https://virgool.ir/feed/@mynufa2026-11-11 23:39:45https://files.virgool.ir/upload/users/4307312/avatar/2Vt8DV.jpghttps://virgool.ir/@mynuhttps://virgool.ir/@mynu/چرا-آدم-های-خوب-از-داستان-های-ترسناک-لذت-می-برند-پشت-نقاب-هالووین-dkyoumoxrxh6هر سال با نزدیک شدن به هالووین، فضای مجازی پر می‌شود از پیشنهادهایی برای تماشای فیلم و سریال‌های ترسناک؛ از ژانرهای واقع‌گرا، خونین و روان‌پریشانه گرفته تا فانتزی‌های تاریک و کمدی‌های ترسناک.همیشه این پرسش برای من پیش می‌آید که چرا بعضی آدم‌ها از تماشا یا خواندن آثار ترسناک لذت می‌برند؟ آیا این یک جنون خودآزارانه نیست؟البته با یک جستجوی ساده در اینترنت متوجه می‌شوید که دلایل منطقی زیادی برای استقبال از این ژانر وجود دارد؛ از تجربه‌ی امن حس ترس در محیط خانه گرفته تا آمادگی ذهنی برای رویارویی با ترس‌های واقعی.اما از میان همه‌ی این‌ها، یکی از دلایل بیش از بقیه جلب توجه می‌کند: تجربه‌ی احساسات و ارضای امیالی که نمی‌توانند و نباید در واقعیت بروز یابند.این موضوع خیلی شبیه به جشن‌هایی است که در روز هالووین برگزار می‌شوند. روزی که می‌توانی هر کسی باشی؛ از یک مخلوق عجیب‌وغریب و غیرطبیعی گرفته تا یک قاتل روانی معروف. برای چند ساعت روی چهره‌ی آدمیزادی و واقعی خودت نقاب می‌گذاری و تبدیل به کسی می‌شوی که در حالت عادی اجازه‌ی بودنش را نداری. آخر شب هم که جادو تمام می‌شود، نقاب را برمی‌داری و با شکل و شمایل همیشگی به زندگی معمول بازمی‌گردی.دیدن فیلم و خواندن کتاب‌های ترسناک هم چیزی شبیه همین است؛ چند ساعتی اجازه داری از پوست خودت بیرون بیایی، در جلد شخصیت شرور و موجود تاریک فرو بروی و بعد به زندگی عادی برگردی.اما واقعاً وسوسه‌ی پرسیدن یک سوال به سراغتان نمی‌آید؟ این ما هستیم که چند ساعتی در قالب هیولا فرو می‌رویم، یا هیولای درون ماست که یک عمر در جلد آدمیزادِ خسته‌کننده‌ی معمولی زندگی می‌کند؟نگاهی به کهن‌الگوی سایه در روان‌شناسی یونگبه‌طور خلاصه کارل گوستاو یونگ، روان‌پزشک سوئیسی، معتقد بود که انسان از یک دوگانه‌ی شخصیتی ساخته شده است: نیمه‌ای آشکار که از آن با نام «خودآگاه» یاد می‌شود و نیمه‌ای پنهان به نام «ناخودآگاه».خودآگاه، تمام اعمالی است که به‌صورت ارادی انجام می‌دهیم؛ تصمیماتی که می‌گیریم، رفتارها و واکنش‌هایی که نشان می‌دهیم و حتی نقش‌هایی که آگاهانه بازی می‌کنیم و نقاب‌هایی که به چهره می‌زنیم. خودآگاه آن چیزی است که تصمیم گرفته‌ایم باشیم.در مقابل، ناخودآگاه تمام چیزهایی است که پس زده‌ایم، پنهان کرده‌ایم و نخواسته‌ایم در معرض دید دیگران قرار دهیم؛ تمام آن‌چه که نمی‌خواهیم باشیم یا با آن شناخته شویم. این بخش پنهان، «سایه» نامیده می‌شود و به‌طور کلی شامل موارد زیر است:خاطرات ناخوشایند و آزاردهنده‌ای که دوست نداریم یادآوری‌شان کنیم.غم‌ها و اندوه‌های عمیقی که نتوانسته‌ایم از آن‌ها عبور کنیم.خشم‌هایی که نخواسته‌ایم بروز دهیم یا اجازه‌ی ابرازشان را نداشته‌ایم.آسیب‌های عمیق دوران کودکی که هنوز با آن‌ها کنار نیامده‌ایم.خواسته‌ها و آرزوهایی که به دلایل مختلف باعث شرم ما می‌شدند.بخش‌هایی از توانایی‌ها یا ویژگی‌هایی که از نشان دادنشان ترس یا شرم داریم.این‌ها چیزهایی هستند که ما در سایه‌ها پنهان می‌کنیم. در یک مثال معروف، اگر شخصیت انسان را یک خانه در نظر بگیریم، خودآگاه همان نما و ظاهر بیرونی خانه و قسمت‌هایی است که صاحب‌خانه اجازه‌ی بازدید از آن‌ها را به مهمانان می‌دهد. در مقابل، سایه همان زیرزمین خانه است؛ جایی که تمام اشیاء ناخوشایند تلنبار و پنهان شده‌اند. درِ آن قفل شده، کسی اجازه‌ی ورود ندارد و حتی خود صاحب‌خانه هم به‌ندرت به آن سر خواهد زد.چرا «سایه»؟چرا به این بخش از شخصیت سایه می‌گویند؟ چون سایه بخشی از ماست که هر بار در برابر نور قرار می‌گیریم، خودش را آشکار می‌کند. همه‌جا همراه ماست و بخشی غیرقابل حذف از وجود ما محسوب می‌شود. علاوه بر این، ناخودآگاه نیز علی‌رغم تمام تلاش‌های ما برای مخفی نگه داشتنش، تمایل دارد در برابر نور خود را نمایان کند.نورهایی که روی سایه می‌افتندهیچ‌وقت شده در موقعیتی خاص ناگهان واکنشی نشان دهید که اصلاً انتظارش را نداشته‌اید؟ یا کنترل رفتارها از دستتان خارج شود به شکلی که خودتان هم غافلگیر شوید؟این‌ها همان لحظاتی هستند که نور روی سایه می‌افتد و ما مجبور می‌شویم با هر آنچه پنهان کرده بودیم روبه‌رو شویم. موقعیت‌هایی در زندگی پیش می‌آیند که می‌توانند یک زخم کهنه را به سوزش بیندازند، خواسته‌ای سرکوب‌شده را بیدار کنند یا سدهای خشم و اندوه را بشکنند. ضمیر ناخودآگاه مانند زخمی که عفونت کرده، با همین واکنش‌های ناگهانی شروع به علامت دادن می‌کند؛ چرا که سایه‌ها در نهایت تمایل دارند آشکار شوند.آثار هنری؛ پنجره‌ای رو به زیرزمینِ رواناما چه می‌شود اگر نخواهیم منتظر بمانیم تا این زخم‌ها در موقعیت‌های ناگهانی و کنترل‌نشده دهان باز کنند؟ چه می‌شود اگر بخواهیم پیش از بیرون ریختن عفونت‌ها، خودمان آگاهانه به آن‌ها نیشتر بزنیم؟قاعدتاً این کار برای بسیاری از ما ترسناک است. روان ما نیز این موضوع را می‌داند؛ بنابراین گاهی پیش از سرباز کردن کامل زخم‌ها، خارش‌هایی ایجاد می‌کند تا فرصت دیدن و آماده شدن برای درمان را به ما بدهد. این خارش‌ها شاید همان علاقه‌ی توضیح‌ناپذیر ما به برخی آثار هنری باشند.اگرچه جرأت نمی‌کنیم تمام و کمال پا در زیرزمین قفل‌شده‌ی روحمان بگذاریم، اما این زیرزمین پنجره‌هایی دارد. آثار هنری، فیلم‌ها، کتاب‌ها و موسیقی‌ها همان پنجره‌هایی هستند که آگاهانه یا ناآگاهانه جذبشان می‌شویم تا نگاهی به درون زیرزمین بیندازیم.خودخواسته یا غیرارادی؟