https://virgool.ir/feed/@naghaviمعمارfa2026-11-11 23:20:12https://files.virgool.ir/upload/users/248417/avatar/zIGjL1.jpeghttps://virgool.ir/@naghavihttps://virgool.ir/@naghavi/محصولِ-معماری-بستری-برای-تعریف-صنعت-ساختمان-1-nuomgxfammwrمی‌دانیم در ایران با تقاضای بالای مسکن مواجهیم و مسئله تأمین خانه - یا آنچه مسکن زیست‌پذیر می‌نامندش - از مهم‌ترین‌ مشکلات کشور، و چه‌بسا مهم‌ترین است. پاسخ درست و درمانی هم به این نیاز اولیه انسان شهرنشین در ایران داده نشده است. به هر کس که مراجعه می‌کنی، شانه‌هایش را بالا می‌اندازد! بر اساس قانون گردن نگرفتن، پی پاسخگو را که می‌گیری، می‌رسی به بالادستی‌ها. بالادستی‌ها هم دو راه را پیش می‌کشند؛ قسمتی از تقصیر را با برهان‌های اوت-آو-باکس متوجه مخلوقات و موجوداتی بیرون از کشور می‌دانند و برای حل قسمتی که به گردن می‌گیرند، «راه‌حل دستوری» را برمی‌گزینند و دستور می‌دهند که مسئله مسکن حل شود! حتی برنامه‌هایشان هم دستوری است و دستور می‌دهند که ظرف یک سال میلیون‌ها واحد مسکن آماده شود! پی اجرای دستور را که می‌گیری، مسیر رفته را بازمی‌گردی و می‌فهمی که ذات دستور نه‌تنها انتزاعی است، بلکه غیرواقعی هم هست! در همان آغاز اصلاً زمینی نمی‌یابیم که بر روی آن خانه بسازی! یا اعتباری نمی‌بینیم که صرف هزینه‌های ساخت خانه کنی! و یا «صنعت»ی نساختیم که از پس اجرای این حجم دستوری مسکن برآید! اینجاست که متوجه اشتباه بزرگی که در شمارش کردیم می‌‎شویم! ما از خودمان در این آمارگیری غافل ماندیم! از همه مطالبه کردیم اما یک‌بار این سؤال را از آینه نپرسیدیم. از آینه نپرسیدیم که آیا دانش صنعت ساختمان کشور ظرفیت کافی برای پاسخ‌گویی به ساخت احجام بزرگ تقاضای خانه را دارد؟ آیا امکان تأمین سریع و ارزان مصالح و مواد موردنیاز این صنعت وجود دارد؟ آیا توان مدیریت و هماهنگی چرخه‌های چنین پروژه‌های عظیم را داریم؟... از خودمان نپرسیدیم که آیا در دانش معماری‌مان راه‌حلی برای پاسخ به تأمین مسکن انبوه پیش‌بینی کرده‌ایم؟ آیا فرآیندی برای ارزان‌سازی ساختمان طراحی کرده‌ایم؟ و یا اساساً آیا این سؤالات را موجه می‌دانیم؟!سؤال آخر ازاین‌جهت مهم است که به نظر می‌رسد در حال حاضر جامعه‌ی معماری ایران، یا حداقل قسمت مهمی از آن، کاری به این سؤالات ندارد. چراکه اگر بخواهیم معانی بین سطور پاراگراف اول را بهتر بفهمیم و اگر عباراتی همچون «خانه به‌مثابه‌ی محصول»، «معماری به‌مثابه‌ی فرآیند طراحی و ساخت محصول»، «زنجیره‌ی تأمین»، «تولید انبوه»، «استانداردسازی» و ... را به‌عنوان کلیدواژه‌ی درک این ساحت مطرح کنیم، احتمالاً قسمت مهمی از معماران نه‌تنها این عبارات را حامل ارزش نمی‌دانند، بلکه با سوگیری فکری و برداشت‌هایی از معماری کمونیستی و همسان‌سازی، این مفاهیم را معاند با ارزش‌های معماری و معماربودگی خود قلمداد خواهند کرد. روزی از روزگاران اخیر از مجال اجباری که خاموشی‌های دفتر فراهم آورده بود استفاده کردم تا با یک گفتگوی درون‌سازمانی، نشائیان را در مقابل این مفاهیم بگذارم. برخی از همکارانم (به‌خصوص جوان‌ترها) صریح و سریع در برابر کلیدواژه‌ی «محصول» ایستادگی می‌کردند و شأن معماری را ورای این مفهوم می‌دانستند. البته واکنششان برایم قابل پیش‌بینی بود. چراکه ما تحت تأثیر مفهوم‌سازی‌های محیط اطراف خودمان هستیم، ارزش معماری را با عینک‌هایی که از لحظه‌ی آموزش معماری توسط استاد و دانشگاه بر روی چشممان می‌گذارند می‌فهمیم. پایمان به بازار کار هم که باز می‌شود، شاخص‌های معماری خوب را هم از لابه‌لای تصاویر فول-رندرشده‌ی پروژه‌های دیده‌شده در مسابقات و یا صحنه‌هایی از فضاهای تروتمیز پروژه‌های مینیمال جوایز معماری که توسط عکاس‌باشی‌های معمار ضبط شده‌اند، درک می‌کنیم. با توسعه‌ی فضاهای مجازی، وسعت و قدرت نفوذ مفاهیم نصفه و نیمه‌ی معماری نیز افزایش پیدا می‌کند و من مسئله‌ی کلیدی را در همین تعاریف نصفه و نیمه‌ای می‌دانم که از معماری برای خودمان دست‌وپا کرده‌ایم.معماری واجد ارزش را عموماً آن طرح‌اندازی «یگانه»ای می‌فهمیم که برای وضعیتی کاملاً ویژه انجام‌شده است و هر چه شرایط آن، شامل مکان، زمان و برنامه یکتاتر باشد، معماری را متعالی‌تر می‌فهمیم. البته حتماً این گزاره‌ام را به‌پای زیر سؤال بردن این‌گونه از معماری نخواهید گذاشت؛ مثال‌ها و مصداق‌های عالی فراوانی از این نوع معماری وجود دارد. هنگامی‌که معماری مسجد شیخ لطف‌الله اصفهان را تحلیل می‌کنیم، حضور مسجد در کنار میدان شاه و نحوه‌ی ورود و چرخش آن با توجه به موقعیت اجباری که قبله فراهم کرده است، سکانس‌بندی یکتایی را در بنای مسجد ایجاد کرده است و همین یگانگی آن را در درجات عالی از هنر معماری قرار داده است. خاص بودن موقعیت مکانی این بنا، تصور تکرار چنین طرحی در موقعیت مکانی دیگر را ناممکن می‌کند. یا اگر بخواهم از مصداق معاصری نام ببرم، می‌توانم از موزه‌ی هنرهای معاصر تهران یاد کنم که با نشاندن گالری‌ها بر طبیعت زمین پارک، لابیرنت شیب‌داری را خلق کرده است که درنهایت رمپ دوّار آتریوم اصلی، اتصال ابتدا و انتهای گالری‌ها را به عهده گرفته است. تمکین معمار بر جبر مکان، ترکیب منحصربه‌فردی از پی‌آیندهای فضایی را برپا کرده است و موجب «یکتایی» بنا شده است به‌گونه‌ای که دوباره ساختن همین بنا در موقعیت مشابه را ناممکن می‌کند. این‌ها همه مثال‌هایی هستند از معماری‌‌ با ارزش‌های یکتا که همچون تابلو‌های نقاشی، یگانه هستند. همان‌طور که تکرار و همسان‌سازی از یک تابلوی نقاشی موجب پیدایش مفاهیم دوگانه‌ی اثر اصلی و اثر بدلی می‌شود، دوباره ساختن چنین بناهایی را فاقد ارزش می‌دانیم، حتی اگر بناهای بدلی برآورنده‌ی همه‌ی نیازها در وضعیت خود باشند.اما نکته اینجاست که آیا تلقی از معماری تا به همین‌جا کفایت می‌کند؟ آیا این‌گونه نگاه به معماری همه‌ی مسائل ما را پاسخ خواهد داد؟ مگر نه این‌که در طراحی شهرک‌ها از تکرار یک بنای «الگو» مسئله‌ی پاسخگویی به اسکان جمعیت کثیر را حل می‌کنیم؟ آیا ساختمان «الگو» یا «نمونه» واجد ارزش‌های معماری نیست؟ آیا با تکرار یک الگو، ارزش‌های معمارانه‌ی آن کاهش پیدا می‌کند؟ اکنون از وسعت معماری استفاده می‌کنم و این بار آن را با موسیقی مقایسه می‌کنم و پرسشم را در جغرافیای موسیقی به این شکل مطرح می‌کنم؛ که آیا با تکرار اجرای یک قطعه‌ی موسیقی، از ارزش آن اثر کاسته خواهد شد؟ کدام‌یک از اجراهای سمفونی شماره 9 بتهوون به‌عنوان اصلی‌ترین اجرای این اثر شناخته می‌شود؟ چه ویژگی در موسیقی هست که آن را تکثیر‌پذیر می‌کند؟ آیا می‌توان چنین ویژگی را در معماری هم پیدا کرد؟ آیا الگوهای تکرارشونده‌ی شهرک شوشتر نو، ارزش مدول‌هایش را تضعیف می‌کند؟ آیا امکان تکرار و توسعه این نوع الگوها در موقعیت‌های مشابه، معماری آن را تضعیف می‌کند؟ شهرک اکباتان را چگونه تحلیل می‌کنیم؟ آیا این مجموعه‌ی بناهای تکثیرشده از الگوهای همسان، جایی در معماری ندارند؟ و یا مثال دیگر؛ مگر نه این است که شاکله‌ و ساختار بناهای بلند بر پایه‌ی تکرار یک پلان تیپ شکل می‌گیرد؟ آیا ساختمان پارک پرنس تهران، واجد ارزش‌های معمارانه نیست؟ به نظر که پاسخ مشخص است. همه‌ی پروژه‌هایی که نامشان آمد حتماً در محدوده‌ی معماری قرار می‌گیرند، با این توضیح که به نظر می‌رسد نوع این دسته با نوع دسته‌ی اول متفاوت است و شاید بتوان گفت که این سویه از معماری نه در پی طراحی یک ساختمان، بلکه به دنبال طراحی ساختارهایی است که بتواند مقیاس‌های گوناگونی از نیاز به فضا و خانه را پاسخ بدهد و باید اضافه کرد که اتفاقاً ارزش این نگاه از طراحی، نه در یگانگی خلق یک اثر، بلکه در تولید انبوه حاصل از یک نظام طرح و ساخت خواهد بود.سیستم خانه پیش‌ساخته چیدمانا، پروژه شهرک مسکونی ماهدشت کرجاینجاست که به دوگانه‌ای در معماری پی‌ می‌بریم؛ «تکثیرپذیری» در برابر «یگانگی».«یگانگی» بازتاب‌دهنده معانی همچون انحصاری بودن، خاص بودن، متفاوت بودن و تفرد است. ازقضا این سویه‌ی معماری، اقبال بیشتری در جامعه‌ی امروز ما پیدا کرده است و صاحب و سازنده و طراح خانه، ارزش معماری را امروز در این نوع نگاه جستجو می‌کند. اما سویه‌ی تکثیرپذیر معماری که حاوی معانی عمومی بودن، اشتراک داشتن، همسویی و جمع‌گرایی است کم‌تر موردتوجه قرار می‌گیرد.در اینجا دوباره به فراز آغازین این جستار بازمی‌گردم تا آشکار کنم که راه‌حل تأمین مسکن عمومی در این نوع نگاه تکثیرپذیر معماری نهفته است و کلید گشاینده‌ی قفل این مسئله از توجه به امر «طراحی» به دست خواهد آمد. برخی «طراحی» را فرآیند حل مسائل با تمرکز بر ریخت‌شناسی موضوع طراحی‌شده می‌دانند و برخی دیگر، ماهیت طراحی را در تولید محصول واجد عملکرد جستجو می‌کنند. اما فارغ از تعاریف مختلفی که از «طراحی» می‌شود، همگان بر ماهیت حل‌المسائلی آن توافق دارند. و چه ابزاری مهم‌تر از «طراحی» می‌تواند راهگشای حل معادلات پیچیده‌ی پیش روی معمار در مواجهه با نیازهای شهر باشد. هرچند امر «طراحی» موضوع جدیدی در تاریخ معماری محسوب نمی‌شود و قدمتی به‌اندازه‌ی خود معماری دارد، اما به نظر می‌رسد که پس از انقلاب صنعتی و با گذار به دوران مدرن، طراحی اهمیت دو‌چندان پیدا کرده است. از یک‌سو توسعه‌ی سریع دانش ساختمان موجب افزایش پیچیدگی در تولید ساختمان شده است و از سوی دیگر، افزایش جمعیت و نیاز عاجل برای اسکان در شهرهای مدرن، ساخت خانه‌ها را با فرآیند تولید انبوه مسکن گره زده است. به‌این‌ترتیب نقش معمار همه‌کاره‌ی قدیم به خالق آپارتمان‌های مدرن شهری تغییریافته است تا با طرح سامانه‌هایی،‌ هماهنگی تمام ارکان و اجزای شکل‌دهنده و تولیدکننده‌ی بناها را فراهم کند. در این شرایط نگاه به معماری نمی‌تواند صرفاً مبتنی بر دغدغه‌ی شخصی معمار و با هدف به‌جای‌گذاشتن اثر هنری بی‌بدیل باشد. با این نگاه، نیاز به طراحانی خواهیم داشت که با شناخت امکاناتی که صنعت ساختمان در اختیارشان می‌گذارد، معماری را در پی پیدا کردن راه‌حلی برای ساخت سریع و ارزان مسکن بدانند. خانه را محصولی بفهمند که بیش از آن‌که بازتاب علایق فردی باشد، حاصل طرحی است که لایه‌های گوناگون انسانی و فنی را ازنظر گذرانده باشد. طراحی تکثیر‌پذیر، گونه‌ای از طراحی نسبت‌ها و ارتباطات بین ارکان و اجزای معنایی و تکنیکی معماری است تا زمان ایده تا ساخت بنا را با حفظ کیفیت به حداقل برساند. البته که هماهنگی بین سیستم‌های صنعت ساختمان، که به‌طور عمومی «صنعتی‌سازی» می‌شناسیمش، می‌تواند زیرساخت مناسبی برای این‌گونه معماری کردن فراهم کند، اما بدون حضور اندیشه‌ی معمارانه، امکان تحقق چنین نگاهی دور از ذهن به نظر می‌رسد.(1) این جستار در شماره پاییز 1430 نشریه توسعه صنعتی ساختمان منتشر شده است علی نقوی نمینیعلی نقوی نمینیMon, 24 Feb 2025 01:04:22 +0330https://virgool.ir/@naghavi/روایت-زمین-و-خانه-در-چهار-پرده-1-do7cn9c4excvزمین‌ها، برنامه‌ها و فعالیت‌های گوناگون در شهر را در خود جای می‌دهند. برخی از این برنامه‌ها عمومی‌اند و پاسخ‌گوی نیاز همه‌ی ساکنان شهر. مالکیتشان هم متعلق به دولت و شهر است. مالک مستقیم عمده‌ی زمین‌های شهر اما خود شهرنشینانش هستند و زمینشان را هم می‌کنند مکان زندگی و کارشان و قصه‌ی خانه و زمین این‌چنین آغاز می‌شود.پرده‌ی اولصاحب زمین، خانه‌‌‌ای می‌سازد تا با خانواده‌ی کوچکش در آن زندگی ‌کند. بعد از چند سال، درآمدش کفاف این را می‌دهد که خانه‌اش را کمی بزرگ‌تر کند. دست‌به‌کار می‌شود و میهمان‌خانه‌ی بنای قبلی را می‌کند اتاق و یک میهمان‌خانه‌ی بزرگ‌تر به خانه اضافه می‌کند. حیاط کوچک‌تر می‌شود ولی هنوز به‌اندازه‌ای هست که چند تا درخت میوه در آن کاشت و باغچه‌ای هم برای سبزی‌ها درست کرد و البته فضایی هم برای نشستن و بازی بچه‌ها کنار گذاشت. خانه برو و بیایی پیدا می‌کند و دورهمی‌هایِ داخل و حیاط خانه، موقعیت صاحب‌خانه را بین اقوام و آشنایان مهم‌تر می‌کند. چند سالی می‌گذرد و بچه‌ها بزرگ‌تر می‌شوند و عروس به جمع خانواده اضافه می‌شود. حالا خانه‌ی قدیمی برای این خانواده تنگ‌تر شده است. به فکرشان می‌رسد که اشکوبی را به خانه یک طبقه اضافه کنند. دستی به سازه می‌کشند و یکی دو اتاق هم در طبقه جدید خانه می‌سازند. ولی سه چهار سال بعد، پسر خانواده به دنبال