https://virgool.ir/feed/@mohsenservati94fa2026-11-11 22:18:00https://virgool.ir/images/default-avatar.jpghttps://virgool.ir/@mohsenservati94https://virgool.ir/@mohsenservati94/بزرگ-علوی-در-جستجوی-یک-نفس-آزاد-ckfyuqrr2ufcبزرگ علوی،در جستجوی یک نفس آزاد ✍ محسن ثروتی اواخر بهمن ماه سالروز درگذشت استاد بزرگ علوی است، از نویسندگان و فعالان سیاسی برجسته تاریخ معاصر ایران،از خانواده ای مشروطه خواه و روشنفکر،از پدری ملی گرا و نماینده مجلس کسب شهرت کرد و وارد عرصه سیاست شد،اما برخلاف پدر چپگرا شد و به حزب تازه تاسیس توده پیوست،قبل از آن نیز در گروه "۵۳ نفر" در سال ۱۳۱۶ به زندان افتاد و تا سقوط رضاشاه در زندان بود، خودش در خاطراتش بنام "گذشت نامه" میگوید تحت تاثیر دکتر تقی آرانی به سیاست گرویده است، اما این را با گلایه مندی تعریف میکند، این گلایه در متن مشهود است،در دوران قبل از زندان در مجله دنیا با تقی ارانی نیز همکاری می‌کرد و با نام مستعار «فریدون ناخدا» مقاله می‌نوشت، از لحاظ ادبی هم تحت تاثیر استاد صادق هدایت بود، بعد از سقوط رضاشاه بصورت فعالانه با همکاری بازماندگان گروه "۵۳ نفر" حزب توده را تشکیل دادو از اعضای بنیانگذار آن شد، در سال ۱۳۲۲ عضو هیئت مدیرهٔ انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی و سردبیر پیام نو شد و تا ۱۳۳۰ ترجمه‌ها، نقدها، داستان‌ها و سفرنامه‌هایی در این مجله و مجلات سخن و مردم به چاپ رساند، مجله پیام نو از ارگان های ادبی مشهور و موفق دوران جنگ جهانی دوم بود،پيام نو، مجله ادبی، هنری، علمی پيام نو ارگان رسمی انجمن روابط فرهنگي ايران و شوروی بودمجله مذكور ناشر افكار انجمن و نخستين صاحب امتياز آن سعيد نفيسی بود. پس از چند سال كه نفيسی اين مجله را اداره كرد، بزرگ علوی اداره آن را بر عهده گرفت. مجله پيام نو در تقويت روابط فرهنگي دو كشور ايران و شوروی نقش اساسی ايفا كرد. در اين مجله مقالات متعددی در زمينه پژوهش‌های تاريخی و ادبی و علمی و اجتماعی به چاپ رسيده و آثار برخی از نويسندگان و شاعران شوروی ترجمه و در شماره‌های مختلف نشريه مذكور به طبع رسيده است. اعضاي هيأت تحريريه در سال نخست افراد زير بودند خانم فاطمه سياح، سعيد نفيسی، صادق هدايت، دكتر ذبيح‌الله صفا، عبدالحسين نوشين و عيسی بهنام اما دبير هيأت تحريريه سعيد نفيسی بود فعالیتش در حزب توده موجب شد تا بعد از کودتای مرداد ۱۳۳۲ به ایران برنگردد،برادر بزرگش مرتضی علوی نیز از چپهای سرشناس آن دوران محسوب میشد که قربانی تصفیه های بیرحمانه استالین شد ، بزرگ علوی درباره برادرش میگوید"بنده ابدا روابط سیاسی با مرتضی، برادرم در آلمان نداشتم...