به نظر می‌رسد این آثار شبیه خورشید در آشکار کردن سایه عمل می‌کنند. اگرچه بیشتر اوقات غیرارادی جذب ژانر خاصی می‌شویم، اما همیشه این امکان وجود دارد که کاملاً ارادی زیر آفتاب بایستیم و سایه‌ی خود را تماشا کنیم.با این تفاسیر، حالا زمان پاسخ دادن به پرسش اصلی مقاله است: علاقه به ژانر ترسناک چه چیزی را درباره ما آشکار می‌کند؟شاید نخستین پاسخی که به ذهن می‌رسد این باشد که لذت بردن از وحشت جاری در این آثار، نشان‌دهنده‌ی وجود تمایلات ترسناک در ناخودآگاه است؛ هیولاهایی که هنوز فرصت عرض اندام پیدا نکرده‌اند اما ممکن است روزی افسار پاره کنند. البته این واقعاً می‌تواند یکی از احتمالات باشد؛ یکی از مشکلات پنهان در روان که «ناخودآگاه» قصد دارد ما را از آن آگاه کند؛ اما همیشه هم این نیست؛ دلایل دیگری هم وجود دارند.کشف ناشناخته‌ها و فانتزی‌های تاریکژانر ترسناک، به‌ویژه فانتزی‌های تاریک، گاه به سراغ جهان‌های تخیلی، موجودات فراطبیعی و افسانه‌های قدیمی می‌رود. لذت کشف و شهود در تخیل انسان و قدم زدن در جهان‌های خیالی چنان عمیق است که به تحمل تاریکی موجود در این فیلم‌ها می‌ارزد؛ به‌ویژه که می‌دانیم شیاطینِ این داستان‌ها وجود خارجی ندارند.البته ترسی که از تماشای این آثار حاصل می‌شود نیز حرف‌های زیادی درباره سایه‌های ما دارد. از این رو، تماشا یا خواندن این ژانر دوبار لذت کشف و شهود را به همراه دارد: یک‌بار لذت کشف جهان‌های ناشناخته و بار دیگر کشف قلمروی درون خودمان، علت ترس‌هایمان یا دلیل همذات‌پنداری با هیولا یا قربانی.مثلث تاریک و جذابیتِ شیطانیاحتمالاً خیلی از ما جذب شدن به شخصیت‌های شرور داستان‌ها را تجربه کرده‌ایم: قاتلان کاریزماتیک، خون‌آشام‌های خوش‌قیافه و روان‌پریش‌های پیچیده. بسیار رایج است که آدم‌ها جذب نسخه‌های متضاد با خود شوند که دارای پیچیدگی‌های رفتاری و جذابیت‌های ظاهری هستند.در روان‌شناسی مفهومی وجود دارد به نام «مثلث تاریک شخصیت»؛ ترکیبی از خودشیفتگی، ماکیاولیسم (فریبکاری و اغواگری) و سایکوپاتی (رفتارهای ضد اجتماعی). نویسندگان و طراحان اغلب از این ویژگی‌ها برای خلق شخصیت‌های منفی استفاده می‌کنند. گاهی این خصوصیات چنان جذاب به نمایش درمی‌آیند که نمی‌توان طرفدار آن‌ها نشد؛ به هر حال ظاهراً خود شیطان هم شخصیتی اغواکننده دارد!کنجکاوی برای کشف مرزهای بی‌اخلاقیهمیشه هم جذب متضادها شدن به خاطر جذابیت آن‌ها نیست. ممکن است شرارت‌های شیطانی یک شخصیت و حوادث ناگوار یک فیلم ترسناک اصلاً از تحمل ما خارج باشد‌. پس چرا هم‌چنان آن را دنبال می‌کنیم؟درصورتی که ما حتی برای یک‌لحظه نمی‌توانیم خود را به‌جای شخصیت پلید داستان بگذاریم و نمی‌توانیم تصور کنیم که درمیان این حجم از سیاهی زندگی کنیم و بتوانیم چنین نقشه‌های شرورانه‌ای بکشیم و رفتارهایی تا این حد مشمئز کننده از خود نشان بدهیم؛ آیا کنجکاو نیستیم که بدانیم کسانی که این ویژگی‌ها را دارند تا کجا می‌توانند پیش بروند و اساساً مرز رفتارهای ضدانسانی و غیراخلاقیشان تا کجاست؟ژانر ترسناک این فرصت را می‌دهد تا بدون ارتباط با موارد واقعی، حد و مرز این رفتارها را بررسی کنیم. حسن قضیه در آن است که بعد از تمام شدن فیلم، خودمان را با جمله «خدا را شکر که فقط فیلم بود» آرام می‌کنیم؛ هرچند در پس ذهن می‌دانیم این بزرگ‌ترین دروغی است که به خودمان می‌گوییم.علاوه بر این، گمان می‌رود مثلث تاریک به شکلی کم‌رنگ در روان اغلب ما وجود داشته باشد. شاید کنجکاوی ما به این دلیل است که متوجه لکه‌های تاریک در درون خود شده‌ایم و حالا می‌خواهیم بدانیم اگر از این لکه‌ها مراقبت نکنیم، ممکن است تا کجا پیش برویم. این همان نگاه کردن به داخل زیرزمین از طریق پنجره‌های غبارگرفته‌ی آن است.پشت نقاب هالووین؛ وقتی زخم‌ها و اندوه‌ها دهان باز می‌کنندتخلیه‌ی روانی، احساس آرامش و لذت بردن از قصه‌ی خیالی، همیشه به این معنا نیست که هیولایی روان‌گسیخته در ما زندگی می‌کند. گاهی همه‌چیز در این تاریکی، به شرارت یا مثلث تاریک ختم نمی‌شود؛ بلکه تمام آن‌چه در زیرزمین پنهان کرده‌ایم، اندوه‌های عمیق و رنج‌های فراوان است.پشت نقاب ترسناک هالووین، گاهی فقط موجودی آسیب‌دیده نشسته که مدت‌ها پیش حوادث غم‌انگیزی را تجربه کرده اما نتوانسته از آن‌ها عبور کند. غم‌های عمیق وقتی نادیده گرفته می‌شوند، گاهی به شکل خشم و تمایلات جامعه‌ستیزانه نمایان می‌شوند.پس شاید تمایل ما به تجربه خشونت در محیطی امن و بدون آسیب زدن به دیگران، زنگ هشداری باشد از وجود رنجی که آن را نادیده گرفته و سعی در فراموشی‌اش داشته‌ایم.تجلی همدلی در دل تاریکیدر مقابل مثلث تاریک شخصیت، مثلث دیگری وجود دارد به‌نام مثلث روشن که شامل سه ویژگی همدلی، شفقت و انسان‌دوستی است. انسان‌های زیادی دارای این مثلث شخصیتی هستند و بازهم گمان می‌رود همچون مثلث تاریک این مثلث هم در طیف‌های مختلف در وجود همه یا اکثر ما مردم معمولی باشد.شاید به‌نظر عجیب برسد که کسی با وجود داشتن همدلی و همدردی شدید نسبت به انسان‌های دیگر بتواند تماشای فیلم‌های ترسناک را که در آن‌ها عده‌ای مشغول شکنجه دادن یا کشتار دیگران هستند، تاب بیاورد و حتی بخواهد این تجربه را بازهم تکرار کند.در نظریه‌ای که گاهی در محیط اینترنت تکرار می‌شد، عقیده براین بود که علاقه‌مندان فیلم‌های ترسناک فاقد ویژگی همدردی هستند یا حداقل این توانایی را در مقیاسی بسیار پایین دارا هستند و به همین دلیل است که می‌توانند صحنه‌‌های ناراحت کننده‌ی رنج کشیدن دیگران را تاب بیاورند.حالا به‌نظر می‌رسد که این نظریه آن‌قدرها هم درست نیست یا همیشه صحت ندارد. ویژگی فیلم‌های ترسناک این است که همیشه قهرمانی وجود دارد که برای نجات خود و دیگران تلاش می‌کند. عده‌ای از علاقه‌مندان فیلم‌های ترسناک به تماشای رنج شخصیت‌ها می‌نشینند تا بتوانند درد آدم‌هایی را که در چنین موقعیت‌هایی هستند درک کنند و البته این تماشای رنج را طاقت می‌آورند چون می‌دانند بالاخره در پایان فیلم خلاصی نصیب این مردم بیچاره می‌شود و کسی به دادشان می‌رسد.