https://virgool.ir/feed/@nader_neinavaieنادر نینوایی، روزنگار حوزه میراث فرهنگی و پژوهشگر دکتری ارتباطات.fa2026-11-10 15:00:09https://files.virgool.ir/upload/users/4325767/avatar/7PIIt3.jpghttps://virgool.ir/@nader_neinavaiehttps://virgool.ir/@nader_neinavaie/سفرنامه-گرگان-گرگان-جایی-که-دلم-جا-ماند-dq7m0dk5eqlyنادر نینوایی-هنوز آفتاب نزده، از خانه راه می‌افتم به سمت فرودگاه مهرآباد. داوود، یکی از هماهنگ‌کنندگان برنامه، همراهم می‌شود. ترافیک سنگین و همیشگی اتوبان کرج-تهران و سپیده‌ای که نم‌نمک می‌زند. جمعی حدوداً بیست‌نفره از خبرنگاران هستیم که برای بازدید از جشنواره اقوام راهی گرگان می‌شویم.به فرودگاه می‌رسیم و دیدن همکاران قدیمی و باز شدن سر درد و دل‌ها و خاطرات سفرهای قبل. پرواز پنجاه دقیقه‌ای طول می‌کشد. هواپیما کوچک‌تر از مدل‌هایی است که پیش‌تر دیده‌ام. صندلی‌ها به هم چسبیده و فشرده‌اند. مسیر تردد بین دو صندلی هم آن‌قدر تنگ است که به‌سختی می‌شود آدمی از آن بگذرد و می‌مانم که خدمه چگونه می‌خواهند میز غذا را از آن عبور دهند.کمی بعد، یکی از خدمه با میز چرخ‌دار باریکی وارد می‌شود. میزها کم‌عرض است و خدمه در عبور مویی از کنار صندلی‌ها کارکشته. وزیر گردشگری هم در پرواز حضور دارد، البته جلو نشسته و خیلی نمی‌بینمش. همان به‌محض رسیدن به گرگان هم راهش را جدا می‌کند و می‌رود.سوار اتوبوس شده و راهی جنگل قرق می‌شویم. چهل کیلومتری تا جنگل راه است. دو راهنمای گردشگری، یکی خانم و دیگری آقا که از قضا زن و شوهر هم هستند، همراهی‌مان می‌کنند.از پنجره اتوبوس به مناظری می‌نگرم که یکی پس از دیگری به عقب پرتاب می‌شوند. درخت‌ها رخت پاییز بر تن کرده‌اند و رنگ برگ‌ها به نارنجی می‌زند. روی کوه‌های دوردست اندکی برف نشسته و ابرها روی دشت فراخ پیرامون سایه گسترده‌اند.درختان اکالیپتوسی که در دو سوی جاده رخ می‌نمایند، به فکرم می‌برند که مگر نه این درخت سازگار و بومی نواحی جنوبی و خوزستان است، پس اینجا چه می‌کند؟ از راهنمای گردشگری که همراهمان است، همین را می‌پرسم. توضیح می‌دهد که در دهه چهل و پنجاه شمسی این درختان را به اینجا آورده و کاشته‌اند برای مقابله با پشه که بلای جان شده بوده و البته که جواب هم داده و حالا خبری از پشه نیست.چند کیلومتر جلوتر، جنگل خزان‌زده رخ می‌نماید. وارد جنگل قرق می‌شویم؛ جنگلی که پنجاه هکتار آن برای احداث موزه روستایی اختصاص یافته. قرار بر این است که تا آخر سال موزه روستایی راه‌اندازی شود، اما فعلاً نیمه‌کاره است.از ورودی موزه، زیبایی‌های جنگل‌های هیرکانی جلوه می‌فروشد. هر برگی به رنگی، از زرد ملایم تا قرمز سوخته، کف جنگل هم با همین برگ‌های رنگی فرش شده. صدای پرندگان در میان شاخه‌ها می‌پیچد. قطعه‌ای از بهشت است اینجا؛ بکرتر و دست‌نخورده‌تر از جنگل‌های مازندران و گیلان.کمی جلوتر، خانه نپار قرار گرفته. برای آشنایی بیشتر بازدیدکنندگان با زندگی روستایی، نپار خانه‌ای است بدون دیوار، با پایه‌های بلند و در دو طبقه. فلسفه وجودی نپار هم در نوع خود جالب است. راهنمای گردشگری‌مان می‌گوید در فصل برداشت، نیاز به مراقبت دائمی از محصول بوده و در این موعد، کشاورزان برای مراقبت از محصول کنار مزرعه مانده و در نپار استراحت و، یا به اصطلاح محلی، شومان یا شبانی می‌کردند.آن‌سوتر نمونه‌ای از خانه چوبی مازنی و چند خانه دیگر هم به چشم می‌خورد. قرار است تعداد خانه‌های روستایی بازسازی‌شده به بیست‌ودو مورد برسد تا موزه تکمیل شود؛ خانه‌هایی که هر یک راوی گوشه‌ای از سبک زندگی و فرهنگ مردمان شمال کشور است.باز هم پیش می‌رویم. درست در وسط جنگل و در میدانگاهی خالی از درخت، بساطی به پا کرده‌اند. روی منقل‌های چای، آتشی دم گذاشته‌اند. پیرمردی دوتار می‌نوازد و آهنگ «جوم نارنجی» را زیر لب زمزمه می‌کند. آن‌سو‌تر، بساط کباب، بلال کباب و دم‌نوش‌های آویشن و پونه که در پوست نارنج سرو می‌شود هم به راه است.کمی هم نان محلی می‌خورم؛ نانی ضخیم و با طعم ملایم. سرآشپزی که آنجا مستقر شده، در ظرفی سرشار از روغن چیزی شبیه به فلافل را قالب زده و سرخ می‌کند. نام خوراک را می‌پرسم. می‌گوید کوکویی است؛ ترکیب برنج و شیر که در روغن سرخ شده و رویش خاک قند می‌زنند. یک جور شیرینی است که طعم خوبی هم دارد. می‌شود دانه‌های ریز برنج را زیر دندان حس کرد و چاشنی شیر و شکر را.وزیر هم برای بازدید می‌آید و استقبال گرمی می‌شود. وعده‌ها برای ایجاد موزه روستایی و توسعه گردشگری و شرح شاهنامه‌ها در وصف اقداماتی که برای توریسم مملکت انجام شده و حتماً باید به اطلاع وزیر رسانده شود.در مسیر بازگشت به سوی اتوبوس، از قرق اختصاصی منابع طبیعی هم بازدید می‌کنیم. گوزن‌های قرمز یا همان مرال‌هایی که شاخ‌هایشان از دو سو در هم پیچ خورده است. فصل گاووانگی است و نزدیک شدن به مرال‌ها در چنین فصلی خالی از خطر نیست، اما خطر کرده و کمی جلو می‌رویم.جثه مرال بزرگ‌تر از آن چیزی است که تصور می‌کردم و موقع حرکت، عضلاتشان به لرزه می‌افتد. دو تا شاخ‌های پیچ‌وتاب‌خورده بزرگ دارند. یک نر بالغشان شاخ‌های کوچک... بیست مرال در محوطه هست، اما فقط سه تا را می‌بینیم.راهنما می‌گوید در فصل گاوبانگی، مرال‌ها، مرال‌های نر، برای پیدا کردن جفت و خودنمایی فریاد می‌کشند و چه جنگ‌هایی که بین نرها بر سر تصاحب ماده‌ها نمی‌شود. همین است که مرال در این فصل گاوبانگی خوی وحشی‌تری دارد و نباید نزدیک شد.راهنما برایمان از این می‌گوید که شاخ‌های مارال به مرور می‌افتد و افراد بسیاری به دنبال این شاخ‌ها در جنگل‌های اطراف می‌گردند. شاخ‌ها را اگر پیچ‌خورده و متقارن باشند، برای تزئین و اگر کوچک و ساده باشند، به جای دسته چاقو به کار می‌گیرند.بعد از گرفتن چند عکس و نظاره شکوه گوزن‌های قرمز، سوار اتوبوس شده و راهی هتل می‌شویم. ناهار خورده و در هتل جهانگردی ناهارخوران گرگان ساکن می‌شویم؛ هتلی واقع در یکی از مرتفع‌ترین مناطق گرگان و در محاصره جنگل‌های ناهارخوران.این جنگل‌ها هم بخشی از جنگل‌های هیرکانی شمال کشورند که قدمتشان به چهل میلیون سال می‌رسد. از در هتل که بیرون می‌زنی، کوه‌های پوشیده از درخت، پوشیده از درخت‌های رنگین پاییزی، جلوی رویت رخ می‌نماید. بازی رنگ‌ها در برگ درختان جنگلی هیچ‌گاه تکراری نمی‌شود و هوای پاکی که در آلودگی همیشگی تهران از آن محروم مانده‌ایم را با لذت می‌دهیم توی ریه‌ها.باید کمی استراحت کرد. یک ساعت دیگر وقت رفتن به جشنواره اقوام است.