بواسطه اینکه همیشه از هم دور بودیم...از زندگی برادرم تا آمدن به ایران، یعنی موقعیکه در ارکان حرب بودم خبر نداشتم" در نامه ای از جمال زاده به علوی نیز از برادرش صحبت شده:مرگ برادرت مرتضی را حالا پس از سالها بتو تعزیت میگویم، جوان بدبختی بود و من او را دوست میداشتم، چون بی ادعا و آرام بود و امروز خوشوقتم که روزی او را از چنگ جلادهای ایرانی خلاص ساختم، گمان میکنم" مشخص نیست منظور مرحوم جمال زاده از جلادهای ایرانی چیست و کیست!آنچنان که در بالا خواندیم مرتضی علوی در شوروی و توسط ماموران استالین کشته شد! از دیگر اعضای خانواده بزرگ علوی میتوان به خواهرش شادروان نجمی علوی اشاره کرد، نویسنده، فعال سیاسی، از زنان پیشرو و از پایه‌گذاران جنبش زنان ایران و عضو تحریریهٔ مجلهٔ بیداری ما بود، او که ۶۲ سال از عمرِ خود را در مهاجرت گذراند، زمستان ۱۳۸۷ در سن ۸۸سالگی درگذشت، بزرگ علوی پنج ماه پیش از وقایع 28 مرداد برای دریافت مدال  طلای  شورای صلح  جهانی که نهادی چپ محسوب میشد به بوداپست (مجارستان) و بعد بعنوان مهمان به چند کشور سوسیالیستی دیگر از جمله به چکسلواکی رفت. از آنجاییکه او بازگشت خود به ایران را به عنوان یک توده ای  در آن جوّ جایز نمیدانست، با اشاره دوستان به برلن شرقی رفت، آنجا در سال ۱۳۳۳ کارش را با تدریس زبان فارسی در آن شهر شروع کرد.  علوی  در سال ۱۳۴۱ عضوهیأت علمی  فاکولته« آسیا-افریقا- امریکای لاتین» شد، در سال ۱۳۴۲ رییس بخش ایران شناسی گردید و در سال ۱۳۴۷ «استاد تمام وقت» شد، به تصور او تدوین کتاب « تاریخ و تحول ادبیات جدید ایران» در این ارتقا موثر بوده است، او در تمام سالهای تبعید علاقمند به بازگشت وطن بوده و چند مکاتبه هم با سفارت ایران داشت، خودش در این باره در خاطراتش اشاراتی داشته است:یک وردست ساواک در برلن شرقی به من گفت: اعلیحضرت امر فرمودند که شما میتوانید به ایران برگردید " «امروز تلفن کردم و رفتم به قونسولخانه. ......... . باز صحبت از رفتن به ایران شد، گفتم: نمی خواهم در غربت بمیرم، اما چه جور  به ایران برگردم. من اینجا زندگی دارم و زندگیم تامین است و در ایران در کجا زندگی کنم.