https://virgool.ir/feed/@mohammad_sayadiمحمد مهدی صیادلوییfa2026-11-11 20:37:10https://files.virgool.ir/upload/users/4038752/avatar/7CUvsR.jpghttps://virgool.ir/@mohammad_sayadihttps://virgool.ir/@mohammad_sayadi/مقاله-بررسی-و-واکاوی-قبول-ولایت-سلطان-جور-از-دیدگاه-شیخ-اعظم-انصاری-و-صاحب-جواهر-dq68c3nhzwigبررسی و واکاوی قبول ولایت سلطان جور از دیدگاه شیخ اعظم انصاری و صاحب جواهرمحمد مهدی صیادلویی[1]کلید واژه ها:قبول ولایت_سلطان جائر_ضرورت و اجبار_نظم اجتماعی_آیت الله خویی_صاحب جواهربیان مسئله:این مقاله به بررسی تطبیقی قبول ولایت سلطان جائر از منظر آیت‌الله خویی و صاحب جواهر می‌پردازد. ولایت فقیه و به‌ویژه ولایت سلطانی در فقه اسلامی موضوعی بحث‌برانگیز و مهم است که تأثیرات عمیقی بر نظام‌های سیاسی و اجتماعی جوامع اسلامی دارد. در این راستا، آیت‌الله خویی و صاحب جواهر هر یک با رویکردهای خاص خود به تحلیل این مفهوم پرداخته‌اند.آیت‌الله خویی با تأکید بر شرایط و ویژگی‌های خاص سلطانی، نظراتی را ارائه می‌دهد که در آن‌ها به ضرورت عدالت و شایستگی حاکم اشاره می‌کند. وی معتقد است که تنها در صورتی می‌توان به قبول ولایت سلطان جائر پرداخت که حفظ نظام و مصالح عمومی جامعه ایجاب کند. از سوی دیگر، صاحب جواهر با رویکردی متفاوت، بر اهمیت مشروعیت و مقبولیت حاکم تأکید دارد و به بررسی مستندات فقهی و تاریخی در این زمینه می‌پردازد.این مقاله با تحلیل دقیق نظرات هر یک از این فقیهان، به مقایسه تطبیقی دیدگاه‌های آن‌ها پرداخته و نقاط قوت و ضعف آن‌ها را مورد بررسی قرار می‌دهد. هدف این پژوهش روشن کردن زوایای مختلف بحث ولایت سلطان جائر و تأثیر آن بر فقه معاصر و نظام‌های سیاسی اسلامی است. نتایج این تحقیق می‌تواند به فهم بهتر مباحث فقهی و سیاسی در جوامع اسلامی کمک کند و زمینه‌ساز بحث‌های جدید در این حوزه باشد.و نیزقبول ولایت سلطان جائر از مسائل بسیار مهمی است که از زمان معصومین و حتی ماقبل آن تا زمان کنونی مورد بحث و اختلاف فقها و علما بوده است.ائمه معصومین (علیهم السلام)نیز روایاتی منباب این مسئله مهم مطرح نموده اند که قابل استناد میباشد.قبول ولایت از طرف معصومین و سلطان عدل واجب میباشد لکن مسئله ای که مطرح میشود این است که آیا قبول ولایت از طرف سلطان جائر نیز واجب است یا ابدا نباید صورت گیرد؟و اگر قبول ولایت ممکن باشد درچه حالاتی اماکان پذیر است؟در مورد پذیرش ولایت سلطان جائر (ظالم) در متون اسلامی، برخی از احادیث و دیدگاه‌های فقهی به این موضوع پرداخته‌اند. در این زمینه، نظر مشهور در فقه شیعه این است که نباید از حکام جائر پیروی کرد، اما در شرایطی خاص ممکن است برای حفظ جان یا جلوگیری از فتنه و فساد، همکاری با چنین حکومتی مجاز باشد. در اینجا به برخی از متون و روایات مربوطه اشاره می‌کنم.1. روايات در باب ولایت جائردر کتاب الکافی، یکی از کتب معتبر حدیثی شیعه، روایاتی در مورد ولایت و حکومت‌ها آمده است. امام علی (علیه‌السلام) در بسیاری از سخنان خود به ظلم حکام و فساد در حکومت‌های جائر اشاره کرده‌اند، اما در عین حال برای حفظ جامعه و جلوگیری از فتنه، به پیروی از حکومت‌های جائر در برخی موارد به‌طور موقت اشاره کرده‌اند.یکی از روایت‌ها در الکافی به این شکل است:عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ (علیه‌السلام) قَالَ:*"إنَّا لَمْ نُؤْمَرْ بِمُدَارَاةِ النَّاسِ إِلَّا لِتَفَرُّقِ قُوَّتِهِمْ وَ فَسَادِ أَمْرِهِمْ، فَإِنَّا لَمْ نُؤْمَرْ بِمُدَارَاتِهِمْ إِلَّا فِی مَوَاضِعَ الْحَاجَةِ."*ترجمه: "ما فرمان نداریم که مردم را مدارا کنیم مگر در زمانی که پراکندگی نیروهایشان و فساد امورشان به آن نیاز داشته باشد، زیرا مدارا کردن با آن‌ها فقط در مواقع ضروری و نیاز است."این روایت به‌طور ضمنی به این نکته اشاره دارد که پذیرش حکومت جائر تنها در شرایط خاص و برای جلوگیری از فساد و فتنه ضروری است.2. دیدگاه امام علی (علیه‌السلام) در مورد حکام جائرامام علی (علیه‌السلام) در نهج‌البلاغه نیز به شدت بر عدم اطاعت از حکام جائر تأکید کرده است. ایشان در یکی از خطبه‌های مشهور خود می‌فرمایند:قال الإمام علي (علیه‌السلام):*"إِنَّ أَفْضَلَ الْجِهَادِ کَلِمَةُ عَدْلٍ عِندَ سُلْطَانٍ جَائِرٍ."*ترجمه: "بهترین جهاد، سخن حق در برابر سلطان جائر است."در اینجا امام علی (علیه‌السلام) به ضرورت بیان حقیقت و مقاومت در برابر ظلم حکومت‌های جائر اشاره می‌کنند.3. ج) روایت از امام حسین (علیه‌السلام)امام حسین (علیه‌السلام) در کربلا و در برابر ظلم یزید، به‌طور واضح بر عدم اطاعت از حکومت‌های جائر تأکید کردند. در یکی از سخنان ایشان آمده است:قال الإمام حسین (علیه‌السلام):*"إنَّمَا خَرَجْتُ لِطَلَبِ الإصْلَاحِ فِي أُمَّةِ جَدِّي، أُرِيدُ أَنْ آمُرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ أَنْهَىٰ عَنِ الْمُنْكَرِ."*ترجمه: "من تنها برای اصلاح در امت جدّم بیرون آمدم، می‌خواهم امر به معروف کنم و از منکر جلوگیری نمایم."این سخن امام حسین (علیه‌السلام) بر این نکته تأکید دارد که وقتی حکومتی در مسیر فساد و ظلم گام بردارد، وظیفه مسلمانان است که در برابر آن قیام کنند.4.نظر امام خمینی (ره) در باب ولایت فقیهدر دیدگاه امام خمینی (ره) در کتاب «ولایت فقیه» نیز به مسأله حکومت‌های جائر اشاره شده است. امام خمینی تأکید داشتند که اگر چه حکومت‌های جائر به طور کلی مشروع نیستند، اما در شرایطی خاص برای حفظ نظم اجتماعی و جلوگیری از فتنه و فساد، ممکن است که موقتا پذیرش برخی شرایط حکومت‌های جائر مجاز باشد.امام خمینی در "ولایت فقیه" می‌فرمایند:*"حکومت اسلامی به این معناست که ولی فقیه، ولی بر مردم است و باید در تمام امور اجتماعی و فردی دخالت کند تا عدل و انصاف در جامعه برقرار شود و مانع از فساد حکومت‌های جائر گردد."*این دیدگاه در نظر امام خمینی حاکی از آن است که حتی اگر در شرایطی حکومت‌های جائر بر جامعه حاکم شوند، ولی فقیه باید تلاش کند تا جامعه را از فساد و ظلم آنان نجات دهد.نتیجه‌گیری:در مجموع، از متون و روایات مختلف اسلامی چنین برمی‌آید که پذیرش ولایت حکام جائر به‌طور عمومی و دائمی مورد تأکید قرار نگرفته است، بلکه در شرایط خاص، به ویژه برای جلوگیری از فتنه و حفظ نظم اجتماعی، ممکن است برخی شرایط اطاعت از حکومت جائر پذیرفته شود. روایات مختلفی از امام علی (علیه‌السلام) و امام خمینی (ره) نیز این دیدگاه را تقویت می‌کنند که نباید از ظلم حمایت کرد، اما در موارد اضطراری ممکن است ضرورت‌هایی وجود داشته باشد که انسان مجبور به سازش و مدارا با حکومت‌های جائر شود.