ساعت سه و نیم ظهر سوار اتوبوس شده، به جشنواره اقوام می‌رویم. محل جشنواره در خارج از شهر است و نزدیکی فرودگاه گرگان. یک زمین خاکی بزرگ که تبدیل به پارکینگ خودرو شده، در ورودی است. با برپا کردن داربست، چند غرفه در فضای باز ایجاد کرده‌اند که بیشترشان خوراکی و سوغات شهرها را می‌فروشند.غرفه خوزستان اما صفای دیگری دارد. شیخ در وسط غرفه نشسته و شمشیر عرب جلوی پایش. مردهایی که دشداشه‌های سفید عربی پوشیده‌اند، قهوه عرب، شیرپسته و چای دم‌کرده و این نوشیدنی‌های سنتی را به رایگان در بین مهمانان پخش می‌کنند. غرفه‌های دیگر اما از خدمات رایگان خبری نیست. کباب دهشاهی تهران، گز اصفهان، شیره انگور، خرما؛ در این غرفه‌ها فروخته می‌شود.البته بساط آواز و دهل و رقص‌های محلی هم داغ است. مردانی که لباس ترکمنی، ترکی و اقوام دیگر را بر تن کرده‌اند و در میان جمعیت می‌رقصند و خنده‌ای که بر لبان بازدیدکنندگان می‌نشیند. رویداد اقوام طرف توجه مردم گرگان و شهرهای اطراف واقع شده و هیجانی به مردم و شهر بخشیده است.یک سوله سرپوشیده هم در نمایشگاه به صنایع دستی شهرها و استان‌های کشور اختصاص یافته. البته از تاجیکستان و گرجستان و ازبکستان هم نمایندگانی غرفه دارند.در غرفه ازبکستان، کودک و مادر و پدری لباس سنتی کشورشان را پوشیده‌اند و دختربچه‌شان با روی شادمانش توجه مردم را به خود جلب کرده و هر کس می‌ایستد و ابراز محبتی می‌کند، اما کسی چیزی نمی‌خرد. قیمت‌ها با جیب‌های مردم سازگار نیست و در این دوران افول معیشت، صنایع دستی هم کالای لوکسی شده برای خودش.در یکی از غرفه‌ها، پیرمردی خوش‌پوش روی برگ‌های درختان نقاشی‌های مینیاتوری و زیبایی را کشیده و هر یک سرشار از جزئیات و نشان دقت و ظرافت نگارنده. می‌گوید فقط خودش در ایران این هنر را دارد و سعی کرده به دیگران هم آموزش دهد، اما هیچ‌کس طاقت و حوصله این کار زمان‌بر و پرظرافت را ندارد. قاب‌هایش انصافاً زیبا هستند و راوی گوشه‌ای از هنر و تاریخ ایران و البته قیمت‌ها هم میلیونی است و دور از توان خرید عموم مردم.غرفه‌ای از نمایشگاه صنایع دستی جشنواره هم مربوط به اداره میراث استان گلستان است که آجر قدیمی در ورودی‌اش گذاشته‌اند و می‌گویند تکه‌ای است از دیوار تاریخی گرگان؛ دیواری به درازای دویست کیلومتر و به بلندای شش تا هشت متر که از گمیشان شروع شده و تا کوه‌های گلی‌داغ در شمال شرق کلاله ادامه می‌یابد.باستان‌شناسی که در کاوش‌های دیوار مشارکت داشته، از اهمیت این دیوار باستانی می‌گوید و از اینکه ساسانیان آن را برای محافظت در مقابل اقوام مهاجم شمالی پایه گذارده‌اند. اکنون بیشترین دیوار، بیشتر بخش‌های این دیوارها، از بین رفته و یا کاوش نشده تا از زیر خاک بیرون کشیده شود و تداوم کاوش‌ها هم در گرو تأمین بودجه است و دست وزارت میراث کوتاه و اعتبارات محدود.سالن انتهایی جشنواره اقوام هم صندلی چیده‌اند و مقام‌های ملی و استانی حضور دارند. صالحی امیری، وزیر میراث فرهنگی، چند کلمه‌ای با مردم از پشت میکروفون حرف می‌زند که کشور شرایط سخت است و معیشت مردم با مشکل روبه‌روست و مسئولان می‌دانند و عاملش تحریم‌هاست و فلان کشورهای خارجی و البته مردم و دولت ایستادند.و از همین سیاق سخنان، چند اجرای موسیقایی و ساز و آواز هم برگزار می‌شود که بیشتر با تشویق و همراهی مردم مواجه می‌شود.تقریباً تا ساعت نه شب در همین محوطه‌ها گشته و از تمام غرفه‌ها بازدید می‌کنیم؛ از پیرزنی که رسیدگی می‌کند تا ریسندگی می‌کند، تا چرم‌های دست‌دوزی که مشتریان خودشان را دارند. از چاقوی زنجان تا ظروف سرامیکی و دم‌کن برنج دست‌دوز و سوزن‌دوزی در بخش صنایع دستی فروخته می‌شود.سوغات‌فروش‌ها و خوراک‌فروش‌ها اما فروششان از همه بیشتر است. تو گویی جیب مردم با خرید خوراکی هماهنگ‌تر است تا با خرید صنایع دستی چند میلیونی. خلاصه که اولویت شادمانی و در شکم است.به هتل برمی‌گردیم؛ اندک غذایی و بعد خواب تا برای ادامه ماجراجویی خود در گرگان مهیا شویم.سر صبح، ساعت حدود هفت است که همراه احسان، دوست و همکار قدیمی، صبحانه‌ای می‌زنیم و می‌نشینیم در تراس هتل و نوشیدن قهوه‌ای که سر و صدایی از آن سوی خیابان بلند می‌شود.یکی از خانم‌های خبرنگار آمده است پله‌هایی که از جنگل ناهارخوران بالا می‌رود عبور کند که همان‌جا روی پله‌های سنگی افتاده و دستش شکسته و کتفش در رفته. آمبولانس می‌آید و با کمک مأموران اورژانس روی صندلی می‌گذاریمش و هر یک یک سوی صندلی را گرفته و می‌گذاریمش داخل آمبولانس.همین وقایع یک ساعتی آغاز گشت‌وگذار روزانه را عقب می‌اندازد و البته خاطرها را مکدر می‌کند از بابت سلامتی دوست و همکار.من قرار بود به جنگل النگ‌دره برویم که به علت کمی وقت لغو می‌شود و به جایش راهی بافت تاریخی گرگان می‌شویم.جالب است بدانید که بافت تاریخی گرگان اولین بافت تاریخی ثبت ملی‌شده کشور است و در حوالی سال‌های هزار و سیصد و ده و یازده به ثبت رسیده. از میان بازار می‌گذریم و در مسجد جامع شهر نظاره‌گر مناره بلند و آجری مسجد می‌شویم که از دوران سلجوقی به یادگار مانده است.در بخشی از دیوارهای مسجد هم وقف‌نامه‌هایی کار شده که حکایت از ارتباط قدرتمند مذهب و باور قلبی پیشینیان به این مقوله داشته است.بازار سنتی گرگان سرپوشیده نیست و با میوه‌فروش‌ها و ماهی‌فروش‌ها و دو سویش، خاطره بازار رشت را در ذهنم زنده می‌کنند. چند تکیه تاریخی که قدمت یکی به دوره قاجار می‌رسد هم در بازار هست.در بافت تاریخی پیش می‌رویم که نمای عمارت قاجاری رخ می‌نماید؛ با شکوه ایستاده در برابر گذار تاریخ، بی‌آنکه خمی از گذر ایام به ابرو آورده باشد. اینجا حالا تبدیل به اداره میراث فرهنگی گرگان شده و چه خوش‌سعادتند کارمندانی که در این خانه قدیمی که از هر گوشه‌اش می‌توان نظاره‌گر هنر گچ‌بری، چوب‌بری و غیره بود، کار می‌کنند.ساختمان و محوطه کنونی اداره میراث گرگان از دو بخش تشکیل شده. بخش اول مربوط به خانه تاریخی خانواده شیرنگی است که مربوط به اواخر دوره قاجار است. این خانه واقع شده در محله نعل‌بندان گرگان، دو طبقه بوده و در هر طبقه دو اتاق دارد. کف اتاق طبقه دوم با چوب نرات فرض شده. دیوارها با آجر و خشت خام بنا شده‌اند و نمای زیبای داخلی آنها با گچ‌بری‌های برجسته زیر سقف و سقف‌های سفال‌پوش کامل می‌شود.