ادامه‌ی تحصیل دست همسرش را می‌گیرد و راهی دیاری دیگر می‌شود. صاحبِ خانه که الآن سن و سالی پیدا کرده تنهاتر می‌شود و برای حل مسئله تنهایی، زمان بیشتری را برای معاشرت‌ با همسایگان قدیمی‌اش در بیرون از خانه صرف می‌کند. خانه برایش بزرگ می‌شود. چند سال بعد صاحب اصلی خانه هم از دنیا می‌رود. فرزند مهاجر می‌شود مالک جدید و خانه را به خانواده‌ی دیگر اجاره می‌دهد. خانه بین چند مستأجر دست‌به‌دست می‌شود، هرکدامشان هم گوشه‌ای از بنا و حیاط را دست‌کاری می‌کنند و تغییراتی می‌دهند. حتی سه سالی هم یک کودکستان خانه را اجاره می‌کند. بعد از این‌که کودکستان تعطیل می‌شود مالک، زمینش را می‎فروشد. از نظر صاحبِ جدید، خانه‌ی قدیمی عمرش را کرده، پس خرابش می‌کند و دوبلکس جدیدش را در این زمین می‌سازد. بنای جدید اما ازنظر فن‌آوری پیشرفته‌تر است و سازه و دیوارهای آن پیش‌ساخته هستند. قصه این زمین را می‌توان، کم‌و‌بیش، به همین شکل ادامه داد و تغییرات کالبدی و کاربری بنا را در آینده‌ی آن‌هم پیش‌بینی کرد. حتی نسل بعدی بنای زمین را می‌توان از نوع خانه‌ی ساخته‌شده با چاپگرهای سه‌بعدی فرض کرد که طرحش را خود صاحب‌خانه‌ی جدیدش ریخته است. نرم‌افزارها و برنامه‌های طراحی و ساخت خانه، به برکت توسعه‌ی هوش مصنوعی، در دست هر بلد و نابلدی، از موم هم نرم‌تر هستند و هر غیر معماری را معمار می‌کنند تا خانه‌ی خودش را طراحی کند و با اجاره کردن یک چاپگر سه‌بعدی، بی‌درنگ، خیال خود را در زمینش به واقعیت بدل کند.پرده‌ی دومبه نظر یک جای روایتی که گفته شد اشکال دارد! موضوعات هوش مصنوعی و چاپگر سه‌بعدی و فن‌آوری‌های نوین آینده که حتی هنوز نمی‌شناسیمشان، باورپذیر هستند. ولی قصه ایراد دارد! جای چیزی در این روایت کم است. مسئله‌ی تراکم شهر در آن مغفول مانده است. با در نظر گرفتن واقعیت‌های گذشته و حال و آینده‌ی توسعه‌ی شهر و شهرنشینی و افزایش جمعیت و محدودیت زمین، انتظار تداوم زندگی ساکنان در خانه‌ها و زمین‌های مستقل خودشان، موضوع باورپذیری نیست. پنداری راوی داستان، عاشق اختیار و آزادی باشنده‌ی زمین و خانه‌اش شده و به هیچ قیمتی حاضر به از دست دادن آن نیست. میلی به افزایش تراکم زمینش ندارد. حق هم دارد! می‌خواهد صاحب زمین باشد تا خودش تصمیم‌گیرنده فضای زیستش باشد، تا معماری خانه‌اش را متناسب با خواست و نیاز خود بنا کند. خانه‌اش کلبه‌ی کوچکی در میان درختان میوه باشد یا بنای چندطبقه و با چندین اتاق، تصمیمش با خود اوست. از همه مهم‌تر، تغییرات خانه‌اش را، چه در برنامه و چه در کالبد، ممکن ببیند. مگر نه این‌که در همین چندساله، همه‌مان از ترس بیماری در خانه‌هایمان محبوس شده‌ایم. خانه‌هایی که تا پیش‌ازاین فقط خوابگاهمان بود و بزرگ، یک‌شبه شد تمام جهانمان و بسیار کوچک! برنامه‌ی فضا تغییر کرد و موضوع خانه به چالش کشیده شد. خانه، که نه‌فقط محل سکونت، مکان کار و تفریح هم شد. آیا خوابگاه‌های سابق ظرفیت تبدیل‌شدن به جهان جدید را دارند؟ آن‌هایی که همچنان ساکنان و صاحبان زمین و خانه‌های مستقل بودند، در دوره‌ی همه‌گیری بیماری، امکانات و شرایط بسیار متفاوت‌تری از آپارتمان‌نشین‌های محبوس داشتند. چرا راه دور بروم؛ پدرم ورزش صبحگاهی‌اش در فضای باز، یک روز هم تعطیل نشد. چه قبل از همه‌گیری، که در پارک نزدیک خانه‌اش می‌دوید و چه در زمان بیماری، که در حیاط خانه‌اش پیاده‌روی را ادامه داد. در این میان، تکلیف آپارتمان‌نشینان، که جمعیت اصلی شهرنشینان هستند، چیست؟ باید به محبوس بودن در فضای سفت و غیرمنعطف آپارتمان‌هایشان ادامه بدهند؟ چند وقتی است که این پرسش‌ها لحظاتمان را آکنده کرده است و در پی پاسخ به آن‌ها، دست‌به‌قلم هم شده‌ایم. در این میان روزی هم حمیدرضا موسوی به سراغم آمد و سؤالی مطرح کرد که «تکلیف این خانه‌ها یا آپارتمان‌های محبوس بین شبکه‌ی چندطبقه‌ی سقف‌ها و سازه‌ها چه خواهد شد؟ اگر نتوان برنامه‌، و به‌تبع آن معماری این فضاها را متناسب با تغییرات زیستی، به‌روز کرد، ناکارآمد شدن آن‌ها موجب متروک ماندنشان خواهد شد و آینده‌ای که می‌شود از شهر متصور شد پر خواهد بود از ساختمان‌های متروک و رهاشده که یا باید از آن دیار کوچ کرد و شهر را رها کرد و یا چاره‌ای جز تخریب این ساختمان‌های متروک نخواهیم داشت.» پس، با این تصویر هولناک، باید حق را به آن راوی خیرخواه داد که زیر بار واقعیت حال نرود و مسئله تراکم را در قصه‌ی زمین و خانه برای خودش پاک کند.پرده‌ی سوماما به‌واقع چگونه ‌می‌توان مسئله‌ی تراکم شهر را به نفع افزایش درجه‌ی آزادی باشندگان «حل» کرد! می‌گویم حل کرد، چون اگر اصرار به حذف مسئله‌ی تراکم و آپارتمان‌های کوتاه و بلند شهر داشته باشیم، چگونه می‌توان تمامی شهرنشینان را در محدوده‌ی فعلی شهرها جا داد؟ ایده‌ی «هر خانه، یک زمین» تراکم ساختمانی شهر را بسیار کاهش می‌دهد و در عوض دامن شهر را بسیار گسترده. محدوده‌ی شهرها به‌قدری وسیع می‌شوند که همه به هم می‌رسند! مثل روستاهایی که به هم رسیدند و شدند شهر. می‌گویند؛ آزموده را آزمودن خطاست! «تراکم»، کشف مهمی بود برای کاهش مصرف انرژی و منابع شهرها. حذف این مفهوم، اتلاف انرژی، زمان و منابع را در شهرهای پرجمعیت بالا می‌برد و زیست در این شهر‌ها را ناممکن می‌کند. پس یا باید جمعیت شهرها را کاهش داد و برگرداند به قبل از موج کوچ روستاییان به شهرها و یا این‌که «تراکم» را پذیرفت و راه‌حل را جای دیگری جستجو کرد. انباشت زمین‌ها بر سرهم را شاید بتوان پاسخی برای حل این مسئله دانست. البته ایده‌ی محله و شهر عمودی خیلی جدید نیست ولی این ایده جایی در تاریخ گم‌وگور شده است. پیش‌تر سعی کرده‌ام نمونه‌هایی از خیال‌پردازی‌های تاریخ معاصر را در جستاری با نام «عطف به ماسبق» مرور کنم.