر آزار جنسی و استرس شغلی بر بروز رفتار غیرکارکردی با توجه به نقش واسط‌های فرسودگی شغلی (مورد مطالعه: زنان کارکنان شاغل در بخش بهداشت و درمان استان خوزستان)، زن و جامعه، 36منابع انگلیسی:7. Tangri, S.S., Burt, M.R. and Johnson, L.B., )1982(, Sexual harassment at work: Three explanatory models, Journal of social Issues, 38(4), pp.33-54.8. Thakur, M.B. and Paul, P., 2017. Sexual Harassment in Academic Institutions: A Conceptual Review. Journal of Psychosocial Research, 12(1).منابع اینترنتی:9. سراج‌زاده، سیدحسین (بی‌تا)، طرح مسئله آزار جنسی در محیط دانشگاه: ضرورت، حساسیت و دقت، انجمن جامعه‌شناسی ایران http://www.isa.org.ir/%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D9%85%D8%A7%D9%87/4115-%D8%B7%D8%B1%D8%AD-%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%84%D9%87-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%AD%DB%8C%D8%B7-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B6%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%8C-%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%AF%D9%82%D8%AA [ بازیابی شده در دوم مهرماه یکهزار و سیصد و نود و هشت]10. محمودی، مهتاب (بی‌تا)، از آزار جنسی حرف نزنید تا منزلت دانشگاه سقوط نکند، هراس واچ، http://harasswatch.com/news/1255/%D8%A7%D8%B2-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C-%D8%AD%D8%B1%D9%81-%D9%86%D8%B2%D9%86%DB%8C%D8%AF-%D8%AA%D8%A7-%D9%85%D9%86%D8%B2%D9%84%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D9%86%DA%A9%D9%86%D8%AF [بازیابی شده در دوم مهرماه یکهزار و سیصد و نود و هشت][1] Harasswach.comآرمین رحمانیآرمین رحمانیThu, 20 Feb 2020 13:00:31 +0330https://virgool.ir/@rahmani.armin/زنان-چه-جایگاهی-در-گفتمان-توسعه-داشته-اند-bp1q7uvnj3ucموضوع زنان در گفتمان توسعه موضوعی متاخر است. در ابتدا همواره اینطور به نظر می‌رسید که با پیشرفت توسعه اقتصادی، همه سطوح و بخش‌های جامعه متنفع خواهند شد. با بروز مشکلات ایجاد شده در روند توسعه پس از جنگ جهانی دوم و بحران‌های اجتماعی بوجود آمده، یکی از مواردی که لازم بود تا مورد توجه قرار گیرد، موضوعات مربوط به زنان بود. با پیشرفت جامعه و پررنگ تر شدن نقش زنان، این مفهوم هرچه بیشتر مورد توجه قرار گرفت و زنان جایگاه بالاتری در مطالعات توسعه پیدا کردند. نظریات فمنیستی، توجه به حقوق بشر و نقش بیشتر زنان در جامعه، توجه به زنان را بیش از پیش لازم می نمود. زنان چگونه در مفاهیم توسعه مورد بررسی و توجه قرار می گیرند؟ در این مقاله با مفاهیم ارائه شده توسط موزر بیشتر آشنا می شویم و زنان را از دریچه نگاه او مورد بررسی قرار می دهیم.جنسیت یکی از محورهای ساختاریابی جوامع است. جنسیت اشاره به دسته های مردانه و زنانه می کند اما ویژگی های زیستی همراه این دسته ها را هم شامل می شود. جنسیت در بردارنده هنجارها و انتظارات مربوط به رفتار است که در جوامع و زمان‌های خاص و زمان‌های خاص همراه مردان و زنان هستند.(ویلیس، کتی؛1393)استر بوزراپ یکی از نخستین کسانی بود که درون جریان توسعه متوجه‌ی شیوه‌هایی شد که در آنها به سبب پروژة مدرنیزاسیون، زنان به شکلی متفاوت از مرد تأثیر می‌پذیرفتند. سخن او از این حکایت می‌کرد که زنان به طور فزاینده‌ای به هنگام حرکت جامعه و اقتصاد از پایه‌ای روستایی و بخور و نمیر به کانون شهری صنعتی، طردشده و به حاشیه‌های توسعه سرمایه‌داری و سودمندی‌های مورد نظر آن رانده می‌شوند. (ایمانی جاجرمی، حسین، 1394) او متوجه شد که هنگامی که جامعه از روستایی به صنعتی تغییر می‌کند، مردان می‌توانند به کارخانه ها رفته و در آنها به فعالیت مشغول شوند، اما زنان که در هنگام فعالیت های خانگی مسئولیت‌های بچه داری و خانه داری را همراه با کار انجام می‌دادند، نتوانستند هردوفعالیت را با هم و خارج از خانه انجام دهند در نتیجه کار در کارخانه ها تاثیر دوگانه بر زنان و مردان می‌گذاشت.