بخش دوم و پشتی اداره، در سال گذشته و در سال‌های هزار و سیصد و هفت به بعد مدرسه دخترانه تقوی بوده. قبل‌تر و در اواخر قاجار و اوایل پهلوی نیز کاربری مسکونی داشته است. در دهه هشتاد، با تملک بنا از سوی وزارت میراث فرهنگی، تبدیل به محل استقرار رئیس اداره کل میراث می‌شود. دفتر کاری از جنس تاریخ با نمایی از آجر و چوب.مدرسه تقوی حوضی دارد که مسیرهای باریکی آب را به درون آن می‌آورده است. در گذشته، مردمان گرگان برای تأمین آب شست‌وشو از شیب شهر سود جسته و با ایجاد جویی باریک، آب را از روستای زیارت به بافت قدیمی گرگان آورده بودند؛ آبی که از خانه‌ای وارد خانه دیگر می‌شده، البته که صرفاً در روزها و ساعت‌های خاصی جریان داشته است. کاربرد آن هم برای آشامیدن نبوده و برای شست‌وشو از آن بهره می‌گرفتند.زیرزمین‌مانندی هم در بخش پایین ساختمان است که به آن سردابه می‌گفتند و حکم یخچال‌های قدیم را داشته. به‌جز پله‌ها و دهانه اصلی ورودی، سوراخ‌هایی هم برای برقراری جریان هوا در سردابه بوده که هنوز هم قابل مشاهده است. سوراخ کوچک را موش‌رو و بزرگ‌تر را گربه‌رو و بزرگ‌ترین را شغال‌رو می‌گویند.چند دقیقه‌ای هم در دفتر مدیرکل میراث گرگان، آقای فعالی، مهمان می‌شویم. پله‌های چوبی را بالا رفته، در اتاق نه‌چندان بزرگ مدیرکل، بیست تا خبرنگار خودمان را جا می‌کنیم. خیالمان را از دوست حادثه‌دیده‌مان راحت می‌کند و از رسیدگی‌های بیمارستان به وضعیت او می‌گوید و قول می‌دهد که همان روز جراحی شده و به مشکل درمانی‌اش به شکل مطلوب رسیدگی شود.بعد هم که از این در می‌آید که ما خبرنگاران را دوست داریم و ارادت داریم و از این دست تعارفات جاری و ما هم تشکری و سپاسی و خداحافظ شما.در ادامه مسیر در بافت، خانه تاریخی را می‌بینم که تبدیل به بوم‌گردی شده و بسیار زیباست و دل آرام می‌کند؛ به یاد خاطره‌های دور. اما حیف که اجاره هر شب اتاقش به قدر نصف حقوق یک کارمند خبرنگار است و اقامت در آن برای بیشتر مردم کشور رویاست و، نخواستی، مقدور.کمی جلوتر، بنای مخروطی و آجری امامزاده اسحاق بن موسی بن جعفر، ملقب به امامزاده نور، پیش چشم ظاهر می‌شود؛ بنایی مربوط به قرن شش هجری و به شکل یک دوازده‌ضلعی.وجه تسمیه نام امامزاده نور هم این بوده که اهالی قدیم اعتقاد داشتند از حرم این امامزاده نوری ساطع می‌شده و عقیده بر این بوده که این نور ناشی از دیدار امام رضا با برادرش است.محراب امامزاده تزئینات ریزه‌کاری‌شده گچ و گچ‌بری فاخری دارد که قدمتشان به قرن شش هجری قمری می‌رسد. در پشت امامزاده و در قسمت بیرونی هم می‌توان پتکانه‌کاری‌های زیبایی را دید که نوعی مقرنس‌کاری است که با آجر کار شده و راوی هنر ایران پس از ورود اسلام.کمی جلوتر، در میدان سرچشمه، یک چنار قدیمی وسط میدانگاه نظرم را جلب می‌کند. از راهنمایان در خصوص آن می‌پرسم. می‌گوید این تنها چنار سرچشمه نبوده است. آن سوی میدان هم چند چنار وقفی کهن‌تر و با تنه وسیع‌تر بوده‌اند که دو مغازه کوچک در تنه آنها بوده، اما سوخته‌اند و بعد، درست در جای چنارها، دو مغازه ساخته‌اند و به مالکان داده‌اند و هم‌اکنون هم دو مغازه در آنها فعال‌اند؛ یکی جوشکاری و دیگری کافه‌ای.وارد خیابان اصلی می‌شویم و نمای مجموعه ورزشی که دو میل باستانی بزرگ تزئینی، در ابعاد دوتای قد آدم، روبه‌رویش گذاشته‌اند، نظرم را جلب می‌کند؛ نشانی از خوش‌سلیقگی سازنده که هماهنگی با بافت تاریخی را از نظر دور نداشته.در کوچه روبه‌رو هم چناری سه‌تکه را می‌بینم که تنه‌اش آن‌قدر بزرگ است که سه مرد باید دستان خود را به هم وصل کنند تا دستشان از دو سو به هم برسد. تنه درخت از وسط دیوار خانه‌ای رد شده و حالا شده بخشی از دیوار خانه. همزیستی انسان و محیط‌زیست در بافت قدیمی هم برای خودش داستانی دارد.در آخر گشت‌وگذار در بافت گرگان، از مزار استاد محمدرضا لطفی هم بازدید می‌کنیم و چندتایی از بچه‌ها به یادش آواز «ای ایران، ای سرای امید» را زیر لب نجوا می‌کنند. راهنمای گردشگری برایمان از جایگاه فاخر او به عنوان آهنگساز می‌گوید، از تار و سه‌تار و کمانچه‌نوازی‌اش و از همکاری‌هایش با تاج اصفهانی، بنان و شجریان.سوار اتوبوس شده و راهی ایستگاه پایانی سفرمان می‌شویم؛ یک باشگاه اسب‌سواری که در سه کیلومتری جاده هاشم‌آباد واقع شده است. عشق به اسب و اسب‌سواری و صدای تماشای مسابقه‌های آن در استان گلستان جاری است و خیلی‌ها نبضشان با اسبشان می‌زند. مرد و اسب در این خطه در کنار یکدیگر معنا می‌یابند؛ آن‌طور که قدیم‌ترها گفته‌اند: مردی و اسبی.اول اسبی سفید با چشمان رنگی و مژه‌های روشن را پیش رویمان می‌آورند. اسم اسب سناتور است و چند بار برنده مسابقات پرش شده است. اسب سناتور از نژاد آخال‌تکه ترکمن است و یکی از گران‌ترین اسب‌های ایران شمرده می‌شود و صحبت از قیمت چند میلیاردی آن است.با تمام ابهت و درشتی و عضلات تراش‌خورده، آرام است و نگاهی پخته دارد به نجابت و اما در عین قدرت.بعد هم اسب قهوه‌ای و درشت‌هیکلی را می‌آورند که نابالغ است و بازیگوش. روی پاها می‌ایستد و قدرت‌نمایی می‌کند؛ نه‌چندان حرف‌شنو از مربی و متمرد می‌نماید. نامش تایلر است و چند مقام هم دارد و طرفدارانی. اسبی با نژاد هلندی.آخرین اسب اما خیلی کوچک است. رنگش به خاکستری می‌زند و چندتایی از بچه‌ها می‌پرسند که این اسب است یا قاطر، به شوخی‌ها. مربی توضیح می‌دهد که اسبچه خزری است و بومی همین منطقه. برای آموزش اسب‌سواری به کودکان از آن استفاده می‌شود. آرام و حرف‌شنو، شکم برآمده‌ای دارد و نگاهی نجیب.مربی در میدان مسابقه، که البته به غایت بزرگ‌تر از آن چیزی است که تصور می‌کردم، با یکی از اسب‌ها سواری می‌کند و چه شکوهی دارد این سواری؛ آن هم توسط مربی که خودش و اسبش چندین مقام کشوری دارند. اسب در مشتش است و گام‌های حیوان و دست‌های راکب با هم به قدری هماهنگند که گویی آنچه می‌بینیم موسیقی است که با دقت نوشته شده و با ظرافتی شاعرانه به اجرا درآمده است.مدیر مجموعه هم برایمان از این می‌گوید که در این محل هم مسابقه برگزار می‌شود، هم آموزش می‌دهند و هم تولید اسب با اصلاح ژنی، با اصول علمی و روز دنیا دنبال می‌شود.دیگر وقت وداع است. زودتر باید راهی شویم. بچه‌های روابط عمومی عجله دارند که زودتر ما را در فرودگاه راهی کنند و به استقبال سفیر ازبکستان بروند که عن‌قریب می‌رسد.در هواپیما، در حالی که از ارتفاع به شهر گرگان نگاه می‌کنم، حس می‌کنم که گوشه‌ای از وجودم در این سرزمین، طبیعت و تاریخ، در این خاک، اسب و ورزش و هنر جا مانده است.زیر لب با خودم می‌گویم: به گرگان بازمی‌گردم. هنوز کارم با این زمین تمام نشده و نادیده‌ها و نانوشته‌های زیادی از آن دارم.