https://virgool.ir/feed/@morteza.h.mتأملات جامعه‌شناسانهfa2026-11-10 19:43:25https://files.virgool.ir/upload/users/50132/avatar/codfuE.pnghttps://virgool.ir/@morteza.h.mhttps://virgool.ir/@morteza.h.m/ساکن-شهر-بشیم-t3mmtfcrjberکاریکاتور از آنجل بولیگاندر آبان ۱۴۰۱، در میانه‌ی اعتراضات به حجاب اجباری، عکسی از محمود حجتی، وزیر سابق کشاورزی، منتشر شد که او را در حال کشاورزی نشان می‌داد. فقط نقل داستان حجتی نیست. هفتاد درصد نسل قبل از ما (ما دهه‌ی شصتی‌ها) در روستا و شهرهای کوچک به دنیا آمدند و بزرگ شدند. کوچ عظیم جمعیت از روستا به شهر از اوایل دهه‌ی پنجاه شمسی تا الان تمام زندگی‌شان را تعریف کرده. برای این نسل دشوار است که از ایده‌آل زندگی بسیطِ روستایی و نبودِ تکثر و پیچیدگی دست بکشند.فقط حجتی نیست که، بیل در دست، کار بر سر زمین با لباس ژولیده‌ را نمادی از زندگی مطلوب می‌بیند. هر چه برای مدیران این نسل از تکثرِ ناگزیرِ سبک‌های زندگی در شهر و دنیای فعلی بگویید، تمایل بیشتری به تبیین‌ ساده و خطی و چارچوب فکری سنتیِ خیر و شر و امام حسین و یزید دارند.‏خویشتنِ خویشی که علی شریعتی می‌گفت برای نسل محمود حجتی جایی در حدود نیمه‌ی دهه‌ی پنجاه خورشیدی و کنار نهر آب و زیر سایه‌ی درخت تعریف شده. باقی همه از خودبیگانگی در شهری شلوغ است که گرچه حاصلِ کار او و هم‌نسلانش است، اما انگار مالِ خودشان نیست.این روزها همه از هم می‌پرسند: "آخرش چی می‌شه؟" آخرش وقتی به آرامی و در اثر جبر طبیعت این نسل مدیران از بین ما رفتند، یواش یواش و گام به گام ما به زندگی در پیچیدگی‌های شهر و با تکثر سبک‌زندگی‌هایش عادت می‌کنیم. نسل جدید در شهر به دنیا آمده. از ابتدا تکثر دیده و آزادی برایش کالای وارداتی و بی‌مناسبت با زندگی نیست. نسل جدید پاسخ‌های جدیدی به سوالات قدیمی نمی‌دهند. با نسل جدید، سوال‌های جدید متولد می‌شود. سوال‌های قدیمی محکوم به فراموش شدن هستند. فراموش هم خواهند شد.مرتضی هاشمیمرتضی هاشمیSun, 20 Nov 2022 05:28:15 +0330https://virgool.ir/@morteza.h.m/محدودکردن-سلبریتیهای-خَیر-qe6njtyxxrxsروزنامه شرق مرداد ۱۳۹۹ در این گزارشِ روزنامه‌ی شرق (شماره ۳۷۸۲،‌ يکشنبه ۱۲ مرداد ۱۳۹۹) یادداشت مختصری از من آمده است:اگرچه در روزهای بازسازی یکی از مخرب‌ترین زلزله‌های چند دهه اخیر ایران یعنی بم، سلبریتی‌های ایرانی نقش چندانی نداشتند اما در زمین‌لرزه سرپل‌ذهاب ماجرا به‌ شیوه‌ای دیگر پیش رفت؛ هنوز چندساعتی از زلزله نگذشته بود که به مدد تلفن‌های همراه و شبکه‌های اجتماعی صدها ویدئو از خرابی پس از زلزله منتشر شد و در همان یکی، دو روز اول هم موجی از کمپین‌های مردمی به راه افتاد. در این میان سلبریتی‌ها و چهره‌های شناخته‌شده عرصه‌های مختلف هم پا به میدان گذاشتند و با انتشار شماره‌کارت در ساعاتی کم کمک‌های چندصدمیلیونی و حتی میلیاردی از مردم دریافت کردند. چهره‌های محبوب سیاست، هنر، ورزش و... اما در همان هفته اول و پس از حضور در شهر زلزله‌زده متوجه شدند کمک‌کردن به زلزله‌زدگان و بازسازی شهر ویران، روندی پیچیده و کاری دشوار است و به همین دلیل به شهرهای خود بازگشتند تا برنامه‌ای مدون برای حساب‌های حالا پرشده خود تدوین کنند. هفته‌ها، ماه‌ها و حالا حتی سال‌ها از آن زلزله می‌گذرد و همچنان تکلیف بخش وسیعی از این پول‌های مردمی که به حساب سلبریتی‌ها واریز شد، نامشخص است؛ براساس اعلام مقامات رسمی، تعدادی از این افراد بدهی بانکی داشتند و بانک‌ها هم بلافاصله پس از پرشدن حساب، پول واریزی مردم را بلوکه کردند و درباره تعدادی هم قرار است رأی دادگاه تکلیف را نهایی کند. به‌طور خلاصه پرونده کمک‌های مردمی به سلبریتی‌ها در زلزله کرمانشاه به ما می‌گوید پول‌هایی که با نیت خیر و با قصد آبادانی سرپل‌ذهاب و کم‌کردن رنج مردم به حساب چهره‌های شاخص سرازیر شد، در بسیاری موارد نه‌تنها گرهی را نگشود که خود تبدیل به کلافی پیچیده شده‌ است. شاید همین ماجرا و سرنوشت نامشخص کمک‌های مردمی در زلزله سرپل‌ذهاب هم باعث شد در سیل‌های یکی، دو سال گذشته مردم کمتر به حساب‌های این افراد اقبال نشان دهند و در عوض نهادهای معتبر و خیریه‌های دیگری را به‌عنوان امانت‌دار خود انتخاب کنند. هرچه در این سال‌ها گذشت، حالا نشان می‌دهد که پرونده درخواست کمک سلبریتی‌ها از مردم در شرایط بحران، پرونده‌ای پیچیده و نیازمند کالبدشکافی و آسیب‌شناسی است؛ کاری که در سه سال گذشته تا اندازه‌ای انجام شده اما نه به حدی که مشکل را حل کرده باشد.‌سلبریتی‌ها باید برای جمع‌آوری کمک مجوز  بگیرندتازه‌ترین واکنش به این پرونده را می‌توان سخنان دیروز رئیس سازمان مدیریت بحران کشور دانست که از ایجاد محدودیت برای سلبریتی‌ها حکایت دارد. «اسماعیل نجار» که با ایلنا سخن می‌گفت، در پاسخ به این پرسش که آیا در قانون جدید مدیریت بحران نظارتی بر جمع‌آوری کمک توسط سلبریتی‌ها شده است، گفت: «در دستورالعمل‌ها نظارت‌های لازم بر این موارد نیز پیش‌بینی شده است. ما معتقد نیستیم که هر کسی اعلام کند چهره است، مردم به او کمک کنند. در سیل اخیر نیز با دستگاه قضائی هماهنگ کردیم تا هر کسی می‌خواهد کمک جمع‌آوری کند، حتما مجوزهای لازم را داشته باشد». او همچنین در پاسخ به پرسشی درباره نتیجه پرونده‌هایی درخصوص کمک‌های جمع‌آوری‌شده توسط سلبریتی‌ها در زلزله کرمانشاه هم گفت: «اطلاعی از نتیجه آنها ندارم اما در قانون نیز مشخص کرده‌ایم فداکار خدمت کسی است که مجوز لازم را برای حضور در محل حادثه داشته باشد و این‌گونه نیست که هرکسی بتواند در محل حادثه حاضر شود». به نظر می‌آید محدودیت اعلام‌شده از سوی رئیس سازمان مدیریت بحران به ماده ۱۶ قانون تشکیل سازمان مدیریت بحران کشور برمی‌گردد که یکی از وظایف این سازمان را به این صورت بیان می‌کند: «تدوین دستورالعمل‌ها و آیین‌نامه‌های مربوط به چگونگی جذب، توزیع و استفاده از کمک‌های مردمی، خارجی و بین‌المللی با همکاری دستگاه‌های ذی‌ربط و ارائه آن به هیئت وزیران جهت تصویب و پیگیری آنها». حالا سازمان مدیریت بحران براساس این ماده قانونی، مصوبه‌ای تدوین کرده که افراد شاخص عرصه‌های مختلف برای جذب کمک‌های مردمی باید مجوز دریافت کنند.‌‌از  پرونده کمک به زلزله‌زدگان چه خبر؟بی‌تردید مصوبه تازه سازمان مدیریت بحران کشور ریشه در ماجراهای پس از زلزله کرمانشاه دارد که در آن روزها افراد زیادی با انتشار شماره‌کارت مبالغ زیادی از مردم با نیت کمک به زلزله‌زدگان دریافت کردند. تکلیف بخش وسیعی از آن کمک‌ها البته همچنان نامشخص است. ماجرایی که از چند ماه پس از زلزله به بحثی جدی تبدیل شد و تیر ۹۷ دادستان کرمانشاه از رسیدگی به پرونده ۱۰ سلبریتی که در زلزله سرپل‌ذهاب کرمانشاه اقدام به جمع‌آوری کمک‌های مردمی کردند، در دادسرای سرپل‌ذهاب خبر داد. «محمدحسین صادقی» در آن روز از تشکیل پرونده‌ای دراین‌باره خبر داده بود: «در دادسرای سرپل‌ذهاب پرونده‌ای تشکیل شده که لیست اشخاص حقیقی است که وجوه را دریافت کردند و هدایت آنها در حال بررسی است». مهر ۹۷ و در سالگرد زلزله کرمانشاه اخبار تازه‌ای از این پرونده منتشر شد؛ در این ماه خبر آمد که صادق زیباکلام، علی دایی و برخی از دیگر چهره‌های سرشناس احضاریه‌ای دریافت کردند که از آنان خواسته شده برای ارائه پاره‌ای از توضیحات در مورد چگونگی و میزان جمع‌آوری کمک‌های مردمی در زمان زمین‌لرزه سرپل‌ذهاب، به مرکز تشخیص هویت پلیس آگاهی ناجا مراجعه کنند؛ موضوعی که حواشی زیادی را ایجاد و رئیس پلیس آگاهی ناجا درباره آن توضیحاتی ارائه کرد. «محمدرضا مقیمی» همان سال دراین‌باره گفته بود: «دعوت افراد مختلف به پلیس آگاهی برای انجام مصاحبه در این خصوص بوده است و افرادی که به پلیس آگاهی دعوت شدند، نه به‌عنوان مجرم و متهم بلکه به‌عنوان مطلع دعوت و این دعوت‌نامه برای خیلی‌ها صادر شد و آنها هم و آمدند و صحبت کردند و توضیحاتی را ارائه کردند؛ البته برخی هم نیامدند». در همان روزها «اسماعیل نجار» رئیس سازمان مدیریت بحران کشور هم توضیحاتی درباره تکلیف و آینده این کمک‌های مردمی ارائه کرد و گفت: «براساس دستورالعمل‌هایی که تعیین شده دستگاه‌ها وظیفه خود را انجام می‌دهند، از همین‌رو به همه افرادی که مبالغی درخصوص کمک به مناطق زلزله‌زده از طریق مردم جمع‌آوری کرده‌اند، اعلام کردیم این مبالغ را در صورتی که در رابطه با امدادرسانی به مردم زلزله‌زده است، در اختیار جمعیت هلال‌احمر قرار دهند و اگر درخصوص بازسازی این مناطق است، مبالغ را به بنیاد مسکن انقلاب اسلامی تحویل دهند؛ چراکه این بنیاد وظیفه بازسازی در این مناطق را برعهده دارد». این اتفاق البته درباره بخش وسیعی از این کمک‌های مردمی رخ نداد و همچنان تکلیف بخشی از این پول‌ها نامشخص است. همین حاشیه‌ها و همچنین نرسیدن کمک‌های مردمی به دست نیازمندان زلزله‌زده، ضرورت بازنگری در این شیوه کمک را هم برای مردم و هم مسئولان ایجاد کرد و دست‌کم در حوادث پس از این زلزله میزان اعتماد مردم به این چهره‌های شاخص کاهش پیدا کرد و در همین بحران کرونا، مردم برای کمک به کادر درمان و بیمارستان‌های کشور، مسیرهای مطمئن دیگری را پیش گرفتند.