(2) ولی نکته اینجاست که این ایده تا به کنون از حد خواب‌وخیال خیلی پیش‌تر نرفته است. البته که دلایل بسیاری برای این مسئله وجود دارد ولی به نظر می‌رسد که هنوز موضوع فن‌آوری، گذرش به توسعه‌ی شهر و محله نیفتاده است. پنداری معماران و متولیان امر ساخت، در پی کشف و توسعه‌ی «دم-اینو»(3)، فن‌آوری و سازه را منحصر به توسعه‌ی معماری کرده‌اند، درحالی‌که نقش سازه در مفهوم «دم-اینو» بیشتر تکثیر زمین بود تا طبقه در ساختمان. ولی وقتی شهرسازان از شهر صحبت می‌کنند، هنوز که هنوز است، برنامه‌های دوبعدی‌شان را بر مبنای زمین چسبیده به زمین خاکی – یا بهتر است دیگر بگویم طبقه همکف شهر - پی‌ریزی می‌کنند. غافل از آن‌که ماهیت و خصوصیات و مسائل شهر در ارتفاع ضرب می‌شود. اگر دست از معنای لغوی «زیرساخت» برداریم(4) و آن را فقط وابسته به آنچه در زیر کف خاکی شهر هست ندانیم، سازه‌ی روی زمین را هم می‌توان به این زیرساخت‌های شهری اضافه کرد. با این تعریف نو، نقطه‌ی انتهایی زیرساخت‌های شهری دیگر پای زمین خاکی و در همکف شهر نیست. شبکه‌های آب و فاضلاب و برق و مخابرات شهر، پس از صعود از سازه، به هر یک از زمین‌های معلق در آسمان خواهد رسید. پنداری محله‌ای که ساختارش را به‌صورت دوبعدی و افقی بر روی زمین خاکی می‌ساختیم، بر روی یکی از لبه‌هایش تکیه کرده و عمود بر زمین خاکی ایستاده است. سازه، پایش را فراتر می‌گذارد و ماهیت حقوقی پیدا می‌کند و شبکه‌ی مالکیت شهری محله‌ی عمودی را سازمان‌ می‌دهد. این مؤلفه‌ی عمودی، برنامه‌های توسعه‌ی پایدار شهری را هم در آسمان آن گسترش بیشتری می‌دهد. نامعینی طبقات شهر، برای تحمل تغییرات زیستی بالا می‌رود و این‌چنین، محله‌ی عمودی، خودش و شهرش را «تاب‌آور» می‌کند. چرخه‌های حیات زندگی، در خرد-زمین‌های نشسته در آغوش زمین مادر، نوبه‌نو می‌شوند تا با تولدهای دوباره‌، محله همیشه زنده بماند. باشندگان آن، حال که استقلال و آزادی خود را در این زمین‌ها پیدا می‌کنند، میل کمتری به تغییر مکان زندگی‌شان خواهند داشت و ماندگاری‌شان، نسل به نسل، در محله عمودی‌شان افزون خواهد شد.پرده‌ی چهارمماجرای زمین و خانه هنوز تمام نشده و این قصه، نه‌فقط منحصر به زمینی است که روایتش شد، بیش‌و‌کم این چرخه‌ی حیات، همسایگان چپ و راستی آن زمین را هم شامل می‌شود، حتی همسایگان بالا و یا پایین و همه‌ی محل که زمین‌های مطبق آن در کنار هم و بر روی یکدیگر در آسمان معلق شده‌اند. اینجا محله‌ی عمودی است. سازه‌ی آن نه صرفاً معین کننده کف طبقات آپارتمان‌ها، بلکه حامل زمین‌های آویزانش است تا هم درجه‌ی آزادی شهرنشینانش را ارتقا دهد و هم تراکم بالای شهر را پاسخگو باشد. سازه‌ی اصلی، سالیان پیش ساخته شده است درحالی‌که خانه‌های آن چندین بار نو‌به‌نو شده‌اند. سروشکل محله از زمان احداث سازه تاکنون تغییرات زیادی کرده است. پیش‌تر، زمین‌ها تنها به محل سکونت اختصاص داشت. محله که جان گرفت، نیاز همسایگان تغییر پیدا کرد و امروز یکی دو تا از قطعات به مدرسه و کودکستان تبدیل‌شده‌اند. برنامه‌ی جدیدتری هم در راه است. با نظر به پوست‌اندازی شهر، شورای محله‌ی عمودی با هماهنگی با شهرداری، در پی تغییر برنامه‌ی زمین‌های طبقه‌ی پایینی و تبدیل آن به دفاتر کار هستند. چندین زمین هم که قبل‌تر خانه‌های بزرگی در آن‌ها بنا شده بود، در پی کوچک‌تر شدن خانواده صاحبانشان، خانه‌های بزرگشان را برچیدند و یک ویلای کوچک پیش‌ساخته در زمین جایگزین کردند. در عوض سطح بیشتر زمین را به حیاط و درخت و گیاه اختصاص دادند. با سبزتر شدن حیاط‌ها، سرووضع محله هم طراوت بیشتری پیدا کرده است. این‌چنین، داستان محله و زمین‌هایش بی‌پایان ادامه دارد...1. این نوشتار با همین عنوان در شماره دهم مجله فرهنگی-هنری کوچه منتشر شده است.2. کرمانیان، علی و کلانتری، بهرام و دیگران، «پاز؛ کتاب سال معماران با هم»، نشر رهسپاران، تهران، 14013. نام طرح‌واره‌ایست برای خانه‌سازی که در سال 1915 توسط لوکوربوزیه ارائه شد (Dom-Ino)4. در این‌جا با کلمه‌ی «زیرساخت»، در زبان فارسی، واژه‌بازی شده است و گرنه این بازی به زبان‌های دیگر بی‌معنی خواهد بود. به عنوان مثال، ترجمه انگلیسی این واژه (infrastructure) در این بازی بی‌معنی است.علی نقوی نمینیعلی نقوی نمینیThu, 27 Jul 2023 11:12:10 +0330https://virgool.ir/@naghavi/عطف-به-ماسبق-hdufpuatmmpr«... تمدن در حال ظهور قواعدی جدید برای رفتار ما وضع می‌کند و ما را به حوزه‌ای فراتر از همسان‌سازی، هم‌زمان‌سازی، تمرکز و تراکم انرژی و پول و قدرت می‌کشاند... این تمدن به حکومت‌هایی ساده‌تر، کاراتر و دموکراتیک‌تر ازآنچه ما امروز می‌شناسیم نیاز دارد. تمدنی است با جهان‌بینی خاص و برخورد ویژه‌ای با زمان، فضا، منطق و علیت. بالاتر از همه، تمدن موج سوم شکاف تاریخی بین تولید‌کننده و مصرف‌کننده را پر می‌کند و نظام اقتصادی «تولید برای مصرف شخصی» فردا را به وجود می‌آورد...»(2)این قسمتی از پیشگوی‌های الوین تافلر (Alvin Taffler) است از چیستی نظمات متعالی تمدن نوظهور. چند صباحی است که انسان مدرن، همچون کودک، از ابزار و فن‌آوری نوینی که در دسترسش است هیجان‌زده است. او که پس از گذر از دوران تاریک افول فکر، خود را در جهان پس از روشنگری، رها و آزاد یافته‌ است، دلی از عزای تفکر خردمندانه و توسعه علم و دانش درآورده است و دستاورد آن را می‌توان در پی تعدد اکتشافات و توسعه فن‌آوری و اختراع انواع ابزارها فهمید. ورود فوج عظیم تکنیک در زندگی هرروزه اما، ادراک انسان مدرن را دچار تغییر هم کرده است. او که هرلحظه در پی زندگی کردن به یاری ابزار است، حال از این‌سوی پشت‌بام افتاده است و گونه دیگری از اسارت را تجربه می‌کند. عقل او، این بار، «ابزاری» شده است. فاصله‌هایش را با منطق سرعت اتومبیل می‌فهمد، خوراکش را با تحلیل کالری محتویات آن. او حتی احساساتش را از پس حل معادلات روان‌شناسی تفسیر می‌کند. ارتباطش با اجزای جهان نوین را ذیل دانش مدیریت کنترل می‌کند. این شد که انواع مختلف مدیریت اختراع شد و مدیران هم شدند مهتران جامعه.