این موضوع در فقه و تاریخ اسلامی پیچیدگی‌هایی دارد و باید در هر زمان و مکان خاص به دقت بررسی شود.مفهوم شناسی دو کلمه ولایت و سلطان جور در لغتمفهوم شناسی ولایت درکتب لغت: جمع بندی تعریف:این کلمه یک کلمه عربی است که از ریشه و-ل-ی گرفته شده است: ولي ، که معانی عمده آن «دوستی، یاری» و «اقتدار یا قدرت» هستند. این واژه در زندگی معنوی اسلامی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و در معانی مختلفی به کار می‌رود که به کارکردهای مختلف آن مربوط می‌شود، از جمله: «خویشاوند، هم‌پیمان، دوست، یاور، وصی، حامی و قدیس».مفهوم شناسی سلطان جائر: جمع بندی تعریف:سلطان جائر در لغت به معنای «حاکم ظالم» یا «سلطانی که ظلم می‌کند» است. واژه «سلطان» به معنای حاکم، فرمانروا یا قدرت است و در اصطلاح به کسی اطلاق می‌شود که بر جامعه‌ای حکومت می‌کند. کلمه «جائر» از ریشه «جور» به معنای ظلم و ستم مشتق شده است. بنابراین، «سلطان جائر» به حاکمی اطلاق می‌شود که به‌طور غیرمنصفانه و ظالمانه بر مردم حکومت می‌کند و حقوق آن‌ها را نادیده می‌گیرد. در متون دینی و فقهی، این اصطلاح به حاکمانی اشاره دارد که:عدالت را رعایت نمی‌کنند: حاکمانی که در تصمیم‌گیری‌ها و اجرای قوانین، انصاف و عدالت را زیر پا می‌گذارند. حقوق مردم را تضییع می‌کنند: افرادی که به حقوق شهروندان احترام نمی‌گذارند و به‌طور خودسرانه و بدون توجه به موازین قانونی عمل می‌کنند. منافع شخصی را بر منافع عمومی ترجیح می‌دهند: حاکمانی که به جای خدمت به مردم، به دنبال منافع شخصی و گروهی خود هستند.در نتیجه، «سلطان جائر» به حاکمی اطلاق می‌شود که به‌جای رعایت عدالت و انصاف، ظلم و ستم را در جامعه گسترش می‌دهد.الف) تعریف ولایت:ولایت در اصطلاح فقهی و سیاسی اسلام به معنای حق و قدرت حاکمیت و رهبری بر جامعه اسلامی است. این مفهوم به دو نوع اصلی تقسیم می‌شود:۱. ولایت تکوینی: که به معنای تسلط و حاکمیت خداوند بر جهان هستی و موجودات است.۲. ولایت تشریعی: که به معنای حق و اختیاری است که به فرد یا افرادی (مانند پیامبران، امامان و فقها) داده می‌شود تا بر اساس احکام الهی و مصالح جامعه، امور مردم را مدیریت کنند.در نظام‌های اسلامی، ولایت به ویژه در زمینه‌های سیاسی و اجتماعی مورد توجه قرار می‌گیرد و به نقش رهبری فقیه عادل در جامعه اسلامی اشاره دارد.ب) مفهوم سلطان جائر:سلطان جائر به معنای حاکم ستمگر و ظالم است. این اصطلاح به حاکمانی اطلاق می‌شود که به دلیل سوءاستفاده از قدرت، عدم رعایت عدالت، ظلم و فساد، از اصول اسلامی فاصله گرفته‌اند. ویژگی‌های بارز سلطان جائر عبارتند از:۱. ظلم و ستم: اعمال قدرت به نفع خود و به ضرر مردم.۲. عدم رعایت عدالت: بی‌توجهی به حقوق مردم و نادیده گرفتن اصول اخلاقی.۳. فساد: استفاده از موقعیت برای منافع شخصی و گروهی.در فقه اسلامی، موضوع ولایت سلطان جائر به چالش‌هایی در زمینه مشروعیت و پذیرش حکومت وی پرداخته می‌شود. برخی از فقها معتقدند که در شرایط خاص، پذیرش ولایت او می‌تواند به عنوان یک ضرورت اجتماعی تلقی شود، در حالی که دیگران بر این باورند که هیچ‌گونه مشروعیتی برای حکومت ظالم وجود ندارد و باید تلاش کرد تا حکومت عادلانه‌ای برقرار شود.این دو مفهوم (ولایت و سلطان جائر) در بحث‌های فقهی و سیاسی بسیار مهم هستند و تأثیر زیادی بر نحوه تفکر درباره حکمرانی و مدیریت جامعه اسلامی دارند.ج) اهمیت بحث ولایت در فقه اسلامیبحث ولایت در فقه اسلامی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و تأثیرات عمیقی بر جنبه‌های مختلف زندگی اجتماعی، سیاسی و دینی مسلمانان دارد. در زیر به برخی از جنبه‌های مهم این بحث اشاره می‌شود:۱. تبیین مفهوم رهبری:ولایت به عنوان یک مفهوم کلیدی، نقش رهبری در جامعه اسلامی را تبیین می‌کند. این مفهوم مشخص می‌کند که چه کسی باید در امور اجتماعی و سیاسی رهبری کند و بر اساس کدام اصول و ارزش‌ها باید عمل کند.۲. حفظ عدالت:ولایت به عنوان یک مسئولیت، بر حفظ عدالت و اجرای احکام الهی تأکید دارد. حاکم اسلامی موظف است تا عدالت را در جامعه برقرار کند و از ظلم و فساد جلوگیری نماید.۳. تأمین امنیت:وجود یک ولی فقیه یا حاکم عادل، امنیت اجتماعی را تأمین می‌کند. ولایت به ایجاد ثبات و نظم در جامعه کمک می‌کند و از هرج‌ومرج جلوگیری می‌نماید.د) معرفی اجمالی آیت‌الله خویی و صاحب جواهر و جایگاه علمی آن‌هاآیت‌الله سید ابوالقاسم خوییزندگی‌نامه:آیت‌الله سید ابوالقاسم خویی (1902-1992) یکی از بزرگ‌ترین فقیهان و مراجع تقلید شیعه در قرن بیستم بود. وی در خوی، ایران به دنیا آمد و پس از تحصیلات اولیه در زادگاهش، به نجف اشرف رفت و از محضر اساتید بزرگی چون آیت‌الله بروجردی و علامه طباطبایی بهره‌مند شد.جایگاه علمی:آیت‌الله خویی به عنوان یکی از بزرگ‌ترین فقهاء و اصولیین شیعه شناخته می‌شود. او تألیفات متعددی در زمینه فقه، اصول فقه و تفسیر قرآن دارد. مهم‌ترین اثر او «موسوعة الفقه» است که شامل مباحث فقهی در ابواب مختلف است. همچنین، کتاب «البیان» در اصول فقه و «المنهاج» در فقه از دیگر آثار برجسته او هستند.نقش اجتماعی و سیاسی:آیت‌الله خویی در دوران خود به عنوان یک مرجع تقلید مورد احترام و اعتماد مردم بود. او در مسائل اجتماعی و سیاسی نیز نقش فعالی ایفا کرد و همواره بر حفظ وحدت مسلمانان تأکید داشت.صاحب جواهر (آیت‌الله محمدحسن نجفی)زندگی‌نامه:آیت‌الله محمدحسن نجفی (1792-1850) معروف به صاحب جواهر، یکی از بزرگ‌ترین فقیهان شیعه در قرن نوزدهم میلادی بود. وی در نجف اشرف به دنیا آمد و در همین شهر به تحصیل علمپرداخت. او از محضر اساتیدی چون آیت‌الله شیخ انصاری بهره‌مند شد.جایگاه علمی:صاحب جواهر به خاطر تألیف کتاب «جواهر الکلام» که یکی از جامع‌ترین و معتبرترین کتب فقهی شیعه است، شهرت دارد. این کتاب به بررسی عمیق و دقیق احکام فقهی می‌پردازد و شامل نظرات مختلف فقهی در ابواب مختلف است. او همچنین به عنوان یک اصولی بزرگ شناخته می‌شود و بر توسعه علم اصول فقه تأثیرگذار بوده است.