‌دخالت مکرر دولت‌ها در حیات اجتماعی‌سیدمرتضی هاشمی‌مدنی، جامعه‌شناس و محقق پسادکترا در دانشگاه ادینبورا (اسکاتلند) در همین رابطه در یادداشتی برای «شرق» نوشت: ‌«نکته اول این است که باید به خاطر داشته باشیم تمام کارکردها و اعمال جامعه را نمی‌توان ساماندهی کرد. جامعه و دغدغه‌هایش و احساس مسئولیت مردم در امور خیریه و حس نوع‌دوستی در میانه بحران امری نیست که بتواند مدام در چارچوب‌های محدود قوانین گنجانده و ساماندهی شود. در زمانه بحران مردم سعی می‌کنند شبکه‌های خودجوش را تشکیل دهند و به هم کمک کنند. این حس همبستگی فرای تشکل‌ها و قوانین و مسئولیت‌های سازمان‌هاست و تلاش برای ساماندهی حداکثری آن لزوما منجر به هدایت سیل کمک‌های مردم به سمت نهادهای مسئول نخواهد شد. برعکس گاهی این دخالت‌ها باعث پژمرده‌شدن حس نوع‌دوستی و صدمه‌دیدن جنبش‌های مردمی همراهی با هم‌وطنان آسیب‌دیده خواهد شد. دخالت بیجا و مکرر دولت‌ها در حیات اجتماعی مردم وقتی همراه با بحران اعتماد مردم به دستگاه‌های رسمی باشد، ممکن است به آن حس نیکوکاری تا حدی ضربه بزند.اما نکته دیگر هم این است که در گذشته شاهد بودیم سلبریتی‌ها و افراد مشهور در مواقع بحران، می‌توانند سیلی از کمک‌های مردمی را بسیج کنند. اما در نهایت چون تجربه‌ای در زمینه مدیریت بحران و جبران مصائب ناشی از زلزله و سیل ندارند، کمک‌های مردمی را به‌طرز شایسته‌ای به دست مردم نمی‌رسانند. این هدررفتن منابع کمک مردمی هم کمکی به جلب اعتماد مردم در آینده نخواهد کرد و از تعداد کمک‌ها به سازمان‌های رسمی و حرفه‌ای کمک‌رسانی مثل هلال‌احمر خواهد کاست.در واقع، ما اینجا با یک تناقض روبه‌رو هستیم. از طرفی، نمی‌شود مدام بر همه عملکردهای جامعه نظارت کرد. از سوی دیگر، در برخی موارد این اعتماد مردم به سلبریتی‌ها دردسرساز شده. راه‌حل میانه چیست؟به نظر من باید به قدرت یادگیری جامعه از اشتباهاتش باور داشت. زمانی در انتخابات‌هایی مثل انتخابات شورای شهر اول و دوم احزاب به سمت نامزدکردن سلبریتی‌ها رفتند. مردم هم از این کار استقبال کردند و به کشتی‌گیر و ورزشکار برای کرسی‌های تخصصی اداره امور شهری اعتماد کردند. اما نتیجه آن‌قدرها هم مطلوب نبود. ما به‌صورت جمعی از این تجربه انتخاباتی چیزهایی آموختیم. بر اثر آن اشتباه در رأی‌دادن همه ما یک قدم رو به جلو حرکت کردیم. بعد از آن دیگر نه احزاب از این تکنیک برای رأی‌آوردن استفاده کردند و نه مردم به انتخاب سلبریتی‌ها به‌عنوان نماینده‌ و مسئول اشتیاقی نشان دادند. در مورد گردآوری کمک برای بحران‌ها هم تجربیات مشابهی داشته‌ایم. باید به قدرت یادگیری جامعه‌ از اشتباهاتش ایمان داشته ‌باشیم. دل‌مشغولی مدام مسئولان، ساماندهی همه روندهای اجتماعی آسیب‌زاست. دغدغه مدام مسئولان کنترل‌کردن تلاش‌های مردم برای سازمان‌دهی خودجوش زندگی اجتماعی‌شان نشان از عدم درک درست مکانیسم‌های خودتنظیمی جامعه دارد.راه‌حل میانه اطلاع‌رسانی در مورد تبعات منفی کمک به سلبریتی‌هاست. در کنار آن نظارت قوه قضائیه و نهادهای مسئول بر فرایند به‌مقصد‌رسیدن کمک‌های مردمی اطمینان‌بخش خواهد بود. راه‌حل در بازیافتن اعتماد مردم به نهادهای تخصصی کمک‌رسانی مثل هلال‌احمر است. راه‌حل در ارتباط‌گیری فعال نهادهای رسمی با سلبریتی‌ها و معرفی توانمندی‌های نهادهای رسمی به آنهاست. به‌صورتی‌که سلبریتی‌ها دچار این توهم نشوند که لزوما توانایی زیادی در مدیریت بحران دارند و به چشم ببینند که کمک‌رسانی هم امری تخصصی است.مرتضی هاشمیمرتضی هاشمیFri, 14 Aug 2020 05:10:30 +0430https://virgool.ir/@morteza.h.m/خیابان-از-آنِ-کیست-bsaeqd9frhxaمجسمه‌ی ادوارد کالستون در بریستول زیر پای معترضان ? مرتضی هاشمی ?️ کشتی زونگ یک کشتی انگلیسی و متعلق به تجار اتحادیه‌ی برده‌داران لیورپول بود. در سال ۱۷۸۱ میلادی زونگ با بیش از ۴۴۰ برده‌ی آفریقایی و بسیار بیش از ظرفیتش به سمت آمریکا حرکت می‌کرد. کاپیتان کشتی در طول مسیر متوجه می‌شود که راه را اشتباه آمده و تنها برای چهار روز دیگر آب و غذا باقی مانده. او تصمیم می‌گیرد که به تدریج تعدادی از برده‌ها را به آب بیاندازد و از بین ببرد. چرا؟ چون اگر برده‌ها از گم شدن کشتی و کمبود غذا می‌مردند، شرکت بیمه خسارت را تقبل نمی‌کرد. اما اگر تلفات ناشی از قیام برده‌ها اعلام می‌شد، بیمه خسارت را می‌پرداخت. با توجه به قیمت بالاتر مردان سیاه‌پوست که نیروی کار بودند، تاجران برده‌ در روز اول بیش از پنجاه زن و کودک را به دریا می‌اندازند. در روزهای بعد هم شروع به کشتار و غرق کردن مردان می‌کنند. در مجموع بیش از ۱۴۲ انسان را می‌کشند. بعد از رسیدن به مقصد دعوای تجار برده و شرکت بیمه به دادگاه می‌کشد. اما در نهایت دادگاه به نفع تجار رای می‌دهد و به همین صورت کشتار برده‌ها در مسیر دریا به روالی معمولی برای تجار انگلیسی تبدیل می‌شود: کشتار زونگ.* ?️ ادوارد کالستون یکی از قدرتمندترین این تجار در شهر بریستول بود و از این راه ثروت زیادی اندوخته بود. سال‌ها بود که حضور مجسمه‌ی او در شهر بریستول محل مناقشه شده بود. آیا باید تاریخ خونین استعمار را فراموش کرد و به مجسمه‌ی یک قاتل و برده‌دار جنایتکار به عنوان شیئ تاریخی نگریست؟ استدلال مخالف این است که مجسمه‌ها برای یادگیری تاریخ برپا نمی‌شوند. مجسمه‌ها اشیائی برای گرامی‌داشت یاد و خاطره‌ی افرادند. امروز تظاهرات کنندگان عمدتاً جوان پاسخی عملی به این سوالات دادند. نه تنها مجسمه را به پایین کشیدند، که آن را به رودخانه‌ی مجاور انداختند. کنایه‌ی تاریخ است که تاجری که هزاران انسان بی‌گناه را به آب انداخت، مجسمه‌ای در کف رودخانه دارد. ?️ این عکس هم به نمادی از تاریخ استعمارزدایی از شهرهای بریتانیا بدل خواهد شد. تظاهرات‌کنندگان شعار می‌دادند: خیابان از آنِ کیست؟ از آنِ ماست.*The Zong Massacre (1781) **Whose streets? Our streetsمرتضی هاشمیمرتضی هاشمیMon, 08 Jun 2020 07:31:38 +0430https://virgool.ir/@morteza.h.m/مدام-باید-به-واقعیت-تلخ-برگشت-f7crlih9iqtcتهران مرتضی هاشمی جوامع مستعد شکل‌گیری توهم هستند. توهم در مورد امکان پیشرفت دفعی و بهتر شدن یک‌شبه‌ی وضعیت سیاسی و اقتصادی. توهم در مورد نحوه‌ی پیشرفت آمرانه و بالا به پایین با ظهور یک رئیس و مدیرِ نابغه و اَبَرمرد و اَبَرزن. توهم در مورد تاریخ موفقیت سریع سایر کشورها مثل ژاپن و سنگاپور و چین و دانمارک بدون اذعان به تاریخ خونین یا استعماری یا صنعتی پشت هر کدام از موفقیت‌های امروزین اقتصادی. جوامع مستعد این هستند که به جای قرار دادن امید در زمان حال و آینده‌ی نزدیک، گذشته را بنابر امیال امروزین خود بازسازی و بازروایت کنند. یا با روایتی گزینشی از گذشته سعی کنند شواهدی برای آسان و یک‌شبه بودن راه پیشرفت بیابند. صنعت پررونق تحریف تاریخ به سبک شبکه‌ی "من‌و‌تو"‌‌ و "تونل زمان" بدون دلیل محبوب نمی‌شود. مردم دوست دارند روزنه‌ی گریز از تاریکی را در جایی غیر از اینجا در گذشته ببینند؛ امیدی کاذب به یک "خویشتن‌ِ خویش" یا "خودِ اصیل" که خیلی خوشبخت و رو به راه بوده است. تصور این خودِ اصیل (که موقتاً دچار مشکل شده) به ادامه‌ی حیات فرد کمک می‌کند. کمک می‌کند که فرد و جامعه با یک توهم و امید کاذب و تصویر دروغین از خودش به حیاتش در برابر مشکلات روزمره ادامه دهد. مساله بر سر یک خیال و تصور است که به حیات جامعه کمک می‌کند. اینجاست که شبکه‌ی تلویزیونی "من‌و‌تو" وارد می‌شود. این واقعیت که هفتاد درصد مردم تا چهل سال پیش ساکن روستا بودند، برای آن مخاطب نوستالوژی‌های دوران پهلوی که برساخته‌ی من‌و‌تو‌ است اهمیتی ندارد. مهم دیدن آن تضاد بین شیک‌پوشی یک آدم پولدار در ماشینی خوب در شمال تهران در نیم قرن پیش است و مقایسه‌ی آن تصویر گزینشی با وضع امروز. آن مخاطبِ ناامید تشنه‌ی این توهم است. چرا به انتخابات سالم نیاز داریم؟ راه‌هایی وجود دارد که انتظارات جامعه واقعی شوند. واقعی شدن انتظارات یعنی اذعان به گام به گام و تدریجی بودنِ مسیر پیشرفت و درک کردن دستاوردهای واقعی و برنامه‌ریزی کردن برای گام آینده. انتخابات، حتی در شرایط نامطلوب، این مزیت را دارد. انتخابات توهم‌ها را از بین می‌برد. توهم اینکه اگر این گروه یا آن گروه قدرت داشت وضعیت به طرز معجزه‌آسایی بهتر می‌شد. انتخابات انتظارات را واقعی‌ می‌کند. مسائل را از سطح نظری و شعار پایین می‌کشد. به مدعیان قدرت و فرصت محدود چند ساله می‌دهد تا عیار خود را نشان دهند. انتخابات و دست به دست شدن قدرت بین گروه‌ها و سلیقه‌ها باعث می‌شود که طلبکاران کمتر شعار دهند و به دنبال تصمیم‌گیری و ایجاد تغییر در دنیای واقعی باشند. هر تغییر هم تبعاتی دارد. مردمی که شهروند هستند تبعات را می‌بینند و بازخواست می‌کنند. قدرت را به فرد و گروهی جدید می‌دهند. با همین انتخاب‌های پی‌درپی رعیت تبدیل می‌شود به شهروند. بازی طولانی کسب مردم‌سالاری چیزی نیست که کسی هدیه بدهد و هدیه بگیرد. چیزی نیست که یک‌شبه به دست بیاید. مدام باید دیوار توهمِ شیرین را شکست و به واقعیتِ تلخ بازگشت و یک گام کوچک اما واقعی رو به جلو برداشت. خطوط نهایی رمان "گتسبی بزرگ" از جمله محبوب‌ترین بخش‌های رمان‌هایی‌ست که خوانده‌ام. اینجا ترجمه‌ی کریم امامی را می‌آورم: "... چه باک! فردا تندتر خواهیم دوید و دست‌هایمان را درازتر خواهیم کرد و سرانجام یک بامداد خوش... و بدین‌سان در قایق نشسته پارو برخلاف جریان بر آب می‌کوبیم، و بی‌امان به طرف گذشته رانده می‌شویم."مرتضی هاشمیمرتضی هاشمیSun, 16 Feb 2020 03:28:57 +0330https://virgool.ir/@morteza.h.m/دروغگویی-فقط-یک-مشکل-فردی-نیست-sd7kncptvolyCredit: Iran Front Page Website? مرتضی هاشمی ?️دروغ‌گویی در سیاست فقط یک پدیده‌ی فردی و اخلاقی نیست. یک بُعد ساختاری و اجتماعی دارد. به همین دلیل هم به صورت موفقیت‌آمیزی مدام خودش را بازسازی می‌کند. دروغگویی روی دیگر سکه‌ی شعارزدگی است. ?️وقتی بی‌حساب و کتاب شعار می‌دهیم تا کارمان پیش برود یا رای بیاوریم یا ایماژ و تصویر خودمان را در ذهن مردم مدیریت کنیم، یک مشکل عمده پیش می‌آید. آن هم این است که وقتی توجه مردم را جلب کردیم و رای آوردیم، با واقعیت روبرو خواهیم شد. آن زمان خواهیم دید که تصمیم‌گیری و مدیریت در کشورهای در حال توسعه دشوارتر از آن چیزی است که در شعارهای ساده‌مان تصویر می‌کردیم. آن زمان است که مدیر و مسئول مورد نظر ناخودآگاه سعی خواهد کرد که وضعیت موجود را توجیه کند و از آمار و ارقام تصویری تخیلی از پیشرفت را استخراج کند. ?️بپذیریم که کار در کشوری با این همه تهدید خارجی و این سطح توسعه‌نیافتگی داخلی دشوار است. سازمان‌ها و نهادها آنقدر محکم و ساختارمند نیستند که خود به خود کارها پیش برود. شایسته سالاری در همه‌ی سطوح وجود ندارد. دچار بحران امید اجتماعی و مشروعیت نهادهای دولتی هستیم. در این میانه قرار نیست یک فرد و یک دولت و یک مسئول معجزه کند. یک قدم رو به جلو برای هر مدیر کافی است. آن قدر شعار و وعده بدهیم که می‌توانیم پیش ببریم. همان میزان اصلاح و پیشرفتِ ممکن هم اگر به صورت منسجم دنبال شود و به نتیجه برسد، خودش معجزه‌ای خواهد بود در قد و قواره‌ی یک مدیر و یک مسئول. ?️نکته‌ی اصلی این است که در هر انتخابات در چهل سال گذشته، یک نکته‌ی جدید یاد گرفته‌ایم. شاید خاطرتان باشد که یک بار برای شورای شهر تهران و برخی شهرهای بزرگ به لیستی از سلبریتی‌ها و ورزشکاران رای دادیم. بعد همه‌ی ما به عنوان مردم و شهروندان یاد گرفتیم که این کار بیهوده‌ای است و نتیجه به خوبی آنچه به نظر می‌آمد نیست. همین باعث شد که رفتار انتخاباتی مردم در انتخابات بعدی شورای شهر تغییر کند. دیگر نه تنها سلبریتی‌ها رای نیاوردند که حتی دخالت‌شان در سیاست هم با انتقاد عامه‌ی شهروندان روبرو می‌شود. ?️شاید الان زمانش باشد که نکته‌ی دیگری را از تجربیات انتخابات‌های گذشته‌مان یاد بگیریم: به سیاستمداران گزافه‌گو و شعارزده رای ندهیم. همین شعارزدگی و وعده‌ی بهشت، خودش به جهنم دروغگویی و نپذیرفتن مسئولیت ختم می‌شود. به کسانی رای بدهیم که واقع‌بین هستند و به اندازه‌ی توانایی‌شان وعده می‌دهند.مرتضی هاشمیمرتضی هاشمیMon, 23 Dec 2019 03:03:30 +0330https://virgool.ir/@morteza.h.m/دنیای-پساسکولار-چگونه-دنیایی-است-ric8o63pkuk8کتاب "خداباوری و خداناباوری در عصر پساسکولار" (انتشارات پالگریو، 2017)مصاحبه‌کننده: محمد معماریان (تاریخ انتشار: سه‌شنبه 12 نوامبر 2019) در وب‌سایت دین‌آنلاین گفتگو با سید مرتضی هاشمی مدنی در مورد کتاب "خداباوری و خداناباوری در عصر پساسکولار"اطلاعاتی برای معرفی سید مرتضی هاشمی مدنی:اخذ دکترای جامعه‌شناسی از دانشگاه واریک (انگلستان) در سال 2016پسادکترای انسان‌شناسی اجتماعی در دانشگاه ادینبورا (اسکاتلند)مولف کتاب “خداباوری و خداناباوری در عصر پساسکولار” (انتشارات پالگریو، 2017)کتابِ برگزیده‌ی اول جشنواره‌ی فارابی در بخش محققین جوان علوم اجتماعییکی از چهار کتاب برگزیده‌ی نامزد جایزه‌ی کتاب فیلیپ آبرامز در انجمن جامعه‌شناسی بریتانیا (2017)محمد معماریان: دنیای واژگان فکری پیرامون ما پُر از «پسا» است: از پساساختارگرایی و پسامدرنیسم تا پساحقیقت. میل به این «پس از دیگری» ساختن، البته میل به معنای سائقۀ فکری، از کجا می‌آید؟سید مرتضی هاشمی مدنی: وقتی این عنوان را برای کتابم انتخاب کردم، بحث مفصلی با یکی از اساتیدم داشتم. ایشان یک صفتی را برای مفاهیمی مانند پساسکولار و پسامدرن به کار بردند. گفتند که اینها نشانه‌ی “علوم اجتماعیِ تنبل” هستند. منظورشان این است که این مفاهیم جای مطالعات ایجابی را می‌گیرند. یعنی مثلاً به جای توصیف دقیق و به روز یک پدیده، که حتماً کار سختی‌ست و مطالعه و کار میدانی جدی می‌طلبد، بیاییم و یک پیشوند “پسا” ابتدای نام مدرنیته بگذاریم. بعد پدیده‌ی ناشناخته‌ی معاصر را با آن معرفی کنیم. در حالی که متفکران بی‌شماری زحمت کشیدند تا همان مدرنیته را تعریف کردند. حالا ما با یک جعل واژه فقط می‌گوییم که پدیده‌ی اجتماعی مورد نظر ما چیزی نیست، جز فرای آن مدرنیته یا بعد از آن مدرنیته و مانند این. این کار محققان تنبل است.شاید به نظر متناقض‌نما بیاید اما من هم کاملاً با ایشان موافقم. اما هنوز اصرار برخی محققان برای استفاده از مفاهیمی مثل پساسکولار و پسامدرن را می‌فهمم. استدلال خود من این بود که مفاهیمی مانند سکولار و سکولاریسم و سکولاریزاسیون آنچنان جاافتاده و مستحکم هستند که برای نشان دادن ترک برداشتن آن ایده‌ها نیاز داریم بر همین فرارفتن تأکید بکنیم. به همین دلیل در کتاب هم تعریفی کاملاً حداقلی از پساسکولاریسم ارائه دادم.وقتی از پساسکولاریسم حرف می‌زنیم (یا حرف می‌زنید)، از چه حرف می‌زنیم؟پاسخ: پساسکولاریسم به صورتی که من به کار بردم به معنای آگاهی به عدم بی‌طرفی امر سکولار است. یعنی چه؟ یعنی به صورت تاریخی امر سکولار خودش را به عنوان امر بی‌طرف و خنثی معرفی کرده است. ایده‌ای که حتی در زبان محاورات سیاسی روزمره هم ریزش کرده. مثلاً من مسلمان هستم و دیگری مسیحی‌ست و نفر سومی یهودی‌ست و نفر چهارم هم زرتشتی‌ست. ما هیچکدام خدای همدیگر را قبول نداریم اما با هم و در یک جامعه زندگی می‌کنیم و نیاز داریم که سر سیاست‌گذاری‌های عمومی به توافق برسیم. با آن همه اختلاف چطور می‎شود به توافق رسید؟ ایده‌ی سکولاریسم این است که پس بیایید در یک زمین بی‌طرف در مورد مسائل عمومی تصمیم بگیریم. آن زمین بی‌طرف هم امر سکولار است. ادعای سکولارها این بوده که خدای من و شما ربطی به مسائل اجتماعی ندارد و هرکس خدای خودش را دارد. برای تصمیم‌گیری هم نیاز است که به آن زمین سکولار برویم و هر کسی عقایدش را در بیرون از این زمین بگذارد. این ایده در اروپا بعد از جنگ‌های داخلیِ دینی و فرقه‌ای شکل گرفت. جنگ‌های سی‌ساله‌ی اروپایی بین فرقه‌های مختلف پروتستانی و کاتولیک‌ها بود. بعد از این همه مصائب به این نتیجه رسیدند که به آن بی‌طرفی نیاز دارند. همینطور این ایده‌ی امر سکولار به مثابه‌ی امر خنثی به زبان علم هم ترجمه شد. نتیجه شد دوگانه‌ی کاذب علمِ سکولار در برابر دین.