جمع‌بندی: مواجهه با تاریکی در محیطی امنآدم‌ها با انگیزه‌های مختلف ماسک هالووین می‌زنند و در این مهمانی ترسناک شرکت می‌کنند و لذت می‌برند. بیشتر آدم‌ها به دلایل معمولی و سطحی عاشقِ بودن در این مهمانی هستند و لذت بردنشان همیشه به این معنا نیست که هیولایی واقعی در پشت این نقاب پنهان شده؛ اما گاهی شبیه ترسناک‌ترین داستان‌های هالووین، ممکن است یک هیولای واقعی پشت نقاب پنهان شده باشد که به واسطه‌ی این نقاب می‌تواند بیرون بیاید، خودش را نشان بدهد، در میان مردم عادی قدم بزند و اگر فرصت مناسب پیدا کند دست به جنایت بزند.اینکه انگیزه‌ی هرکدام ما از تماشای فیلم‌های ترسناک یا خواندن کتاب‌های ژانر وحشت چیست و چرا لذت می‌بریم، چیزی است که نمی‌توان در مورد آن حکم داد و هرکدام باید خودمان کشف کنیم که واقعاً چرا طرفدار این ژانر هستیم.اما صادق بودن با خود مهم است، لازم است جرأت کنیم و پا درون زیرزمین بگذاریم و نگاهی بیندازیم به هرآنچه که پنهان کرده‌ایم. اگر تاریکی‌هایی وجود دارند یا چیزی نیاز به درمان دارد، کوتاهی نکنیم و روند رسیدگی به آن‌ها را آغاز کنیم.تماشای تاریکی‌های درون در یک محیط امن، وضعیت مطلوبی است که ژانر ترسناک فراهم می‌کند تا قبل از سر بازکردن زخم‌ها و بار آمدن خسارت‌های جبران‌نشدنی، فکری برای حفره‌ها و آسیب‌های روانیمان بکنیم.Mina mirMina mirThu, 29 Oct 2026 22:14:32 +0330https://virgool.ir/@mynu/من-زانِ-خودم-وقتی-کوندرا-خیام-را-به-چالش-می-کشد-آیا-خودِ-حقیقی-وجود-دارد-یا-ما-آینه-ی-دیگرانیم-sjb7fkok9ghn۱. مقدمه: تشکیک در یک باور قدیمیبرای سال‌ها و با تمام وجود و عقیده، من از طرفداران و باورمندان به این شعر خیام بودم:«هر طائفه‌ای ز من گمانی دارد / من زانِ خودم، همان که هستم، هستم»همیشه با این نظر خیام بسیار موافق بودم که آدمیزاد یک «خودِ» مشخص، پایدار و ثابت در وجودش دارد؛ هویتی قطعی و یقیناً متفاوت از قضاوت‌ها و نظرات دیگران. دیگرانی که هرکدام به قول مولانا «از ظن خودشان» یار ما می‌شوند و ما را با عینکی تماشا می‌کنند ساخته‌شده از تجربیات، عقاید و افکار خودشان. در نتیجه، این عینک‌ها باعث می‌شود از درونِ ما اسرار ما را پیدا نکنند و نتوانند هویت واقعی ما و آنچه را که واقعاً هستیم ببینند و بشناسند.اما خواندن رمان هویت میلان کوندرا (ترجمه‌ی دکتر پرویز همایون‌پور، نشر قطره)، این عقیده را جوری به چالش می‌کشد که مات و مبهوت تماشا می‌کنی و نمی‌دانی حالا چطور می‌توانی به همان دیدگاه خیامی پایبند بمانی.رمان هویت شاید اولین یا حداقل یکی از معدود رمان‌هایی بود که بعد از خواندنش اصلاً نمی‌دانستم باید درباره‌اش چه بگویم یا بنویسم. آیا با چیزی که گفت هم‌عقیده‌ام؟ آیا هم‌نظر نیستم؟ و برای هرکدام چه دلایلی دارم؟این رمان دست روی موضوعی می‌گذارد که از نامش نمایان است: کیستی. ما واقعاً چه کسی هستیم؟ شخصیت ما چطور شکل می‌گیرد و ابعاد مختلفش چطور نمایان می‌شود؟ و آیا مسئله‌ی هویت مستقل آدمی واقعاً حقیقت دارد یا تنها یک افسانه است؟۲. طرح مسئله: هویت؛ ظرفی روان در نگاه دیگریرمان چند نکته‌ی تکان‌دهنده را پیش روی خواننده قرار می‌دهد:اگر دیگران تماشایت نکنند، تو اصلاً وجود نخواهی داشت. این تماشا به معنی قرار گرفتن زیر قضاوت و نگاه دیگری است. اگر کسانی نباشند که تو را بکاوند و قضاوتت کنند، تو اصلاً مفهومی در جهان نخواهی داشت و غیب می‌شوی.هویت تو به آب شباهت دارد؛ در هر ظرفی که ریخته شود همان شکل را به خود می‌گیرد و این ظرف، نگاه اطرافیان و شرایط محیط است.تو احتمالاً جنبه‌های شخصیتی زیادی در درون خودت داری، اما این دیگران هستند که تصمیم می‌گیرند نور چراغ خودشان را روی کدام بخش بگیرند و آن را به عرصه‌ی ظهور بکشانند. البته تو می‌توانی تصمیم بگیری که کدام بخش به دید دیگران برسد، اما این کار نیاز به تمرین، تلاش، صرف وقت و فداکاری زیادی دارد.⚠️ هشدار اسپویل: بخش‌های بعدی این یادداشت به تحلیل گره‌های داستانی و پیرنگ رمان هویت می‌پردازد و ممکن است جزئیاتی از ماجرای کتاب را لو بدهد.۳. روایت شانتال و ژان‌مارک: آزمایشگاهِ کوندراداستان، روایت زندگی زوجی میان‌سال و بدون فرزند به نام‌های «شانتال» و «ژان‌مارک» است که سال‌هاست شریک زندگی هم هستند و بی‌آنکه واقعاً بدانند، خود و جهان را از چشم یکدیگر تماشا می‌کنند. رمان اصلاً درباره‌ی همین است: آیا می‌دانی چنان به قضاوت دیگران—به‌خصوص نزدیکانت—وابسته‌ای که حتی تصوری که از خودت داری هم همان است که آن‌ها به تو داده‌اند؟در صحنه‌های آغازین رمان، ما با شانتال همراه می‌شویم؛ در حالی که در اطراف هتل شهری که برای تفریح به آن آمده‌اند قدم می‌زند و ناگهان متوجه می‌شود از نظر دیگران به زنی سن‌وسال‌دار تبدیل شده که دیگر ارزش صرف زمان را برای تماشا، چشم‌چرانی یا اصطلاحاً لاس زدن ندارد. ما همراه شانتال متوجه کمی شوک، ترس، شرم و اندوه ناشی از دریافت ناگهانی این حقیقت می‌شویم. در نتیجه، بخشی از وجود شانتال از قدم زدنِ با اعتمادبه‌نفس در کنار ساحل باز می‌ماند: بخش زنانه.شانتال در اولین برخوردی که پس از این ماجرا با ژان‌مارک دارد، بدون منظور و یک‌باره جمله‌ای را به زبان می‌آورد که باعث ساخته شدن باقی ماجراهای رمان می‌شود:«مردان دیگر برای دیدن من سر برنمی‌گردانند.»ژان‌مارک از این حرف جا می‌خورد و برای اولین‌بار متوجه می‌شود شانتال بخش‌هایی در وجودش دارد که او از آن‌ها بی‌خبر بوده است. با این حال، به دلیل علاقه‌ی زیادی که به او دارد، تصمیم می‌گیرد خلاف این واقعیت را ثابت کند. در قامت یک دلداده‌ی ناشناس شروع به نوشتن نامه‌های عاشقانه برای شانتال می‌کند و از اینجا به شاهد خاموشِ تغییر هویت و شخصیت شانتال تبدیل می‌شود.