روایت سفری از نادر نینوایی.نادر نینوایینادر نینواییSat, 24 Oct 2026 19:56:45 +0330https://virgool.ir/@nader_neinavaie/شبی-با-تئاتر-ارکسترال-آرشیادداشتی-از-نادر-نینوایی-e5evuvtmkkkdنمایی از حمید صفت، بازیگر نقش افراسیاب،نادر نینوایی-محل برگزاری تئاتر موزیکال آرش، سالن تئاتر هتل اسپیناس پالاس است. هتل اسپیناس هتلی است که بر بلندای کوه‌های منطقه سعادت‌آباد تهران بنا شده است. ساختمان بلندی که برای نمایش تئاتر در کنارش ساخته‌اند، نمادی است از تهران مدرن امروز شاید.مسیر شیب‌داری را در کنار ساختمان دنبال می‌کنم تا به در ورودی برسم. متصدی که دختر جوانی است، بلیت را چک کرده و می‌گذارد وارد شوم. دو ساعتی زودتر آمده‌ام و چندنفری بیشتر در سالن انتظار نیستند. کنار دیوارهای ورودی، تصاویری از ماکت‌ها و لیوان‌های فانتزی مزین به تصویر شخصیت‌های نمایش آرش را به دیوار چسبانده‌اند و به شکل اینترنتی می‌فروشند. چه رویه نیکی! چه خوب است که ما هم در ایران صنایع فرهنگی را اندک‌اندک درک کرده و دست‌کم تلاشی برای بهره‌مندی از آن کنیم.در هالیوود سال‌هاست که نمایش فیلم و انیمیشن با محصولات جانبی‌شان گره خورده است. عروسک‌های شخصیت‌های انیمیشن‌ها و فیلم‌های هالیوودی، حتی در مواردی پیش از ساخت فیلم انیمیشن، ساخته شده و به فروش می‌رسند. ما در این گوشه دنیا اما از درآمدزایی از طریق صنایع فرهنگی بی‌بهره بوده‌ایم.یک ساعتی که می‌گذرد، جمعیت در سالن زیاد می‌شود و بازار عکس‌گرفتن با عروسک‌ها و تزیینات سالن گرم. وارد سالن اصلی می‌شوم؛ بلیت یکی از صندلی‌های طبقه همکف را دارم که اتفاقاً نزدیک به جایگاه وی‌آی‌پی است. خوشحالم از این‌که نمایش را این‌قدر از نزدیک می‌بینم.پیش از شروع نمایش، روی مانیتور نوشته‌ای می‌آید با این مضمون که جهت اطلاع آن‌هایی که حساس هستند، دو هنرپیشه‌ای که در جریان نمایش همدیگر را در آغوش می‌کشند غریبه نبوده و سال‌هاست که زن و شوهرند؛ و خنده حضار. شروع نمایش با یکی از موسیقی‌های کی‌پاپ است؛ نفوذ فرهنگ کره در دل اساطیر ایرانی و دو کودکی که پیش‌زمینه روایی داستان را می‌چینند. فرم نمایش بر اساس اسطوره و حماسه شکل گرفته و روایتگر داستان آرش است.امکانات سالن کامل است و یک سر و گردن بالاتر از دیگر صحنه‌های تئاتری کشور. پشت صحنه اصلی، نمایشگری است که تا سقف امتداد دارد و در دو گوشه نیز نمایشگرهایی به همین بزرگی تعبیه شده‌اند. در نتیجه حاضران تصاویر ۳۶۰ درجه‌ای را در سالن می‌بینند. درختی غول‌آسا نیز جزو تزیینات صحنه است و بخشی از ماجرا را شکل می‌دهد. چراغ‌های ویژه، نورپردازی دقیق و ترکیب تصاویر مانیتورها با شبیه‌سازی ریزش برف از سقف، ترکیب بندی صجنه را کامل می‌کند. سربازان تورانی چوبدستی‌هایی با سرهای اسکلت مانند به دست گرفته‌اند. جالب آنکه در چشم‌های جمجمه‌های روی عصاها هم نوری افروخته شده است و خلاصه، تا این حد توجه به جزئیات.در میان بازیگران، بازی مهدی پاکدل در نقش پهلوان ایرانی، علی شادمان در نقش آرش و طناز طباطبایی در نقش سایه‌ای که بر آرش ظاهر می‌شود، بیشتر از بقیه جذبم می‌کند.اکشن نمایش‌ را تا نهایت ممکن بالا برده‌اند و بازار پشتک زدن و نمایش عضلات سربازان را داغ کرده‌اند؛ هر ترفندی برای جذاب‌ترشدن اجرا و جذب هرچه بیشتر مخاطب به کار گرفته شده است. تلاش زیادی شده که نسخه‌ای عامه‌پسند از نمایش ارائه دهند و آن را امروزی‌تر کنند. اما چه حیف که با رفتن به این سمت، پرداختن به حرکات هنری و کنش‌هایی که مفاهیمی را در بستر اجرا منتقل می‌کنند، کمتر می‌شود. در واقع، از ارزش هنری اجرا کاسته شده و بر هیجان، اکشن و عامه‌پسندکردن آن افزوده شده است؛ بگذریم.بازی رنگ با لباس بازیگران و نوری که به‌موقع و با دقت روی افراد می‌افتد. چه پرسپکتیوی می‌سازد دوری و نزدیکی صحنه، هنرپیشه‌ها و ترکیب میزانسن با تصویر نمایشگرها؛ گویی تصاویر تا بی‌نهایت ادامه پیدا می‌کنند.در هر فراز و فرودی، آهنگی هم اجرا می‌شود. چه خوش‌آواز است دختر خواننده‌ای که در فضای پایین صحنه نشسته و گاهی می‌ایستد و قطعه‌ای می‌خواند؛سوزی دارد آوازش که در کلام نگنجد.رنگ‌های جاندار، موشن‌گرافیک قوی، تصاویری که از مانیتورها پخش می‌شود و شور و شوق و عجله بازیگران در دویدن و اجرای نقش، ترکیبی خلق کرده که شبیه فیلم هوگوی مارتین اسکورسیزی است؛ رنگی، جاندار و پرهیاهو.پس از کش و قوس‌های فراوان و آب‌وتاب نمایشنامه با روایت‌های جانبی و اصلی، سرانجام آرش بر فراز دماوند زانو بر زمین می‌کوبد، تیر را در چله کمان کشیده و رها می‌کند.تیر و جان آرش یکی می‌شوند. تیری که می‌رود و در نزدیکی رود جیحون به تنه درختی می‌نشیند؛ خاکی که با این ازخودگذشتگی به باد نمی‌رود و مرزی که پاس داشته می‌شود..در پایان نمایش بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، که در سالن حضور دارد تصمیم می‌گیرد چند کلمه‌ای با مردم حرف بزند که البته با واکنش مناسبی از سوی حضار روبه‌رو نمی‌شود. بعد هم مردم بازیگران را تشویق می‌کنند و سرانجام پرده نمایش فرو می افتد.نادر نینوایینادر نینواییMon, 12 Oct 2026 11:48:55 +0330https://virgool.ir/@nader_neinavaie/شبی-که-موتزارت-با-من-حرف-زد-روایتی-از-اجرای-ارکستر-سمفونیک-تهران-tl2ezvvmmqfsنادر نینوایی-پنجاه دقیقه به آغاز اجرای ارکستر سمفونیک تهران مانده و دم در تالار وحدت به انتظار نشسته‌ام که درها را باز کنند. جمعیتی بیست تا سی‌نفری پراکنده دم در ایستاده‌اند؛ بیشترشان دختران جوان و تک‌وتوکی پسرها. امشب قرار است قطعه‌هایی از موتزارت اجرا شود و اسم اجرا «فیگارو» است.ارکستر سمفونیک تهران - تالار وحدتتالار وحدت در مرکز تهران و در وسط فضای سبزی واقع شده. سمت چپش معاونت امور هنری ارشاد است و روبه‌رویش تالارهای حافظ و فردوسی؛ جزیره‌ای فرهنگی در قلب تهران.وارد تالار می‌شوم و دیدن هم‌دانشگاهی قدیمی که حالا مدیر روابط عمومی بنیاد رودکی شده و سلام و علیک گرمی و مرور خاطراتی. جماعت حاضر در سرسرای ورودی تالار به وضوح، به لحاظ اقتصادی، چند پله‌ای بالاتر از عموم مردم‌اند و خوشحال می‌شوم که کتم را پوشیدم تا وصله ناجور نشوم وسط این جماعت.مرز ورودی را که رد می‌کنی و وارد تالار وحدت می‌شوی، تفاوت‌ها و فاصله طبقاتی خودش را نشان می‌دهد. جالب آنکه ورودی‌های سالن هم همین مرزبندی را دارند و هر کس با توجه به میزان پولی که برای خرید بلیت داده، از ورودی یک تا چهار وارد یک در می‌شود.