نقش اجتماعی:صاحب جواهر نه تنها به عنوان یک فقیه، بلکه به عنوان یک شخصیت اجتماعی نیز شناخته می‌شد. او به ترویج علم و فرهنگ اسلامی پرداخت و تأثیر زیادی بر نسل‌های بعدی فقهاء گذاشت.فصل اول: مبانی نظریالف) انواع ولایت: ولایت فقیه، ولایت سلطانی، و ولایت جائرولایت در اصطلاح فقهی و سیاسی شیعه به معنای حق و قدرت رهبری و حکومت بر مردم است. در این زمینه، چند نوع ولایت مطرح است که به شرح زیر می‌باشند:۱. ولایت فقیهولایت فقیه به معنای حاکمیت و رهبری فقیه جامع الشرایط بر جامعه اسلامی است. این نظریه به ویژه پس از انقلاب اسلامی ایران در سال 1979 به طور گسترده‌ای مطرح شد. ویژگی‌های این نوع ولایت عبارتند از:• شرایط فقیه: فقیه باید دارای شرایطی چون علم، تقوا، عدالت وشجاعت باشد.• نظام جمهوری اسلامی: در این نظام، ولی فقیه به عنوان رهبر و حاکم، وظیفه هدایت جامعه اسلامی را بر عهده دارد.• مشارکت مردم: در این نوع ولایت، نظارت و مشارکت مردم در تعیین ولی فقیه و تصمیم‌گیری‌های کلان نیز وجود دارد.۲. ولایت سلطانیولایت سلطانی به معنای حاکمیت مطلق یک سلطان یا پادشاه بر مردم است. این نوع ولایت معمولاً مبتنی بر قدرت نظامی و سیاسی است و ممکن است با مشروعیت دینی یا تاریخی توجیه شود. ویژگی‌های آن عبارتند از:• حکومت مطلق: سلطان دارای اختیارات وسیع و مطلق است و ممکن است بدون مشورت با دیگران تصمیم‌گیری کند.• عدم وابستگی به شرایط دینی: برخلاف ولایت فقیه، این نوع ولایت لزوماً به شرایط دینی خاص وابسته نیست.• تاریخی: در بسیاری از جوامع، سلطنت‌ها بر اساس تاریخ و نسل به نسل منتقل شده‌اند.۳. ولایت جائرولایت جائر به معنای حاکمیت ظالم و ستمگر است. در این نوع ولایت، حاکم بر اساس ظلم و بی‌عدالتی حکومت می‌کند و حقوق مردم را نادیده می‌گیرد. ویژگی‌های آن عبارتند از:• ظلم و فساد: حاکم جائر با استفاده از قدرت خود به ظلم و فساد می‌پردازد.• عدم مشروعیت: این نوع ولایت معمولاً فاقد مشروعیت دینی و اجتماعی است و مردم به طور طبیعی با آن مخالفت می‌کنند.• مقاومت مردم: در صورت وجود ظلم شدید، مردم ممکن است دست به قیام یا مقاومت علیه چنین حکومتی بزنند.ب) بررسی تاریخچه و سیر تحول نظریه‌های ولایتنظریه‌های ولایت در تاریخ اسلام و به ویژه در مکتب شیعه، سیر تحول و تحولات عمیقی را تجربه کرده‌اند. این تحولات تحت تأثیر عوامل سیاسی، اجتماعی و فرهنگی مختلف شکل گرفته‌اند. در ادامه، سیر تحول نظریه‌های ولایت را بررسی می‌کنیم:۱. ولایت در دوران پیامبر اسلامدر دوران پیامبر اسلام (ص)، مفهوم ولایت به معنای رهبری و هدایت جامعه اسلامی وجود داشت. پیامبر به عنوان رهبر دینی و سیاسی، مسئولیت هدایت مسلمانان را بر عهده داشت. در این دوره، ولایت به معنای رهبری الهی و ارتباط مستقیم با خداوند بود.۲. ولایت در دوران خلفای راشدینپس از وفات پیامبر (ص)، خلافت به خلفای راشدین (ابوبکر، عمر، عثمان و علی) منتقل شد. در این دوران، مفهوم ولایت به نوعی از حکومت سیاسی و اجتماعی تبدیل شد که بر اساس مشورت و اجماع مسلمانان شکل می‌گرفت. علی (ع) به عنوان آخرین خلیفه راشد، نمایانگر نوعی از ولایت الهی و مشروعیت دینی بود.۳. ولایت در دوران امویان و عباسیانبا آغاز حکومت‌های اموی و عباسی، مفهوم ولایت تحت تأثیر سیاست‌های سلطنتی قرار گرفت. در این دوران، حاکمیت بر اساس قدرت نظامی و سیاسی و نه الزامات دینی شکل گرفت. ولایت به عنوان یک حق الهی برای حاکمان توجیه می‌شد، اما در عمل، بسیاری از حاکمان به ظلم و فساد روی آوردند.۴. نظریه ولایت فقیهدر قرون اخیر، با ظهور فقهای شیعه و تأسیس نهادهای دینی، نظریه ولایت فقیه شکل گرفت. این نظریه به ویژه با تأسیس جمهوری اسلامی ایران در سال 1979 به اوج خود رسید. آیت‌الله خمینی به عنوان بنیان‌گذار این نظریه مطرح شد که در آن ولی فقیه به عنوان نماینده امام معصوم (ع) در زمان غیبت شناخته می‌شود4.راهنمایی دینی:ولایت به عنوان یک منبع هدایت دینی، نقش مهمی در تبیین احکام شرعی و ارائه راهکارهای عملی برای مسائل روزمره زندگی مسلمانان دارد. ولی فقیه یا حاکم اسلامی وظیفه دارد که مردم را در مسائل دینی و اخلاقی راهنمایی کند.۵. پاسخ به نیازهای جامعه:بحث ولایت پاسخگوی نیازهای متنوع جامعه اسلامی است. با توجه به تحولات اجتماعی و سیاسی، وجود یک رهبری مشروع و کارآمد می‌تواند به حل مشکلات و چالش‌های جدید کمک کند.۶. نقش در تحولات سیاسی:ولایت در تاریخ اسلام همواره نقشی کلیدی در تحولات سیاسی ایفا کرده است. از زمان پیامبر اسلام تا کنون، مسأله رهبری و ولایت همواره مورد توجه بوده و در شکل‌گیری دولت‌ها و حکومت‌ها تأثیرگذار بوده است.۷. مقابله با ظلم:بحث ولایت به مسلمانان یادآوری می‌کند که در برابر ظلم و فساد باید ایستادگی کنند. این مفهوم به عنوان یک اصل اخلاقی، مسلمانان را تشویق می‌کند تا به دنبال عدالت و حق باشند.۸. تعامل با سایر مکاتب فکری:بحث ولایت همچنین زمینه‌ساز تعاملات فکری با دیگر مکاتب اسلامی و غیر اسلامی است. این تعاملات می‌تواند به گسترش افکار اسلامی و تبیین اصول آن کمک کند.در مجموع، بحث ولایت در فقه اسلامی نه تنها جنبه‌های نظری مهمی دارد بلکه تأثیرات عملی عمیقی بر زندگی مسلمانان و ساختارهای اجتماعی و سیاسی جوامع اسلامی ایجاد می‌کند.ویژگی‌های نظریه ولایت فقیه:• شرایط فقیه: فقیه باید دارای شرایطی چون علم، تقوا و عدالت باشد.• حکومت اسلامی: ولی فقیه مسئولیت هدایت جامعه اسلامی را بر عهده دارد.• مشارکت مردم: این نظریه بر اساس مشارکت مردم در تعیین ولی فقیه و نظارت بر او بنا شده است.۵. چالش‌ها و انتقاداتنظریه ولایت فقیه با چالش‌ها و انتقادات متعددی مواجه شده است. برخی از انتقادات شامل:• محدودیت اختیارات: برخی معتقدند که اختیارات ولی فقیه باید محدودتر باشد.• مشروعیت: پرسش‌هایی درباره مشروعیت دینی و اجتماعی ولی فقیه وجود دارد.• تعارض با دموکراسی: برخی منتقدان بر این باورند که این نظریه با اصول دموکراسی تناقض دارد.فصل دوم: دیدگاه صاحب جواهر• دلایل پذیرش یا رد ولایت سلطان جائرموضوع ولایت سلطان جائر (حاکم ظالم) در فقه اسلامی و به ویژه در مکتب شیعه، یکی از مباحث مهم و چالش‌برانگیز است. این مسئله به دلایل مختلفی مورد پذیرش یا رد قرار می‌گیرد. در ادامه، به بررسی دلایل هر دو طرف این بحث می‌پردازیم:دلایل پذیرش ولایت سلطان جائر۱. لزوم حفظ نظم و امنیت:• برخی فقها بر این باورند که حتی حاکم ظالم نیز می‌تواند به عنوان یک راه حل موقت برای حفظ نظم و امنیت جامعه عمل کند. در شرایطی که خطرات بزرگ‌تری وجود دارد، ممکن است وجود یک حاکم جائر بهتر از هرج و مرج باشد.