[سرهنگ مرتضوی ] گفت: اگر بخواهید هم این کارها درست میشود. استادتان میکنند، بعد حقوق بازنشستگی میدهند» اما باز هم با وجود دلتنگی و جو سنگین غربت حاضر نشد به ایران برگردد، ایرانی که از دیروز تا امروز انگار تبعید بخشی از زندگی روشنفکران و فعالان سیاسی آن است، او سرانجام در سال ۱۳۵۸ در جستجوی یک نفس آزاد به وطن بازگشت،مدتی به دیدار دوستان و آشنایان گذراند اما انگار او هم خیلی زود متوجه شد که ایران این سرزمین دیرپا، این معشوقه رنج دیده رنگ آرامش نخواهد دید،دیری نپایید و باز ترک وطن کرد « ظهر منزل شاملو بودم. ساعدی هم آنجا بود......گفتم: یک سال دیگر برمیگردم، بشرط اینکه کشوری باشد که بتوان نفس آزاد کشید. شاملو جواب داد: یا ما دیگر نیستیم و یا شما میتوانید بیائید و نفس آزاد بکشید» نفسی آزاد دیگر در کار نبود و او برای همیشه رفت، او چندسال بعد دور از کشورش درگذشت و پرونده زندگی یکی از مهمترین چهره های ادبی و فعالان چپ بسته شد، اما انگار او در زیر خاک نیز قرار نبود رنگ آرامش را ببیند،کیهان لندن به تاریخ ۶ فروردین ۱۳۹۵ گزارشی از آرامگاه علوی نوشت که بر پایهٔ قوانین ایالتی شهر برلین آرامگاه بزرگ علوی در"گورستان کلمبیادام" پس از گذشت ۲۰ سال از مرگش باید واگذار شود یا تغییر کاربری دهد،جامعه ایرانیان آلمان برای نگهداشت آرامگاهش به عنوان یکی از مشاهیر، نامه‌ای به فرمانداری ایالتی برلین نوشته‌است، به گزارش فعالان ایرانی در آلمان ثبت آرامگاه مشاهیر در آلمان کار چندان ساده‌ای نیست و روند قانونی و شرایط ویژه‌ای چون تاثیرگذاری دستاوردهای آن شخص تا مدت‌ها پس از مرگش دارد. از آنجا که بزرگ علوی به عنوان استاد دانشگاه در آلمان شرقی (جمهوری دمکراتیک آلمان) سال‌های بسیاری به تربیت دانشجو پرداخت و یک فرهنگ آلمانی- فارسی و کتاب‌هایی نیز به زبان آلمانی منتشر کرده است، اعضای حامعه ایرانیان در آلمان نسبت به حفظ و نگهدای آرامگاه این نویسنده امیدوارند ... یادش گرامی بادmohsen servatimohsen servatiThu, 18 Feb 2021 22:00:57 +0330https://virgool.ir/@mohsenservati94/روشنفکران-و-رضاشاه-wzq0g49n8bvmروشنفکران و رضاشاه ✍ محسن ثروتی نقش روشنفکران در تاریخ معاصر ایران از عصر ناصری به این سو نقشی بسیار تاثیرگذار و جریانساز بوده است،اغاز روشنفکری در ایران را نمیتوان به یک شخص ارتباط داد، روشنفکران در ارتباط با انقلاب مشروطه و اصلاحات حکومتی اقدام به نوشتن و چاپ مقالات بسیاری کردند،بعد از