به جمعیت می‌نگرم. برخی گروه‌گروه‌اند، چهار یا پنج نفره یا حتی دو نفره و برخی تکی آمده‌اند به تماشای ارکستر سمفونیک؛ آنچه که شاید بیش از نیمی از مردم کشور حتی اسمش هم به گوششان نخورده باشد. انتظاری توأم با هیجان برای باز شدن درهای سالن و شوق نواختن‌ها.حس می‌کنم. وارد دنیایی شده‌ام که با آن غریبه‌ام؛ هرچند به عنوان یک هنرمند و نویسنده جزئی از آن به حساب می‌آیم؛ پارادوکس غریبی است.به جایگاه ویژه می‌روم؛ یک ردیف بالاتر از صندلی‌هایی که جلوی سن ردیف شده‌اند و درست روبه‌روی سن می‌نشینم. یک پیانو سمت راست سن جانمایی شده و صندلی‌های نوازندگان در چند ردیف روبه‌روی هم نشانده شده‌اند. صحنه خالی و تاریک است، اما در میان همهمه حضار می‌توان شوق پنهان تماشاگران برای شروع اجرا را حس کرد.نوازندگان به صحنه می‌آیند؛ یک‌دست مشکی‌پوش، زن و مرد، ویولن، ویولنسل، کلارینت و دیگر سازها. سازها را گرم می‌کنند و صدای همهمه حضار می‌خوابد و بعد آمدن رهبر ارکستر، حیدریان، و تشویق مجدد حضار.به خودم می‌گویم دنیا این را به من بدهکار بود؛ این دیدن یک ارکستر سمفونیک را.موسیقی بی‌کلام است، اما انگار با آدمی حرف می‌زند. فراز و فرودش، بالا و پایین رفتن‌های گاه شتابان و گاه آهسته...رهبر ارکستر اتمام آهنگ نخست را اعلام می‌کند و توقفی و رفتن برخی نوازندگان از صحنه و مهیا شدن پیانو و آوردنش به وسط سن، آمدن چند نوازنده دیگر و روشن شدن دوباره سن؛ صحنه‌ی اجرا دوباره جان می‌گیرد.نوازنده پیانو؛ دختر نوجوانی است که با تشویق حضار در جایش می‌نشیند و شروع قطعه دوم که حس آرامش زندگی را القا می‌کند و به مرور اوج می‌گیرد؛ چون کودکی آرام که به نوجوانی و دوره پرشتابش می‌رسد و باز آرام شدن موسیقی به یاد ایام میانسالی. شاید روایتی از زیست آدمی برای من دارد این اجرا و این فراز و فرودهای آهنگین.ارکستر سمفونیک تهران/ اجرای فیگاروویولن‌ها می‌ایستند و پیانو می‌نوازد و بعد برعکس و بالا و پایین رفتن توأمان دست‌های ویولنیست‌ها؛ همین هم انگار یک جور نمایشی است، یک مفهومی را می‌خواهد منتقل بکند. مگر می‌شود با موسیقی و اجرا این همه حرف زد، آن هم بی‌آنکه کلامی گفته باشی؟نوجوان پیانیست کمی بازیگوشی در اجرایش دارد و با هر کلاویه‌ای که می‌فشارد، کش‌وقوسی به تمام بدنش می‌آورد که انگار با همه وجود می‌زند. نمود نوجوانی‌اش را می‌توان در اجرایش به وضوح دید و میل به دیده شدن و از این دست عوالم. شاید هم این انعطاف و بازی بدن برای پوشش پیانوی به این بزرگی لازم باشد.ندای حزن‌انگیز سازها در سقف بلند تالار وحدت می‌پیچد و شنوندگان را در جایشان میخکوب می‌کند. دمی دیگر این بار آهنگ شتاب می‌گیرد و شادی می‌آورد و بعد اسرارآمیز می‌شود.رفت و برگشت نت‌ها روی جان آدمیان بازی غریبی است. اینجا زمان متوقف شده است و زندگی در ضرب نت‌ها معنا می‌یابد. پیر و جوان و میانسال ساز می‌زنند؛ گویی به زبانی سخن می‌گویند که همه‌شان می‌فهمندش و در خموشی آدم‌ها، نوای سازها چه گویاتر است و واقعی‌تر.موتزارت چه شیطنتی به خرج داده در نوشتن نت‌های پیانو و چه خوب که نوجوانی برای ما می‌نوازدش و چه سازگارند این دو.آن‌طور که حیدریان، رهبر ارکستر، می‌گوید نوازنده پیانو چهارده‌ساله است و از بوشهر آمده و او را از بین جمع کثیری که در مسابقه شرکت کرده بودند برگزیده‌اند و توانسته به خوبی از پس اجرای نوای سخت و دشوار نت‌های موتزارت برآید.و تشویق حضار برای دختر نوجوان و برای بوشهر، شاید که محروم است و این روزها زیر آتش جنگ.مرموزانه‌ترین آهنگ اجرا می‌شود؛ با ضربات سازی کوبه‌ای بین آن و لرزش‌های بی‌وقفه دستان نوازندگان ویولن و ویبره روی سیم‌های ویولنسل‌ها. و چه حیدریان خوب تکان‌های چوب و نشانه گرفتن‌هایش حس آهنگ را انتقال می‌دهد و چه انرژی‌ای دارد و انگار که چه لذتی می‌برد از اجرا.کت بلند و سر بی‌مو و شخصیت و ظاهر حیدریان انگار برای همین رهبری ارکستر ساخته شده و چه به او می‌آید. اگر امروز و فردا اتفاقی برایش افتاد، حتماً که از چشم بد من بوده!با اینکه شاید اجرای ارکستر سمفونیک از قطعات موتزارت فقط تکرار یک‌سری نت باشد، اما به نظرم هر اجرا امضای خودش را دارد و نسخه بی‌همتای خود است و بر جان و دل می‌نشیند.فراز و فرودهای موتزارت، آوای آغازین این اجرا را دوست دارم؛ مثل تولد است، مثل حس رویش گلی شاید و آرامشی دارد که در هیچ چیز مشابهش را نمی‌توان یافت. ورود به دنیایی دیگر است، از دریچه موسیقی.قطعه بعد را با کلارینت و فلوت آغاز می‌کنند و بعد باز ویولن‌ها به کار می‌افتند. سازی و نتی و دنیای درونی که روایت می‌شود با زبانی دیگر؛ با زبان دل، با زبان احساس و روح آدمی.اوج گرفتن‌های دنباله‌دار و زدن ویولونیست‌ها با بخش بالایی آرشه و فشاری که روی ساز می‌آورند، به فکرم می‌برد که چه می‌شود اگر رهبر ارکستر اسیر جنونی آنی شود و آن‌قدر ضرب اجرا را بالا ببرد و ادامه دهد تا تمام سیم‌های ویولن‌ها ببرد و هوش از سر آدمیان برود. چه فکر غریبی. بگذریم.و در آخر همه نوازنده‌ها تک‌تک، با اشاره دست رهبر ارکستر، بلند می‌شوند و با تشویق ممتد حضار روبه‌رو می‌شوند.آخر سر هم حیدریان این نکته را می‌گوید که مسعود کیمیایی و مهرانه مهین‌ترابی هم امشب در جمع حاضر بودند و گوش جان به موتزارت سپردند که تشویق می‌شوند و نیم‌رخ کیمیایی را که فیلمساز محبوبم است می‌بینم و همین اجرا تمام می‌شود.درست رو‌به‌روی خروجی تالار وحدت جوانکی احتمالا از اهالی جنوب کشور، یکی از کوچه‌بازاری‌ترین آهنگ‌ها را با آکاردئون می‌زند و خیلی‌ها از او رو می‌گردانند، برای من اما موسیقی در هر سطحش قابل احترام است و می‌توانم به اندازه یک اجرای دیگر نیز خیره این اجرا شوم. نویسنده: نادر نینوایینادر نینوایینادر نینواییWed, 16 Sep 2026 15:08:27 +0330https://virgool.ir/@nader_neinavaie/موزه-آبگینه-تهران-خانه-تاریخی-احمد-قوام-و-گنجینه-شیشه-و-سفال-ایران-ovmcjyt5vdkuنادر نینوایی-خانه قوام‌السلطنه که امروزه با نام «موزه آبگینه و سفالینه» شناخته می‌شود، بخشی از هویت تاریخی تهران به شمار می‌آید؛ بنایی که با ساختار معماری قاجاری خود، یکی از نمونه‌های شاخص میراث فرهنگی پایتخت محسوب می‌شود.در مسیر خیابان جمهوری و با ورود به خیابان تاریخی سی‌تیر، در سمت چپ خیابان بنایی با مساحت حدود ۷ هزار متر مربع دیده می‌شود. بر دیوارهای آجری ورودی عمارت، دو پنجره شیشه‌ای مدور نصب شده که درون آن‌ها اشیای سفالی قرار دارد. از این پنجره‌ها می‌توان نمایی از عمارت قاجاری را دید که در گذشته محل سکونت احمد قوام، سیاستمدار دوره‌های قاجار و پهلوی، بوده است.