(ویلیس،1393 )آگاهی جنسیتی به مرور افزایش یافت و این افزایش سبب شد سازمانهای توسعه‌ای و دولت ها سیاست گذاری هایی به امید افزایش سهم زنان از توسعه اجرا کنند. با وجود همه تلاش‌هایی که این سازمان‌ها (به عنوان مثال سازمان ملل) از خود نشان دادند، توسعه و رهیافت های آن به واقع نتوانستند تصمیماتی در مسیر تغییر شرایط به نفع زنان از خود نشان دهند. (ویلیس؛1393 )موزر در دهه 1990 رهیافت هایی را معرفی نمود که به زنان و توسعه مربوط بود. هرچند او تأکید دارد که تعدادی از این دسته‌ها بر یکدیگر انطباق دارند و تشریح زمانی به این معنا نیست که رهیافت‌ها یکدیگر را به طور دقیق دنبال کرده‌اند اما دسته‌بندی مذکور برای این موضوع سودمند است که چگونه آگاهی از جنسیت، بخشی از نظریه‌های توسعه‌ای موجود شده یا در پیدایش انواع نو سهیم بوده است.(ایمانی جرجامی؛ 1394) رهیافت‌های پنجگانه موزر عبارتند از رهیافت رفاهی، برابری، ضدفقر، کارآمدی و توانمند سازی. موزر در این رهیافت ها نگاهی به علائق جنسیتی عملی و راهبردی می اندازد. نیازهای عملی اشاره به نیاز زنان برای تحقق نقش‌های ساخته شده اجتماعی کنونی آنها دارد. نیاز های راهبردی آنهایی هستند که شامل تغییر در وضعیت حاضر روابط جنسیتی می شوند. رهیافت ها ترکیبی از این دو بودند (ویلیس؛1393 ).مثالی از این رهیافت ها رهیافت کارآمدی است. او به دوره‌های تعدیل ساختاری در چهارچوب نظریه های نئولیبرال توسعه اشاره کرده است. در این دوره شمار بسیاری از زنان به اشتغال دستمزدی روی آوردند. در این دوره کاهش حمایت دولت و افزایش هزینه های زندگی سبب شد زنان روانه مشاغل دستمزدی شوند. برخی این را فرصتی برای کسب منزلت زنان می دانستند. غافل از آنکه کار برای زنان مشکلات جسمی و افزایش استرس و نیز مشکلاتی در سلامتی آنها را به همراه داشت. زیرا زنان علاوه بر کار دستمزدی، باید همچنان کارهای خانه داری را نیز انجام می دادند. (ویلیس؛1393 )این امر نشان می دهد که سیاست های توسعه دارای سوگیری های مردانه است. این سوگیری شاید عمدی نباشد اما نشان می‌دهد که سیاست گذاران در این زمینه، شناختی از زندگی زنان ندارند. سیاست های تعدیل ساختاری در نظر نمی‌گرفتند که زنان مسئولیت عمده امور مربوط به خانه را در اختیار دارند و هرنوع تغییر منفی در شرایط مالی خانوار سبب می‌شود زنان بار بیشتری بر دوششان داشته باشند. از طرفی خانه داری برای بسیاری به این معنا است که زنان هیچ کاری انجام نمی‌دهند. پس در زمان نیاز آنها می‌توانند مشاغل دستمزدی را بپذیرند و این واقعیت که کار در خانه نیازمند کار جسمی است و برای زنان زمان بر است را درک نمی کنند. (ویلیس؛ 1393)دیدگاه زنان در توسعه، به ساختارهای جنسیتی موجود، توجه چندانی نداشت. نگاه این دیدگاه بیشتر بر فناوری موجود متمرکز بود و زنان را به عنوان همکارانی در طرح‌های معمول و در دست اجرا می‌دانست. این مسئله موجب بوجود آمدن دیدگاه جنسیت و توسعه یا "GAD" شد. این دیدگاه که در سال 1980 شکل گرفت، بیانگر رویکردی فمنیستی_سوسیالیستی است که ارتباط میان ساختارهای خانواده و ساختارهای عمومی را بررسی می‌کند تا علت تمایزها و تفاوت‌های میان این دو ستاختار را در مورد زنان کشف کنند. (الوانی و ضرغامی فرد؛ 1380)در نظریه های مارکسیستی به این نابرابری جنسیتی توجه شده است. مارکس و انگلس و دیگر نظریه پردازان در این زمینه معتقدند که سرمایه داری سبب شده است که تفاوت های جنسیتی بیش از پیش آشکار شود. زیرا در این دوره زنان باید در خانه به امور خانه رسیدگی و بچه داری کنند و مردان در خارج از خانه به کار مشغول باشند و این نشان از پیوند میان پدرسالاری و سرمایه داری دارد و تا هنگامی که سیستم سرمایه داری نابود نشود این شرایط ادامه خواهد یافت.(ویلیس؛ 1393)دولت های سوسیالیستی و کمونیستی توجه خاص به بهبود شرایط برای برابری جنسیتی داشته اند و با آموزش زنان و نیز تاکید بر کار زنان و همچنین ارائه خدمات اجتماعی و عمومی مانند نگهداری کودکان برای این مهم قدم هایی برداشتند. انها آشپزخانه های عمومی و نیز لباسشویی هایی تاسیس کردند تا بار کارخانه از دوش زنان برداشته شود و آنها بتوانند به عنوان نیروی اقتصادی در فعالیت های افتصادی شرکت کنند. نباید از یاد برد که این سیاست ها البته به رشد اقتصادی و کمک به افزایش نیروی کار، توجه بسیاری داشتند. از طرفی همه تلاش ها در این دولت ها نتوانسته بار کار خانه را کاملا از دوش زنان بردارد و از نظر فرهنگی این حقیقت وجود دارد که کار خارج از خانه برای زنان باری اضافه بر فعالیت ها و کارهای خانگی است و سلطه مردانه همچنان وجود دارد.(ویلیس؛ 1393)یکی از کاستی های پروژه‌های توسعه، وارد نکردن مردان به آنها است. در بیشتر موارد مردان به عنوان مسئله شناخته شده اند اما به جای توجه به مسئله، این پروژه ها به توانمند سازی زنان توجه بیشتری داشته اند. تنها از دهه 1990 به بعد است که توجه بیشتری به مشارکت مردان در پروژه های توسعه برای زنان شده است.(ویلیس؛ 1393)البته امروزه توجه بیشتری به شاخص های جنسیتی در زمینه توسعه شده است. شاخص های جی دی آی و جی ای ام شاخص هایی هستند که سازمان ملل در خصوص جنسیت در توسعه مورد استفاده قرار داده است. مقایسه توسعه انسانی با توسعه جنسیت تفاوت های معناداری را نشان می‌دهد که از نابرابری جنسیتی با درجات گوناگون حکایت می کند. نباید فراموش کرد که همه سنجه های موجود از بالا به پایین هستند و بر سیاست های عمومی و اشتغال دستمزدی ناظر هستند. (ویلیس؛1393)مفهوم زنان در توسعه به صورت تلویحی به این موضوع اشاره دارد که مشارکت زنان در توسعه تنها به معنای بهره بردن آنها از مزایا و نتایج برنامه های توسعه است و صرف اینکه زنان از آنها بهره‌مند شوند از پیشروی توسعه بهره برده اند. البته امروزه باور بر این است که زنان باید خود مشارکتی فعال در پیشبرد اهداف توسعه داشته باشند و این مفهومی است که عبارت زنان و توسعه آن را دنبال می‌کند.موضوع جنسیت و زنان در توسعه در ابتدای راه است و با افزایش نقش زنان در جوامع امروزی و نیز اهمیت مشارکت آنان باید به زوایای پنهان آن توجه بیشتری شود. تقسیم کار مساوی، فرهنگ سازی و آموزش شاید از جمله زیرساخت هایی هستند که می توان به واسطه آنها نقش زنان را پررنگ و توجه به حقوق و نیازهای آن را مد نظر قرار داد. نباید فراموش کرد که نمیتوان در جوامع امروزی از نیمی از جامعه به آسانی چشم پوشید و باید در مسیر توسعه توجه بیشتری به جنسیت و نقش زنان داشت.منابع:الوانی، سید مهدی و ضرغامی فرد، مژگان؛ نقش زنان در توسعه؛ مجله تدبیر، شماره 113؛ 1380ایمانی جاجرمی، حسن؛ زنان و زندگی شهری؛ مرکز مطالعات و برنامه ریزی شهر تهران؛ 1394ویلیس، کتی(نظریه ها و تجربه های توسعه)، ترجمه ایمانی جاجرمی، حسین و پور رجب، پیمان، نشر پژواک، تهرانآرمین رحمانیآرمین رحمانیThu, 20 Feb 2020 11:44:38 +0330