۲. تأمین مصالح عمومی:• برخی معتقدند که اگر حاکم جائر بتواند مصالح عمومی را تأمین کند، مانند امنیت و رفاه اقتصادی، می‌توان او را پذیرفت. این رویکرد بر این اصل تأکید دارد که هدف نهایی باید تأمین منافع عمومی باشد.۳. عدم وجود گزینه‌های بهتر:• در شرایطی که گزینه‌های بهتری برای رهبری وجود ندارد، ممکن است پذیرش حاکم جائر به عنوان یک ضرورت در نظر گرفته شود. این نظر بر این اصل استوار است که در غیاب حاکم عادل، باید به حاکم موجود تن داد.۴. استناد به سیره عقلاء:• برخی فقها به سیره عقلاء (عملکرد عقلانی مردم) استناد می‌کنند که در مواردی از وجود حاکمان ظالم تن می‌دهند تا از خطرات بزرگ‌تر جلوگیری کنند.دلایل رد ولایت سلطان جائر۱. حرمت ظلم:• یکی از دلایل اصلی رد ولایت سلطان جائر، حرمت ظلم در اسلام است. بسیاری از فقها بر این باورند که ظلم و فساد نباید تحت هیچ شرایطی پذیرفته شود و حکومت باید بر اساس عدالت و انصاف باشد.۲. عدم مشروعیت:• حاکم جائر به دلیل ظلم و فساد خود، مشروعیت ندارد. در این دیدگاه، حاکم باید دارای شرایط خاصی باشد که یکی از آن‌ها عدالت است و در صورت فقدان آن، ولایت او قابل قبول نیست.۳. تأثیر منفی بر جامعه:• وجود یک حاکم ظالم می‌تواند تأثیرات منفی بر جامعه داشته باشد، از جمله ترویج فساد، کاهش اعتماد عمومی و ایجاد ناامنی. این عوامل می‌توانند به بروز بحران‌های اجتماعی و سیاسی منجر شوند.۴. حق مردم بر انتخاب حاکم: • برخی فقها بر این باورند که مردم حق دارند حاکم خود را انتخاب کنند و اگر حاکمی ظالم بر آن‌ها تحمیل شود، این حق نقض شده است. بنابراین، باید تلاش کرد تا چنین حکومتی سرنگون شود.شرایط و ویژگی‌های سلطان جائر از دیدگاه ایشانصاحب جواهر، مرحوم آیت‌الله سید محمد حسن نجفی، یکی از فقهای بزرگ شیعه و مؤلف کتاب مشهور "جواهر الکلام" است. او در این اثر به بررسی مسائل فقهی مختلف، از جمله شرایط و ویژگی‌های سلطان جائر (حاکم ظالم) پرداخته است. در ادامه به برخی از شرایط و ویژگی‌های سلطان جائر از دیدگاه صاحب جواهر اشاره می‌کنیم:۱. عدم مشروعیت ۲. ظلم و فساد ۳. فقدان عدالت ۴. عدم رعایت مصلحت عمومی ۵. ایجاد ترس و ناامنی ۶. عدم وفاداری به اصول اسلامیدیدگاه آیت‌الله خویی• شرایط و ویژگی‌های سلطان جائر از دیدگاه ایشانآیت‌الله سید ابوالقاسم خویی، یکی از بزرگ‌ترین فقیهان و مراجع تقلید شیعه در قرن بیستم، نظرات عمیق و گسترده‌ای درباره مسائل فقهی و اجتماعی دارد. در مورد سلطان جائر، آیت‌الله خویی نیز شرایط و ویژگی‌های خاصی را مطرح کرده است. در ادامه به برخی از این شرایط و ویژگی‌ها اشاره می‌کنیم:۱. عدم مشروعیت۲. ظلم و ستم۳. عدم رعایت عدالت۴. فقدان مصلحت عمومی ۵. ایجاد ترس و ناامنی ۶. تخلف از احکام اسلامی۷. عدم مقبولیت عمومیفصل سوم: مقایسه تطبیقیالف) شباهت‌ها۱. عدم مشروعیت سلطنت جائر. ۲. لزوم رعایت عدالت.۳. توجه به مصلحت عمومی. ۴. نقش مردم در مشروعیت حاکم.ب) تفاوت‌ها۱. تعریف ولایت:• آیت‌الله خویی ممکن است در تعریف ولایت و شرایط آن دیدگاه‌های خاص‌تری داشته باشد که بر مبنای اصول فقهی و اجتماعی خود بنا شده است. در حالی که صاحب جواهر بیشتر بر مبنای منابع سنتی و متون فقهی نظر می‌دهد.۲. نسبت به قیام علیه حاکم جائر:• صاحب جواهر ممکن است نسبت به قیام علیه حاکم جائر نظری احتیاط‌آمیزتر داشته باشد و به شرایط خاصی برای قیام تأکید کند، در حالی که آیت‌الله خویی ممکن است بر ضرورت قیام علیه ظلم تأکید بیشتری داشته باشد.۳. رویکرد به تعامل با حکومت‌های جائر:• آیت‌الله خویی ممکن است رویکردی متفاوت نسبت به تعامل با حکومت‌های جائر داشته باشد، به ویژه در شرایطی که امکان اصلاح وجود دارد. در حالی که صاحب جواهر ممکن است بر عدم همکاری با چنین حکومتی تأکید کند.۴. استناد به منابع فقهی:• آیت‌الله خویی ممکن است از منابع فقهی معاصر بیشتری استفاده کند و نظرات خود را بر اساس شرایط زمانه تنظیم کند، در حالی که صاحب جواهر بیشتر بر مبنای متون قدیمی و سنتی استناد می‌کند.در مجموع، هر دو فقیه بر عدم مشروعیت سلطنت جائر تأکید دارند و به اهمیت عدالت و مصلحت عمومی توجه دارند، اما در جزئیات و رویکردهای خاص ممکن است تفاوت‌هایی وجود داشته باشد. این تفاوت‌ها ناشی از شرایط زمانی، اجتماعی و فرهنگی هر یک از آن‌هاست که بر نظرات فقهی‌شان تأثیر گذاشته است.منابع۱. شیخ انصاری، المکاسب، ناشر: دار الذخائر، قم چاپ اول، ۱۴۱۱ق.۲. الاستبصار، شیخ طوسی، دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1390ق۳. المکاسب، انصاری، مرتضی، مؤسسه دارالکتاب للطباعة و النشر، قم، 1364ش، چاپ دوم.۴. تهذیب الاحکام، طوسی، محمد، تصحیح علی اکبر غفاری، نشر صدوق، تهران، 1417ق، چاپ اول.۵. جواهر الکلام، نجفی، محمدحسن، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1981م، چاپ هفتم.۶. دروس تمهیدیه فی الفقه الاستدلالی، باقر ایروانی، المرکز العالمی للعلوم الاسلامیة، قم، 1377ش، الطبعة الاولی.۷. کتاب البیع، محمد علی اراکی، مؤسسه اسماعیلیان، تهران، 1415ق، چاپ اول.محمد مهدی صیادلوییمحمد مهدی صیادلوییThu, 29 May 2025 12:27:00 +0330https://virgool.ir/@mohammad_sayadi/موضوعبررسی-تطبیقی-ادله-مشارکتدو-نفردر-قتل-از-دیدگاه-مرحوم-شهیدین-و-امام-خمینیره-i800jgysqbd6موضوع:بررسی تطبیقی ادله مشارکت(دو نفر)در قتل از دیدگاه مرحوم شهیدین و امام خمینی(ره)محمد مهدی صیادلویی[1]کلید واژه ها:مشارکت در قتل_مباشر و معاون_ قصاص و دیه_ شهید اول(شیخ محمد مکی عاملی)_شهید ثانی(زین الدین جبعی عاملی)_امام خمینی(ره)بیان مسئلهما در این مقاله در تلاشیم تا به بررسی دقیق مشارکت دونفر در قتل از منظر سه عالم بزرگ فقه و اصول(شهیداول_شهیدثانی_امام خمینی) که هرکدام زبانزد نظرات دقیق فقهی میباشند بپردازیم.باتوجه به این مساله که این موضوع یعنی(مشارکت در قتل)دارای موارد و زیر شاخه های متعددی میباشد و از آنجایی که ما در تلاشیم تا یک مقاله چند صفحه ای بنوسیم فقط به بررسی مشارکت دو نفر در قتل میپردازیم و در سایر مقالات ان شاالله یه سایر مشارکت ها خواهیم پرداحت.این مساله بسیار مهم فقهی وقانونی یکی از مسائل پیچیده میباشد که اگر این موضوع حل شود موجب سهل شدن حکم مشارکت در قتل در قانون و اجرای آن خواهد بود و از آنجایی که در اینگونه احکام اختلاف نظراتی در نوع مشارکت،درنوع قتل،دیه،کفارات و اجرای حکم معاون و مباشر وجود دارد به بررسی نظر هرکدام از این بزرگواران میپردازیم.برای واضح تر شدن اختلاف یک نمونه کوچک مثال میزنیم:اختلاف و تفاوت در شرایط قصاص معاونانموضوع :معاونت غیرمستقیم__شهید اول وثانی:معاون را در صورت هرگونه مشارکت قصاص می‌کنندامام خمینی:فقط اگر نقش مستقیم و مؤثر داشته باشد (مثل تهیه سلاح کشنده)موضوع :مثال__شهید اول وثانی:کسی که مقتول را نگه می‌دارد قصاص می‌شودامام خمینی:تنها اگر نگه‌داشتن شرط ضروری قتل باشد قصاص می‌شوددر اینجا نظر و مبنای مرحوم امام بر این است که معاونان باید در قتل تاثیر قطعی داشته باشند.و در اغلب موارد نظر شهید اول و ثانی یکی بوده و تنها در برخی موارد دچار اختلاف شده اند.مقدمهچکیدهدر این مقاله سعی داریم به بررسی تطبیقی مشارکت در قتل که از مباحث پیچیده فقه جزایی است که در متون فقهی امامیه به ویژه در آثار شهید اول (شیخ محمد مکی عاملی)، شهید ثانی (زین الدین جبعی عاملی) و امام خمینی (ره) مورد بررسی قرار گرفته است بپردازیم. این مقاله با روش توصیفی تحلیلی و تطبیقی به بررسی دیدگاههای این سه فقیه درباره مباشرت، معاونت و تعدد شرکا در قتل میپردازد.اگرچه این فقها در اصول کلی (مانند لزوم قصاص برای مباشر) اشتراک نظر دارند، در جزئیاتی مانند مسئولیت معاون، شرایط تحقق مشارکت و تفاوتهای بین مذاهب اسلامی اختلافاتی وجود دارد.1. برخی از آیات در باب مشارکت در قتل:الف) حرمت قتل نفس- آیه ۳۲ سوره مائده:«مَن قَتَلَ نَفْسًا بِغَیرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِی الْأَرْضِ فَکَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِیعًا وَمَنْ أَحْیَاهَا فَکَأَنَّمَا أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعًا»هرکس، انسانی را بدون ارتکاب قتل یا فساد در زمین بکشد، چنان است که گویی همه انسانها را کشته، و هرکس انسانی را حیات بخشد، چنان است که گویی همه مردم را زنده کرده است.ب) مجازات قاتل- آیه ۹۳ سوره نساء:«وَمَن یَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُّتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِیهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِیمًا»و هرکس عمداً مؤمنی را بکشد، کیفرش دوزخ است که در آن ماندگار خواهد شد و خدا بر او خشم میگیرد و از رحمت خویش دورش میسازد و عذابی بزرگ برایش آماده کرده است.ج) مسئولیت مشارکت در گناه- آیه ۸۵ سوره آل عمران:«وَمَن یَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُّتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ...»هرکس در گناه یا ستمی مشارکت کند، گویا در تمام آن شریک است.2_برخی از روایات در باب مشارکت در قتل:الف) مشارکت در قتل در روایات اهل بیت (ع)- امام صادق (ع) در کتاب الکافی (ج۷، ص۲۷۵):«مَنْ أَعَانَ عَلَى قَتْلِ مُؤْمِنٍ وَلَوْ بِشَطْرِ کَلِمَهٍ، لَقِیَ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ مَکْتُوبٌ بَیْنَ عَیْنَیْهِ: آیسٌ مِنْ رَحْمَهِ اللَّهِ»هرکس در کشتن مؤمنی مشارکت کند، حتی به نصف یک کلمه (کمترین کمک)، خداوند را ملاقات میکند در حالی که بین دو چشمش نوشته شده: 'ناامید از رحمت خدا.- پیامبر اکرم (ص) دروسائل الشیعه(ج۱۹، ص۱۲):«مَنْ أَشَارَ إِلَى أَخِیهِ بِحَصَاهٍ فَقَتَلَهُ، فَهُوَ قَاتِلٌ»هرکس به سوی برادر مؤمنش حتی سنگی پرتاب کند و او را بکشد، قاتل محسوب میشود.ب) حکم فقهی مشارکت در قتل- در جواهر الکلام(ج۴۲، ص۱۵) آمده است:«مشارکت در قتل، چه با مباشرت (اجرا) یا معاونت (همکاری)، موجب قصاص یا دیه است و همه شرکا مجازات میشوند.»مفهوم شناسی و تعریف شرکت در قتل و انواع آن:در کتب فقهی، "شرکت در قتل" به معنای مشارکت فردی در قتل دیگری است، به‌طوریکه به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم در انجام آن دخالت داشته باشد. این مشارکت ممکن است به صورت‌های مختلفی باشد، از جمله:همدستی در قتل: فردی که به دیگران کمک می‌کند تا قتلی را انجام دهند، مثل فراهم کردن ابزار یا موقعیت برای ارتکاب قتل.تحریک به قتل: فردی که شخص دیگری را به قتل تشویق می‌کند یا او را در تصمیم‌گیری برای ارتکاب قتل یاری می‌کند.همراهی در قتل: فردی که در انجام عمل قتل حضور دارد و ممکن است به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم در آن مشارکت کند، مانند افرادی که در صحنه قتل حضور دارند و از آن پشتیبانی می‌کنند.در فقه اسلامی، در صورتی که فرد در قتل شریک باشد، ممکن است به‌طور مستقل یا همراه با مرتکب اصلی مجازات شود. مجازات‌ها بسته به نوع و درجه مشارکت متفاوت است و به شرایط خاص قضائی نیز بستگی دارد.انواع قتل و مجازات آن:در فقه اسلامی، قتل به طور کلی به دو نوع عمدی و خطایی تقسیم می‌شود که هرکدام ویژگی‌ها و مجازات‌های خاص خود را دارند. در اینجا به توضیح این دو نوع قتل و مجازات‌های مرتبط با آنها می‌پردازیم:1. قتل عمدی (قتل عمد)قتل عمدی زمانی رخ می‌دهد که فرد به طور عمدی و با قصد کشتن دیگری اقدام به قتل می‌کند. در این نوع قتل، قاتل از پیش تصمیم به کشتن فرد دیگری می‌گیرد و این کار را با قصد و آگاهی کامل انجام می‌دهد. برای مثال، زمانی که فردی با سلاح گرم یا سرد به شخص دیگری حمله کرده و او را می‌کشد، این عمل قتل عمدی محسوب می‌شود.مجازات قتل عمدی:در صورتی که قتل عمدی محرز شود، مجازات آن در بسیاری از مکاتب فقهی اسلام، "قصاص" است. قصاص به این معناست که اگر فردی به عمد فرد دیگری را بکشد، خانواده یا ورثه مقتول می‌توانند درخواست کنند که قاتل به همان شیوه که قتل انجام شده، کشته شود.البته در صورت رضایت خانواده مقتول، ممکن است مجازات به پرداخت "دیه" تبدیل شود. دیه مبلغی است که قاتل باید به خانواده مقتول پرداخت کند. این تصمیم بستگی به توافق خانواده مقتول و قاتل دارد.2. قتل شبه عمد (قتل شبه عمد):در این نوع قتل، فرد قصد کشتن ندارد، اما به‌طور غیرمستقیم باعث مرگ دیگری می‌شود. این قتل معمولاً در شرایطی رخ می‌دهد که فرد قصد آسیب‌رساندن به کسی را دارد، اما به اشتباه باعث مرگ او می‌شود.