در مقابل عمارت، حوض بزرگی قرار دارد و انعکاس تصویر ساختمان در آب جلوه‌ای آرامش‌بخش ایجاد می‌کند. درها و پنجره‌های چوبی منبت‌کاری‌شده، پله‌های ورودی و تزیینات بنا از نمونه‌های شاخص هنر معماری دوره قاجار هستند.تاریخچه عمارتدر سال ۱۲۹۱ خورشیدی احمد قوام دستور ساخت این عمارت را در باغی قاجاری صادر کرد. خانه ده‌ضلعی با درها و پنجره‌های چوبی منبت‌کاری‌شده به‌دست استاد علی‌محمد معمارباشی ساخته شد و یکی از آثار شاخص تهران باقی مانده است.قوام حدود سی سال در این خانه زندگی کرد. از جمله رویدادهای سیاسی مهم دوران او، خروج نیروهای شوروی از ایران در سال ۱۳۲۵ است که در همین عمارت رخ داد.در سال ۱۳۳۲ این بنا در اختیار سفارت مصر قرار گرفت. پس از قطع روابط سیاسی دو کشور در دهه ۱۳۴۰، خانه مدتی خالی ماند و سپس سفارت افغانستان به‌عنوان حافظ منافع مصر از آن استفاده کرد. با ازسرگیری روابط در سال ۱۳۴۹، دوباره عنوان سفارت مصر بر سردر عمارت نصب شد، اما در اثر بی‌توجهی، بخش‌هایی از بنا آسیب دید.در سال ۱۳۵۱ بانک بازرگانی ایران عمارت را خرید و از آن به‌عنوان باشگاه کارکنان استفاده کرد. در اواخر دهه ۱۳۵۰، عمارت با هدف ایجاد موزه به وزارت فرهنگ و هنر واگذار و تبدیل به موزه آبگینه و سفالینه شد.ویژگی‌های معماریعمارت قوام بنایی ده‌ضلعی با زیربنای ۱۰۴۰ مترمربع است که تلفیقی از معماری ایرانی و اروپایی را به نمایش می‌گذارد. نمای بیرونی شامل ۵۱ طرح نقش‌برجسته آجری است که یادآور دوره سلجوقی است. ایوان و ستون‌های ورودی از شاخصه‌های معماری اواخر قاجار و پهلوی اول هستند.پله‌های چوبی پیچ‌خورده، گچ‌بری‌ها، آیینه‌کاری‌ها و پنجره‌های منبت‌کاری‌شده از اجزای اصلی طراحی داخلی این عمارت‌اند. بخشی از آیینه‌کاری‌های طبقه دوم در سال ۱۳۶۸ با مضامین مذهبی و انقلابی بازسازی شد. طراحی پلکان چوبی از معماری روسی قرن نوزدهم الهام گرفته، اما تزئینات آن ایرانی است.تغییر کاربری خانه قوام به موزه آبگینه و سفالینه با طراحی «هانس هولاین»، معمار اتریشی انجام شد. او با الهام از عناصر معماری ایرانی و بناهایی چون کاخ تچر و تخت‌جمشید، فضاهای داخلی و ویترین‌ها را طراحی کرد تا اصالت معماری بنا حفظ شود.آثار موزهدر موزه آبگینه بیش از دو هزار قطعه شیشه و سفال نگهداری می‌شود. این آثار در شش تالار به نمایش درآمده‌اند. در طبقه همکف تالارهای «سمعی و بصری»، «مینا» و «بلور» قرار دارند و آثار پیش از اسلام را دربرمی‌گیرند. در طبقه اول نیز تالارهای «صدف»، «زرین‌فام» و «لاجورد» آثار دوران اسلامی تا معاصر را نمایش می‌دهند.در تالار مینا قدیمی‌ترین آثار موزه دیده می‌شود که برخی به هزاره دوم پیش از میلاد بازمی‌گردند. تالار بلور به نمایش آثار شیشه‌ای اختصاص دارد و طراحی آن از ستون‌های تخت‌جمشید الهام گرفته شده است. تالار صدف شامل آثار دوران اسلامی است و در تالار زرین‌فام ظروف تزئینی و اشرافی به نمایش درآمده‌اند. تالار لاجورد نیز آثاری از دوره‌های تیموری، ایلخانی، صفوی و قاجار را در خود جای داده است.در بخش زیرزمین یا «حوض‌خانه»، گچ‌بری‌ها و کاشی‌کاری‌های اواخر قاجار حفظ شده و گالری موزه در این بخش قرار دارد.نادر نینوایینادر نینواییSun, 09 Nov 2025 18:29:18 +0330https://virgool.ir/@nader_neinavaie/خانه-جلال-آل-احمد-و-سیمین-دانشور-میراث-عاشقانه-ادبیات-ایران-در-تهران-hwcqmxoftlplنادر نینوایی – در گوشه‌ای از کوچه‌های تنگ و باریک خیابان دزاشیب تهران، در کوچه دانشور، کوچه بن‌بستی به نام «ارض» وجود دارد؛ نامی که جلال آل‌احمد خود بر آن نهاده است. در این کوچه، خانه‌ای قدیمی با دیوارهای آجری خودنمایی می‌کند؛ خانه‌ای که ذوق و سلیقه معمارش را به نمایش می‌گذارد و زمانی سرپناه دو چهره ماندگار ادبیات داستانی ایران، سیمین دانشور و جلال آل‌احمد بوده است.طرح اولیه ساخت این خانه را جلال آل‌احمد خود بر کاغذ آورده بود و بعدها در فرآیند ساخت نیز از کمک به استادکاران برای جابه‌جایی آجر و مصالح دریغ نکرد. در واقع، خشت‌به‌خشت این خانه آکنده از یادگارهای جلال و سیمین است.افزون بر این، این خانه نخستین محل تشکیل «کانون نویسندگان ایران» بوده و درهای آن همواره به روی روشنفکران و نویسندگان برجسته تاریخ معاصر کشور گشوده بوده است.جدا از تاریخ دل‌انگیز این خانه، معماری آن نیز بسیار چشم‌نواز است و نشانه‌هایی از ذوق هنری جلال و سیمین در جای‌جای آن دیده می‌شود. در این شماره «جهان صنعت»، شما را به سفری در دل این خانه تاریخی می‌بریم تا از خلال گفت‌وگو با مدیر موزه و یک کارشناس معماری، نگاهی ژرف‌تر به تاریخ و ساختار این بنای فرهنگی داشته باشیم.تاریخچه ساخت خانهخانه جلال آل‌احمد و سیمین دانشور به دنبال ازدواج این دو و با طراحی و نظارت مستقیم جلال ساخته شد.«رضا توسلی»، مدیر خانه‌موزه سیمین و جلال، درباره چگونگی آشنایی و ازدواج این زوج هنری و روند ساخت خانه می‌گوید: «آشنایی آن‌ها در سال ۱۳۲۷ اتفاق افتاد. به گفته خانم دانشور، در اتوبوس تهران به شیراز با هم آشنا شدند. روایت کامل‌تر را خانم دکتر شیخ، از آشنایان خانوادگی سیمین، نقل می‌کند. بر اساس گفته او، همسرش و سیمین در اتوبوس بودند که جلال نیز سوار همان اتوبوس شد. به پیشنهاد همسر دکتر شیخ، جلال و سیمین که هر دو علاقه‌مند به ادبیات بودند، کنار هم نشستند تا زمینه آشنایی‌شان فراهم شود.»توسلی ادامه می‌دهد: «این دو در سال ۱۳۲۹ ازدواج کردند. در سال ۱۳۳۱، خانم دانشور با دریافت بورسیه از دانشگاه استنفورد برای ادامه تحصیل در رشته زیبایی‌شناسی و تاریخ به آمریکا رفت. در همین زمان، به پیشنهاد نیما یوشیج و به دلیل نزدیکی زمین به خانه او، جلال قطعه زمینی را در دزاشیب انتخاب کرد. طرح اولیه خانه را خود جلال نوشت و برای دانشور به استنفورد فرستاد. پس از تأیید او، یکی از دوستانشان به نام معینی نقشه اجرایی را آماده کرد.»