۴. رنج کنده شدن و تولد هویت جدیداین تغییر هویت در گذشته‌ی شانتال هم سابقه داشته است. در بخش دیگری از رمان متوجه می‌شویم شانتال پیش از آشنایی با ژان‌مارک، با مرد دیگری ازدواج کرده بوده و حاصل آن ازدواج پسری بوده که در پنج‌سالگی از دنیا رفته است. شانتال که واکنش نامناسب خانواده‌ی همسرش را نسبت به این موضوع می‌بیند، بعد از سال‌ها درمی‌یابد که به آن جمع تعلق ندارد و باید محیط را ترک کند.در قسمتی از رمان، مونولوگ شانتال با پسر از دست‌رفته‌اش را می‌خوانیم؛ اعترافی تلخ به این واقعیت که مرگ کودک، باعث پیدا شدن مسیری جدید در زندگی او، تبدیل شدنش به آدمی که حالا هست، و آشنایی‌اش با ژان‌مارک شده است. او از پسرش بابت این مرگ سپاسگزار است؛ نه چون او را دوست نداشته، بلکه چون او را بیشتر از هر چیزی در جهان دوست می‌داشته و اگر او زنده می‌ماند، شانتال به‌خاطر او هرگز حاضر نمی‌شد آن زندگی نامناسب را ترک کند.شانتال برای تبدیل شدن به چیزی که حالا هست—آنچه چشمان ژان‌مارک به آن شکل داده—یک مرگ و اندوه بسیار بزرگ، سال‌ها صبر و مدت‌ها تنهایی را تحمل کرده است. در واقع با مرگ کودک، هویتی که شانتال تا آن لحظه همراه خانواده‌ی قبلی داشت می‌میرد؛ گویی حضور کودک و نگاه او بود که آن بخش را زنده نگاه داشته بود. پس از مرگ او، شانتال به بی‌هویتی می‌رسد و دیگر نمی‌تواند خود را با محیط قبلی هماهنگ کند.او هوشمندانه درک می‌کند که برای بقا نیاز به هویت جدیدی دارد و برای نمایان شدن این هویت، باید در جای جدید و بین آدم‌های جدید قرار بگیرد. او کار پیدا می‌کند و با کاهش حضور در محیط خانواده، به تولد هویت جدیدش کمک می‌کند؛ هویتی که پیش چشم آدم‌های جدید—که یکی از آن‌ها ژان‌مارک است—شکل می‌گیرد.۵. پرسش‌های بنیادین و آینه‌های برهم‌ریختهحال سوال این است: آیا نظر کوندرا درست است؟ آیا تو در نهایت تنها با سختی و رنجی زیاد—شبیه به رنج از دست دادن یک عزیز—می‌توانی از محیط قبلی کنده شوی تا در نهایت زیر نگاه و قضاوت آدم‌های جدید به انسانی جدید تبدیل شوی؟فرآیند تغییر هویت آگاهانه است، اما تو تنها کاری که می‌توانی انجام دهی این است که آگاهانه محیط را تغییر دهی و رنجش را قبول کنی؛ مابقی مسیر را نگاه دیگران می‌سازد.اما مگر نه این‌که این عاشق جدید همان ژان‌مارک است؟ چرا همان آدم، شخصیت جدیدی را در شانتال متولد می‌کند؟ آیا ژان‌مارک با تغییر زاویه‌ی دید خود به تولد این شخص جدید کمک می‌کند؟ گویی واقعاً شخص جدیدی به شانتال خیره شده است.پس آیا این به آن معنا نیست که ما هر بار نورافکن نگاه خود را روی بخشی مشخص از یک نفر می‌اندازیم و به او کمک می‌کنیم خواسته یا ناخواسته همان بخش را پررنگ کند؟ در غیر این صورت:چرا هر بار وارد رابطه‌ای می‌شویم بخشی از وجودمان شکوفا و بخشی دیگر سرکوب می‌شود؟چرا وقتی از رابطه‌ای بیرون می‌آییم تا مدت‌ها باید تلاش کنیم خودمان را از نو بسازیم؟ چون عادت کرده بودیم خود را در آیینه‌ی چشم دیگری ببینیم و حالا که آن آیینه نیست، تصویر خودمان را به سختی پیدا می‌کنیم؛ چنان‌که شانتال پس از جدا شدن از ژان‌مارک در وضعیتی کابوس‌وار میان واقعیت و رویا گیر افتاد و نمی‌توانست چهره‌ها، نسبت خود با آن‌ها و جایگاهش را پیدا کند.شانتال در بخشی از داستان برای ژان‌مارک تعریف می‌کند که چطور در برابر هرکس بنا به موقعیت، بخشی از وجود خود را به نمایش می‌گذارد؛ اما در این صورت، چرا زمانی که ژان‌مارک نیست او خودش را گم می‌کند؟۶. جمع‌بندی: صدای درون یا بازتاب بیرون؟رولف دوبلی در کتاب هنر خوب زندگی کردن می‌نویسد:«صدای درونتان (اگر بخواهیم با استعاره‌ی قطب‌نما پیش برویم) تشکیل شده از تعدادی عقربه‌ی مغناطیسی که بی‌وقفه به دور خود می‌چرخند و می‌چرخند.»صدای درون همان چیزی است که ما آن را «خودِ حقیقی» می‌نامیم. اما شاید این قطب‌نما رو به جهت ثابتی ندارد و این محیط و دیگران هستند که تعیین می‌کنند به کدام سو حرکت کند. شاید من مجموعه‌ای از احساسات و رفتارهای آنی باشم که بسته به فردِ مقابلم، تصمیم می‌گیرم کدام را نشان دهم.چند بار تا کنون تصمیم گرفته‌اید خودتان را تغییر دهید و «منِ» دیگری بسازید اما موفق نشده‌اید؟ احتمالاً در برابر دوستان جدید موفق بوده‌اید، اما در برابر خانواده و آشنایان قدیمی، ناخودآگاه همان رفتارهای قبلی را بروز داده‌اید. یا برعکس، بعد از پیوستن به یک گروه جدید، هویت تازه‌ای پیدا کرده‌اید. همین نشان نمی‌دهد که ما در برابر نگاه دیگران هویت پیدا می‌کنیم؟در نهایت، شاید باید بپذیریم جنبه‌های گوناگونی در درون ماست، اما نمود آن‌ها وابسته به نگاه و قضاوت اطرافیان است. ما کم‌کم همان تصویری می‌شویم که دیگران از ما می‌سازند و نشانمان می‌دهند. شاید اصلاً دلیل عزلت‌نشینی عرفا زمانی که می‌خواسته‌اند به اصل وجودی خود دست پیدا کنند، همین بوده باشد: فرار از نگاه دیگری برای پیدا کردن آن «منِ» دست‌نخورده.با این حساب، حالا دوباره باید از خودمان بپرسیم: آیا واقعاً «من زانِ خودم»؟شما چطور فکر می‌کنید؟ آیا در روابط مختلف آدم متفاوتی می‌شوید یا به یک «خودِ ثابت» باور دارید؟Mina mirMina mirThu, 27 Aug 2026 21:52:48 +0330https://virgool.ir/@mynu/چرا-نوحه-های-یزد-متفاوتند-درباره-احترامی-که-هنر-به-فهم-مخاطب-می-گذارد-lmhfd1zafdwmهر بار در تجربه‌ی شنیدن یک شعر یا نوحه‌، ناخواسته به این سؤال فکر می‌کنم که آیا از روی خود اثر می‌توان دانست شاعر یا نوحه‌سرا چه دیدی نسبت به مخاطب داشته است؟شاید به همین دلیل است که نوحه‌های یزد برای بسیاری از شنوندگان، تجربه‌ای متفاوت به نظر می‌رسند. در نگاه اول، تفاوت آن‌ها بیشتر در موسیقی، ریتم سینه‌زنی یا هماهنگی دسته‌ها دیده می‌شود، اما کمی که دقیق‌تر گوش بدهیم، بخش مهمی از این تفاوت از خود شعر آغاز می‌شود.