مجازات آن معمولاً دیه است، که بستگی به شرایط دارد.3. قتل خطایی (قتل خطأ)قتل خطایی زمانی اتفاق می‌افتد که فرد به طور غیرعمدی و بدون قصد قتل، موجب مرگ دیگری می‌شود. این نوع قتل معمولاً زمانی رخ می‌دهد که فرد به طور تصادفی یا در اثر بی‌احتیاطی کسی را بکشد. برای مثال، در یک تصادف رانندگی که راننده با دقت کافی رانندگی نکرده و موجب مرگ فردی شود، این قتل به عنوان قتل خطایی شناخته می‌شود.مجازات قتل خطایی:در قتل خطایی، مجازات معمولاً پرداخت "دیه" است. در این نوع قتل، چون قصد کشتن وجود ندارد و فرد از مرگ قربانی مطلع نبوده است، قصاص اعمال نمی‌شود.میزان دیه در قتل خطایی معمولاً کمتر از دیه در قتل عمدی است و بستگی به شرایط مختلف مانند نوع آسیب و وضعیت قانونی کشور دارد.در برخی موارد، ممکن است فرد مجرم به مدت زمان مشخصی از زندان محکوم شود، ولی مجازات اصلی معمولاً پرداخت دیه است.تفاوت‌ها:قصد قتل: در قتل عمدی، قصد و اراده بر قتل وجود دارد، اما در قتل خطایی چنین قصدی وجود ندارد.مجازات: در قتل عمدی، مجازات قصاص یا دیه (با رضایت خانواده مقتول) است، اما در قتل خطایی تنها دیه پرداخت می‌شود.در مجموع، قتل عمدی مجازات‌های سنگ‌تری را به دنبال دارد، چرا که در این حالت فرد با قصد قبلی اقدام به قتل کرده است، در حالی که در قتل خطایی، فرد هیچ‌گونه قصد و هدفی برای کشتن نداشتهباشد.«بنابر اینکه درمبحث قتل مباشر و معاون دو کلمه ای هستند که کاربرد بسیار بالایی دارند لازم میدانیم که ابتدائا به معنای این دو مفهوم بپردازیم»تعریف مباشر و معاون در مبحث قتل:۱. مباشر در قتل از منظر فقه- تعریف: مباشر کسی است که به طور مستقیم و بی واسطه عملی را انجام میدهد که مستقیماً موجب مرگ مجنی علیه میشود.- شرایط: - عمل او باید علت تامه مرگ باشد (مثلاً ضربه با چاقو، پرتاب سنگ، خفه کردن و...).- در فقه امامیه، اگر مباشر بالغ، عاقل و مختار باشد، مسئولیت کامل دارد.- مسئولیت:- در قتل عمد: مستحق قصاص (اگر اولیای دم بخواهند) یا پرداخت دیه و کفاره.- در قتل خطایی: پرداخت دیه و کفاره (البته در برخی موارد مثل خطای محض، کفاره ساقط میشود).مثال فقهی:اگر شخصی با شمشیر به دیگری ضربه بزند و او را بکشد، به اجماع فقها مباشر قتل است.۲. معاون در قتل از منظر فقه- تعریف: معاون کسی است که بهصورت غیرمستقیم در وقوع قتل مشارکت دارد، اما خودش عمل کشنده را انجام نمیدهد.- انواع معاونت در فقه:- تحریک (مثلاً گفتن:اگر مردی او را بکش!).- تسهیل جرم (مثل دادن سلاح به قاتل).- همکاری مادی (مثل نگه داشتن مجنیعلیه برای ضربه قاتل).- شرایط مسئولیت معاون:- عمل او در وقوع قتل مؤثر باشد.- علم و قصد داشته باشد (یعنی بداند و بخواهد که به قتل کمک کند).- مسئولیت:- در فقه امامیه، معاون بهتنهایی قصاص نمیشود، اما ممکن است به پرداخت دیه یا تعزیر محکوم گردد.-در برخی مذاهب اهل سنت (مثل حنفیه)، معاون اگر نقش کلیدی داشته باشد، ممکن است مجازات شدیدتری بگیرد.مثال فقهی:اگر کسی به دیگری بگوید: "این شخص را بکش و من پولت را میدهم" و قاتل به تحریک او مرتکب قتل شود، تحریک کننده معاون محسوب میشود.نکات مهم فقهی:۱. تعدد مباشران: اگر دو نفر مستقیماً در قتل مشارکت کنند (مثلاً هر دو با هم ضربه بزنند)، هر دو مباشر محسوب میشوند.۲. معاونت بدون مباشر: اگر کسی معاونت کند اما قتل واقع نشود، در فقه معمولاً مجازات ندارد (مگر در موارد تحریک به گناه).۳. فرق فقه و قانون: در حقوق ایران (برخی مواد قانون مجازات) ممکن است معاون مجازات شود، اما در فقه امامیه معمولاً مجازات معاون سبک تر است.فصل اول:الف) مشارکت دو نفردر قتل از منظر شهید اولنظر شهید اول (شیخ محمد بن مکی عاملی) در مورد مشارکت دو یا چند نفر در قتل و احکام فقهی مرتبط با آن، به بررسی موارد زیر می‌پردازیم:۱. تعریف مشارکت در قتل از دیدگاه شهید اولشهید اول در «اللمعة الدمشقیة» (باب قصاص) مشارکت در قتل را اینگونه تعریف می‌کند:- شرکت در فعل: وقتی دو یا چند نفر به‌صورت مستقیم در ارتکاب قتل نقش داشته باشند (مثلاً هر دو با سلاح به مقتول ضربه بزنند).- شرکت در سبب: وقتی یکی مباشرت در قتل دارد و دیگری به‌صورت غیرمستقیم مشارکت می‌کند (مثلاً یکی مقتول را نگه می‌دارد و دیگری او را می‌کشد).۲. تفصیل احکام بر اساس نوع قتلالف) قتل عمدی با مشارکت اگر دو نفر با هم مرتکب قتل عمد شوند:- حکم قصاص: اولیای دم می‌توانند تمام شرکا را قصاص کنند (یعنی همه را اعدام کنند).- شرایط قصاص: اگر اولیای دم بخواهند فقط یک نفر را قصاص کنند، باید رضایت دیگر شرکا را بگیرند، زیراحق قصاص بین آنها مشترک است.اگر برخی از شرکا مفقود یا فراری باشند، قصاص بقیه منوط به اثبات نقش مستقیم آنهاست.ب) قتل شبه‌عمد یا خطایی با مشارکت: اگر قتل غیرعمدی (شبه‌عمد یا خطا) باشد:دیه: بر عهده همه شرکا است و به‌صورت مساوی تقسیم می‌شود.- کفاره: هر یک از شرکا باید کفاره (مانند آزاد کردن برده یا روزه دو ماه متوالی) بدهند.۳. استدلال‌های فقهی شهید اولشهید اول برای اثبات نظر خود به منابع زیر استناد می‌کند:الف) قرآن- آیه «وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِیِّهِ سُلْطَانًا» (اسراء: ۳۳)اولیای دم حق دارند علیه همه قاتلان اقدام کنند.ب) روایات- روایت امام صادق(ع):«إذا اشترك عشرة رجال فی قتل رجلٍ واحدٍ، فَأَدرکهم ولیُّ الدم، فله أن یقتلهم جمیعاً»* (وسائل الشیعة، ج۱۹، ص۹۵).حتی اگر ده نفر در قتل مشارکت کنند، ولی‌دم می‌تواند همه را قصاص کند.- روایت امام باقر(ع):«مَنِ اشترک فی دمٍ فَهُوَ له وَارِدٌ»* (یعنی هر کس در قتل شریک باشد، خونش هدر است).ج) اجماع فقها- شهید اول به اجماع فقهای امامیه اشاره می‌کند که در صورت مشارکت در قتل عمد، همه شرکا مسئولند.۴. تفاوت‌های حالت‌های مختلف مشارکتنوع مباشرت:مباشرت همزمان(مثلا دو نفر با چاقو بزنند)_حکم قصاص:قصاص همه شرکا جایز است_دیه:در غیر عمد دیه مشترک استنوع مباشرت:یکی مباشرت کند و دیگری معاونت (مثلاً یکی نگه دارد، دیگری بکشد)_حکم قصاص:مباشر قصاص می‌شود، معاون در صورت نقش مؤثر _دیه: معاون تنها در دیه شریک استنوع مشارکت:قتل با تدریج (مثلاً اولی زخمی کند، دومی بکشد)_حکم قصاص: قصاص عامل اصلی (دومی)_دیه:اولی فقط دیه جراحت را می‌پردازد.۵. نظرات مکمل فقهای پس از شهید اول- شهید ثانی در «شرح لمعه» تأکید می‌کند که اگر یکی از شرکا بخشیده شود، حق قصاص از دیگران ساقط نمی‌شود.