وی افزود: «جلال خود شخصاً در ساخت خانه مشارکت داشت و حتی شومینه را با دستان خود ساخت، چرا که در این زمینه تجربه داشت. وقتی سیمین از استنفورد بازگشت، خانه هنوز تکمیل نشده بود. آن‌ها چند ماهی در خانه‌ای اجاره‌ای نزدیک همان محل ساکن شدند و سرانجام در روز ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، یعنی روز کودتا، به خانه جدید اسباب‌کشی کردند. خانم دانشور می‌گوید ما آن‌قدر مشغول اسباب‌کشی بودیم که از وقوع کودتا باخبر نشدیم و فردای آن روز، عبدالله انوار تلفنی خبر را به ما داد و هر دو در خانه گریستیم. به این ترتیب، زندگی مشترک جلال و سیمین در این خانه آغاز شد.» پایه‌گذاری کانون نویسندگان در خانه سیمین و جلالخانه سیمین و جلال نخستین محل برگزاری جلسات کانون نویسندگان ایران بود و از همین‌رو اهمیت تاریخی ویژه‌ای دارد.توسلی می‌گوید: «خانه سیمین و جلال کانون تعاملات فرهنگی بود. نخستین جلسه کانون نویسندگان ایران در اردیبهشت ۱۳۴۷، یعنی یک سال پیش از درگذشت جلال، در همین خانه برگزار شد. پس از جلسه، ساواک دو نفر از حاضران، دکتر به‌آذین و دکتر براهنی، را بازداشت کرد. بعدها مشخص شد که ساواک در خانه شنود کار گذاشته بود، هرچند چگونگی آن مشخص نیست. نخستین دبیر کانون نیز خانم دانشور بود و ایده تشکیل کانون از جلال آل‌احمد سرچشمه گرفت.»او می‌افزاید: «این خانه پناهگاه اهل قلم و فرهنگ بود؛ جایی که روشنفکران از فشارهای سیاسی و اجتماعی به آن پناه می‌آوردند. جلال و سیمین به تسامح و سعه صدر شهره بودند؛ از صمد بهرنگی و غلامحسین ساعدی گرفته تا صادق چوبک، و از سوی دیگر آیت‌الله طالقانی و امام موسی صدر، همگی به این خانه رفت‌وآمد داشتند.»توسلی در ادامه درباره حفظ اشیای خانه می‌گوید: «خانه تنها سه سال پس از درگذشت خانم دانشور، در سال ۱۳۹۳ برای تبدیل به موزه خریداری شد. در این مدت، خواهر ایشان در آن زندگی می‌کرد و خوشبختانه به لطف ایشان، وسایل و یادگارهای فراوانی از جلال و سیمین باقی مانده است.»امضای جلال پای معماری خانهمعماری این خانه خاص و منحصربه‌فرد است؛ از حیاط پشتی با حوض و درخت اقاقیا گرفته تا نیم‌طبقه چوبی داخل ساختمان که به حیاط دید دارد و یادآور ساختار لنج‌های جنوبی است.توسلی می‌گوید: «این خانه یکی از بهترین نمونه‌های مرمت خانه‌های قدیمی در ایران است و استادان معماری، دانشجویان خود را برای مطالعات میدانی به اینجا می‌آورند.»مهدی درخواه، کارشناس معماری، نیز می‌گوید: «به نظر می‌رسد طراحی طاقچه‌ها و فضاهای خانه با الهام از خانه پدری جلال انجام شده است. حوض حیاط، با نگاهی به منظر و آرامش در طراحی لحاظ شده. خانه بین سال‌های ۱۳۳۰ تا ۱۳۳۲ ساخته شده و اتاق‌های کار جلال و سیمین بعد از ۱۳۳۷ اضافه شده‌اند. اتاق جلال بلندترین سقف را دارد و با پنجره‌هایی به حیاط باز می‌شود، نشانه‌ای از روحیه آزاد او. اتاق سیمین نیز در مرتفع‌ترین بخش خانه قرار دارد و همچون تاجی سیمین بر فراز خانه است.»او در ادامه می‌گوید: «نیم‌طبقه چوبی اتاق جلال، که مجسمه او نیز در آن قرار دارد، احتمالاً با الهام از لنج‌های جنوبی ساخته شده است. جلال در سفرهایش به جنوب این لنج‌ها را دیده و ایده آن را به خانه خود آورده است.»فراز و فرودهای فکری جلال آل‌احمدجلال از چهره‌هایی بود که تفکراتش در گذر زمان تغییر یافت. توسلی درباره این دگرگونی‌ها می‌گوید:«برخلاف تصور برخی، این تغییرات نشانه ضعف نیست، بلکه نشانه شهامت است. وقتی می‌فهمد تفکرش اشتباه بوده، شجاعانه اعتراف می‌کند و می‌کوشد جبران کند. مثلاً درباره عضویتش در حزب توده، خودش گفته وقتی دید نیروهای شوروی در تظاهرات علیه دولت ایران دخالت می‌کنند، از جمع جدا شد، گریست و از آن پس از حزب برید.»او ادامه می‌دهد: «سپس به حزب نیروی سوم خلیل ملکی پیوست که گرایش سوسیالیستی داشت اما حامی مصدق بود و در برابر حزب توده قرار داشت. بعدها، جلال به خدا ایمان آورد و به حقانیت اسلام باور داشت، هرچند هیچ‌گاه متشرع نبود.»توسلی در پایان می‌گوید: «برخی معتقدند سخت‌گیری‌های پدر روحانی‌اش سبب شد در جوانی به تفکرات چپ گرایش پیدا کند. اما او انسانی صادق و شجاع بود و هرگاه به خطای خود پی می‌برد، بی‌پروا اعتراف می‌کرد.»در نهایت باید گفت «خانه سیمین و جلال» نه تنها یادگار دو جواهر ادبی ایران است، بلکه آینه‌ای از تاریخ اندیشه، ادبیات و معماری معاصر ماست؛ خانه‌ای که بازدید از آن، تصویری روشن‌تر از زندگی و منش این دو چهره ماندگار به دست می‌دهد.(نویسنده: نادر نینوایی، منبع: روزنامه جهان صنعت)نادر نینوایینادر نینواییSun, 02 Nov 2025 18:16:36 +0330https://virgool.ir/@nader_neinavaie/خانه-و-موزه-مهدی-اخوان-ثالث-یادگار-شاعر-فردوسی-وار-در-قلب-تهران-sqz6qqreqxvsنادر نینوایی – استاد مهدی اخوان ثالث، با آن‌که جایگاهی درخشان در شعر و ادبیات معاصر ایران دارد و بسیاری او را «فردوسی زمانه ما» می‌دانند، انسانی ساده و بی‌تکلف بود. بهترین گواه این سادگی، خانه‌اش است؛ خانه‌ای با معماری معمولی و حیاطی کوچک که صندلی اخوان در کنار تراس آن قرار داشت و او از همان‌جا به تماشای درختان انگور باغچه‌اش می‌نشست.می‌گویند روزی یکی از دوستان حلقه مشهد به دیدار استاد آمد و او را دید که با پیراهنی مردانه و شلواری راه‌راه، آرام از تخت طبقه بالا برخاست و برای استقبال پایین آمد. دوستش با تعجب پرسید: «استاد، حالا چه وقت خواب است؟» و اخوان لبخند زد و گفت: «خواب فقرا روز است.»خانه تاریخی اخوان ثالث اگرچه امروز به موزه تبدیل شده، اما تخریب خانه مجاور و بی‌توجهی برخی مسئولان، ادامه حیات آن را به خطر انداخته است.به گفته مهدی درخواه، مدیر سابق خانه‌موزه اخوان ثالث، «با تخریب خانه مجاور، ترک‌های متعددی در ستون‌ها و چارچوب‌های این خانه ایجاد شده و بیم آن می‌رود که حتی با زلزله‌ای خفیف، این یادگار ارزشمند فروبریزد.»تاریخچه خانهخانه مهدی اخوان ثالث در کوچه خجسته، خیابان زرتشت غربی واقع شده و قدمت آن به دوران پهلوی اول بازمی‌گردد. هنگام بازدید اگر با درِ بسته روبه‌رو شدید، تصور نکنید که موزه تعطیل است؛ کافی است زنگ را بفشارید تا وارد خانه‌ای شوید که فضای باغچه، نمای آجری و مجسمه اخوان در گوشه حیاط، حال و هوایی شاعرانه به آن بخشیده است.به گفته درخواه، خانه در اوایل دهه ۱۳۴۰ ساخته شده و اخوان ثالث از سال ۱۳۵۷ تا زمان درگذشتش در سال ۱۳۶۹ در آن ساکن بوده است. خانه فاقد پی است و بر خاک منطقه بنا شده، اما ساختاری مقاوم دارد. مساحت زمین و بنا هر دو حدود ۱۴۰ متر مربع است.چیدمان و یادگارهاطبقه همکف خانه محل کار و دیدارهای دوستانه استاد بوده و طبقه بالا به خانواده اختصاص داشته است. بخاری، میز ناهارخوری و صندلی‌های موجود از زمان حیات او باقی مانده‌اند.