پیروزی انقلاب مشروطه و به طبع آن هرج و مرج در کشور روشنفکران را به فکر فرو برد، رویدادهایی چون قرارداد 1907،استبداد صغیر، دردسرهای روسیه و شوستر ،جنگ جهانی و اشغال ایران و از همه مهمتر قرارداد 1919 و واکنش تند جامعه ایرانی به ان موجبات تفکری جدید بنام حکومت مقتدر مرکزی و استبداد منور را به عرصه نظری جامعه کشاند، مبحث سیاسی و ایدئولوژیکی روشنفکران ایرانی که اکثریت مقیم المان و فرانسه بودند تقریبا در یک زاویه بود، به نوعی یک تفاهم فکری برای رسیدن به هدفی مشترک،برای مثال مشفق کاظمی از نخستین نویسندگان رمان در ایران میگوید:" ﻣﺎ ﺩﯾﮑﺘﺎﺗﻮﺭ ﻋﺎﻗﻞ ﻣﯽﺧﻮﺍﻫﯿﻢ " ﻣﺎ ﺩﯾﮑﺘﺎﺗﻮﺭ ﻓﺎﺷﯿﺴﺖ ﻣﯽﺧﻮﺍﻫﯿﻢ ..." ﺍﯾﻦ سخن مشفق کاظمی دنباله همان استبداد منور است، البته با تفاوتهای اساسی، روشنفکران نسل اول ایران بر مبنای این نگرش اقدام به حمایت از حکومتی مقتدر و مستبد کردند که فرجامی خوشایند برایشان نداشت، ویژگی‌های این روشنفکران متفاوت با نسلهای دیگر بود که امروز با توجه به یک اندوخته و تجربه تاریخی ما به تحلیل آن می‌پردازیم، ﺭﻭﺷﻨﻔﮑﺮﺍﻥ ﺁﺳﺘﺎﻧﻪ ﻣﺸﺮﻭﻃﯿﺖ ﺗﺎ ﭘﺎﯾﺎﻥ ﺳﻠﻄﻨﺖ ﭘﻬﻠﻮﯼ ﺍﻭﻝ ﮐﻪ ﺭﻭﺷﻨﻔﮑﺮﺍﻥ ﻣﺘﻘﺪﻡ ﻭ ﻧﺴﻞ ﺍﻭﻝ ﺩﺭ ﺍﯾﺮﺍﻥ ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ ﻭﯾﮋﮔﯽﻫﺎﯾﯽ ﺩﺍﺷﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺁﻥﻫﺎ ﺭﺍ ﺍﺯ ﺭﻭﺷﻨﻔﮑﺮﺍﻥ ﺩﻭﺭﻩﻫﺎﯼ ﺑﻌﺪﯼ ﺗﺎﺭﯾﺦ ﺍﯾﺮﺍﻥ ﻣﺘﻤﺎﯾﺰ ﻣﯽﮐﻨﺪ ،ﺍﻫﻢ ﺍﯾﻦ ﻭﯾﮋﮔﯽﻫﺎ ﺍﺯ ﺣﯿﺚ ﺧﺎﺳﺘﮕﺎﻩ ﻃﺒﻘﺎﺗﯽ، ﻣﺒﺎﻧﯽ ﻓﻠﺴﻔﯽ ﻭ ﺍﻧﺪﯾﺸﮕﯽ، ﻧﻮﻉ ﻧﮕﺮﺵ ﺑﻪ ﺳﻨﺖ ﻭ ﻣﺪﺭﻧﯿﺘﻪ ﻭ ﻧﻮﻉ ﺭﺍﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﺣﮑﻮﻣﺖ مربوط میشود، ﺍﯾﻦ ﺭﻭﺷﻨﻔﮑﺮﺍﻥ ﺍﺯ ﺣﯿﺚ ﺧﺎﺳﺘﮕﺎﻩ ﻃﺒﻘﺎﺗﯽ ﻋﻤﺪﺗﺂ ﺑﻪ ﻃﺒﻘﻪ ﺣﺎﮐﻢ ﻭ ﻧﺨﺒﮕﺎﻥ ﺍﻗﺘﺼﺎﺩﯼ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﯾﻌﻨﯽ ﺍﺷﺮﺍﻑ ﺯﻣﯿﻦﺩﺍﺭ، ﻧﺰﺩﯾﮑﺎﻥ ﺑﻪ ﺩﺭﺑﺎﺭ ﺗﻌﻠﻖ ﺩﺍﺷﺘﻪ ﻭ ﯾﺎ ﻓﺮﺯﻧﺪﺍﻥ ﮐﺎﺭﻣﻨﺪﺍﻥ ﻋﺎﻟﯽﺭﺗﺒﻪ ﺩﺳﺘﮕﺎﻩ ﺩﻭﻟﺘﯽ ﯾﺎ ﻓﺮﺯﻧﺪﺍﻥ ﻧﻈﺎﻣﯿﺎﻥ ﺭﺩﻩﺑﺎﻻ ﺑﻮﺩﻩﺍﻧﺪ،ودارای تحصیلات عمدتا مدرن و مخالف سنتهای مکتبخانه ایی، ﺍﺯ ﻧﻈﺮ ﺟﻬﺎﻥﺑﯿﻨﯽ ﻭ ﻣﺒﺎﻧﯽ ﺍﻋﺘﻘﺎﺩﺍﺕ ﻓﻠﺴﻔﯽ ﻋﻤﺪﺗﺂ ﻟﯿﺒﺮﺍﻝ، ﻣﺪﺭﻧﯿﺴﺖ، ﺭﻓﺮﻣﯿﺴﺖ، ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺳﻨﺖﻫﺎﯼ ﺩﯾﻨﯽ ﻭ ﺩﻟﺒﺴﺘﻪ ﻣﯿﺮﺍﺙﻫﺎﯼ ﻓﮑﺮﯼ ﻭ ﺍﻧﺪﯾﺸﮕﯽ ﺍﯾﺮﺍﻥ ﺑﺎﺳﺘﺎﻥ، معتقد به حکومت قانون و ایجاد مجلس و دولت پاسخگو،ﺍﯾﻦ ﺭﻭﺷﻨﻔﮑﺮﺍﻥ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺑﻪ ﮔﺮﺍﯾﺶﻫﺎ ﻭ ﻣﺸﺮﺏﻫﺎﯼ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺗﻘﺴﯿﻢ ﺷﺪﻧﺪ ﻭﻟﯽ ﺭﻭﯼ ﻫﻢ ﺭﻓﺘﻪ ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ ﺍﻧﺪﯾﺸﻪﻫﺎﯼ ﺭﻭﺷﻨﻔﮑﺮﺍﻥ ﺍﯾﺮﺍﻧﯽ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺑﻪ ﺯﺍﺩﮔﺎﻩ ﺍﻧﺪﯾﺸﻪ ﺗﺠﺪﺩ ﯾﻌﻨﯽ ﻏﺮﺏ ﺍﺭﻭﭘﺎﯾﯽ ﺑﺮﻣﯽﮔﺮﺩﺩ ‏، ﺭﻭﺷﻨﻔﮑﺮﺍﻥ ﺍﯾﻦ ﺩﻭﺭﻩ ﻋﻤﺪﺗﺂ ﺩﺭ ﭘﯽ ﺩﮔﺮﮔﻮﻥ ﮐﺮﺩﻥ ﺑﺎﻭﺭﻫﺎﯼ ﻗﺪﯾﻢ، ﻣﺤﻮ ﺳﻨﺖﻫﺎ ﻭ ﺩﺭﺍﻧﺪﺍﺧﺘﻦ ﻃﺮﺣﯽ ﻧﻮ ﺩﺭ ﻧﮕﺮﺵﻫﺎ، ﻃﺮﺯ ﻓﮑﺮﻫﺎ ﻭ ﮐﻨﺶﻫﺎﯼ ﺍﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﻭ ﻋﻤﻮﻣﯽ ‏( ﺭﻭﺍﺑﻂ ﻭ ﻣﻨﺎﺳﺒﺎﺕ ﻣﺮﺩﻡ ‏) ﻭ ﻧﯿﺰ ﻋﻤﺪﺗﺂ ﺳﮑﻮﻻﺭ ﻭ ﻻﺋﯿﮏ ﺑﻮﺩﻩﺍﻧﺪ ‏، ﺭﻭﺷﻨﻔﮑﺮﺍﻥ ﻧﺴﻞ ﺍﻭﻝ ﺑﻪ ﺟﻨﺒﻪﻫﺎﯼ ‏« ﺍﺛﺒﺎﺕﮔﺮﺍﯾﯽ ﻣﺪﺭﻧﯿﺖ ‏» ﺑﯿﺶ ﺍﺯ ﺟﻨﺒﻪﻫﺎﯼ ﺩﯾﮕﺮ ﺁﻥ ﺍﺯ ﻗﺒﯿﻞ ﺩﻣﻮﮐﺮﺍﺳﯽ ﻭ ﺣﻘﻮﻕ ﺑﺸﺮ ﺗﻮﺟﻪ ﮐﺮﺩﻩﺍﻧﺪ ﻭ ﺩﺭ ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻋﻤﺪﺗﺂ ﺑﻪ ﺳﻤﺘﯽ ﺭﻭﯼ ﮐﺮﺩﻧﺪ ﮐﻪ ﺗﻤﺎﻣﺂ ﺑﻪ ﺻﻨﻌﺘﯽ ﺷﺪﻥ، ﻋﻠﻢ، ﻓﻨﺎﻭﺭﯼ ﻭ ﺍﯾﺪﺋﻮﻟﻮﮊﯼ ﺗﻮﺳﻌﻪﮔﺮﺍ ﺧﺘﻢ ﺷﺪ ‏، ﻭ ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻧﻬﺎﯾﯽ ﺍﯾﻦ ﻃﺮﻓﺪﺍﺭﯼ ﺍﺯ ﺍﺳﺘﺮﺍﺗﮋﯼ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺁﻣﺮﺍﻧﻪ، ﭘﯿﺪﺍﯾﺶ ﺭﮊﯾﻢ ﺩﯾﮑﺘﺎﺗﻮﺭﯼ ﻭ ﺷﺒﻪ ﻣﺪﺭﻧﯿﺴﻢ ﭘﻬﻠﻮﯼ ﺍﻭﻝ ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ ،دوره سلطنت رضاشاه به دلیل تلاش حکومت براي تأسیس دولت مدرن و گسترش غربگرایی و تلاش شخص رضاشاه و روشنفکران همراه و همرأي وي براي کسب مشروعیت سیاسی از طریق پیوند دادن سلطنت پهلوي با پادشاهیهاي باستانی ایران، یک مقطع دورانساز و مؤثر در شکل دهی بنیانهای فکری ایران نوین به شمار میرود،در این میان ناسیونالیسم که به عنوان یکی از ایدئولوژيهاي اصلی و ماهوی جریان تجدد خواهی، با پیروزی انقلاب مشروطیت در فضاي سیاسی و فرهنگی ایران تثبیت شده بود، از یک نقش محوری در تحولات فکري عصر پهلوی اول برخوردار شد، از سوی دیگر، ناامنی و ناکارآمدي گسترده بعد از دوران مشروطه که در بالا به آن اشاره کردیم موجب گرایش هر چه بیشتر روشنفکران و رجال سیاسی آن عهد به سوی ملیگرایی و مظاهر اصلی آن همچون دولت ملی برای ایجاد ثبات و امنیت و توسعه در ایران شد، در چنین فضایی رضاخان پا به عرصه قدرت سیاسی گذاشت و توانست با در دست گرفتن اقتدار نظامی و ایجاد ثبات و امنیت نسبی در کشور، وجهه خوبی براي خود به دست آورد و سپس، با اتخاذ ایدئولوژی ناسیونالیسم تلاش کرد تا ضمن رسیدن به مقام سلطنت ایران، براي حکومت خود مشروعیت سیاسی استواری فراهم کند، ﺭﻭﺷﻨﻔﮑﺮﺍﻥ عصر رضاشاه نیز به دسته های مختلف تقسیم شدند که ﺍﺯ ﺣﯿﺚ ﻧﻮﻉ ﺭﺍﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﭼﻨﺪﺍﻥ ﺑﻪ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﻧﺰﺩﯾﮏ ﺑﻮﺩﻩﺍﻧﺪ ﮐﻪ ﭘﺎﺭﻩﺍﯼ ﺍﺯ ﺁﻥﻫﺎ ﺭﺍ ﻣﯽﺗﻮﺍﻥ ﺭﻭﺷﻨﻔﮑﺮﺍﻥ ﺣﮑﻮﻣﺘﯽ ﻟﻘﺐ ﺩﺍﺩ ، ﺭﻭﺷﻨﻔﮑﺮﺍﻧﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ داور، ﻓﺮﻭﻏﯽ ﻭ ﻋﻠﯽﺍﺻﻐﺮ ﺣﮑﻤﺖ ﺍﺯ ﺁﻥ ﺟﻤﻠﻪﺍﻧﺪ که مقامهای مهمی را بدست اوردند که البته همانطور که در بالا به آن اشاره کردیم سرنوشت خوشایندی نداشتند،بسیاری چون دکتر مصدق،محمدتقی بهار و علی اکبر دهخدا نیز رفته رفته به انزوا رفتند،در عصر رضاشاه یکی از مهمترین تفکرات روشنفکران چه حکومتی و غیرحکومتی تفکر و نگاه لائیک به دولت بود، بسیاری از این روشنفکران در دوران رضا‌‌شاه نقش مهمی در ساخت و پرداخت ایدئولوژی ملی‌گرایی بازی کردند، در آن دوران، ایران شاهد مدرن شدن حوزه‌هایی از زندگی فکری و سیاسی است و نوآوری‌های رضا‌شاه بی ارتباط با شخصیت خاص خود او نیست که کوشید تا با تکیه بر برداشتی آمرانه از تجدد، ایران را وارد دوره تازه‌ای از حیات خود کند، در دورانی که ناسیونالیسم ایدئولوژی غالب زمانه بود او وطن پرستی و یا ناسیونالیزم را بعنوان ایدئولوژی خود پذیرفت،مسئله حجاب و کلاه پهلوی که از تندترین نظرات رضاشاه پهلوی بود عمیقا نشان دهنده سطح تقلیل یافته تجدد در نگاه و نگرش فرهنگی او به جامعه بود که موجبات دوری هرچه بیشتر مردم و روشنفکران از حکومت شد،رضاشاه بعنوان یک نظامی باتجربه و فاقد سواد آکادمیک در نگرش بسیاری از همراهانش تجدد‌خواه بود و بدون انکه الگوی روشن و دقیقی از روند تجدد‌خواهی داشته باشد و چون فاقد چنین الگویی بود در نتیجه بسیاری از روشنفکران را در کنار خود گردآورد و این روشنفکران نقش مهمی در روند مدرن کردن ایران داشتند،روشنفکرانی چون فروغی، داور،تدین،فیروز، تیمورتاش و ... با جذب شدن در بوروکراسی دولتی در انتقال افکار و عقاید و خلقیات مدرن در ایران اثر گذار بودند، این مدرن‌گری در چند حوزه انجام گرفت، در حوزه قضایی علی اکبر داور که از درس خواندگان ایرانی در سوئیس بود و در رشته حقوق تحصیلات خود را به پایان رسانده بود با ورود به ایران نقش مهمی در شکل‌گیری دستگاه دادگستری در سال ١٣٠۶ بازی کرد، در حوزه تاسیس نهادهای آموزشی مدرن و مخصوصا تاسیس دانشگاه در سال ١٣١٣ باید از علی اکبرسیاسی و نقش او در تاسیس دانشگاه یاد کرد، در حوزه مدرن‌گری زبان و تاسیس فرهنگستان اول نیز روشنفکران نقش مهمی داشتند، در این حوزه می توان