- امام خمینی(ره) در «تحریر الوسیلة» می‌گوید: اگر شریکی نقش جزئی داشته باشد (مثلاً فقط مقتول را تهدید کرده)، فقط دیه بر او واجب است.۶. جمع‌بندی نهایی- در قتل عمد: همه شرکا قابل قصاص‌اند، مگر اینکه اولیای دم برخی را ببخشند.- در قتل غیرعمد: دیه بین شرکا تقسیم می‌شود.- مستندات: آیات قرآن، روایات معصومین(ع) و اجماع فقها.ب) مشارکت دو و سه نفر در قتل از منظر شهید ثانیشهید ثانی (زین‌الدین بن علی العاملی، متوفای ۹۶۶ ق) در کتاب «مسالک الافهام فی شرح شرائع الاسلام» و «روض الجنان فی شرح ارشاد الاذهان» به تفصیل به مسئله مشارکت در قتل پرداخته است. نظر ایشان درباره مشارکت دو یا سه نفر در قتل با استناد به منابع اصلی به شرح زیر است:۱. مشارکت دو نفر در قتلالف) دیدگاه شهید ثانی در قتل عمدشهید ثانی در «مسالک الافهام» (ج۱۵، ص۲۳۴) می‌نویسد:- اگر دو نفر با همکاری مستقیم مرتکب قتل عمد شوند (مثلاً هر دو با چاقو ضربه بزنند):- همه شرکا قصاص می‌شوند، زیرا هر یک به عنوان مباشر قتل محسوب می‌شوند.- اما اگر اولیای دم بخواهند فقط یکی را قصاص کنند، نیاز به رضایت شریک دیگر دارد، زیرا حق قصاص بین آنها مشاع (مشترک) است.ب) استناد به روایات- به روایت امام صادق(ع) استناد می‌کند که فرمود: «إذا اشترک اثنان فی قتل رجلٍ، فَأَراد أولیاء المقتول أن یقتلوا کلَّ واحدٍ منهما، فلهم ذلك»* (وسائل الشیعة، ج۲۹، ص۹۴).یعنی اولیای دم می‌توانند هر دو را قصاص کنند.ج) حالت‌های خاص- اگر یکی مباشر و دیگری معاون باشد (مثلاً یکی نگه دارد و دیگری بکشد):-فقط مباشر قصاص می‌شود، مگر اینکه معاون نقش مؤثری داشته باشد (مسالک الافهام، ج۱۵، ص۲۳۵).۲مشارکت دو نفر در قتل از منظر امام خمینی (ره)نظر امام خمینی(ره) درباره مشارکت دو نفر در قتل در کتاب‌های فقهی ایشان به‌ویژه «تحریر الوسیلة» و «کتاب القصاص» به تفصیل بیان شده است. در ادامه، دیدگاه ایشان را با استناد به منابع اصلی و مقایسه با نظرات شهیدین (شهید اول و ثانی) بررسی می‌کنیم:۱. حکم کلی مشارکت دو نفر در قتل از نظر امام خمینیامام خمینی در «تحریر الوسیلة» (ج۲، کتاب القصاص، مسئله ۱) می‌نویسد:- اگر دو نفر با همکاری یکدیگر مرتکب قتل عمد شوند، به‌گونه‌ای که عمل هر یک به تنهایی برای کشتن کافی نباشد، اما مجموع اقداماتشان موجب مرگ شود:- هر دو نفر به عنوان شریک در قتل محسوب می‌شوند.- اولیای دم حق دارند هر دو را قصاص کنند، یا با رضایت خود، تنها یکی را قصاص نمایند.- اگر یکی از آن دو بخشیده شود، حق قصاص نسبت به دیگری پابرجا می‌ماند.۲. شرایط خاص مشارکتالف) تفاوت در نقش شرکاامام خمینی در «کتاب القصاص» (صفحه ۲۵۶) تصریح می‌کند:- اگر یکی از دو نفر مباشر اصلی (مثلاً ضربه نهایی را زده) و دیگری معاون (مثلاً مقتول را نگه داشته) باشد:- فقط مباشر اصلی قصاص می‌شود، مگر اینکه معاون نقش مؤثری در وقوع قتل داشته باشد (مانند تحریک مستقیم یا تهیه سلاح).- مثال: اگر یکی مقتول را ببندد و دیگری او را بکشد، فقط قاتل مستقیم قصاص می‌شود.ب) حالت‌های مبهم- اگر نقش هر دو یکسان باشد (مثلاً هر دو با چاقو ضربه بزنند و مشخص نباشد کدام ضربه کشنده بوده):- هر دو قصاص می‌شوند، زیرا همه به اندازه کافی در قتل مشارکت داشته‌اند (تحریر الوسیلة، ج۲، مسئله ۵).۳. مستندات فقهی امام خمینیالف) قرآن- آیه «وَ لَکُمْ فِی الْقِصَاصِ حَیَاةٌ» (بقره: ۱۷۸) → عمومیت حق قصاص برای همه شرکا.ب) روایات- روایت امام صادق(ع) در وسائل الشیعة (ج۱۹، ص۹۵):*«إذا اشترک اثنان فی قتلٍ، فلی ولیّ الدم أن یقتلهما»* → اولیای دم می‌توانند هر دو را قصاص کنند.- روایت امام باقر(ع) در کافی (ج۷، ص۲۷۴):*«مَن أعان علی قتلٍ فهو شریکٌ فیه»* → هر کس در قتل مشارکت کند، شریک است.ج) اجماع- امام خمینی به اجماع فقهای امامیه اشاره می‌کند که در قتل عمد با مشارکت، همه شرکا مسئولند مگر در موارد استثنا (تحریر الوسیلة، ج۲، ص۲۵۷).۴. تفاوت‌های نظری امام خمینی با شهیدینموضو.ع:بخشش یکی از شرکا_شهید اول و ثانی: حق قصاص برای دیگران باقی می‌ماند_امام خمینی: همان نظر، اما تأکید بر عدم سقوط حق بدون رضایت صریحموضوع:نقش معاون_شهیداول وثانی: اگر مؤثر باشد، قصاص می‌شود_امام حمینی:فقط در صورت مشارکت مستقیم قصاص می‌شودموضوع:ابهام در نقش شرکا_شهید اول و ثانی: همه قصاص می‌شوند_امام خمینی:همه قصاص می‌شوند، مگر با اثبات بی‌تقصیری یکی۵. مثال‌های کاربردی از تحریر الوسیلة۱. مثال ۱: دو نفر با چاقو به مقتول ضربه می‌زنند و هر دو ضربه به ظاهر کشنده است:- حکم: هر دو قصاص می‌شوند.۲. مثال ۲: یکی مقتول را می‌بندد و دیگری او را خفه می‌کند:- حکم: فقط خفه‌کننده قصاص می‌شود، مگر اینکه بستن او شرط ضروری برای قتل بوده باشد.۶. جمع‌بندی نهایی- امام خمینی مانند شهیدین، قصاص همه شرکا را در قتل عمد جایز می‌داند، اما:- شرایط سخت‌گیرانه‌تری برای قصاپ معاونان قائل است.- بر عدم سقوط حق قصاص با بخشش یکی از شرکا تأکید می‌کند.- منابع اصلی:تحریر الوسیلة (ج۲، کتاب القصاص)- کتاب القصاص (صفحات ۲۵۶-۲۶۰).نظر امام خمینی(ره) درباره مشارکت سه نفر در قتل در منابع فقهی ایشان به ویژه «تحریر الوسیلة» و «کتاب القصاص» به تفصیل بیان شده است. در ادامه، دیدگاه ایشان را با استناد به این منابع و مقایسه با موارد دو نفره بررسی می‌کنیم:تفاوت‌های نظری امام خمینی(ره) با شهیدین در مسئله مشارکت در قتل:تفاوت‌های نظری امام خمینی(ره) با شهیدین (شهید اول و شهید ثانی) در مسئله مشارکت در قتل را می‌توان در چند محور کلیدی خلاصه کرد. این تفاوت‌ها عمدتاً در شرایط قصاص معاونان، تأثیر بخشش برخی شرکا و تعریف مشارکت مؤثر خود را نشان می‌دهد:۱. تفاوت در شرایط قصاص معاونانموضوع :معاونت غیرمستقیم_شهید اول وثانی:معاون را در صورت هرگونه مشارکت قصاص می‌کنندامام خمینی:فقط اگر نقش مستقیم و مؤثر داشته باشد (مثل تهیه سلاح کشنده)موضوع :مثال_شهید اول وثانی:کسی که مقتول را نگه می‌دارد قصاص می‌شودامام خمینی:تنها اگر نگه‌داشتن شرط ضروری قتل باشد قصاص می‌شودنکته: امام خمینی شرط تأثیر قطعی در وقوع قتل را برای معاونان الزامی می‌داند (تحریر الوسیلة، ج۲، ص۲۵۷).