مشکل اصلی این نوع مفهوم پردازی این است که چیزی به نام بی‌طرفی وجود ندارد. از دهه‌ی هشتاد میلادی این سوال به صورت جدی‌تری شکل گرفت که آن بی‌طرفی کجاست؟ چطور ممکن است؟ وقتی که بررسی بیشتری می‌کنیم می‌بینیم که آن ادعای بی‌طرفی تماماً جعلی بوده. سکولاریسم با خودش ارزش‌های بی‌‎شماری را به صحنه می‌آورد. اما زیر نقاب بی‌طرفی ارزشی و به اسم عقلانیت آنها را مخفی می‌کند. راه‌های بی‌شماری برای نشان دادن جعلی بودن بی‌طرفی امر سکولار وجود دارد. اما راهی که من ترجیح می‌دهم کاملاً تاریخی و جامعه‌شناسانه است. من به پیروی از ژان-کلود میشه‌آ و چارلز تیلور و همینطور کریگ کالهون سعی کردم که تاریخیت مفهوم سکولار را نشان دهم. یعنی اینکه سکولار یک چیز طبیعی نیست و فراتاریخی نیست. مانند همه‌ی دیگر مفاهیم یک تاریخی دارد. در زمانی خاص و در مکانی خاص برای حل مسأله‌ای خاص اختراع شده. ما وقتی این مفاهیم را کالبدشکافی تاریخی می‌کنیم به راحتی می‌توانیم برساخت بودن و انسان‌ساز بودن‌شان را نشان دهیم. به تبع آن قداست و بداهت را از آنها می‌گیریم. چارلز تیلور یک تعبیر جالبی دارد. او می‌گوید بسیاری از سکولاریست‌ها به کمک یک عصا راه می‌روند. آن عصا هم اجازه نمی‌دهد که راه رفتن درست را یادبگیرند. آن عصا همین پیش‌فرض گرفتن بداهتِ امر سکولار و خنثی و معقول بودنش است. تیلور می‌گوید من سعی می‌کنم که این عصا را با لگد از زیر دست‌شان بیاندازم تا بعد آنها بتوانند وارد یک گفتگوی مولد شوند. به عبارت دیگر، تیلور می‌گوید به جنگ سکولاریسم نمی‌روم. می‌گویم بیایید یک گفتگوی برابر و مولد داشته باشیم. اما مقدمه‌ی گفتگوی مولد این است که تا در استدلال به مشکل بر خوردید بر بداهت امر سکولار تکیه نکنید.در هر حال، در کتابم سعی کردم در توصیف این آگاهی به عدم بداهتِ خنثی بودن امر سکولار از مفهوم پساسکولار استفاده کنم، که همانطور که اشاره شد، کاملاً تعریفی حداقلی از پساسکولاریسم است. البته وقتی این استدلال را برای استاد مذکور آوردم، ایشان هم قانع شدند که این نوع استفاده از این مفهوم هم مفید است و هم لازم.یک برداشت که از تورّق کتاب‌تان به من منتقل می‌شد، این بود که این اثر گویا تا حدی در جهت فضاسازی برای مدارا میان مؤمنان و غیرمؤمنان است، یا اینکه حداقل به چنین کاری می‌آ‌ِید. آیا برداشت درستی داشته‌ام؟پاسخ: من از مفهوم مدارا استفاده نمی‌کنم. چون نقطه‌ی آغاز تحقیقم نبود. در واقع، سوال اصلی من این نیست که چطور مؤمن و غیر مؤمن می‌توانند به صورت صلح‌‍آمیز زندگی کنند. این بیشتر سوالی فلسفی و اخلاقی‌ست. هرچند به آن بخش هم می‌پردازم. اما نقطه‌ی آغاز و سوال اصلی من کاملاً جامعه‎شناسانه و در حیطه‌ی غرب‌شناسی‌ست. یعنی یک پدیده‌ای یا یک نوع جدید خداناباوری در غرب شکل گرفته که سوابقی در روشنگری هم دارد، اما در سال‌های اخیر در حال گسترده شدن است. این نوع خداناباوری از رد دین شروع نمی‌کند. دین را نوعی تحریف واقعیت و خرافه و مجموعه‌ای از عقاید دگماتیک نمی‌داند. برعکس، این خداناباوران می‌گویند که ما دیندار نیستیم و به وجود خدا معتقد نیستیم. اما دین تنها آن باور نیست. بلکه یک میراث فرهنگی اجداد ماست. برای همین می‌توان در آن شریک شد و از آن استفاده کرد. آنها خداناباوران دیندار هستند. یعنی با رد هسته‌ی مرکزی دین که ایده‌ی وجود خداوند و آخرت است، هنوز سعی می‌کنند که باقی میراث دین را از آن خود کنند.در سال 2010 وقتی این تحقیق را شروع کردم تنها یکی دو کتاب و چند مقاله در این زمینه دیدم که جالب بودند. اما در حین نگارش و تا همین امروز کارهای مهم و پرمخاطبی در این زمینه نوشته شده‌اند. از فیلسوف معاصر آلمانی، پیتر اسلوتردایک، بگیرید تا نویسنده‌ی کتاب‌های خودآموز و عامه‌پسندی مثل الن دوباتن در این زمینه کتاب چاپ کرده‌اند. حتی الن دوباتن یک پروژه‌ی بزرگ تعریف کرد برای ساخت یک کلیسا برای خداناباوران در لندن. شاید این ایده به طنز شبیه باشد اما در کل خداناباوری دیندارانه رو به رشد است و هر روز نسخه‌های جدیدی از این گرایش در حال ظهور است.یک‌جا به تمایزگذاری این جریان جدید خداناباوران بین «حقیقت» و «فایدۀ» دین اشاره کرده‌اید. آیا این گذر از حقیقت، به آنچه «جامعۀ پساحقیقت» معروف شده است، ارتباطی دارد؟پاسخ. جامعه‌ی پساحقیقت به این معنی اصلاً پدیده‌ی جدیدی نیست. یک کتاب فلسفی را در این زمینه می‌خواندم که استدلال می‌کرد که پساحقیقت یعنی دنیایی که ما به این مسأله آگاهی پیدا می‌کنیم که نه تنها آنچه مثلاً سیاستمداران به عنوان حقیقت به ما می‌گویند یک بازی‌ست و قواعدی دارد. که حتی می‌توانیم آن قواعد بازی را عوض کنیم و به چالش بکشیم. مثلاً زمانی که بعد از جنگ جهانی دوم مدام از پایان ایدئولوژی سخن می‌گفتند منظور این بود که این نظم جدیدی‌ست که امریکا برای دنیا دارد تعریف می‌کند و هیچ جایگزینی وجود ندارد. این فقط حقیقت است. حالا وقتی این حقیقت را پذیرفتید، می‌توان در مورد شرایط خاص شما و غیره مذاکره کرد. اما پذیرش آنچه به عنوان حقیقت به شما ارائه‌ می‌دهیم جزو شرایط حداقلی‌ست. اما در دنیای چند قطبی امروز با تکثر رسانه‌ها و رسانه‌های اجتماعی و غیره نمی‌توان اینگونه حکومت کرد. پساحقیقت به این معنا آگاهی به امکان تغییر آن قواعدی‌ست که به عنوان قواعد حداقلیِ بازی سیاسی به ما تحمیل می‌شده. پس ما همیشه در دنیای پساحقیقت زندگی می‌کردیم. الان فقط به آن آگاهی پیدا کرده‌ایم. مطمئن نیستم که همه با این تعریف از پساحقیقت موافق باشند، اما من این تعریف را می‌پسندم. این با آنچه که من به عنوان عصر پساسکولار تعریف کردم هم همگون است. یعنی دنیایی که دیگر توهم خنثی بودن و بی‌طرف بودن و فرای دین و عقیده و باور بودن معنایی ندارد. اینها همه بازی‌هایی هستند و قواعدی دارند. باید در مورد آن قواعد به صورت دائمی و همیشگی صحبت و گفتگو کنیم. هر چه که می‌خواهیم به دست بیاوریم از آن فرآیند گفتگوی مداوم به دست می‌آید نه از اقناع مردم از طریق بمباران رسانه‌ای که اینکه من می‌گویم تنها حقیقت خدشه ناپذیر است. آن دنیایی که کسی می‌توانست اینگونه نسخه‌ی خود را به مردم بقبولاند به سر آمده.ورود به دنیای پساحقیقت تبعات مهمی برای دینداری و دینداران دارد. چه تنها یک آدم دیندار باشید و چه دین دغدغه‌ی اصلی شما باشد و چه تعلقی به دین نداشته باشید، باید این دنیای پساحقیقت را بشناسید. نحوه‌ی دینداری و مواجهه با پدیده‌ی دین و باور در این دنیای جدید کمی فرق کرده. دیگر نمی‌توان باور من به عنوان باور درست و عین حقیقت را تنها یک پیش‌‍فرض بدیهی در نظر گرفت. البته من اصلاً نمی‌گویم که دنیای پساحقیقت مطلوب است یا نه. این توصیف جامعه‌شناختی دنیای حاضر است.نیال فرگوسن در «تمدن: غرب و مابقی» ادعا می‌کند که سرنوشت دین در دو سوی اقیانوس اطلس متفاوت بود: دین در اروپا مُرد اما در آمریکا به یک کسب‌وکار سودمند تبدیل شد. تبیین او هم آن است که دین در اروپا دولتی و ملی شد و مثل هر کسب‌وکار دیگری که دولت در آن انحصار پیدا کند، از میان رفت. بنا به مطالعۀ شما، آیا تفاوتی بین دو سوی اقیانوس اطلس در خداباوری و خداناباوری معاصر دیده می‌شود؟ علتش چیست؟پاسخ: دنیای جدید یا قاره‌ی جدید و مخصوصاً ایالات متحده‌ی امریکا تاریخ عجیبی دارد. درست است که بسیاری از بنیانگذاران و ساکنان ایالات متحده سفید پوست و اروپایی تبار هستند اما تاریخ دویست‌ساله‌ی آنها زمین تا آسمان با اروپا تفاوت دارد. از جمله، اینکه دو دلیل عمده‌ برای مهاجرت به آمریکا وجود داشت. اولی آزادی دینی بود و دومی فقر و شکاف عظیم اقتصادی در اروپا. یعنی ما دو تیپ عمده در بین اولین مهاجرین به آمریکا می‌بینیم. یکی پروتستان‌هایی که به آمریکا رفتند تا آزادی دینی داشته باشند و از اذیت و آزار و تعقیب دینی در امان باشند، دیگری کسانی که مخصوصاً در بریتانیا و ایرلند جزو اقشاری بودند که زمین نداشتند و تحت ستم فئودال‌ها بودند.حالا برگردید به متون اولیه‌ای که پدران بنیانگذار آمریکا تدوین کردند. می‌دانید که قوانین مشهوری در آمریکا هستند به عنوان متمم اول و متمم دوم قانون اساسی ایالات متحده. متمم اول، شامل این اصل است که به کنگره اجازه داده نشده که دینی را به عنوان دین رسمی انتخاب کند و آزادی دینی و مطبوعات و آزادی بیان را به رسمیت شناخته. حالا متمم دوم چیست؟ حمایت از آزادی حمل اسلحه. توجیه تاریخی‌اش هم به این بر می‌گردد که اگر زمانی دولت مرکزی آمریکا خواست به ایالت‌ها زور بگوید و مثلاً متمم اول را ملغی کند، مردم هر ایالت بتوانند در مقابل دولت مرکزی از خود دفاع کنند. همین متمم دوم است که امروز به مشکل تبدیل شده و عملاً آمریکا تنها کشوری‌ست که همه می‌توانند به صورت قانونی اسلحه حمل کنند و نتیجه‌اش هم شلیک به کودکان در مدارس و ده‌ها مصیبت دیگر است. اما نکته‌ی مرتبط و جالب به لحاظ تاریخی این است که دفاع فیزیکی فرد از جانش و خودش در متمم دوم آمده است. در حالی که دفاع از آزادی بیان متمم اول است. به نوعی آن آزادی مذهبی و دینی و آزادی بیان اولویت داشته است. چرا؟ چون این مهاجرین ابتدایی عمدتاً از دست همان آزار مذهبی کاتولیک‌ها به آمریکا پناه آورده بودند. می‌خواستند آن آزادی را در دنیای جدید با چنگ و دندان حفظ کنند.بعدها (مخصوصاً در قرن نوزده) که نهاد کلیسا در اروپا کم کم تضعیف شد، ایده‌ی سکولاریسم تبدیل شد به همان تعریف کلاسیک که عقاید دینی‌ات را برای خلوت خودت نگه دار. اما این ایده برای آمریکا معنای دیگری داشت. به دلیل همان زمینه‌ی تاریخی که در بالا بحث شد، آنجا سکولار بودن یعنی برابری بین ادیان. اینکه هیچ دینی اولویت ندارد. آمریکا تبدیل شد به بازار ادیان و مذاهب که در برابر قوانین برابر هستند. مثلاً شاید بدانید که در آمریکا کلیسا و مسجد و کنیسه از برخی مالیات‌ها معاف هستند. فقط کافی‌ست که ثابت کنید که این نهاد یک نهاد دینی‌ست تا دولت از شما حمایت کند. حالا این دین می‌تواند هر نوع دین و عقیده‌ای باشد. حتی کلیسای ساینتولوژی و عقاید عجیبش به عنوان یک دین در امریکا ثبت شده است.این حمایت برابر دولت از ادیان مختلف، سکولاریسم آمریکایی‌ را شکل داده است؛ نه رد دین. مثلاً در انتخابات گذشته بحث داغی در گرفت که آیا یک مسلمان می‌تواند رئیس جمهور آمریکا شود یا نه. مجری‌ها از دونالد ترامپ و هیلاری کلینتون و باقی نامزدهای ریاست جمهوری این سوال را می‌پرسیدند. آنطور هم که برخی رسانه‌ها توجیه می‌کردند، این ربطی به نامزد مسلمان فرضیِ ریاست جمهوری ندارد. این سوال در مورد ارزش‌‍های بنیادین آمریکایی‌ست.این زمینه‌های متفاوت، انواع متفاوتی از خداناباوری را در دو سوی اقیانوس اطلس ایجاد کرده‌ است. اما هنوز آمریکا به عنوان یک استثنا در غرب مطرح است. منظور این است که هنوز آمریکا به عنوان بازار ادیان متفاوت در مجموع و در مطالعات و نظرسنجی‌های متعدد به عنوان یک جامعه‌ی مذهبی تصویر می‌شود. به قول پیتر برگر اروپای غربی در زمینه‌ی اقبال به سکولاریسم (به معنای رد دینداری) یک استثناء در دنیای امروز است.جریان «ملحدان ستیزه‌جو» (Militant Atheists) از کجا می‌آیند؟ آنها را چگونه باید فهمید؟پاسخ: این جریان ریشه‌های متعدد تاریخی دارد که در دو فصل کتابم به آنها پرداخته‌ام. اما یکی از مهمترین ریشه‌ها تشکیل یک دوگانه‌ی غلط است که ما هنوز هم در قرن بیست و یک (و حتی در ایران امروز) با آن درگیر هستیم. آن هم دوگانه‌ی اشتباهِ علم در برابر دین یا عقل در برابر ایمان است. جان میلبنک، الهیدان و فیلسوف انگلیسی، یک نظریه‌ی جالب دارد و معتقد است که وقتی فلاسفه‌ی مسلمان (مانند فارابی و ابن سینا) با فلسفه‌های یونان باستان (ارسطو و افلاطون و غیره) درگیر شدند، این دوگانه را ساختند. در واقع در تمام ادیان ابراهیمی، ایمان خالص معنادار است. این آموزه‌ی قدیمی تمام این ادیان است که قلبت باید خالصانه به خداوند تعلق داشته باشد و برای دستیابی به این خلوص مراحل مختلفی از مناسک فردی و جمعی و ذکر و عبادات تعریف شده‌اند. آن فلاسفه‌ی ابتدایی مسلمان که با مفهوم ایمانِ خالص برخورد داشتند، یک مفهوم معادل هم در فلسفه ساختند به عنوان عقل خالص. در واقع این مفهوم به این صورت در بین فلاسفه‌ی یونان باستان وجود نداشت و به نوعی بازتاب تفلسف فلاسفه‌ی دیندار است. باید این نکته‌ی تاریخی را هم به یاد بیاوریم که اروپاییان تا حدود قرن دهم چندان شناختی از آثار فلاسفه‌ی یونان باستان نداشتند. در میانه‌ی قرون وسطی بود که آنها از طریق فلاسفه‌ی مسلمانِ شمال آفریقا و اندلس و کسانی مانند ابن رشد به آن میراث عظیم دست یافتند. در واقع اروپاییان خودِ باستان را ابتدا در آینه‌ی اندیشه‌ی مسلمانان دیدند. آن فلاسفه‌ی مسیحی هم این دوگانه‌ی ایمان خالص در برابر عقل خالص را پذیرفتند و پرورش دادند. چون در هر حال، کسانی مانند توماس آکویناس به نوعی در یک جبهه‌ با فلاسفه‌ی اسلامی قرار می‌گرفتند: منظور جبهه‌ی خداباوران و معتقدان به ادیان ابراهیمی‌ست. باز هم در تاریخ که جلوتر برویم این دوگانه به پدران روشنگری رسید. از آنجا به بعد بسیاری از فلاسفه‌ی مدرن غربی این دوگانه را پذیرفتند با این تفاوت که در سمت عقل خالص می‌ایستادند و با آن ایمانِ خالص را مورد پرسش قرار می‌‎دادند.اما آن لحظه‌ای که به خداناباوری ستیزه‌جو شکل داد، تولد داروینیسم در قرن نوزده بود. داروین خودش را یک خداناباور نمی‌دانست و چندان هم به بحث تبعات داروینیسم برای دین وارد نشد. اما یکی از طرفداران پر و پا قرصش توماس هنری هاکسلی بود. او هم خود را خداناباور نمی‌دانست بلکه ندانم‌گرا یا لاادری و به قول فرنگی‌ها اگنوستیک بود. او در لندن و آکسفورد و در جمع بزرگترین دانشمندان و سیاستمداران آن روز بریتانیا از داروینیسیم نه فقط به عنوان یک نظریه‌ی علمی که به عنوان یک ابزار برای اصلاحات آموزشی و سیاسی برضد کلیسا و آموزش دینی استفاده می‌کرد. او از داروینیسم به عنوان ابزاری برای اهداف سیاسی خود در مخالفت با کلیسا استفاده کرد. برخی دینداران مسیحی هم در دام این دوگانه افتادند و در عوض اینکه اصلِ دوگانه‌ی یا علم و یا دین را زیر سوال ببرند با علم و نظریات علمی درافتادند. به این صورت، یک نظریه‌ی علمی که لزوماً با دیدگاه‌های دینی تضادی ندارد موضوع دعوایی سیاسی بر سر نقش کلیسا در جامعه‌ی اروپایی و همینطور نظام آموزشی شد. به طور خلاصه، دعوای علم و دین بیش از هر چیزی یک دعوای سیاسی‌ بین نهادهای دولت و دانشگاه و کلیسا و قدرت هر کدام بر سیاستگذاری نظام آموزشی‌ست تا اصلِ خودِ عقاید دینی یا نظریات علمی.می‌توان گفت از نیمه‌‌ی دوم قرن نوزده که این دعوای بین علم و دین در اروپا جدی شد، خداناباوری ستیزه‌جو هم سربرآورد. آن هم به عنوان یک نیروی سیاسی و نه یک جریان فکری منسجم. بعد از یازدهم سپتامبر و در جو اسلام‌ستیزی امریکا و اروپا هم این جریان قدرت مضاعفی پیدا کرد. از جمله چهره‌های شاخص این جریان ریچارد داوکینز، نویسنده‌ی کتاب “توهم خداوند” است. همانطور که بسیاری از متفکران معاصر نشان داده‌اند، داوکینز هرچند بیولوژیست مشهور و مهمی‌ست، اما کارهایش در مورد دین و خداناباوری معیارهای حداقلیِ استدلالی را رعایت نمی‌کنند. او سخنور ماهری‌ست، اما کتاب‌هایش پر است از داده‌های غلط در مورد دین و بدتر از آن استدلال‌های نامعتبر.من در کتابم نشان دادم که ورای اعتبار یا عدم اعتبار استدلال‌های خداناباوران ستیزه‌جو، نوعی جدید از خداناباوری، که در موردش صحبت کردیم، در غرب در حال رشد و شکل‌گیری‌ست که به سرعت طرفداران زیادی را جذب می‌کند و باعث شده که بازار خداناباوری ستیزه‌جو تا حد زیادی کساد شود. منظور همان خداناباوری دیندارانه است که بحث شد.آیا خداباوری در سطح جهانی، رو به زوال است؟باید دید در مورد کدام بخش جهان صحبت می‌کنیم. در بسیاری از کشورها خداناباوری در حال رشد است. اما فرم‌ها و اشکال متفاوتی دارد و البته هنوز رشدش به پای رشد سریع اسلام و مسیحیت نمی‌رسد. به عبارت دیگر، دین تا آینده‌ی نامشخصی همچنان موضوع مهمی در دنیا خواهد بود. تعداد دینداران رو به رشد است. اما به قول چارلز تیلور، فیلسوف معاصر کانادایی، دینداری و عدم دینداری در اشکال بسیار متفاوت و متعدد در حال گسترش هستند. به صورتی که تا به حال در تاریخ سابقه نداشته. بنابراین داریم به دنیای پیچیده‌ای وارد می‌شویم که مردم، چه بخواهیم و چه نخواهیم، گزینه‌های بیشتری برای عقایدشان پیش روی دارند. من اسم این دنیا را گذاشتم دنیای پساسکولار. شما هر اسمی را که می‌خواهید انتخاب کنید. اما باید این را بپذیریم که دیگر سکولاریسم به معنایی که تا دهه‌‌ی هشتاد میلادی به عنوان بی‌طرفی سیاسی و دینی تبلیغ می‌شد، وجود خارجی ندارد. ما هستیم و یک سری عقاید و ارزش‌ها و ادیان و باورهای مختلف. باید به یک نظم جدید و نحوه‌ای گفتگو بیاندیشیم که امکان زندگی مسالمت آمیز را ممکن کند. اینکه مسیر آن زندگی مسالمت آمیز از کجا می‌گذرد موضوع بحث است، اما می‌توان به طور قطع گفت که ایده‌ی سکولاریسم دیگر آن راه حل سوم نیست.