از تاسیس فرهنگستان اول نام برد، حکومت پهلوی “مثل همه حکومت‌گران چیزی از زبان و مسائل آن نمی دانست این روشنفکران درون حاکمیت بودند که بر بنیاد روح ناسیونالیستی چیره برفضای آن دوران اندیشه برپا کردن فرهنگستان را پیش آوردند و ضرورت آن را به رضا‌شاه فهماندند”، در کنار این نهادهای مدرن باید از تاسیس نهادهای دیگری چون ارتش، ثبت احوال و شناسنامه‌دار کردن ایرانیان نیز یاد کرد،این نهادها بدون وجود روشنفکران و تفکرات آنها امکان ظهور و فعالیت در بدنه اجتماعی را نداشتند، همزمان با این کارها مجددا باید از اقدامات خودسرانه رضاشاه برای به کرسی نشاندن افکارش چون کلاه پهلوی در سال ۱۳۰۷ برای مردان و منع حجاب در مکانهای عمومی در سال ۱۳۱۴ برای زنان نام برد، ارتباط روشنفکران و رضاشاه در گذر زمان بر اثر تثبیت قدرت مرکزی رو به افول رفت، تناقض اشکار مدرنیته در ذهنیت رضاشاه و روشنفکران ضرباتی سنگین بر بدنه روشنفکری حکومتی و غیرحکومتی وارد اورد، ﺍﻗﺪﺍﻣﺎﺕ ﺷﺒﻪ ﻣﺪﺭﻧﯿﺴﺘﯽ ﺭﺿﺎﺷﺎﻩ ﺑﺎ ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻭ ﭘﺸﺘﯿﺒﺎﻧﯽ همین ﺭﻭﺷﻨﻔﮑﺮﺍﻥ ﺁﻏﺎﺯ ﺷﺪﻩ ﺑﻮﺩ ﺍﻣﺎ ﺑﺮﺧﯽ ﺭﻭﺷﻨﻔﮑﺮﺍﻥ ﺍﯾﺮﺍﻥ ﮐﻪ ﺧﻮﺩ ﭘﺸﺘﻮﺍﻧﻪ ﻓﮑﺮﯼ ﻻﺯﻡ ﺑﺮﺍﯼ ﺍﺻﻼﺣﺎﺕ ﻭ ﻧﻮﺳﺎﺯﯼ ﺭﺍ ﻓﺮﺍﻫﻢ ﮐﺮﺩﻩ ﺑﻮﺩﻧﺪ، ﺑﻪﺗﺪﺭﯾﺞ ﻭ ﭘﺲ ﺍﺯ ﺑﺮﻭﺯ ﺧﺼﻠﺖﻫﺎﯼ ﺍﺳﺘﺒﺪﺍﺩﯼ ﺩﺭ ﺭﺿﺎﺷﺎﻩ، ﺍﺯ ﻧﻈﺎﻡ ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺣﺎﮐﻢ ﻓﺎﺻﻠﻪ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ ، ﺷﺎﻩ ﭼﻮﻥ ﻧﺘﻮﺍﻧﺴﺖ ﺑﺮﺍﯼ ﻧﻬﺎﺩﻫﺎﯼ ﺣﮑﻮﻣﺘﯽ ﺧﻮﺩ ﭘﺎﯾﮕﺎﻩﻫﺎﯼ ﺍﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﻻﺯﻡ ﺭﺍ ﺑﻪﺩﺳﺖ ﺁﻭﺭﺩ ﻭ ﺍﺯ ﺁﻥﺟﺎ ﮐﻪ ﺑﺪﻭﻥ ﮐﻤﮏ ﯾﮏ ﺣﺰﺏ ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺳﺎﺯﻣﺎﻥﯾﺎﻓﺘﻪ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﻣﯽﮐﺮﺩ ﻭ ﺍﻗﺪﺍﻣﺎﺕ ﻧﻮﺳﺎﺯﯼﺍﺵ ﻧﯿﺰ ﺁﻣﺎﺝ ﺣﻤﻼﺕ ﻣﺪﺍﻭﻡ ﺳﻨﺖﮔﺮﺍﯾﺎﻥ ﺑﻮﺩ ، ﺑﺎ ﺍﺯ ﺩﺳﺖ ﺩﺍﺩﻥ ﺣﻤﺎﯾﺖ ﺭﻭﺷﻨﻔﮑﺮﺍﻥ ﻧﺎﮔﺰﯾﺮ ﺷﺪ ﮐﻪ ﺍﺯ ﺷﺪﺕ ﻭ ﺩﺍﻣﻨﻪ ﺍﺻﻼﺣﺎﺕ ﻭ ﻧﻮﺳﺎﺯﯼ ﺑﮑﺎﻫﺪ ﻭ ﺍﯾﻦ ﺗﻤﻬﯿﺪ ﻧﺎﮔﺰﯾﺮ، ﻧﻪﻓﻘﻂ ﺗﺤﻮﻝ ﺳﺎﺧﺘﺎﺭ ﺍﻗﺘﺼﺎﺩﯼ ﮐﺸﻮﺭ ﻭ ﺍﺯ ﺁﻥ ﻃﺮﯾﻖ ﺳﺮﻋﺖ ﺣﺮﮐﺖ ﻧﻮﺳﺎﺯﯼ ﺭﺍ ﺩﭼﺎﺭ ﻭﻗﻔﻪ ﮐﺮﺩ ﺑﻠﮑﻪ ﻫﻢ ﭘﺎﺩﺷﺎﻩ ﺗﻮﺳﻌﻪﮔﺮﺍ ﻭ ﻫﻢ ﺍﺟﺘﻤﺎﻉ ﺩﺭ ﺣﺎﻝ ﻧﻀﺞ ﺭﻭﺷﻨﻔﮑﺮﯼ ﮐﺸﻮﺭ ﺭﺍ ﺩﺭ ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺣﻤﻼﺕ ﻣﺪﺍﻭﻡ ﺳﻨﺖﮔﺮﺍﯾﺎﻥ ﺁﺳﯿﺐﭘﺬﯾﺮ ﺳﺎﺧﺖ ،ﺍﺭﺯﯾﺎﺑﯽ ﻧﺎﺩﺭﺳﺖ ﺍﺯ ﺳﯿﺎﺳﺖﻫﺎﯼ ﺑﯿﻦﺍﻟﻤﻠﻠﯽ ﻭ ﺍﺷﺘﺒﺎﻩ ﮐﺎﺭﯼ ﺩﺭ ﺳﯿﺎﺳﺖ ﺧﺎﺭﺟﯽ ﻭ ﺑﻪ ﺗﺒﻊ ﺁﻥ ﺯﻣﯿﻨﻪﺳﺎﺯﯼ ﻧﺎﺧﻮﺍﺳﺘﻪ ﻭ ﻧﺎﺁﮔﺎﻫﺎﻧﻪ ﺍﺷﻐﺎﻝ ﺧﺎﮎ ﺍﯾﺮﺍﻥ ﺗﻮﺳﻂ ﻣﺘﻔﻘﯿﻦ ﻭ ﺳﻘﻮﻁ ﻭ ﺗﺒﻌﯿﺪ ﺭﺿﺎﺷﺎﻩ ﻭ ﻭﺍﺑﺴﺘﮕﯽ ﺳﯿﺎﺳﯽ ﻧﺎﮔﺰﯾﺮ ﭘﺴﺮﺵ ﮐﻪ ﭘﺲ ﺍﺯ ﻭﯼ ﺗﻮﺳﻂ ﻣﺘﻔﻘﯿﻦ ﺑﻪ ﺭﻭﯼ ﮐﺎﺭ ﺁﻭﺭﺩﻩ ﺷﺪ ﺭﺍ ﺑﺎﯾﺪ ﭘﯿﺎﻣﺪ ﺍﺟﺘﻨﺎﺏﻧﺎﭘﺬﯾﺮ ﻧﺎﻫﻤﺴﻮﯾﯽ ﻧﯿﺮﻭﻫﺎﯼ ﺍﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺩﺍﺧﻠﯽ ﻭ ﺗﻌﺎﺭﺽ ﺳﻪ ﺳﻮﯾﻪ ﻣﯿﺎﻥ ﺷﺎﻩ، ﺭﻭﺷﻨﻔﮑﺮﺍﻥ ﻭ ﺳﻨﺖﮔﺮﺍﯾﺎﻥ ﺩﺍﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺑﻪﻃﻮﺭ ﻃﺒﯿﻌﯽ ﺑﻪ ﺍﺯ ﺩﺳﺖ ﺭﻓﺘﻦ ﭘﺎﯾﮕﺎﻩ ﺍﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﻭ ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺭﻭﺷﻨﻔﮑﺮﺍﻥ ﻣﻨﺠﺮ ﺷﺪ ،در بدنه اجتماعی منتقد حکومت به غیر از منتقدان سنتی روشنفکران متاثر از مارکسیسم نیز وجود داشتند که با تثبیت قانون منع فعالیتهای کمونیستی در سال 1310 یا زندانی شدند یا به صورت مخفی فعالیت کردند،گروه 53 نفر نمونه بارز این گروهها بود، ﺗﻘﯽ ﺍﺭﺍﻧﯽ یکی از مهمترین روشنفکران چپی بود که قربانی استبداد رضاشاه شد،او بر تناقضات حکومت تاکیید داشت و با تکیه بر آن نظام را به چالش کشید،او که مانند بسیاری از همنسلان خود آغازگر نسل دوم روشنفکری یا به عبارتی روشنفکران مارکسیستی بود،ﺍﻭ ﻧﻘﺶ ﻣﻬﻤﯽ ﺩﺭ ﺷﮑﻞﮔﯿﺮﯼ ﻭ ﺳﺎﺯﻣﺎﻥﺩﻫﯽ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖﻫﺎﯼ ﺍﻧﺘﻘﺎﺩﯼ ﺍﯾﻦ ﮔﺮﻭﻩ ﻋﻠﯿﻪ ﻧﻈﺎﻡ ﺗﻮﺗﺎﻟﯿﺘﺮ ﻭﻗﺖ ‏( ﭘﻬﻠﻮﯼ ﺍﻭﻝ ‏) ﺩﺍﺷﺖ ، ﺍﺭﺍﻧﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻫﻤﺮﺍﻩ ﺳﺎﯾﺮ ﺍﻋﻀﺎﯼ ﮔﺮﻭﻩ 53 ﻧﻔﺮ ﺩﺭ 1316 ﺩﺳﺘﮕﯿﺮ ﺷﺪﻩ ﺑﻮﺩ ﺩﺭ ﺟﻠﺴﻪ ﻣﺤﺎﮐﻤﻪﺍﺵ ﺿﻤﻦ ﺑﻪ ﭼﺎﻟﺶ ﮐﺸﯿﺪﻥ ﻧﻈﺎﻡ ﯾﮑﻪﺗﺎﺯ ﻭﻗﺖ ﺑﺮ ﺍﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﺗﺄﮐﯿﺪ ﮔﺬﺍﺷﺖ ﮐﻪ :ﺍﮔﺮ ﻣﯽﺧﻮﺍﻫﯿﺪ ﻟﺒﺎﺱ ﻏﺮﺑﯽ، ﻣﺪ ﻏﺮﺑﯽ، ﻧﻬﺎﺩﻫﺎﯼ ﻏﺮﺑﯽ، ﺗﮑﻨﻮﻟﻮﮊﯼ ﻏﺮﺑﯽ ﻭ ﺷﯿﻮﻩ ﺯﻧﺪﮔﯽ ﻏﺮﺑﯽ ﺭﺍ ﺍﻗﺘﺒﺎﺱ ﮐﻨﯿﺪ ﺑﺎﯾﺪ ﻓﻠﺴﻔﻪﻫﺎﯼ ﻏﺮﺑﯽ ﺭﺍ ﻧﯿﺰ ﺍﻗﺘﺒﺎﺱ ﮐﻨﯿﺪ ‏( ابراهامیان ۱۴۷) با بررسی حکومت رضاشاه مهمترین نکته مورد توجه عدم ارتباط مناسب بین روشنفکران و حکومت است، گرچه در ابتدا این ارتباط مقاوم و مفید بود اما قدرت روزافزون رضاشاه و ماهیت حکومت دیکتاتوری غیرپاسخگو فاصله را افزایش داد و موجبات دوری طبقه متوسط و روشنفکران از حکومت شد،گرچه رضاشاه در اواخر حکومت طبقه ای جدید از بورژوای پوشاکی را با اصلاحات سرسختانه خود در اختیار داشت اما این طبقه مربوط به روشنفکران نبود و عملا فاقد پایگاه اجتماعی بودند که با سیاستهای اقتصاد رانتی رشد کرده بودند و در دوران زمامداری پهلوی دوم نقش مهمتری را برعهده گرفتند ...mohsen servatimohsen servatiTue, 09 Feb 2021 22:40:00 +0330