احترام به فهم مخاطب، از شعر شروع می‌شودواقعه‌ی عاشورا، واقعه‌ای مشخص است و مضامین اصلی آن قرن‌هاست در شعر و نوحه تکرار می‌شوند. طبیعی است که هر سال محرم دوباره از همان شخصیت‌ها، همان حوادث و همان مفاهیم گفته شود. اما تکراری بودن موضوع، دلیل موجهی بر تکراری شدن شعر نیست.تقریباً تمام مفاهیمی که در ادبیات جهان درباره‌ی آن‌ها نوشته می‌شود، بارها روایت شده‌اند؛ عشق، مرگ، آزادی، امید، فقدان، ایمان و ده‌ها مفهوم دیگر. آنچه یک اثر را تازه می‌کند، کشف موضوعی کاملاً جدید نیست، بلکه زاویه‌ی دید و نوع روایت آن است. انگار هر بار دوربین در نقطه‌ای تازه قرار می‌گیرد و همان واقعه را از چشم دیگری نشان می‌دهد.یکی از چیزهایی که در نوحه‌های یزد توجه را جلب می‌کند، همین نگاه است. شعرها معمولاً به تکرار روایت‌های آشنا بسنده نمی‌کنند و تلاش می‌کنند از زاویه‌ای تازه به همان واقعه نگاه کنند. گاهی این تازگی در تصویرسازی دیده می‌شود، گاهی در انتخاب واژه‌ها و گاهی فقط در جابه‌جا شدن زاویه‌ی روایت:از تشنگی بگو، ای رود روبه‌رووقتی که رد شدی از پیش چشم اواین ویژگی فقط به مضمون محدود نمی‌شود. واژه‌ها هم معمولاً انتخاب‌شده‌اند، نه صرفاً کنار هم قرار گرفته. شعرها از کلمات تازه استفاده می‌کنند، بی‌آنکه به دام پیچیدگی‌های بی‌دلیل بیفتند. نه آن‌قدر ساده‌اند که سطحی شوند و نه آن‌قدر دشوار که مخاطب برای فهمیدنشان ناچار به رمزگشایی باشد. میان این دو، تعادلی وجود دارد که شاید مهم‌ترین ویژگی نوحه‌های یزد باشد.سال‌هاست به بهانه‌ی «قابل فهم بودن»، بخش زیادی از شعرهای امروز از هر تصویر تازه، هر استعاره و هر واژه‌ی دقیق فاصله گرفته‌اند؛ در حالی که قابل فهم بودن، با سطحی بودن تفاوت دارد. مخاطب لازم نیست برای فهم یک شعر فرهنگ لغت کنار دستش باشد، اما این هم دلیلی نمی‌شود که شعر از هر لایه‌ی معنایی خالی شود.همین‌جاست که تفاوت نگاه آشکار می‌شود. وقتی شاعر حاضر نمی‌شود به بهانه‌ی ساده‌فهم بودن، شعرش را از اندیشه و تخیل تهی کند، در واقع به مخاطبش اعتماد کرده است. شاید مهم‌ترین ویژگی نوحه‌های یزد هم همین باشد؛ اینکه سازندگان آن‌ها مخاطب را کم‌حوصله، کم‌دقت یا ناتوان از فهمیدن فرض نکرده‌اند. شعر، به جای آنکه همه‌چیز را آماده و جویده تحویل شنونده بدهد، او را به مشارکت در معنا دعوت می‌کند.شعر خوب، فقط واژه‌های خوب نیستالبته تفاوت نوحه‌های یزد را فقط نباید در انتخاب واژه‌های تازه جست‌وجو کرد. احترام به فهم مخاطب، فقط در ظاهر شعر دیده نمی‌شود؛ در انتخاب مضمون و نوع نگاه شاعر هم خودش را نشان می‌دهد.گاهی گفته می‌شود واقعه‌ی عاشورا آن‌قدر روایت شده که دیگر چیز تازه‌ای برای گفتن باقی نمانده است. تا حدی هم درست است؛ بسیاری از مفاهیم این واقعه، از تشنگی و وداع گرفته تا شهادت و اسارت، بارها و بارها در شعرهای عاشورایی تکرار شده‌اند. اما این به آن معنا نیست که شاعر فقط دو راه پیش رو دارد؛ یا همان حرف‌های همیشگی را تکرار کند یا به سراغ مفاهیمی برود که هیچ ارتباطی با عاشورا ندارند.گاهی کافی است زاویه‌ی نگاه عوض شود. گاهی یک تصویر تازه، یک تشبیه متفاوت یا حتی تغییر راوی، همان مفهوم آشنا را دوباره زنده می‌کند. در واقع، آنچه شعر را تازه می‌کند، همیشه موضوع تازه نیست؛ نوع دیدن است.از طرف دیگر، هنوز هم مفاهیم بسیاری در دل واقعه‌ی عاشورا وجود دارند که کمتر به آن‌ها پرداخته شده است. کربلا فقط روایت تشنگی و میدان نبرد نیست. درباره‌ی مادران، کودکان، تردیدها، سکوت‌ها، امیدها، گفت‌وگوها و ده‌ها وجه انسانی دیگر این واقعه هم می‌توان شعر گفت؛ بی‌آنکه از فضای عاشورا فاصله گرفت.همین ویژگی باعث شده است که بسیاری از نوحه‌های یزد، حتی وقتی به سراغ همان مضمون‌های آشنا می‌روند، تکراری به نظر نرسند.نمونه‌های خوبی از این نگاه را می‌توان در شعرهای سال‌های اخیر پیدا کرد:بر نیزه مانده است رمزی چنین فصیحگویاتر از سکوت، یحیاتر از مسیحیا:بر پای این زنان سر می‌نهد زمیناز مادر وهب تا ام‌ بی بنیناین شعرها فقط یک واقعه را روایت نمی‌کنند؛ تصویر می‌سازند. مخاطب را وادار می‌کنند چند لحظه مکث کند و میان واژه‌ها ارتباط برقرار کند. همین مکث کوتاه، بخشی از لذت شعر است؛ لذتی که در بسیاری از آثار امروز، به بهانه‌ی ساده‌فهم بودن، از مخاطب گرفته شده است.لحن اجرا هم بخشی از شعر استشعر، هرقدر هم خوب باشد، در نهایت قرار است خوانده شود. به همین دلیل، شیوه‌ی اجرا هم در تجربه‌ی مخاطب نقش مهمی دارد.یکی دیگر از ویژگی‌هایی که در نوحه‌های یزد توجه را جلب می‌کند، لحن نوحه‌خوانی است. در این شیوه، معمولاً شعر در مرکز قرار دارد و اجرا در خدمت شعر است، نه برعکس.در سال‌های اخیر، بخشی از نوحه‌خوانی‌ها به سمت لحنی نمایشی، خشن و اغراق‌آمیز رفته‌اند؛ لحنی که بیش از آنکه یادآور سوگواری باشد، نوعی قدرت‌نمایی صوتی را تداعی می‌کند. در چنین اجراهایی، گاهی خود شعر زیر سایه‌ی شیوه‌ی خواندن قرار می‌گیرد و آنچه در ذهن مخاطب می‌ماند، بیشتر هیجان اجراست تا معنای شعر.منظور از این حرف، دفاع از اجرای آرام یا مخالفت با شور و هیجان نیست. هر شیوه‌ای از نوحه‌خوانی، جای خود را دارد. مسئله این است که وقتی لحن اجرا چنان پراهمیت می‌شود که دیگر مجالی برای عرض اندام شعر باقی نمی‌ماند، بخشی از ظرفیت نوحه از بین می‌رود.در مقابل، نوحه‌های یزد معمولاً لحنی قاطع، اندوهگین و در عین حال محترمانه دارند. نه در آن‌ها خبری از اغراق‌های صوتی است و نه تلاشی برای تحت تأثیر قرار دادن مخاطب از راه فریاد و هیجان. همین ویژگی باعث می‌شود شعر فرصت نفس کشیدن پیدا کند و شنونده، علاوه بر موسیقی، با خود کلمات هم همراه شود.