وب‌سایت دین‌آنلاینمرتضی هاشمیمرتضی هاشمیThu, 14 Nov 2019 23:05:07 +0330https://virgool.ir/@morteza.h.m/چطور-در-بحث-عمومی-از-مفاهیم-استفاده-کنیم-kzmmlij1w52i? مرتضی هاشمی?️ این روزها چند بحث آنلاین و به ظاهر بی‌ربط به هم در گرفته که یک نکته‌ی مشترک دارند: عدم استفاده‌ی درست از مفاهیم. سعی می‌کنم به صورت کوتاه این نکته‌ی، به گمان من، مهم در مورد نحوه‌ی استفاده از مفاهیم را توضیح دهم.?️ مسیح علی‌نژاد در یک سخنرانی گفته که او را به اسلام‌هراسی متهم می‌کنند. در حالی که "آنچه هراس دارد قوانین اسلامی و شریعت هستند. پس من حق دارم اسلام‌هراس باشم" (نقل به مضمون). شبیه این استدلال را اخیراً از مهمانان بی‌بی‌سی فارسی هم زیاد می‌شنویم. اما مشکل این استدلال چیست؟ اسلام‌هراسی یا Islamophobia مفهومی متمایز از آن چیزی‌ است که علی‌نژاد می‌گوید. علی‌نژاد بنابر توصیف خودش از قوانین اسلامی خوشش نیامده یا خاطره‌ی خوبی ندارد. این عدم‌علاقه یا بیزاری یا Dislike و Hatred از قوانین اسلامی یا نحوه‌ی اِعمال آن قوانین است. اما فوبیا در مفهومی مثل اسلاموفوبیا (یا اسلام‌هراسی یا بیزاری از اسلام) فرق دارد: فوبیا بنا به تعریف یعنی ترس بیماری‌گونه و هراس نامعقول و Irrational Fear. مثلاً کسی که جرموفوبیا یا Germophobia یا هراس از میکروب دارد، دچار نوعی اختلال روانی‌ است که باعث اضطراب و نگرانی و حتی عصبانیت از برخورد با اجسامی می‌شود که کثیف پنداشته می‌شوند: مثل میله‌ی اتوبوس یا میز کتابخانه‌ی عمومی و غیره. کسی که به تمیزی اهمیت می‌دهد جرموفوب نیست. کسی که اختلال روانی دارد و جرم را همه جا می‌بیند و از آن اجتناب می‌کند و دستانش را چندین بار در آب می‌شورد، جرموفوب است. به همین منوال، اگر کسی مثل مسیح علی‌نژاد از اسلام یا قوانین اسلامی تبعیت نمی‌کند یا دوستشان ندارد، آزاد و مختار است. اما اسلام‌هراسی یک معضل و مشکل فردی و اجتماعی و سیاسی است. برای شناخت تبعات منفی اسلام‌هراسی و مبارزه با آن هم نیاز نیست حتماً مسلمان باشی. اسلام‌هراسی باعث تبعیض علیه بی‌گناهان و اتخاذ سیاست‌های ضدمهاجرتی و ضدانسانی شده که هیچ دلیل واقعی و مبتنی بر شواهد اجتماعی ندارد. این هراس کمکی به حل مشکلات و پیشرفت نمی‌کند. تنها از بین مسلمانان قربانی می‌گیرد.?️ مفاهیم معنا دارند. به معنا و تعریف آنها توجه کنیم و در بحث‌های عمومی از آنها با مسئولیت‌پذیری بیشتری استفاده کنیم.مرتضی هاشمیمرتضی هاشمیFri, 25 Oct 2019 00:00:17 +0330https://virgool.ir/@morteza.h.m/عاشورای-پاکستانی-بریتانیاییها-در-اسکاتلند-imyv9bmvipurاسکاتلند؛ محرم سال ۲۰۱۹. عکاس: مرتضی هاشمی ? مرتضی هاشمی ?️محرم امسال را در بین پاکستانی‌های مقیم یا شهروند بریتانیا گذراندم. در این حین یادداشت‌های مردم‌نگارانه‌ای هم نوشتم تا بعداً در تحقیقی به کار ببرم. برخی از نکات جالب محرم این دسته از شیعیان را در زیر می‌آورم: ?️پاکستانی-بریتانیایی‌ها در ادینبورا دسته‌ی کوچکی تشکیل می‌دهند و طول یک خیابان را می‌روند و می‌آیند. حدود ده دختر و پسر که انگلیسی زبان اول‌شان است دور دسته می‌گردند و بطری آبی با یادداشتی در مورد کیستی امام حسین به سایر شهروندان کنجکاو و بعضاً گیج‌شده می‌دهند و چند کلمه‌ای در مورد مراسم با آنها صحبت می‌کنند. ?️روش سینه‌زنی این دسته از شیعیان تا حد زیادی سنتی مانده. مثلاً در تمام دو ساعت رفت و برگشت دسته فقط دو یا سه بیت شعر را تکرار می‌کرد و سینه‌می‌زدند. هر چند دقیقه‌ای با همان بیت شعر شور می‌گرفتند و به قولی سنگین سینه‌ می‌زدند. اما باز دوباره برمی‌گشتند به سینه‌زنی آرم‌تر. این برای برخی از ما ایرانی‌ها که به دی‌جِی مداح‌ها عادت کرده‌ایم شاید خسته‌کننده به نظر برسد. اما این نحو تکرار بیت به صورت ذکر تاثیر عمیق روحی و روانی می‌گذارد. گمان من بر این است که روش‌ صوفیانه‌ی مجلس ذکر هم بر این نحو عزاداری تاثیر گذاشته است. نه تنها صوفی‌گری در پاکستان رواج زیادی دارد که مشاهدات من نزدیکی اجتماع شیعیان پاکستانی و صوفیان سنی مذهب پاکستانی در بریتانیا را تایید می‌کند. این به غیر از واقعیت تاریخی نزدیکی آموزه‌های شیعه‌ی امامیه به عرفان و باطنی‌گرایی است. ?️هرچند این شیعیان لطف زیادی به ایرانیان دارند، از چند نفر از فعالین‌شان شنیدم که ایرانی‌ها چندان تحویل‌شان نمی‌گیرند و در مراسمات انگلیسی زبان‌شان شرکت نمی‌کنند و حتی با این جماعت رفت و آمد ندارند. چه بسا با تحقیر به آنها نگاه می‌کنند... آه! ?️عکس‌ها را خودم گرفتم.مرتضی هاشمیمرتضی هاشمیWed, 11 Sep 2019 06:20:55 +0430https://virgool.ir/@morteza.h.m/آداب-دعوت-از-اساتید-خارجی-jb4cirg3lyue? مرتضی هاشمی?️ هر سال دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی از برخی اساتید شناخته شده در هر رشته برای سخنرانی و شرکت در سمینارهای ایرانی دعوت می‌کنند. برخی از این دیدارها و ارتباطات برای یک رشته‌ی خاص دانشگاهی تاریخی و تاریخ‌ساز هم محسوب می‌شوند؛ مثل مسافرت یورگن هابرماس و ریچارد رورتی و امانوئل والرشتاین و امانوئل کاستلز و مایکل بوراووی به کشور. جلسات سخنرانی و سمینار این اساتید معمولا با اشتیاق زیاد دانشجویان و اساتید همراه می‌شود. گاه حتی عکاسان صفحه‌ی اندیشه‌ی روزنامه‌ها در جلسات حضور دارند و روزنامه‌ها نیز به صورت گسترده اخبار دیدارها را دنبال می‌کنند. شاید انتظار داشته باشید که بعد از این توصیف در مذمت این استقبال از اساتید خارجی چیزی بگویم. اما برعکس، این اشتیاق عامه به شنیدن نظرات جدید و دیدار با اساتید برجسته و تامل در مورد نظریات متاخر نشان از فرهنگ نخبگی و اقبال به دانایی است. این دوست‌داری دانش از جنبه‌های زیبای فرهنگ ایرانی‌ست. اما چند ملاحظه و نکته:?️ کارنوال شدن این دیدارها، به خودی خود، بد نیست. خیلی از دانشجوهای دوره‌ی کارشناسی با همین تک دیدارها و سخنرانی‌ها انگیزه‌ی بیشتری برای انتخاب راه دانشگاه و علم پیدا می‌کنند. چه بسا متفکرانی از بین همان دانشجویان ساخته شود و آن دیدارها نقطه‌ی عطفی در زندگی‌شان باشد. در زندگی‌نامه‌ی بسیاری از اساتید داستان‌های مشابهی را خوانده‌ایم.?️ در عین حال، سر و کله زدن با خودِ اساتید و متفکران برجسته‌ی خارجی (عمدتا اروپایی و آمریکایی) باعث شکسته‌شدن بت‌های ذهنی می‌شود که ما از آنها ساخته‌ایم. مکانیزم معیوبی که فقط از راه ترجمه‌ی متون تخصصی با متفکران فرنگی برخورد پیدا می‌کند، ناخودآگاه از آنها خدایگانی غیرقابل قیاس با ما می‌سازد. گام ابتدایی برای شکستن این بت‌ها و بازیابی قدرت تفکر مستقل روبرو شدن با این متفکرین در دنیای واقعی و مبادله‌ی علمی‌ست.?️ اما سخنرانی‌های معمولی اساتید فرنگی آن نتیجه‌ی نهایی مورد نظر را نخواهد داد. باید گروهی از دانشجویان برتر (ارشد و دکترا) از مدتی قبل جلسات خوانش متون استاد مزبور را تشکیل دهند. بعد در جلسه‌ای خصوصی و با حضور تعداد محدود به مباحثه و مناظره با آن استاد بپردازند. ?️ در واقع این تفاوت کنفرانس و مدرسه‌ی تابستانی است. در کنفرانس هر پژوهشگر بیست دقیقه فرصت ارائه مطلب را دارد و ده دقیقه هم به سوال و جواب اختصاص خواهد داشت. لزوماً اتفاقات بزرگ در کنفرانس‌ها نمی‌افتند. همایش‌های علمی بیش از هر‌چیز برای شبکه‌سازی محققین حوزه‌ی خاص و شناسایی کارهای مشابه پژوهشی که شما در دست دارید اهمیت دارد. اما کارگاه یا مدرسه‌ی تابستانی دوره‌ی فشرده‌ای‌ است با موضوعی واحد. معمولاً بیش از سه روز طول می‌کشد و همراه با مشارکت فعال تمام شرکت‌کنندگان است. در مدرسه‌ی تابستانی سخت است که شنونده‌ی آزاد باشی. فعالیت‌های متنوع نگارش و مباحثه‌ی گروهی و حتی تفریح جمعی طراحی می‌شوند که شرکت کننده را مجبور می‌کند با دیگر محققین تعامل داشته باشد. به دلیل مدت طولانی‌تر مدرسه‌ی تابستانی، ناخودآگاه سلسله مراتب دانشگاهی و سنی از بین می‌رود. بعد از مدتی می‌بینید که دانشجوی تازه‌وارد با استاد مسن گفتگو می‌کند و محققین از رشته‌های بسیار متنوع پژوهش خود را با زبان ساده به هم توضیح می‌دهند. این باعث غنای مدرسه‌ی تابستانی می‌شود.?