معماری هم از این قاعده مستثنا نیست. آنچه که قرار بود فضای امن آرامش و سکونتش در جهان باشد، عرصه‌ای شد برای حل معادلات چند مجهول و پیچیده و شد بلای جانش. درک فضای زندگی، غل و زنجیر شد به تحلیل اعداد و ارقام؛ ابعاد و تناسبات بدن انسان، درصد تراکم ساختمانی، درصد سطح اشغال، فاصله از پله فرار، اندازه عقب‌نشینی از معبر، شعاع گردش اتومبیل و ... . انواع مدیریت‌های برنامه‌ریزی و شهری هم اختراع شدند تا روابط بناها و فضاهای شهر را کنترل کنند. شهر و بنا، با طرح‌ جامع و طرح‌های بالا و پایین‌دستش، همه از پیش تعریف شدند و فضای زیست شهری، «استاندارد» شد. خانه‌ای که باید حاصل از خواست باشندگانش پدید می‌آمد، به متاع استانداردی تبدیل شد که بساز و بفروش‌ها، پیشاپیش می‌سازندش و در قفسه‌های عرضه خانه و آپارتمان می‌چینند و تو حداکثر از بین آنچه در این فروشگاه موجود است، می‌توانی خانه‌ات را انتخاب کنی. شهروندان فرصتی برای شکل دادن به خانه و کوی و برزن خود را ندارند. این‌گونه، فضاهای زندگی در شهر و بنا قابل پیش‌بینی می‌شود، همه جای شهر شبیه هم است، هویت متفاوت محله‌ها رنگ‌باخته است و جای آن، موتیف یکنواخت تکراری، شهر را بی‌هیجان کرده است. قبل‌ترها اما از سر خم کوچه‌ای که می‌گذشتی، شهر غافلگیرت می‌کرد. ساکنان شهر، خودشان، شهرشان را می‌ساختند.خانه‌دار شدن از خرید زمین شروع می‌شد. بعدازآن معمارت را پیدا می‌کردی و خانه‌ات را برای طراحی و ساخت سفارش می‌دادی و آنچه از نیاز و خواست زندگی‌ات بود را از او طلب می‌کردی. امروز اما تهیه زمین در شهر متراکم ناممکن به نظر می‌رسد. هم زمینی نمانده و هم اگر هم باشد، بهای آن دست‌‌نیافتنی است. مگر این‌که عطای شهر را به لقایش ببخشی و از آن خارج شوی. اگر تصمیم بر ماندن در شهر داشته باشی، دیگر امکان ساخت خانه خودت را خودت نداری. برنامه‌ریزان شهری، چاره مسئله را در حل معادلات تراکم جمعیتی و سرانه خانه و تراکم ساختمانی دیدند. طراحان شهری هم به مدد دست‌آوردهای صنعت ساخت در توسعه «دم-اینو»(3)، برنامه را گرفتند و تعداد طبقات و ارتفاع بنا و تناسبات پنجره‌ها را کنترل کردند. معماران هم مجموعه‌های چندین واحدی را از ترکیب آپارتمان‌های استاندارد طراحی کردند. سازندگان هم با مأموریت پاسداری از سلیقه و خواست عمومی، خانه‌ها را برای آن‌که هایدگر «هرکس» (das man) می‌نامدشان، ساختند. این شد که همه شبیه هم زندگی خواهند کرد، فضای زندگی، پیش‌تر ازآنچه بر اساس خواست تو باشد، در پی حل مسائل فن‌آورانه تراکم و شهر و برنامه ساخته‌شده است و تو اجازه تغییر و توسعه خانه‌ را نداری و صاحب‌اختیارش نیستی. حداکثر بتوان رنگ دیوارها و نوع کف‌پوش را تغییر داد. اگر هم قصد جابجایی فضاهای داخل خانه‌ باشد، علاوه بر رعایت شرایط و محدودیت‌های حاکم بر زیرساخت‌های فنی بنا و رعایت حریم سقف همسایه پایین و کف همسایه بالا، تغییرات باید به‌دوراز چشمان مدیریت شهر هم باشد. او بر جزئیات فضای زندگی خانه،‌ بیش از باشنده آن اختیار دارد! تو صاحب‌اختیار خانه‌ات نیستی و اگر نیاز به تغییر در فضای زندگی‌ات داشته باشی، به‌ناچار باید خانه‌ات را ترک کنی و جای دیگری را پیدا کنی. حتی ناگزیر به ترک محله‌ات می‌شوی. حس تعلق به خانه و محله رنگ می‌بازد. معنی مکان سکونت تغییر می‌کند و شاید هم «ساکن شدن» معنایش را از دست می‌دهد. پنداری همه در حال کوچ کردن هستند. همسایه‌ها در حال تغییر هستند و مدام نسبت به هم غریبه‌تر هم می‌شوند. قبل‌ترها اما خانه‌ها با رشد جمعیت خانواده و افزون شدن تمکن مالی صاحب آن، توسعه پیدا می‌کرد، به آن اضافه می‌شد و یا حتی قسمت‌هایی از آن برچیده و دوباره ساخته می‌شد، بدون آن‌که نیازی به جابجایی از مکان سکونتت داشته باشی. ساکنان در محله ریشه می‌کردند. محله‌ها هم به پشتوانه ساکنان ریشه‌دارش، هویت پیدا می‌کردند و اصیل‌تر می‌شدند. «دربند»ها به اسم قومیت‌ها نامیده می‌شدند و محله‌ها با نام صنف ساکنانش شناخته می‌شدند.قضیه 1909، مجله لایفبه نظر می‌رسد که تا به اینجا، انسان مدرن، دل‌بسته و سرگرم برساخته‌های تکنیکی خود، چند صباحی است با غفلت از اصل خویش، در برزخ گرفتارشده است. حال پرسش اینجاست که آیا با توسعه بیشتر دانش، گذر از این حالت نامطمئن، ممکن می‌شود؟ آیا فن‌آوری‌های نوین، ظرفیت فراهم کردن امکانات فراموش‌شده زندگی را دوباره خواهند داشت؟ آیا آزادی از کف رفته فردی با تراکم بالای انسانی شهرها قابل تحقق است؟ آیا اختیار در شکل فضای زندگی شخصی با مدیریت یکپارچه شهر آشتی‌پذیر است؟ آیا داشتن «خانه»، در شرایط متراکم شهر امکان‌پذیر است؟ این‌ پرسش‌ها و بسیار دیگر، از ابزارزدگی انسان امروز حکایت می‌کند. او هنوز نتوانسته است آزادی‌های زندگی قبل‌تر را در برج‌های بلند و آسمان‌خراش‌های سر به فلک کشیده، برای باشنده خانه و شهر مدرن فراهم کند. البته نه این‌که اصلاً اندیشه‌ای برای حل آن نداشته باشد. مسئله از همان اوایل سده پیش و از زمان توسعه فن‌آوری ساخت و اختراع فولاد و آسانسور آغاز شده بود، آن لحظه‌ای که ارتفاع بناها به بیش از پنج طبقه افزایش پیدا کرد و بناهای بلند با تکثیر زمینی که بر روی آن ایستاده بودند، آسمان‌خراش‌ها را پدید آوردند. از همان سال‌ها، انسان شهرنشین مدرن، کم‌وبیش متوجه شد پنداری این بار میان اسکلت فولادی آسمان‌خراش‌ها اسیر شده است. او در پی بازپس گرفتن اختیار زندگی خویش، تلاش‌هایی هم کرده است و حتی راه چاره‌هایی هم ارائه کرده است، هرچند که غیرمتخصصان کم‌تر در بند تکنیک گرفتارشده، سهم بیشتری در این چاره‌جویی‌ها دارند.خانه‌های بلندمرتبه، طرح تحقیقاتی جیمز واینزرم کولهاس (Rem Koolhaas)، در کتاب نیویورک هذیانی، کارتونی از مجله غیرتخصصی لایف (Life) که در سال 1909 منتشرشده است را با نام «قضیه 1909» (theorem 1909) بازنشر می‌کند. این تصویر، ایده‌ای از توسعه فن‌آوری بلندمرتبه‌سازی را نمایش می‌دهد. کارتونیست غیر معمار این مجله، پیشنهادی ارائه کرده است که در آن یک ابرسازه، طبقات زمین‌گونه را به ابعاد خود زمین اصلی در آسمان تکثیر کرده است. این زمین‌ها در اختیار صاحبانشان قرار می‌گیرند که در نوع و شکل ساخت باغ و ویلاهایشان در آن مختار خواهند بود. رم کولهاس توضیح می‌دهد که جامعه عمومی، بهتر توانسته بود ظرفیت‌های بلندمرتبه‌سازی را درک کند. او با طعنه ادامه می‌دهد در زمانی که چنین گفتویی زیر پوست شهر جاری بود، معماران در آن غایب بودند و تمام زمان خود را صرف تمرین کردن آموزه‌های بوزار (Beaux-Arts)در معماری ساختمان‌های منهتن می‌کردند!