به همین دلیل است که بسیاری از این نوحه‌ها، آدم را به یاد نوحه‌های قدیمی می‌اندازند؛ نوحه‌هایی که بار اصلی آن‌ها بر دوش شعر بود، نه بر دوش نمایش:مستان همه افتاده و ساقی نماندهیک گل برای باغبان باقی نماندهاحترامی که ریشه در سنت داردبه نظر می‌رسد این توجه به شعر، اتفاقی نیست. در سنت نوحه‌سرایی ایران، شعر همیشه جایگاه ویژه‌ای داشته است. نوحه قرار نبود فقط وسیله‌ای برای برانگیختن احساسات باشد؛ قرار بود روایتگر مصیبت باشد و شأن شخصیتی را که برای او سروده می‌شود، حفظ کند. طبیعی است که در چنین سنتی، شاعر ناچار باشد هم به شعر احترام بگذارد و هم به مخاطبی که قرار است آن شعر را بشنود.احتمالا یکی از دلایلی که هیئت‌های یزد هنوز تا این اندازه به شعر اهمیت می‌دهند، همین پایبندی به سنت باشد؛ سنتی که شعر را بخش اصلی نوحه می‌دانست.در نهایت، آنچه این نوحه‌ها را متمایز می‌کند، فقط حفظ یک رسم قدیمی نیست، بلکه حفظ نگاهی است که مخاطب را شایسته‌ی شنیدن شعر خوب می‌داند. حتی شنونده‌ای که با اصطلاحات ادبی آشنا نیست، باز هم احساس می‌کند با اثری روبه‌روست که او را جدی گرفته است.وقتی هنر مخاطبش را جدی می‌گیرددر بیشتر مواقع شنونده پس از شنیدن نوحه‌های یزدی، فقط تحت تأثیر احساسات لحظه‌ای قرار نمی‌گیرد؛ چیزی برای فکر کردن هم با خود می‌برد.تفاوت نوحه‌های یزد بیشتر از آنکه در سبک سینه‌زنی یا شیوه‌ی اجرا باشد، در همین نگاه است؛ نگاهی که مخاطب را انسانی می‌داند که توان فهم، تأمل و کشف معنا دارد.حتی اگر کسی با شعر کلاسیک آشنایی چندانی نداشته باشد، باز هم هنگام شنیدن این نوحه‌ها احساس می‌کند با اثری روبه‌روست که برای او احترام قائل شده است؛ شعری که روی آن فکر شده، واژه‌هایش انتخاب شده‌اند و تصویرهایش حاصل تکرار بی‌حوصله‌ی سال‌های قبل نیستند.احترام به فهم مخاطب، یک انتخاب هنری استگاهی تصور می‌شود مخاطب‌مداری یعنی همه‌چیز را تا جای ممکن ساده کنیم؛ اما شاید ماجرا دقیقاً برعکس این باشد.در همه‌ی شاخه‌های هنر می‌توان نمونه‌ی آن را دید. رمانی که مخاطبش را جدی می‌گیرد، همه‌چیز را توضیح نمی‌دهد و بخشی از کشف معنا را به خود خواننده واگذار می‌کند. فیلمی که مخاطبش را جدی می‌گیرد، به جای آنکه همه‌چیز را با دیالوگ بیان کند، به تصویر اعتماد می‌کند. موسیقی‌ای که مخاطبش را جدی می‌گیرد، به چند جمله‌ی تکراری و احساسات دم‌دستی قانع نمی‌شود.احترام یعنی باور داشته باشیم مخاطب می‌تواند با یک تصویر تازه ارتباط برقرار کند، از یک استعاره لذت ببرد، چند لحظه روی یک بیت مکث کند و خودش بخشی از معنای شعر را کشف کند. نوحه هم از این قاعده مستثنا نیست.نوحه‌ای که برای شعر ارزش قائل است، ناچار برای مخاطب هم ارزش قائل می‌شود. نمی‌تواند از یک سو مخاطب را شایسته‌ی شنیدن شعر خوب بداند و از سوی دیگر، ساده‌ترین و تکراری‌ترین بیان ممکن را پیش روی او بگذارد.اگر قرار باشد هر بار همان واژه‌ها، همان تصویرها و همان تعبیرهای تکراری کنار هم قرار بگیرند، شعر کم‌کم یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های خودش را از دست می‌دهد: توانایی شگفت‌زده کردن.به همین دلیل، هر بار که از نو شدن شعر عاشورایی صحبت می‌شود، ذهن بسیاری از افراد به سمت شکستن سنت یا فاصله گرفتن از ادبیات گذشته می‌رود؛ در حالی که نو شدن، همیشه به معنای کنار گذاشتن سنت نیست. گاهی فقط کافی است شاعر، همان واقعه‌ی آشنا را از زاویه‌ای تازه ببیند یا بخشی از آن را روایت کند که کمتر دیده شده است.به‌نظر می‌رسد یکی از رازهای ماندگاری نوحه‌های یزد هم همین باشد. این نوحه‌ها در عین وفاداری به سنت، از تکرار صرف فاصله می‌گیرند؛ نه بی‌دلیل شعر را پیچیده و نه به‌صورت افراطی آن را ساده می‌کنند.شعری که بر پایه‌ی اندیشه و تخیل نوشته شده، عمر بیشتری دارد. حتی اگر همه‌ی استعاره‌ها و اشاره‌هایش همان بار اول فهمیده نشوند، چیزی در آن باقی می‌ماند که مخاطب را دوباره به خودش برمی‌گرداند.به همین دلیل است که بعضی از بیت‌های نوحه‌های یزد، مستقل از موسیقی و اجرا هم ارزش خواندن دارند؛ شعرهایی که اگر روی کاغذ چاپ شوند، همچنان شعر باقی می‌مانند، نه اینکه صرفاً متنی برای اجرا باشند.در نهایت، شاید بتوان گفت مهم‌ترین تفاوت نوحه‌های یزد نه در موسیقی آن‌هاست، نه در شیوه‌ی سینه‌زنی و نه حتی در قدمت سنت‌هایشان. آنچه این نوحه‌ها را متمایز می‌کند، نوع نگاه آن‌ها به مخاطب است.نگاهی که به جای ساده‌انگاشتن شنونده، به فهم او اعتماد می‌کند؛ به جای تکرار بی‌وقفه‌ی کلیشه‌ها، به دنبال بیان تازه می‌گردد و به جای آنکه شعر را فقط وسیله‌ای برای برانگیختن احساسات بداند، برای خود شعر هم ارزش قائل است.احترام به فهم مخاطب یک انتخاب هنری است. هنر، وقتی برای مخاطب ارزش قائل باشد، خودش را در سطح اثر نشان می‌دهد.Mina mirMina mirThu, 13 Aug 2026 08:28:55 +0330https://virgool.ir/@mynu/چرا-باید-خاطرات-یک-ابله-سیاسی-را-بخوانیم-روایتی-از-بلگراد-۱۹۹۹-bgsfdaqpuigoروایت‌های جنگ معمولاً از زبان فاتحان، شکست‌خوردگان یا تحلیل‌گران استراتژیک نوشته می‌شوند؛ زبانی خشک، حماسی یا آمیخته به آمار و ارقام. اما در این میان، یادداشت‌های روزانه‌ی یاسمینا تشانویچ در کتاب «خاطرات یک ابله سیاسی»، از جنس دیگری است. این متن نه‌تنها یک گزارش متفاوت از روزهای بمباران بلگراد است، بلکه فراخوانی است برای بازپس‌گیری مفهوم زندگی از سیطره‌ی سیاست. تشانویچ با زدن برچسب «ابله سیاسی» روی خود، دست به یک اعتراض آگاهانه می‌زند؛ اعتراضی از جانب تمام کسانی که برای حفظ روزمرگی، توجه به جزئیات به‌ظاهر بی‌اهمیت و پناه بردن به خلوتِ انسانی، اهمیتی به اندازه‌ی تمام زنده و مرده بادهای سیاسی قائل هستند. اعتراض و مقاومتی برای تبدیل نفسِ زندگی به آخرین سنگرِ مقاومتِ انسانِ تنها در برابر هجوم مخرّب ایدئولوژی‌ها.