️ اساتید و متفکران خارجی را برای کارگاه و مدرسه‌ی تابستانیِ چند روزه و با حضور تعداد محدودی دانشجو و استاد دعوت کنید، نه فقط چند سخنرانی عمومی و کارنوالی.مرتضی هاشمیمرتضی هاشمیSat, 29 Jun 2019 23:26:59 +0430https://virgool.ir/@morteza.h.m/چطور-اختلافات-را-صورتبندی-کنیم-xbegjyzba8fo? مرتضی هاشمی ?️ در خبرها آمده بود که گروهی از خداناباوران/آتئیست‌های آمریکایی در خواست کرده بودند که عبارت "ما به خدا توکل می‌کنیم" (In God We Trust) از روی دلار حذف شود‌. اما دیوان عالی آمریکا با این درخواست مخالفت کرده است. یاد خاطره‌ای از حدود چهارده سال پیش و دوران کارشناسی در دانشگاه علامه طباطبایی افتادم.?️ در آن دوران با چند نفر از همکلاسی‌ها تصمیم گرفتیم که انجمن دانشجویی جامعه‌شناسی را بعد از مدت‌ها فترت زنده کنیم. انتخابات پرشوری برگزار شد و تمام اعضای گروه پنج نفره‌ی ما به انجمن راه پیدا کردند. چون روی بروشورهای تبلیغی‌مان نوشته بودیم "يَا عَالِماً لا يُعَلَّمُ" تصمیم گرفتیم که تا پایان سال بر روی پوستر فعالیت‌ها و اعلامیه‌هامان هم همین عنوان را بنویسیم. در همان ایام تعداد قابل توجهی از بچه‌های دانشکده‌ی علوم اجتماعی به شعبه‌های مختلف سوسیالیسم گرایش داشتند و در تحت تاثیر قرار دادن فضای دانشکده با انجمن اسلامی‌ِ اصلاح طلب و بسیجی‌ها رقابت می‌کردند. انجمن علمی دانشجویی هم سعی می‌کرد صنفی و اکادمیک بماند و وارد این دسته‌بندی‌ها نشود‌. یک روز یکی از مشهورترین‌ِ همین دوستان سوسیالیست که الان روزنامه‌نگار شده‌است یک بار در جمع دوستان با زبان تندی به من حمله کرد که "شما انجمن را ایدئولوژیک کردید. این نهادی انتخابی‌ست و نباید از بسم الله و غیره استفاده کنید و باید بی‌طرف باشید." من هم با شنیدن تهمت ایدیولوژیک بودن از کسی که ایدئولوژی (از نوع سوسیالیستی یا مارکسیستی) ویژگی بارز شخصیتی‌اش است از کوره در رفتم. مدام می‌گفتم "تو به من می‌گویی ایدئولوژیک؟ تو؟" بحث‌مان بالا گرفت که یکی از هم‌کلاسی‌های دیگر وارد شد. او هم روزنامه‌نگار مشهوری‌ست و از خانواده‌ای مذهبی آمده. با خونسردی وارد بحث شد. با اشاره به من گفت آرام باشم و رو به هم‌دانشکده‌ای مارکسیست کرد و گفت: "اینها به صورت دموکراتیک روی کار آمده‌اند و نماینده‌ی بچه‌ها هستند و نگارش عبارت يَا عَالِماً لا يُعَلَّم در اعلامیه‌ها هم مصوبه‌ی انجمن است." همین که مساله اینطوری صورتبندی شد، هم‌دانشکده‌ای سوسیالیست قانع شد. واقعا قانع و ساکت شد.?️ بعدها زیاد در مورد همان لحظات کوتاه و رفتار خودم فکر کردم. برخی از نتایجی که گرفتم را اینجا می‌نویسم: ?️۱. مهم است که مشکل و مبحث را چطور صورتبندی می‌کنیم. صورتبندی و شناخت مساله نیمی از راه حل آن است‌. می‌توانیم یک دعوا را فقط با دیدن دو جبهه و دو نوع منافع و دو نوع ایدئولوژی ببینیم. آن‌وقت تنها کار حذف رقیب یا به حاشیه راندن دیگران است. همانطور که من و آن دوست دیگر داشتیم به فریاد زدن می‌رسیدیم. راه دیگر تلاش برای قرار دادن مساله در چارچوبی‌ست که رد کردنش برای هر دو طرف دشوار باشد. نوعی مصالحه که تا حدودی مشکل را رفع کند. لازم نیست همیشه به راه حل دائمی و ریشه‌کن کردن اختلافات بیاندیشیم.?️۲. این نوع بازبینی صورتبندی مشکل نیاز به صبر و خویشتن‌داری و شنیدن دارد. ادعای آن هم‌دانشکده‌ای سوسیالیست حتما گزاف بود. اما من نباید با شنیدن سخنی گزاف به راحتی از کوره در می‌رفتم. صبر و بردباری و خویشتن‌داری کمک می‌کند که قوای اندیشه بیشتر به کار بیافتند و ابعاد دیگر داستان را ببینیم. صبر و خویشتن‌داری در زمانه‌ی بحران هم مهارتی‌ست که با ممارست و تمرین به دست می‌آید. کسب این آرامش خود بخشی از زندگی متمدنانه است؛ در برابر حالت طبیعی برافروختگی یا وادادگی در حین بحران. میزان بلوغ فردی و اجتماعی را هم می‌توان با همین سطح خویشتن‌داری در مباحثه در مورد موضوعات مورد مناقشه دریافت.?️۳. یک امر را باید به عنوان واقعیت بپذیریم؛ وجود مناقشه و منافع متضاد جزوی از وضعیت و شرایط انسانی است. تا زمانی که انسان در این دنیا زندگی می‌کند، این اختلافات موجود خواهند بود. بارزترین حیطه‌ی اختلافات در سطح کلان هم امور مربوط به سیاستگذاری‌ست؛ سیاستگذاری در مورد حجاب، سیاستگذاری در مورد شبکه‌های اجتماعی، سیاستگذاری آموزشی و غیره. اگر بخواهیم به نوعی مصالحه در این زمینه‌ها برسیم و مسائلی که نیم‌قرن تنش‌زا بوده‌اند را تا حدودی رفع و رجوع کنیم، باید خویشتن‌داری را بیاموزیم. باید اجازه بدهیم که صورتبندی‌های جایگزین هم مطرح شوند. شاید تمام جنگ فرسایشی و دائمی ما به خاطر صورتبندی بد مشکل است. شاید خیلی از مشکلات ما ناشی از این توهم است که زمانی کار یکسره می‌شود و اختلافی نخواهد بود. مرتضی هاشمیمرتضی هاشمیWed, 12 Jun 2019 16:05:58 +0430https://virgool.ir/@morteza.h.m/اخلاق-داوری-رساله-و-کتاب-و-مقاله-ncefzdyryubb? مرتضی هاشمی?️ مجلات علمی‌-پژوهشی معتبر از سیستم "پییر ریویو" (peer-review) یا "ارزیابی همکار" استفاده می‌کنند. یعنی دو داور ناشناس مقاله‌ی علمی مورد نظر را می‌خوانند و داوری می‌کنند که آیا اعتبار کافی علمی دارد یا نه. برخی از انتشاراتی‌های علمی هم از یک داور ناشناس برای ارزیابی کتاب قبل از انعقاد قرارداد چاپ با نویسنده کمک می‌گیرند. از چهار سال پیش تا به حال برای برخی مجلات جامعه‌شناسی و یک انتشارات تخصصی انگلیسی داوری می‌کنم. در این مدت از رساله‌ی دکترایم هم دفاع کردم. همه‌ی این مسائل به شکل‌گیری این سوال انجامید که ما با چه معیاری محصولات پژوهش همکاران‌ دانشگاهی‌مان را داوری می‌کنیم و یا داوری می‌شویم؟ ?️ تا اینجا به این نتیجه رسیده‌ام که داوری فرمی بهترین و عادلانه‌ترین نوع قضاوت در مورد محصولات فکری‌ست. این موضع را اینطور می‌توان شرح داد:?️ مثلاً فرض کنید مقاله‌ای با ادعایی شاذ در مورد خوانشی جدید از نیچه را باید داوری کنید. ایده ی مقاله با آنچه شما از نیچه می‌شناسید تفاوت دارد. آیا نویسنده دچار بدخوانی شده؟ یا نابغه‌ای‌ست که تفسیری جدید و ناشنیده ارائه کرده؟ تاریخ اندیشه به ما می‌گوید که بسیاری از تفاسیر مهم از کارهای متفکرین در ابتدا با مقاومت دانشگاهیان مواجه شده‌اند. چون با فهم آنان از خوانش صحیح منطبق نبوده است. اما امروز می‌دانیم که آن تفاسیر نبوغ‌آمیز بودند، نه ناشی از بدخوانی. ?️ راه حل داوریِ فرمی است. یعنی به غیر از داوری در مورد شکل نگارش مقاله (مقدمه و نتیجه‌گیری و شفافیت نگارش و غیره) داور باید در مقابل شنیدن سخن شاذ خویشتن‌داری کند. به نفی و رد سریع و غریضی حرف‌های نامانوس متوسل نشود. بلکه بسنجد که آیا فرم استدلال به صورت کلی قانع‌کننده است یا نه‌. نویسنده شواهد کافی برای تایید نظرش را ارائه کرده یا نه. استدلال به صورت منسجم ارائه شده یا نه‌ و قس علی هذا.?️فرض کنید باید مقاله‌ای را داوری کنید و با موضع نظری نویسنده موافق نیستید. یا حتی این موضع نظری را به دلایلی نامناسب برای جامعه‌ می‌دانید. اما نویسنده استدلال را به خوبی و با انسجام صورتبندی کرده. چه باید کرد؟ من چنان مقاله‌ای را تایید می‌کنم. چرا؟ چون بر اساس دیدگاه فرمی اصولاً دانش به صورت فردی تولید نمی‌شود. دانش امری اجتماعی‌ست. کسی دیدگاه الف را منتشر می‌کند. دیدگاه ب در نقد دیدگاه الف شکل می‌گیرد. دیدگاه ج به نوعی سنتز می‌رسد و قس علی هذا. قرار نیست یک نویسنده تمام حقیقت را به کلی و طوری که مورد وفاق همگان باشد عرضه کند. در طی فرآیند رفت و برگشتی و برخورد دیدگاه‌هاست که دانش شکل می‌گیرد. اگر دیدگاهی اجتماعی در مورد تولید علم و دانش را بپذیریم، تنها قضاوت ارزشی محدود خودمان را مبنای داوری تولیدات فکری دیگران قرار نمی‌دهیم. ?️ خلاصه اینکه؛ داور باید در مقابل سخن به ظاهر نامانوس یا حتی شاذ خویشتن‌داری کند‌. گذشته از این، دانش را محصول اجتماع علمی بداند، نه تنها محصول یک کار از یک پژوهشگر. یعنی داور باید بیشتر به افق طرح یک نظر خلاقانه بیاندیشد، تا مطلوبیت بلافصل یک استدلال. پیدا کردن این دید هم به نوعی تهذیب علمی و کنترل احساسات و تلاش فردی برای خویشنن‌داری نیاز دارد.?پ.ن. حیطه‌ی کار من فلسفه و علوم اجتماعی‌ست. در مورد باقی رشته‌ها قضاوت نمی‌کنم.