(4) آن‌ها در پی پیدا کردن پاسخ فن‌آورانه برای مکان زندگی بودند درحالی‌که تکنیک‌زدگی، ایشان را از اندیشیدن برای اصل زندگی غافل کرده بود. جیمز واینز (James Wines)، مؤسس گروه سایت (SITE) هم طرحی مشابه ارائه کرده است. او در طرح تحقیقاتی «خانه‌های بلندمرتبه» (Highrise of Homes) که در سال 1981 پیشنهاد داده است، دهکده ماتریس‌گونه‌ای، شامل انواع خانه‌های شخصی و ویلایی تجسم کرده است که عمودی و در ارتفاع توسعه می‌یابد. هدف اصلی این پروژه، آن طور که معمار مجسمه‌سازش توضیح می‌دهد، ارائه یک گزینه فرم‌ستیز است مقابل بناهای معمول، یعنی بناهایی که تمامیت آن‌ها‌ از پیش طراحی می‌شود.(5) در این دهکده، صاحب هر زمین‌-طبقه، اختیاردار فضای زندگی خود است. به‌این‌ترتیب، نمای این مجموعه، یک کلاژ شهری خواهد بود؛ نمایشگر چیدمان ویلاها و خانه‌های گوناگون. از برای چاره‌جویی دغدغه‌هایی که گذشت، «نشا»(نگین‌شهر‌آینده) هم بی‌تفاوت ننشسته است. در سال 1399 (2020)، و در مسابقه نکسا32، طرح مجموعه مسکونی در سعادت‌آباد تهران را نه به‌صورت یک سکونتگاه معمولی، بلکه با ایده توسعه عمودی یک محله ارائه کرد. در این طرح، مشابه پروژه‌های مقدم، نقش اصلی سازه، فراهم کردن زمین‌-کف‌های قابل‌کشت و ساخت بود تا صاحبان آن، اختیار زندگی خود را در فضای متعلق به‌خود داشته باشند. آن‌ها در میزان ساخت بنا در هر زمین مختار بودند و امکان بهره‌برداری از آن به شکل باغ شخصی یا ویلای یک طبقه و یا خانه دوطبقه فراهم بود. این‌گونه، مالک هر قطعه، تغییر و تبدیل در خانه خود و یا حتی تجمیع قطعات متعلق به خود را در هر زمان ممکن می‌دید.مجموعه مسکونی ژیوان، طرح نشا در مسابقه نکسا32آنچه در بالا ارائه شد، نمونه‌هایی از کوشش‌هایی بود که چگونه، فارغ از کیفیت و عمق ایده، با رویکردی فرافن‌آورانه، در پی باز پس گرفتن جایگاه اصیل باشنده در «خانه»اش هستند. ماهیتی که تا به کنون فرصت محقق شدن را پیدا نکرده است و البته که کار آسانی هم نیست. چراکه موضوع صرفاً محدود به مسئله طرح و ساخت و فن‌آوری آن نمی‌شود، چه اگر به آن محدود می‌شد، با نظر به این واقعیت که توان فن‌آوری حال حاضر کفایت ساخت آن را می‌کند، ما تابه‌حال شاهد رونق بازار این‌گونه معماری، بسیار می‌بودیم. مسئله اصلی شاید جای دیگری است. به نظر علاوه بر طرح و ساخت، دانش مدیریت هم باید تکنیک‌زدایی شود. مدیران ابزارزده باید به اصل معماری و شهر بیندیشند و نظامات و سازمان‌های مدرن مدیریتشان را متحول کنند. همچنین ساختار حقوق شهروندی باید ظرفیت پذیرش آن را در خود فراهم کند و یا مفاهیمی همچون املاک و مستغلات، هم‌زمان، توسعه پیدا کنند. نقش توسعه گران هم پس‌ازآن متفاوت خواهد بود. حال آیا زمان آن فرانرسیده است که خانه‌سازی از بند بایدها و نبایدهای مدرنیستی رها شود؟ آیا زمان توقف همسان‌سازی و هم‌زمان‌سازی مسکن در شهرها نیست؟ موقع آن نیست که شکاف تولیدکننده و مصرف‌کننده مسکن پر شود؟ یا ساده‌تر آن‌که، آیا نباید تولید خانه، دوباره، به دست و خواست باشندگانش سپرده شود؟1. این نوشتار، در مقاله‌ای با همین عنوان، در کتاب پاز منتشر شده است؛ کرمانیان، علی و کلانتری، بهرام و دیگران، پاز؛کتاب سال معماران‌با‌هم، تهران، نشر رهسپاران، 1400.2. تافلر، الوین، موج سوم، ترجمه شهیندخت خوارزمی، تهران، نشر فاخته، 1374.3. Dom-Ino، نام طرح‌واره‌ایست برای خانه سازی که در سال 1915 توسط لوکوربوزیه ارائه شد.4. Koolhaas, Rem, Delirious New York; a retroactive manifesto for Manhattan, Oxford University Press ,1978.5. www.sitenewyork.comعلی نقوی نمینیعلی نقوی نمینیSun, 05 Jun 2022 15:28:31 +0430https://virgool.ir/@naghavi/خرابات-روزگار-ما-1-i096ncwhoagfحکایتِ پناه جستن از اغیارِ ناموافقِ ریایی به کنج پالودۀ بی‌تزویر، حکایت امروز و دیروز نیست، قصۀ همیشه و هر روز است. همیشه رندان در اقلیت مانده در کنجی خلوت و به ریانیالوده گرد هم می‌آمده‌اند، گیرم به استعاره و مجاز. رندان به‌رغم زیرکی، نازک‌دل‌اند چنان‌که نَفسِ فرشتگان ملول‌شان می‌کند پس مأوایی می‌جویند که از قیل و مقال عالم بیاسایند و همین حال را خوش می‌دارند. از این روست که مقام اصلی‌شان گوشۀ خرابات است. خرابات فضای مرجّح رندان است که در واقع و مجاز از صحبت غیر پناهشان می‌دهد.سرراست، و از همین رو نابسنده‌ترین تعاریف معماری دست‌کم یک واژه را درخود دارند: فضا. بگذارید معماری را یک‌سره فن آفرینش فضا بگیریم و بگذریم و درعوض، معنای فضا را بکاویم. فضا آنی است که دریافت می‌شود، با کالبد یا بدون آن. فضا جایی است که بودن در آن ممکن است و بودن با ادراک متعین می‌شود: تو همانجایی هستی که دریافتش می‌کنی، از این رو، امروز معماری فقط برساخت کالبدهای فضایی بنّایی‌شده که می‌توان معماری «سفت» نامیدشان نیست، بلکه آفریدن هر فضای ادراکی انسان است، برآمده و برسازندۀ ذهن و معنای انسانی.بخشی از خوش‌باشی انسان سهم فضا است؛ چه بسا سهمی بزرگ. فضا امروز هرچه خودخواسته و خودساخته‌تر باشد مطلوب‌تر است. ساختن هرچه بیشتر به خودت واگذاشته شود خودی‌تر خواهی ساخت، پس هر چه «نرم» و بی‌شکل‌تر بهتر. روزگار ما بی‌شکل‌ترین را ممکن کرده: فضای مجازی.جذبۀ فضای مجازی بیش و پیش از همه، در بی‌شکلی و انعطاف آن است. این فضا شکلِ خیال توست. ادراک این‌جا محدود به پنج حسِ ظاهر نیست، که هیچ، یکی دوتا از این حواس را هم به‌رغم همه تلاش‌های فن‌آورانه هنوز کم دارد. در عوض، میدان پنج حسِ باطن فراخ است. ذات این فضا از جنس خیال و وهم و حافظه است. بی‌جهت نیست که در همه حال – گویی بی‌اختیار- صفحه‌ی همراهت را می‌جوری. نمی‌خواهی در جایی که هستی باشی، پس ادراکت را غرق در فضایی می‌کنی که مرز و محدوده و شکل و دریافتِ بودنت در اختیار توست؛ به «خرابات» خودت پناه می‌بری. اگر معماری دانایی و هنر آفرینش فضا باشد، بارِ ساختن این فضای نوخاسته‌، این «خرابات روزگار ما» بیش از همه به دوش هم اوست.معماری، همپای بودن انسان در جهان، «درجهان‌بودن» را مکان‌مند و ممکن کرده است. بودنِ اصیل باشندگان این جهان همواره از طریق ساختن میسر شده. امروز اما اغلب نوع دیگری از بودن را «می‌باشیم»: بودنِ در فضای مجازی. معماری باید شجاع و مسوول با این نوعِ بودن رویارو شود، امکاناتش را بکاود و نقش تاریخی‌اش را در بستری نو به انجام رساند، امکان بودن از طریق ساختن در این «نوفضا»ی آفریدۀ انسانِ امروز: فضای انسانی.1) پدیدآورندگان این اثر و متن الهه مردای، علی خدابنده ابهری و علی نقوی نمینی هستند. در اردیبهشت 1399 و در چهاردهمین دوره جایزه معماری میرمیران، با موضوع «طراحی فضای انسانی»، این متن موفق به کسب رتبه نخست در «نخستین جایزه زبان و ادب فارسی در معماری» شد.علی نقوی نمینیعلی نقوی نمینیTue, 09 Nov 2021 20:58:12 +0330https://virgool.ir/@naghavi/معماریِ-معمار-غایب-f8eh7pgsumkmخانه قلمرویست که اهل خانه را فرمانروای خود می‌داند و اختیاردار فضا. پدیداری است همبسته وجود باشنده آن. معمار خانه با فهم شرایط کلان اقتصادی، اجتماعی و محیطی، به توسعه توامان اختیار و امنیت برای ساکنان خانه می‌پردازد. حضورش را به نفع حضور صاحب خانه، محو می‌نماید و این‌چنین معماریِ معمار غایب خلق می‌شود.فرم تابع اقصاد است!از طراحی و ساخت خانه و مسکن در ایران که سخن به میان می‌آید، ذهن‌مان معطوفِ شرایط اقتصادی می‌شود و ناله سر می‌دهیم از شرایط محدودکننده‌ای که البته تأثیر سرراست و مهمی بر کیفیت خانه گذارده‌اند و درعین‌حال، هم از اختیار معمار بیرون‌اند و هم صاحبِ خانه. معادلات اقتصادی ایران خانه را به «سرمایه» بدل کرده است. این امر درکنار تاثیر توان محدود جامعه برای خرید یا اجاره محل زندگی، در شکل و اندازه و مقیاس و فراوانی خانه تأثیراتی بنیادین ایجاد کرده‌اند. خانه دیگر [فقط] فضای زندگی ساکنان آن نیست، بلکه متاعِ قابل‌خریدوفروشی است که ارزش سرمایه‌گذاری آن، بالادست ارزش مفهومیِ‌ آن- خانه بودنِ آن- نشسته است: خانه در روزگار ما به چیزی غیر از خانه تبدیل شده. این می‌شود که مدام شاهد ساخت خانه- بهتر بگویم، «تولید خانه»- در شهرها هستیم، بدون ملاحظه‌ی شرایط تقاضای سکونت. «خانه برای سکونت»‌ها ساخته نمی‌شوند ولی «خانه برای معامله»ها سازنده بسیار دارند و چند دست، خرید و فروش می‌شوند، بدون اینکه «اهل خانه»ای ساکن‌شان شوند. به نظر می‌رسد که طراحی و ساخت خانه در ایران را بتوان مانند خلق نقشی دانست که در شکل و شرایط قابی اجباری اسیر شده است. در این گیرودار، نقش معمار اما در فهم شرایط کلان اقتصادی، اجتماعی و محیطی و همزمان، آفریدن خانه‌ای درخور، همچنان برجاست.پرداختن به موضوعِ خانه، بی‌نظر بر مفهوم سکونت، امکان‌پذیر نیست. درک مفهوم خانه به‌عنوان قرارگاه باشنده‌ی آن، در تعادلی ظریف میان «دوتایی»هایی اغلب مقابل و متضاد، رخ می‌دهد: درون دربرابر بیرون، محیط قابل‌کنترل در مقابل محیط غیرقابل‌کنترل، مکان واجد اختیار در برابر محیط خارج از اختیار. شاید این تعادل بین آزادی و اختیار، در ملازمت با امنیت البته، کلیدی باشد که رمز فهم خصلت خانه و ارزشش برای اهل خانه را بگشاید. کیفیت معماری خانه را می‌توان با نظرداشتِ این سنجه‌ها، بررسید و نقش معمار را توسعه‌‌ی توامان آزادی و اختیار و امنیت برای ساکنان خانه دانست.اندرونی در برابر بیرونیخانه محل زندگی خصوصی است. از مهم‌ترین ویژگی‌های آن، فراهم کردن شرایط ایمن اندرونی برای اهل خانه، در برابر محیط ناامن بیرونی است. روشن است که این ویژگی، یکی از مهم‌ترین اهداف معماری در معنای عام واژه است و نمی‌توان آن را خاصِّ خانه دانست ولی به دلیل اهمیت و نقشی که فضای خانه در زندگیِ آدمی بر عهده دارد، حساسیتِ جنسِ ارتباط درون و بیرون آن، مهم‌تر جلو می‌کند و معماری سکونت‌گاه را از کمترین مکان و سرپناه، تا عالی‌ترین مفهوم خانه توسعه می‌دهد. خانه در حکم اولین پناهگاه است. واژه «سرپناه» کمینه‌ترین معنای خانه را دلالت می‌کند و رساننده‌ی مفاهیم عاجل امنیت و ایمنی است؛ امنیت و ایمنی در این معنا که ارتباط محیط با خانه کنترل شود. این تعادلِ پیوندِ درون با بیرون است که چیستیِ معماری خانه را می‌سازد ، خواه در دل شهر باشد و خواه در طبیعت. خانه به‌هرروی باید «آسایش» باشنده‌اش را تضمین کند، فرقی نمی‌کند که در محاصره‌ی تراکمی از عناصر انسان‌ساخت باشد، یا در بستری طبیعی. حل مسئله ایمنی در برابر عوامل طبیعی، آفتاب گرم تابستان و سرمای زمستان، باران و باد و... اولین عاملی است که شکل خانه را، محیط به محیط تغییر می‌دهد. کنترل نور خورشید و ورود به‌اندازه‌ی آن به داخل خانه، به‌واسطه تأثیر دوگانه‌اش بسیار حیاتی است. آفتاب، از سویی، خود زندگی است و برسازنده‌‍‌ی ضرب‌آهنگ حیات درونی اهل خانه و از سوی دیگر، عنصری است با سرشت بیرونی و همین طبیعت مهارنشدنی‌اش موجب عدم آسایش است. در این میان، اندازه‌ی محصوریت خانه است که تراز میان تأمین آسایش داخلی را، در عین ارتباط کالبدی و دیداری خانه با محیط، تضمین می‌کند و برای اهل خانه، حضور ایمن در فضای درون، و هم‌زمان، تعامل با محیط بیرون را فراهم می‌سازد. علاوه بر این‌ها، امنیت خانه در ارتباط با جانداران و حیوانات و یا کنترل تعامل ساکن درونی با جامعه‌ی بیرونی، شرایط دسترسی به خانه را نیز تعریف می‌نماید. یک نمونه‌اش همین شیوع کووید 19. نقش خانه در کنترل ویروس کرونا، این ویژگی را به‌وضوح نمایش داد. به‌عنوان یک نمونه‌ی دیگر، مقایسه پدیده باز بودن در حیاط خانه‌های روستایی را می‌توان در نظرداشت با آنچه در برج‌های شهری و با پیشرفته‌ترین ابزارها به کنترل چندلایه ورود و خروج می‌انجامد. این نمونه‌ها بیانگر تأثیر مفهوم امنیت و شکل دادن آن به معماری خانه است. چنانچه توصیف شد، این موضوعات، عینیت سکونت‌گاه را از یک‌خانه‌ی شهری تا خانه‌ی روستایی تغییر می‌دهد و زندگی در آپارتمانی که دیواربه‌دیوار همسایگان در دل تراکم شهر نشسته را از سکونت در خانه‌باغ شخصی و پرسه‌زنی روزانه زیر چتر درختان باغ متمایز می‌کند. به‌عنوان‌مثال، شرایط ایمن که به کمک دیوار بلند باغ و ابزارها و اشخاص حفاظتی فراهم‌شده است از یک‌سو و کیفیت طبیعی محیطی و حضور درختان و گیاهان در محدوده باغ شخصی از سوی دیگر باعث شده است که درجه محصوریتِ ویژه‌ی خانه پرسه‌گرد(2)، پیوند چندوجهی و بی‌واسطه‌ی درون و بیرون را فراهم کند و پرسه‌زنی در باغ بیرونی را به فضای درون امتداد دهد. ارتباط بیرون و درون، در خانه‌های مهرشهر و در مجموعه‌های آپارتمانی، اما از نوع دیگری است.