۱. در ستایشِ بلاهت«یک مشت بزدل که از مذاکره می‌ترسند، چون از گفت‌وگوی منطقی عاجزند، ما را به زور انداخته‌اند وسط میدان مبارزه‌ای که دلیلش را درک نمی‌کنم. من خودم را یک ابله سیاسی می‌دانم. در یونان باستان به عوام‌الناس می‌گفتند ابله، عامه‌ی مردم که به دانش و اطلاعات دسترسی نداشتند، یعنی همه‌ی زنان و اکثر مردان. من درست و غلط را تشخیص نمی‌دهم. هیچ گزینه‌ی مطلوبی پیش رویم نمی‌بینم. این طبیعی است؟»برای مردمی شبیه به ما که تمامیتِ زندگی‌مان به طرز دیوانه‌واری به سیاست گره خورده و گویی بدون شعار دادن‌های مداوم، پرچم بالا بردن و ایستادن در صفِ یکی از جریان‌ها روزمان شب نمی‌شود، انتخابِ یک «زندگی معمولی» شبیه به یک بلاهتِ غیرمسئولانه است؛ انفعالی حاصل از بی‌دردی و بی‌وجدانی که در فضای قطبی‌شده‌ی جامعه هرگز بخشیده نخواهد شد. سیاست‌مداران، آرمان‌پرستان و حتی طرفداران متعصبِ جریان‌ها همیشه فکر می‌کنند عقلِ کل هستند؛ آن‌ها جهان را به سپید و سیاه، و آدم‌ها را به خودی و غیرخودی تقسیم می‌کنند. در این میان، اگر شهروندی پیدا شود که به جای دویدن پشت سرِ جریان‌ها، صراحتاً بگوید: «من می‌خواهم سفر کنم، معاشرت کنم، بچه‌دار شوم، حرف بزنم، بازی کنم، خوش بگذرانم»، از نظر آن عقلای مرده‌ی سیاست و توده‌های خشمگین، یک «ابله» به حساب خواهد آمد.اما کتاب «خاطرات یک ابله سیاسی» نوشته‌ی یاسمینا تشانویچ (با ترجمه‌ی روان راضیه خشنود از نشر ماهی)، متن را به بیانیه‌ای در ستایش این ابله بودن تبدیل می‌کند. تشانویچ در این اثر، که یادداشت‌های روزانه‌ی او در جریان بمباران بلگراد در سال ۱۹۹۹ است، زبان گویای تمام کسانی می‌شود که شرافتمندانه در سوگ زندگی معمولی نشسته‌اند. او یادداشت‌هایش را با نظریه‌های پیچیده‌ی علوم سیاسی پر نمی‌کند، بلکه آینه‌ای می‌گذارد جلوی روزمرگی‌های ساده‌ی یک شهروند در میانه‌ی جنگ و با شجاعت نشان می‌دهد که چطور در زمانه‌ی جولانِ حاکمان مستبد، قدرت‌های جنگ‌افروز و جریان‌های متعصب، همین «بلاهت» — یعنی تلاش برای حفظ کورسویی از یک زندگی نرمال و وفادار ماندن به انسانیتِ بی‌طرف — خودش آخرین سنگرِ مقاومت انسانِ تنها در برابر جنون حاصل از طغیان ایدئولوژی‌هاست.۲. جهنمی به نام بلگراد«ما را این‌جا گروگان گرفته‌اند. می‌دانم هر اتفاقی بیفتد چاره‌ای جز تحمل ندارم.»برای درک یادداشت‌های یاسمینا، باید دقیقاً بدانیم که او در چه جهنمی نفس می‌کشید. قبل از آنکه اولین بمبِ ناتو در بهار سال ۱۹۹۹ روی بلگراد رها شود، مردم صربستان سال‌ها بود که در جهنمِ دیگری می‌سوختند. حکومتِ ناسیونالیست، مستبد و خشنِ «اسلوبودان میلوشویچ» با شعارهای حماسیِ میهن‌پرستانه و راه انداختن جنگ‌ها و جنایات خونین در بالکان، جامعه را کاملاً ایزوله کرده بود. کشور زیر بار تحریم‌های کمرشکن اقتصادی رفته بود و از آن هولناک‌تر، دستگاه حکومت و جنایاتش کاری کرده بودند که صرب‌ها در چشم مردم دنیا، به یک مشت وحشی و فاشیستِ خون‌خوار تبدیل شوند؛ توده‌ای هولناک که اگر بلا سرشان می‌آمد، هیچ‌کس در دنیا برایشان دل نمی‌سوزاند و اشک نمی‌ریخت.در چنین فضایِ مطرود و خفقان‌آوری بود که ناگهان ناتو هم آمد تا به مدت ۷۸ روز متوالی، با بمباران زیرساخت‌ها، میلوشویچ را بر سر جای خود بنشاند. حالا مردم عادی بلگراد در یک بن‌بستِ هولناک اخلاقی و فیزیکیِ مضاعف گیر افتاده بودند؛ از یک طرف دیکتاتورِ خودکامه و فاشیستِ خودشان قرار داشت که با هوچی‌گری جامعه را خفه کرده بود، و از طرف دیگر بمب‌هایی که برای نجات، از آسمانِ «متمدنِ» غرب روی سرشان می‌بارید.در همین روزهای تعلیق و آژیرهای ممتد، یاسمینا تشانویچ شروع کرد به نوشتن خاطرات روزانه و مدتی بعد این یادداشت‌ها را در جواب برای دوستی ایمیل کرد که حال و اوضاع او را پرسیده بود. تشانویچ یک نویسنده و فعال صلح‌طلبِ ضد جنگ بود که هم از فاشیسمِ میلوشویچ بیزار بود و هم از بمب‌های ناتو متنفر. این یادداشت‌های کوتاه و فوری، در بحبوحه‌ی فاجعه خیلی زود در دنیا دست به دست و خوانده شد و نشان داد که وقتی قدرت‌ها با هم می‌جنگند، آدم‌های معمولی و زندگی‌های عادی‌شان بیش از هر چیز دیگری لگدمال می‌شوند؛ آدم‌های بی‌گناهی که به تاوانِ جغرافیایِ زادگاهشان، هم از درون جویده می‌شوند و هم از بیرون.۳. تقابل با یقه‌دریدگان سیاست«پدر و مادرم از داشتن فرزندی مثل من شرمسارند، من با انتخاب‌هایی که کرده‌ام مایه‌ی ننگشان هستم. با هر کلمه‌ای که به زبان می‌آورم عذابشان می‌دهم، تنها چیزی که خوشحالشان می‌کند سکوت من است. می‌خواهند لال و مطیع باشم. می‌گویند: «ما همه‌چیز برایتان فراهم کردیم. قدردان باشید. چرا می‌خواهید همه‌چیز را زیر و رو کنید؟» واقعیت این است که نسل من فرصت ندارد چیزی را زیر و رو کند. پدر و مادرم آن‌قدر شهامت دارند که حاضرند جان من را فدای کشورشان کنند. اما من فرزند بزدل و ترسویی هستم که حاضر نیست برای هیچ کشوری بمیرد و در راه هیچ آرمانی بجنگد.»زبانِ سیاست همواره زبانِ خط‌کشی‌های بزرگ، بیانیه‌های جنگی و آمارهای کلان است؛ ادبیاتی زمخت که انسان را تا حد یک سوژه‌ی مطیع، یک سرباز یا یک «پیاده‌نظامِ ایدئولوژی» پایین می‌آورد. از نظر سیاست‌پرستان، مردم بلگراد در بهار ۱۹۹۹ صرفاً توده‌ای گناه‌کار یا هزینه‌ای جانبی در مسیر یک مأموریت نظامی بودند. اما یاسمینا تشانویچ با فیلترِ نگاهش، زاویه‌ی دید را به سمت دیگری هدایت می‌کند. او اصلاً به آسمان و هواپیماها نگاه نمی‌کند؛ نگاه او روی زمین و روی نبضِ ملموس زندگی در کفِ خیابان دوخته شده است.دوربین یاسمینا درست روی صحنه‌ی شلوغ، پرهیاهو و درهمی زوم می‌کند که قربانیان واقعی جنگ در آن ایستاده‌اند؛ صحنه‌ای بسیار واقعی و متناقض. از مدافعان سینه‌چاک حکومت تا مخالفان جان‌برکف، یعنی هر دو گروهی که حاضرند برای سیستمِ مطبوع خود همه‌چیز و همه‌کس را قربانی کنند. در بین این توده‌ی درهم، کسانی شبیه خود یاسمینا هم حضور دارند که اگرچه آگاهانه و مصرانه طرف هیچ‌کدام نیستند، اما با تمام وجود دلسوزِ هر دو دسته‌ی این هواداران سینه‌چاکند. آن‌ها طرفدارانِ خودِ انسان و زندگی به معنای معمول هستند، نه فدیه‌ای برای تقدیم کردن در پیشگاه این دیدگاه و آن نظریه‌ی سیاسی.