مرتضی هاشمیمرتضی هاشمیSun, 09 Jun 2019 03:45:54 +0430https://virgool.ir/@morteza.h.m/وبلاگ-و-تلگرام-و-توییتر-به-چه-کارِ-اندیشه-میآیند-liz4bbstc61s? مرتضی هاشمی ?️ از سال حدود هشتاد و سه شروع به وبلاگ نویسی کردم. ابتدا سعی می‌کردم قلمم را پیدا کنم. خودم را موظف کرده بودم که هفته‌ای یک یادداشت بنویسم. در هر یادداشت هم سعی می‌کردم به دغدغه‌ای فکری و اجتماعی بپردازم و کمتر احوالات شخصی‌ام را بازنمایی کنم. هدف ابتدایی‌ام این بود که از مقدمه و طرح سوال شروع کنم و در نهایت به یک نوع جمعبندی برسم. این اتفاق هم افتاد و بعد از مدتی توانستم به یک سبک نگارشی برسم که کم و بیش تا امروز برایم باقی مانده. ?️ آنطور که من می‌فهمم، متون تخصصی چند سطح دارند. عمیق‌ترین و مستدل‌ترین متون تخصصی کتب و مقالات علمی‌-پژوهشی هستند. در آن نوع متن صورتبندی‌ یک ادعا و جزئیاتش و شواهدی که تاییدش کند نقش مرکزی را بازی می‌کنند. اما مصاحبه‌ها و یادداشت‌‌های روزنامه‌ای و پادکست‌ها هم می‌توانند حاوی نکات مهمی باشند که در طول پژوهش به آنها می‌رسیم، اما لزوما ارزش نگارش مستقل و مستدل با معیارهای آکادمیک را ندارند. بسیاری از مجلات درجه یک جامعه‌شناسی و فلسفی هم این روزها پادکست و وبلاگ وابسته به خود نیز دارند‌ (مثال: وبلاگ قدیمی‌ترین مجله‌ی جامعه‌شناسی دنیا، سوسیولوجیکال ریوی‌یو). این مدیوم به مخاطب کمک می‌کند که حواشی پژوهش و تجربیاتش در تحقیق را با مخاطب حرفه‌ای در میان بگذارد.?️ سطح سوم متون تخصصی همین وبلا‌گ‌های شخصی و یادداشت‌های تلگرامی و حتی توییت‌ها هستند. نگارش یادداشت‌های فوری وبلاگی و تلگرامی کمک می‌کند که ایده‌ و فرضیه‌ی در حال شکل‌گیری را مختصراً مطرح کنیم. بازخورد عمومی بگیریم و به صورت جمعی بر موضوعی تامل کنیم. خودمان را به منبع بزرگتر الهام‌بخشی متصل کنیم و ایده‌ها را به محک خرد جمعی بگذاریم. ?️ در بسیاری از کنفرانس‌های بین‌المللی غربی که شرکت‌ کرده‌ام برگزارکنندگان در کتابچه‌ی کنفرانس یک هشتگ توئیتری را پیشنهاد می‌دهند. شرکت‌کنندگان با استفاده از آن هشتگ در حین کنفرانس نظراتشان در مورد سخنرانی‌های در حال انجام را به اشتراک می‌گذارند. نتیجه در حین سخنرانی‌های اصلی شگفت‌انگیز است. در حالی که مثلا چهارصد نفر از شرکت‌کنندگان به سخنران اصلی کنفرانس گوش می‌دهند، به صورت همزمان نکاتی در مورد سخنرانی در توییتر با هشتگ مشترک ظاهر می‌شوند. یک گفتگوی عمومی با موضوع آن سخنرانی خاص و شرکت فعال مخاطبین در سخنرانی. مثلا توییت‌های مرتبط با کنفرانس قبلی سالانه‌ی انجمن جامعه‌شناسی بریتانیا را با این هشتگ دنبال کنید: #britsoc18.?️ خلاصه اینکه نگاه تحقیرآمیز به شبکه‌های اجتماعی و وبلاگ‌ و تلگرام ساده‌ است. اما استفاده از این ابزارهای قدرتمند که اینترنت در اختیارمان قرار داده برای اندیشه‌ورزی هنری‌ست که باید بیاموزیم، اگر نه خودمان را محروم کرده‌ایم.مرتضی هاشمیمرتضی هاشمیMon, 03 Jun 2019 04:09:37 +0430https://virgool.ir/@morteza.h.m/جامعهشناس-بودن-در-عصر-هیولاها-yyjd5kah3pfrمرتضی هاشمی?چند سال پیش با آغاز جنگ سوریه، توماس فریدمن، روزنامه‌نگار نیویورک‌تایمز در مقاله‌ای گفت که به صورت روزافزونی دنیا به دو حیطه‌ی جهان نظام یافته و جهان بی‌نظم و آشوب تقسیم می‌شود؛ یعنی کشورهای برنده‌ در برابر کشورهای بازنده‌. کشورهای بازنده هم خسارت زیاد انسانی و محیط زیستی پرداخت خواهند کرد. اما کشورهای برنده نه تنها از آن آشوب آسیب چندانی نمی‌بینند که حتی ممکن است از آن منتفع هم بشوند.?واقعیت این است که نظم جهانی که بعد از جنگ جهانی دوم شکل گرفته بود در حال فروپاشی است. بعد از آن جنگ، اروپا چیزی جز تلی از خاک نبود. آلمان و بریتانیا و فرانسه به شدت بمباران شده بودند و ژاپن هم آنطور با بمب اتم تحقیر شده بود. آمریکا به عنوان ابرقدرت جدید تثبیت شد و نظمی را پیرامون خودش تعریف کرد. با فروپاشی شوروی هم آمریکا به اوج قدرتش نزدیک رسید.?اما الان این نظم در حال فروپاشی است. چین در حال قدرت‌ گرفتن است. روسیه طرح مفصلی برای بازگشت به دوران اوج شوروی روی میز دارد (با دست‌اندازی به کشورهای همسایه و درگیری محدود با اروپا و آمریکا). قدرت‌های منطقه‌ای مثل ایران و عربستان و ترکیه و برزیل و هند هم درگیر تعیین مرزهای تقسیم کار جدید در عرصه‌ی سیاست و اقتصاد و فرهنگ هستند. ?درگیری‌ها در سوریه و عراق و افغانستان و سومالی و اوکراین و غیره را اینطور باید دید. کشورها دارند به دو سر طیف کشورهای نظام‌یافته و کشورهای بی‌نظم تقسیم می‌شوند. قرار نیست در آینده وضع این کشورهای دسته‌ی دوم بهتر شود. قدرت‌های منطقه‌ای و بین المللی سعی می‌کنند که بازار این کشورها را به دست بگیرند، متحدان خود را سر کار بیاورند، دسترسی‌شان به منابع طبیعی کشورهای بی‌نظم را برای مدت بیشتری تضمین کنند و مانند این. ?به همین دلیل، در زمان تعلیق هم زندگی می‌کنیم. مثل اوایل "صندلی‌بازی" که در آن همیشه یک صندلی کم است و یک بازیکن زیاد. بازیکنان دارند دور صندلی‌ها می‌گردند، تا با قطع موسیقی نوبت نشستن‌شان بشود. این وسط مدام یک نفر شکست می‌خورد. به قول گرامشی: "دنیای کهن دارد می‌میرد و دنیای جدید دارد تقلا می‌کند تا متولد شود: الان زمانه‌ی هیولاهاست." هیولاهایی مثل ترامپ و راست افراطی اروپایی و نژادپرست‌های تندرویی مثل مودی در هند فاجعه‌هایی مثل کمپ‌های بازپروری میلیون‌ها مسلمان در چین و زندانی کردن کودکان مکزیکی در مرز آمریکا و جنگ‌های سوریه و عراق و داعش را رقم می‌زنند.? نظریاتی مانند "پایان تاریخ" فوکویاما و "برخورد تمدن‌ها"ی هانتینگتون ادبیات نظری فهم آن دنیای کهن و از بین رفته هستند. اما تا به امروز من هنوز صورتبندی نظری برای فهم دنیای در حال تولد را ندیده‌ام. این مسأله است که روشنفکر و نظریه‌پردازی سیاسی و جامعه‌شناس بودن در این زمانه را هیجان‌انگیز می‌کند. دنیای جدید چه دنیایی خواهد بود؟t.me/morteza.h.m کانال تلگرامی تأملات جامعه‌شناسانهمرتضی هاشمیمرتضی هاشمیSun, 02 Jun 2019 05:27:55 +0430https://virgool.ir/@morteza.h.m/دانشگاههای-بیسنت-آکادمیهای-بیتاریخ-zne2rjwuavfkعکس از تالار سخنرانی‌های گیفورد در دانشگاه ادینبورا (اسکاتلند)?مرتضی هاشمی?برداشت پروبلماتیک ما از "عدالت" در ایران بعد از انقلاب منجر به مشکلات زیادی شده است. عدالت حکم می‌کرد که ظرفیت آموزش عالی افزایش پیدا کند. اما عدالت حکم نمی‌کرد که همه‌ی دانشگاه‌ها را با یک دستور العمل از وزارت‌خانه و فلان شورای عالی مجبور به گرفتن دانشجوی روزانه و شبانه و نیمه‌حضوری و غیره کنیم.?هر کشوری چند دانشگاه تاریخی و برتر دارد که تعداد محدودی دانشجو میپذیرند. قبول شدن در آن دانشگاه افتخاری برای زندگی یک دانشجوست. استاد شدن در آن دانشگاه نهایت و غایت دستاورد آکادمیک یک مدرس و محقق است. دانشگاه‌هایی مثل آکسفورد و کمبریج و هاروارد و ادینبورا و هایدلبرگ در غرب نمونه‌های این مراکز آموزشی و تحقیق هستند.?چرا دانشگاه‌های شریف و تهران و شیراز و اصفهان اینگونه نیستند؟ چون با تصور مخرب ما از عدالت، استقلال عمل این دانشگاه‌ها گرفته شده و این معدود دانشگاه‌های برتر هم می‌بایست عین دستورالعمل مافوق را مثل دانشگاه درجه‌ی سوم اجرا کنند.?دانشگاه‌های برتر به اداره‌هایی تبدیل شده‌اند که باید دانشجوی شبانه و روزانه و نیمه‌حضوری میگرفتند، باید به فرموده‌ی وزارت علوم فلان آدم سیاسی (که علاقه دارد استادی دانشگاه را هم در کارنامه داشته باشد) را هم استخدام کنند، سنت‌های خاص دانشگاهی و فکری خاص هر دانشگاه از بین رفت.?مثلا به صورت تاریخی بعضی دانشگاه‌های بریتانیا فلسفه‌ی قاره‌ای دارند و برخی فلسفه‌ی تحلیلی، برخی مناسک خاص فارغ التحصیلی دارند و برخی حتی کد لباس برای زمان امتحانات را مشخص کرده‌اند الخ. این یکتا بودن و هویت داشتن هر دانشگاه به تداوم یک میراث فکری و فرهنگی و آکادمیک انجامیده است.?از نظر من عدالت یعنی حتی تصور راهیابی به دانشگاه تهران برای خیلی از محققین یک رویا باشد که برایش زحمت بکشند. تعداد محدودی دانشجو بپذیرد، سنت خاص فکری آن مرکز را از دانشگاه‌های دیگر متمایز کند، آدم‌ حسابی‌های دانشگاهی از سرتاسر دنیا آن مرکز را خانه‌ی دوم خود بدانند و آنجا جمع شوند برای تدریس و تحصیل و کنفرانس، الخ.t.me/mortezahashemi4 مرتضی هاشمیمرتضی هاشمیFri, 31 May 2019 06:41:43 +0430