خانه پرسه‌گرد، امتزاج اندرون و بیرون. عکاس: فرشید نصرآبادیهرچند شرایط جدید ساخت‌وساز شهری و اضافه کردن تراکم، مهرشهر را ، از شرایط ایدئال باغشهر خارج کرده است ولی این منطقه شهری توانسته، کم‌وبیش، ارزش‌های محیطی خود را حفظ کند. به دلیل سابقه‌ی شیوه‌ی زندگی در خانه‌های مهرشهر و اهمیت زندگی در فضای باز در آن‌ها، ارتباط و تعامل خانه و فضاهای آن با حیاط، درخت و گیاهان در طرح خانه-آپارتمان‌های جدید نیز، به‌مثابه‌ی یک اصل، توسعه‌یافته و الگویی از نوعی لفاف متخلخل ایجاد نموده است. با این تمهید، لبه‌ی ساختمان تبدیل‌شده به ترکیبی از فضاهای بازِ بهارخواب‌های سبز با توده بسته‌ی ساختمان. این لفاف متخلخل، در تمامی تجربه‌های معماری آپارتمان‌های مهرشهر(3) مشهود است. ولی آنچه مجموعه 111 را از دیگران جدا می‌کند، چرخیدن کل ساختمان به‌سوی منظر طبیعی است تا علاوه بر تأمین فضاهای باز زندگی در تراس‌های خانه‌های آن، دید و منظر اندرونی را نیز با محور طبیعی بیرونی هماهنگ کند.آپارتمان111، لفاف متخلخل و چرخش بنا به سمت منظر. عکاس: فرشید نصرآبادی قلمرو خصوصی: درجه‌ی آزادیخانه محل آرامش است. محل تمرکز و سکون باشنده‌ی آن. آخرین پناهگاه ساکنین و اهل خانه، که در آن آرام بگیرند، با خودی‌ها تنها باشند، فرصت تعمق و تفکر پیدا کنند، تا موقعیت خود را در محیط و یا در جهان مرور نمایند. این قرارگاه شخصی، قلمرو فردی را توسعه می‌دهد و اهل آن را به فرمانروایانِ قلمرو خانه بدل می‌کند. حیاط خانه‌های ایرانی با حضور طبیعت و آب و گیاه آن، گواه حضور این جهان شخصی است. چیدمان و آرایش فضای خانه، حول این جهان، گستره‌ی فرمانروایی فرمانروایان آن را فراهم کرده است.چنین مکانی، ابعاد متناسبی برای زندگی مهیا می‌کند. امکان توسعه‌ی افقی و عمودی در درون را دارد تا میزبان زندگی باشد. تناسب کف و سقف و دیوار و ارتباط آن با ابعاد انسان به‌اندازه و به‌سامان است. تناسبی که توسعه‌دهنده آزادی و اختیار بیشتر باشنده‌ی ساکن خانه است. اختیار ارتباطی و عملکردی فضا، در هندسه‌ی هزارتوی خانه ایرانی ممکن می‌شود. جایی که زندگی جمعی‌تر، یعنی با خانواده، در آن بسط می‌یابد، درعین‌حال که کنج‌های خلوت فردی، برای آرامش شخصی، همچنان فراهم است. سلسله‌مراتب فضا نفی می‌شود و مکان خانه، بی‌هیچ تکلف، برای شیوه زندگی اهل آن «آزاد» است.خانه‌های مجموعه‌ی مسکونی 204 مهرشهر با هندسه‌ی تودرتوی خود، در پی تعریف چنین کیفیت‌هایی هستند: محدوده‌های کوچک فرمانروایی اهل خانه، گیرم که در قیاس، خانه‌هایی کوچک باشند.ازآنجا که این روزها چاره‌ای جز بر سر هم نهادن خانه‌ها، آن‌هم در جبهه‌ای از زمین نداریم، دیگر حیاط خانه در مرکزِ سازمان فضا نیست. در 204 مهرشهر اما بهارخوابِ خانه به‌عنوان یکی از فضاهای اصلی و هم‌ارزش همه‌ی فضاها، در شبکه‌ی فضایی خانه جا گرفته است: فضایی خاص که محل حضور عناصر طبیعی و گلدان‌ها و درختچه‌هاست و «مکان» زندگی در فضای باز . این ایده، نقدی عمل‌گرایانه به جانمایی محل بالکن‌ها را مطرح می‌کند، انتقادی به پرتاب بالکن‌ها به انتهای پلان‌ و هرکجا که «راه می‌داد». سلسله‌مراتب دسترسی و هم‌جواری فضاهای خصوصی و عمومی هم نفی‌شده است، تا اهل خانه در شکل استفاده و نوع ارتباط بین زیرفضاهای خانه، آزاد باشند.با استقبال اهالی خانه‌های آپارتمان 204 از این الگو، در پروژه‌های مسکونی دیگری تکرارش کردیم، ازجمله در خانه‌های مجموعه‌ی 111 مهرشهر.این الگو در خانه پرسه‌گرد، به دلیل آزادی عمل بیشتر ، فرصت توسعه بیشتری یافت. خانه حول یک حیاط سازمان‌دهی شده است و سایر عناصر خانه باهم و با حیاط ارتباطی چندبعدی برقرار می‌کنند و «درجه‌ی آزادی» زندگی در فضاهای خانه افزون می‌شود. آزادی تا به حدی است که خانه قابلیت تقسیم به دو یا سه خانه کوچک‌تر با دسترسی‌های مجزا و مستقل را دارد و هم‌زمان پذیرای زندگی خانواده‌ی بزرگ‌تر هم هست. درعین‌حال، تمام خانه به‌صورت یک ویلای یکپارچه، پرسه‌گاهی شخصی برای باشندگان آن شده است.خانه پرسه‌گرد، سازماندهی فضای خانه حول حیاط. عکاس: فرشید نصرآبادی خانه: معماریِ معمار غایبنقش معمار، در فراهم کردن فضا، با ویژگی‌ها و خصلت‌های خانه، کاملاً خود را متمایز می‌نماید. فضای خانه، مالِ «اهل خانه» است. طراح ، باید حضورش را به نفع حضور هرچه بیشتر باشنده‌ی خانه، محو کند. بیش از آنکه محصول تفسیر شخصی خود را بپروراند، باید شرایط را برای ادراک باشنده از جهان خود مهیا نماید. به‌این‌ترتیب اجزای خانه معنای دیگری می‌یابند. هدف از شکل و محل پنجره، درک شرایط بیرون برای اهل خانه است. آسمان، این طاق بزرگ جهان، حضور خود را از قاب نورگیرهای سقفی در دل خانه امتداد می‌دهد. آفتاب و مهتاب، موقعیت زمانمند حضور را یادمان می‌آورند. درک محیط بیرون، بستر آرام‌گرفته انسان شهرنشین و یا روستایی را بر روی زمین معنا می‌کند. جنس دیوارهای دور خانه، احساس امنیت در قلمرو شخصی را در ساکن خانه به وجود می‌آورد؛ قلمروی که اهل خانه را فرمانروای خانه می‌سازد و «اختیاردار» فضا می‌کند. اختیار ، حس آزادی را می‌زاید و آزادی، خانه را از غیر خانه، جدا می‌کند. خانه، به این طریق متعلق به صاحبش می‌شود و این مهم‌ترین ارزش است برای صاحب‌خانه: پدیداری همبسته‌ی وجودی باشنده‌ی آن ، و نه معمارش. خانه حاصل ادراک ساکن آن است . چنین خانه‌ای هویت اهل خانه را به‌قرار می‌آورد.1) این نوشتار با همین عنوان فارسی و عنوان انگلیسی Off-architect Architecture در شماره سوم مجله فرهنگی-هنری کوچه منتشر شده است.2) نام خانه‌ایست به طراحی نشا (شرکت نگین‌شهر‌آینده) که در سال 1398 در شهرک ویلایی هفت‌سنگان قزوین ساخته شده است.3) اشاره به مجموعه‌ای از آپارتمان‌هایی دارد که از سال 1391 تا کنون توسط نشا در مهرشهر کرج طراحی شده‌اند و به نام شماره خیابانی که در آن مستقرر هستند اسم‌گذاری شده‌اند.علی نقوی نمینیعلی نقوی نمینیFri, 17 Sep 2021 15:17:17 +0430