دو مجسمه از اخوان در خانه وجود دارد: یکی از جنس فایبرگلس در حیاط و دیگری از جنس رزین به سبک هایپررئال در طبقه بالا. مدیر موزه اما معتقد است موزه‌ها باید به سردیس یا آثار تصویری محدود شوند و استفاده از مجسمه‌های هایپررئال چندان مرسوم نیست.فراز و نشیب‌های ثبت و مرمتاخوان ثالث در شهریور ۱۳۶۹ در بیمارستان مهر درگذشت. خانه‌اش در سال ۱۳۸۲ در فهرست آثار ملی ثبت و در سال ۱۳۸۵ توسط شهرداری خریداری شد. پس از چند سال بی‌توجهی، از سال ۱۳۹۰ طرح تبدیل خانه به موزه آغاز شد و در نهایت در سال ۱۳۹۸ به بهره‌برداری رسید. مرمت‌ها نیز بر اساس عکس‌ها و مستندات سال ۱۳۹۰ انجام شد تا چیدمان خانه به شکل اولیه بازگردد.خطر در کمین خانه شاعرمیل فزاینده به ساخت‌وساز در تهران، گریبان خانه اخوان را نیز گرفته است. تخریب خانه مجاور برای احداث ساختمانی پنج‌طبقه، موجب بروز ترک‌های متعدد در سقف و ستون‌های بنا شده است.درخواه می‌گوید: «در سال ۱۳۹۲ خانه هیچ ترک نداشت، اما اکنون درگاه‌ها و تیرهای سقف آسیب دیده‌اند و با کوچک‌ترین زمین‌لرزه ممکن است فرو بریزند.»به گفته او، شهرداری در سال ۱۴۰۰ پروانه ساخت خانه مجاور را صادر کرده و با وجود اعتراض‌ها، به دلیل خلأ قانونی نتوانسته آن را لغو کند. میراث فرهنگی نیز از ورود به موضوع خودداری کرده است.مدیر سابق موزه با گلایه می‌گوید: «اکنون فقط می‌توانیم دعا کنیم اتفاقی نیفتد. کاش میراث فرهنگی اجازه نمی‌داد کار به این مرحله برسد.»او در پایان می‌افزاید: «خانه اخوان ثالث یک موزه رویدادمحور است که بازدید از آن فرصتی برای آشنایی با شعر نو و اندیشه‌های استاد فراهم می‌کند. این بنا امانتی در دست ماست؛ باید آن را برای آیندگان حفظ کنیم.نادر نینوایینادر نینواییSat, 01 Nov 2025 20:11:31 +0330https://virgool.ir/@nader_neinavaie/خانه-نیما-یوشیج-کجاست-نگاهی-به-تاریخچه-مرمت-و-بازگشایی-خانه-شاعر-نوگرای-ایران-bhrzkfuadodfنادر نینوایی – در حوالی خیابان دزاشیب و در نزدیکی خانه‌ی جلال آل‌احمد و سیمین دانشور، خانه‌ی نیما یوشیج، پدر شعر نو فارسی، که به همت سازمان زیباسازی شهرداری تهران بازسازی شده، خودنمایی می‌کند.دیوارهای آجری بنا و حوض بزرگ و زیبایی که در میانه‌ی حیاط قرار دارد، روح شاعرانه‌ای را در ذهن بیننده بیدار می‌سازد. درخت پرگل خانه‌ی «پدر شعر نو» که سایه‌اش بر سطح آب حوض افتاده و گلبرگ‌هایش بر آن نشسته، آدمی را به سفری در دل اشعار نیما می‌برد؛ جایی که در «شاخ تلاجن» سایه‌ها رنگ سیاهی می‌گیرند و سایه‌ی درخت، چنان‌که نیما گفته بود، «اندوهی برای دل خستگان» فراهم می‌کند.از پنجره‌های خانه می‌توان منظره‌ی خیره‌کننده‌ی درخت و حوض را دید؛ درختی که از روزگار حیات نیما تاکنون پابرجا مانده و تماشایش تجربه‌ای از نگاه شاعر را برای بیننده زنده می‌کند.در این گزارش به خانه‌ی نیما یوشیج رفتیم تا با ثبت تصاویر و مرور تاریخچه‌ی ساخت و فراز و فرودهای این خانه، نشان دهیم چگونه این یادگار ماندگار از خطر تخریب نجات یافته است.بی‌تردید هر گوشه‌ی این خانه آکنده از حس ناب اشعار و نوع نگاه نیما به زندگی و رفاقتش با جلال آل‌احمد است؛ پیوندی که در بند بند آجرهای این بنای تاریخی نیز جاری است. فراز و نشیب‌های خانه‌ی نیماخانه‌ی نیما یوشیج در سال ۱۳۲۸ ساخته شد. گفته می‌شود نیما به دلیل نزدیکی خانه‌ی جلال آل‌احمد، این ملک را خریداری کرد و طراحی آن را نیز با الهام از خانه‌ی دوستش انجام داد.به نقل از شراگیم یوشیج، پسر نیما، هزینه‌ی ساخت خانه با وامی تأمین شد که همسر نیما، عالیه جهانگیر، از بانک ملی گرفته بود. نیما ده سال پایانی عمر خود را در همین خانه گذراند. روایت است که هنگام درگذشتش در سال ۱۳۳۸، همسرش جلال و سیمین را فراخواند تا بر بالین او حاضر شوند. عالیه جهانگیر نیز در سال ۱۳۴۳ در همین خانه چشم از جهان فروبست.پس از آن، شراگیم که تصمیم به مهاجرت داشت، در سال ۱۳۴۵ خانه و همه وسایل پدری را فروخت و از ایران رفت. آن زمان هنوز شعر نیما چندان شناخته‌شده نبود.خانه پس از آن چندین بار دست‌به‌دست شد و حتی مدتی به قلیان‌سرا تبدیل شد. در مقطعی نیز مالک تصمیم به تخریب بنا و ساخت برج گرفت، اما با پیگیری همسایگان و فعالان میراث فرهنگی، تخریب متوقف شد.در آبان ۱۳۹۶، با شکایت مالک و به بهانه‌ی «نبود اسناد مالکیت نیما»، خانه از فهرست آثار ملی خارج شد؛ اما پس از استعلام رسمی از سازمان اسناد و تأیید تعلق ملک به نیما، در بهمن همان سال دوباره در فهرست آثار ملی ثبت شد.در نهایت، شهرداری خانه را خرید و آن را به سازمان زیباسازی واگذار کرد تا عملیات مرمت آغاز شود. این سازمان با بازسازی دیوارهای تخریب‌شده، رنگ‌آمیزی فضای داخلی و بازآفرینی نمای بیرونی، بنای تاریخی را احیا کرد.گلایه از خالی بودن خانهبسیاری از بازدیدکنندگان با مقایسه‌ی خانه‌ی نیما و خانه‌ی جلال، از خالی بودن فضای داخلی گلایه دارند. با این حال، باید توجه داشت که در زمان فروش خانه، نیما هنوز به شهرت امروز نرسیده بود و پسرش نیز قصد مهاجرت داشت، بنابراین فروش وسایل در آن زمان امری طبیعی بود.اکنون خانه بازسازی شده اما هنوز به‌طور رسمی افتتاح نشده است. قرار است بر اساس عکس‌های قدیمی، وسایل مشابه وسایل اصلی خریداری و در خانه چیده شود. در حال حاضر، مجسمه‌هایی از نیما، جلال و سیمین در خانه قرار دارد و برخی از نامه‌های نیما نیز به نمایش درآمده است.معماری و ویژگی‌های بناخانه‌ی نیما در کوچه‌ای باریک و قدیمی در شمال تهران قرار دارد؛ کوچه‌ای که با هوای مطبوع و سربالایی‌های نوستالژیکش، یادآور تهران قدیم است.معماری خانه از الگوی متداول دوره‌ی پهلوی پیروی می‌کند. در ابتدا دیوارها سیمانی بودند که در مرمت اخیر به سبک آجری آن دوران بازسازی شده‌اند.خانه پنج اتاق دارد: چهار اتاق تو‌درتو و یک اتاق مستقل که گفته می‌شود محل کار نیما بوده است. ایوان ورودی با هشت ستون مدور بلند جلوه‌ای خاص به بنا داده است. زیربنای ساختمان ۱۶۰ متر و مساحت کل زمین ۶۸۰ متر مربع است. سقف شیروانی و حیاطی با درختی کهنسال دارد که برگ‌هایش بر سطح حوض می‌ریزد — درختی که گویند نیما در شعری نیز از آن یاد کرده است.در روزهای پس از نوروز ۱۴۰۱ مردم ماهی‌های عید خود را در حوض انداخته و گلدان‌هایی به خانه اهدا کرده‌اند تا فضای حیاط شاعرانه‌تر شود. در بخش پشتی خانه نیز دالانی باریک به آب‌انبار کوچکی منتهی می‌شود.در مجموع، معماری خانه‌ی نیما، همچون خود شاعر، ساده و بی‌تکلف است؛ اما روح انسان را سرشار از حس و حال شعر می‌کند.نادر نینوایینادر نینواییSat, 01 Nov 2025 19:57:18 +0330