احتمالاً از نظر بسیاری از هواداران جناح‌های سیاسی، آدم‌هایی شبیه به یاسمینا ابلهانی هستند که با سکوت و بی‌طرفی به بقای ظلم و سیاهی کمک می‌کنند؛ وسط‌بازان بی‌عاری که فقط نگران برهم‌خوردن آرامش ناچیز و حقیر زندگی خود هستند. اما اتفاقاً مهم‌ترین حُسن کتاب در همین است که خلاف این تفکر را ثابت می‌کند.یاسمینا نه فقط در مقام یک متفکر و عضوی از بخش روشن‌اندیش جامعه، جزو بانیان و شرکت‌کنندگان اصلی رویدادهای اعتراضی برای کمک به دیده شدن قربانیان بی‌صدای جنگ است، بلکه در مقام یک شهروند عادی هم اصلاً نسبت به جنگ و این قربانیان بی‌گناه آن — از هر جناح و تفکری — منفعل رفتار نمی‌کند. او تا جایی که توان و امکاناتش یاری می‌دهد، دلسوز و یاری‌بخش این آدم‌هاست و علاوه بر آن، زمانی که می‌داند برای بیرون رفتن از این وضعیت ناگوار راهی جز انتخاب یک جهت مشخص وجود ندارد، بدون رودربایستی جهت‌گیری خود را اعلام می‌کند؛ اما هرگز هم اجازه نمی‌دهد سایه و سیطره‌ی طرفداران این سوی سیاسی، جلوی ابراز عقیده‌ی صادقانه و آزادی بیان او را بگیرد.او به وضوح اعلام می‌کند که از سر ناچاری این سوگیری را انتخاب کرده و همچنان اجازه نمی‌دهد این جهت‌گیری برچسب سیاستی خاص را روی او بچسباند. یاسمینا در پایان همچنان شهروندی عادی است که معتقد است زندگی روزمره‌ی آدم‌های معمولیِ سرزمینش به اندازه‌ی آرمان‌های سیاست‌گرایانِ جناح‌های مختلف اهمیت دارد و قابل دفاع است؛ اگرچه در پایان، دیگر یک ابله سیاسیِ محض نیست.۴. چرا خواندن این کتاب ارزشمند است؟«پیشنهادهای سیاسی مردان هموطنم در مقایسه با نیازهای ابتدایی من یا خشن و احمقانه اند یا باورناپذیر. من می‌خواهم سفر کنم، معاشرت کنم، بچه‌دار شوم، حرف بزنم، بازی کنم، خوش بگذرانم. آن‌ها از حقوق تاریخی و سنت‌ها سخن می‌گویند، ولی این تاریخی که از آن حرف می‌زنند مال من نیست، اگر هم باشد، من هیچ نقشی در آن نداشته‌ام. آن‌ها دم از نژاد و افتخار می‌زنند، اما من به خاطر کمبود مهر و محبت و تفاهم در آستانه‌ی جنون هستم. تمام غرایزمان روی مرگ یا بقا متمرکز شده‌اند.»ارزشِ منحصربه‌فردِ یادداشت‌های یاسمینا تشانویچ در این است که از مرزِ یک گزارشِ تاریخی یا خاطره‌نویسیِ صرف فراتر می‌رود و به یک بیانیه‌ی عمیقِ انسانی در ستایشِ «زندگیِ معمولی» تبدیل می‌شود. در جهانِ امروز که همواره تحتِ سیطره‌ی شعارها و ادعاهای بزرگ، ایدئولوژی‌های متعصب و جریان‌های قدرت قرار دارد، تشانویچ شجاعتِ این را دارد که تمامِ این بلندپروازی‌های بزرگ را به چالش بکشد. او با صراحتی تکان‌دهنده می‌نویسد که هوش، ثروت، زرنگی و جاه‌طلبیِ بیش از حد، در نهایت به کارِ انسان نمی‌آیند و دویدن به دنبالِ پول، سیاست و قدرت را کارِ احمق‌ها می‌داند.کتاب از این جهت اهمیت می‌یابد که تعریفی بنیادین و در عین حال ساده از معنایِ هستی ارائه می‌دهد؛ اینکه زندگیِ واقعی نه در شعارهای حماسیِ حاکمان، بلکه در همان جزئیاتِ بی‌هیاهو و روزمره جریان دارد: در تلاش برای ساختنِ یک سرپناه، در دوست داشتنِ یک موجودِ زنده، در بوسه‌ای و در نوازشِ یک کودک. کتاب به ما نشان می‌دهد که وقتی ساختارهای کلانِ سیاسی جامعه را به بن‌بست می‌کشانند و آدم‌ها را در تعلیق گیر می‌اندازند، آدم‌هایی که اهل مرده باد و زنده باد نیستند هم به اندازه‌ی جان‌فدایان سیاست قربانی می‌شوند و البته به همان اندازه هم — اگر نه بیشتر — شریفند و فداکاری می‌کنند.دوست داشتنِ این کتاب، در واقع ستایشِ نگاهی است که انسان در آن به هیچ ایدئولوژی و جریانی باج نمی‌دهد. تشانویچ ثابت می‌کند که میل به آرامش روزانه و دغدغه‌های معمول زندگی، به اندازه‌ی دغدغه‌های اهل سیاست شریف و مهم است و صاحبان این دغدغه‌ها اتفاقاً بیشتر از طرفداران سیاستمداران به کار دنیا می‌آیند، چون هم رنج انسان‌ها را درک می‌کنند و هم برای یاری رساندن، دنبال رنگ پرچم آدم‌ها نمی‌گردند. این اثر برای خواننده‌ای که خود را میانِ چرخ‌دنده‌های سنگینِ سیاست تنها می‌بیند، یادآورِ این حقیقت است که شاید یکی از والاترین اشکالِ شجاعت، ایستادگی در برابرِ زوال و پاسداری از حقِ مسلمِ یک زندگیِ آرام و معمولی باشد.۵. فرجام؛ حقِ مسلمِ ابله بودندر نهایت، کتاب «خاطرات یک ابله سیاسی» یادآورِ این حقیقتِ تلخ و در عین حال درخشان است که در زمانه‌ی سقوطِ ارزش‌ها و جولانِ جنگ‌افروزان، بزرگ‌ترین شجاعت یک شهروند، غرق نشدن در گردابِ ایدئولوژی‌هاست. یاسمینا تشانویچ به ما نشان می‌دهد که وقتی جامعه به انبار باروت تبدیل می‌شود و هر جریانی به نامِ یک آرمانِ بزرگ از تو می‌خواهد انسانیت، خلوت و آرامشت را قربانی کنی، پناه بردن به سادگیِ روزمرگی نه‌تنها انفعال نیست، بلکه خود پاسداری از مرزهای بقاست.این کتاب مانیفستی است برای تمام کسانی که میان چرخ‌دنده‌های سنگین سیاست تنها مانده‌اند؛ کسانی که تحقیرها و تحریم‌ها را تاب می‌آورند اما به جای کینه ورزیدن، به تاوانِ جغرافیای زادگاهشان، همچنان به دنبال روزنه‌ای از نور، شادی و خلق زیبایی می‌گردند. «ابله سیاسی» بودن در چنین جهانی شاید اصیل‌ترین راه برای زنده ماندن باشد.Mina mirMina mirFri, 31 Jul 2026 03:58:49 +0330https://virgool.ir/@mynu/برای-شروع-pvye8ro2l4wcسلام. این‌جا جاییه که تجربه‌هام از نوشتن، خواندن، دیدن و یادگیری رو ثبت می‌کنم. هدفم اینه که بهتر بنویسم و عمیق‌تر فکر کنم. هرچیزی که این‌جا می‌بینید بخشی از مسیر یادگیری منه — نه تصویر کامل من.Mina mirMina mirWed, 29 Jul 2026 19:18:30 +0330