۲. تأثیر بخشش برخی شرکا بر حق قصاصموضوع:بخشش یک شریک_شهیدین:حق قصاص دیگران خودبه‌خود باقی می‌ماند_امام خمینی:نیاز به رضایت صریح اولیای دم دارد (تحریر الوسیلة، ج۲، ص۲۶۰)موضوع:مثال_شهیدین:بخشش یکی از دو شریک، حق قصاص دیگری را ساقط نمی‌کند_امام خمینی:اگر اولیای دم هنگام بخشش، حق قصاص دیگران را صریحاً اسقاط نکنند، باقی می‌ماند۳. تعریف مشارکت مؤثر در قتلموضوع:ملاک مسئولیت_شهیدین: هرگونه مشارکت فی‌الجمله کافی است_امام خمینی:مشارکت باید علت تامه قتل باشد (کتاب القصاص، ص۲۵۸)موضوع:مثال_شهیدین: سه نفر ضربه می‌زنند، همه قصاص می‌شوند حتی اگر ضربه یکی کشنده نباشد_امام خمینی:فقط اگر مجموع اقدامات علت مرگ باشد، همه قصاص می‌شونداستثنا: امام خمینی اگر فردی نقش حاشیه‌ای (مثل فریاد زدن برای ترساندن مقتول) داشته باشد، او را مستحق تعزیر می‌داند نه قصاص.۴. تفاوت در احکام دیه و کفارهموضوع:تقسیم دیه در خطا_شهیدثانی:دیه را مساوی تقسیم می‌کند_امام خمینی:نسبت به تقصیر هر فرد تقسیم می‌شود (شرح لمعه، ج۲، ص۱۶۰)موضوع:کفاره_شهیدثانی:سکوت کرده‌اند_امام خمینی:هر شریک کفاره مستقل می‌پردازد (تحریر الوسیلة، ج۲، ص۲۶۲)۵. جدول مقایسه کلیمحور اختلاف:معیار مشارکت_شهیدین:عمومیت در مسئولیت_امام خمینی: تأکید بر نقش علّی و مستقیممحور اختلاف:بخشش شرکا_شهیدین:حق قصاص خودبه‌خود باقی می‌ماند_امام خمینی:نیاز به رضایت صریح اولیای دممحور اختلاف:مجازات معاونان_شهیدین:قصاص در صورت هرگونه مشارکت_امام خمینی:فقط در صورت مشارکت مؤثرمحور اختلاف:تقسیم دیه_شهیدین: تقسیم مساوی_امام خمینی:تقسیم متناسب با تقصیر۶. مثال تطبیقیفرضیه: سه نفر در قتل مشارکت دارند:- الف مقتول را می‌بندد.- ب چاقو می‌زند.- ج فریاد می‌زند تا کسی کمک نکند.مرجع:شهید ثانی__حکم__همه سه نفر قصاص می‌شوند (چون هر سه مشارکت داشته‌اند)مرجع:امام خمینی__حکم__فقط ب قصاص می‌شود. الف تعزیر می‌شود و ج دیه می‌پردازد.در نتیجه:- سخت‌گیری بیشتر امام خمینی: ایشان با محدود کردن دایره مسئولیت قصاص به مباشران و معاونان مؤثر، از شهیدین سخت‌گیرانه‌تر عمل می‌کند.- تأکید بر اراده اولیای دم: شرط رضایت صریح برای اسقاط حق قصاص، نوآوری امام خمینی است.- انعطاف در مجازات معاونان: تفکیک بین تعزیر و قصاص برای معاونان جزئی، از تفاوت‌های کلیدی است.این تفاوت‌ها ناشی از تحلیل دقیق‌تر امام خمینی از علّیت در جرم و توجه به انصاف در مجازات است. برای مطالعه بیشتر می‌توانید به تحریر الوسیلة (ج۲) و شرح لمعه (شهید ثانی) مراجعه کنید.شهید اول (شمس‌الدین محمد بن مکی) و شهید ثانی (زین‌الدین بن علی عاملی) به عنوان فقهای بزرگ جعفری، همراه با امام خمینی(ره)، در مسئله مشارکت در قتل دیدگاه‌های مشابهی دارند که عمدتاً بر حرمت شرعی و مسئولیت کیفری مشارکت‌کنندگان تأکید می‌کنند. در عین حال، تفاوت‌های جزئی در شرایط و نحوه تحقق مشارکت وجود دارد.نتیجه‌گیری کلی:1. حرمت مشارکت در قتل ناحق:- هر سه مرجع، قتل غیرمشروع (بدون مجوز شرعی مانند قصاص یا دفاع مشروع) را حرام می‌دانند و هرگونه مشارکت مستقیم یا غیرمستقیم در آن را موجب گناه و عقوبت می‌شمرند.- امام خمینی در تحریر الوسیله تصریح می‌کند که حتی معاونت در قتل (مانند تهیه سلاح یا تحریک) اگر موجب وقوع قتل شود، شرعاً مجازات دارد.2. تفاوت در شرایط مسئولیت:- شهید اول و ثانی با تفصیل بیشتری به انواع مشارکت (مانند مباشرت، تسبیب، معاونت) پرداخته‌اند و معتقدند اگر فرد به‌طور مستقیم در قتل نقش داشته باشد (مانند ضارب اصلی)، قصاص بر او واجب است.- امام خمینی نیز بر این نکته تأکید دارد، اما در موارد غیرمستقیم (مانند دستور دادن به قتل)، شرایط خاصی مانند علم به حرمت و تأثیر مستقیم عمل را برای مسئولیت شرعی لازم می‌داند.3. مجازات دنیوی و اخروی:- به نظر این فقها، مشارکت‌کننده در قتل ناحق، علاوه بر مجازات اخروی، در صورت تحقق شرایط (مانند علم و عمد)، مستحق قصاص یا دیه است.- امام خمینی در مواردی مانند قتل‌های سیاسی غیرشرعی (مانند ترورهای بدون مجوز شرعی) به‌صراحت مخالفت کرده و آن را مصداق محاربه یا فساد فی‌الارض می‌دانست.جمع‌بندی نهایی:اگرچه بیان‌های فقهی شهیدین و امام خمینی در جزئیات متفاوت است، اما اتفاق نظر کلی بر حرمت مشارکت در قتل ناحق و لزوم مجازات مرتکبان وجود دارد. تفاوت‌ها عمدتاً در نحوه تحقق مشارکت و شرایط مسئولیت است، ولی همه آن‌ها به‌صورت قاطع از حق‌الناس و حق‌الله دفاع می‌کنند.وجه اشتراک و افتراق شهید اول، شهید ثانی و امام خمینی در مسئله مشارکت در قتلالف) وجوه اشتراک:1. حرمت ذاتی قتل ناحق:- هر سه فقیه، قتل بدون مجوز شرعی (مانند عدم وجود قصاص، دفاع مشروع یا حکم حاکم شرع) را حرام می‌دانند.- مشارکت در چنین قتلی (اعم از مباشرت، معاونت یا تحریک) را گناه کبیره و مستوجب عقوبت دنیوی و اخروی می‌شمرند.2. مسئولیت شرعی و کیفری:- اگر فرد به‌طور مستقیم (مانند ضارب اصلی) یا غیرمستقیم مؤثر (مانند فرمانده یا کسی که ابزار قتل را فراهم کرده) در قتل نقش داشته باشد، به مجازات (قصاص، دیه یا تعزیر) محکوم می‌شود.- در صورت شبهه یا اجبار، مسئولیت متفاوت است، اما اصل حرمت باقی است.3. تأثیر قصد و علم:- در تمام دیدگاه‌ها، علم به حرمت عمل و قصد مشارکت در جنایت، شرط تحقق مسئولیت است.ب) وجوه افتراق:1. تعریف مشارکت و انواع آن:- شهید اول و ثانی با تفصیل بیشتری به اقسام مشارکت (مباشرت، تسبیب، معاونت) پرداخته‌اند و برای هریک شرایط جداگانه‌ای ذکر کرده‌اند.- امام خمینی اگرچه همین تقسیم‌بندی‌ها را می‌پذیرد، اما در تطبیق مصادیق (مانند معاونت در قتل سیاسی) سخت‌گیرتر است و تأثیر قطعی عمل مشارکت‌کننده را شرط می‌داند.2. مسئولیت معاون در قتل:- شهیدین معتقدند حتی اگر معاون (مثل کسی که سلاح داده) قصد قتل نداشته باشد، اما عملش منجر به قتل شود، به‌نوعی مسئول است.- امام خمینی در تحریر الوسیله تصریح می‌کند که معاونت زمانی مجازات دارد که با قصد مشارکت در جنایت باشد، نه صرفاً انجام یک عمل عادی.3. قتل در حکومت اسلامی و حدود شرعی:- شهید اول و ثانی بیشتر به موارد فردی و فقه قضایی پرداخته‌اند.- امام خمینی با توجه به مبانی حکومت داری، مواردی مانند قتل‌های سیاسی بدون مجوز شرعی را تحت عنوان محاربه یا افساد فی‌الارض بررسی کرده و مجازات شدیدتری برای آن قائل است.4. نقش حاکم شرع:- امام خمینی به‌عنوان یک مرجع حکومتی، اختیارات حاکم اسلامی در تعیین مجازات را گسترده‌تر می‌دید، درحالی که شهیدین بیشتر بر فقه قضایی سنتی تمرکز داشتند.جمع‌بندی نهایی در وجوه اشتراک و تفتراق:- اشتراک کلیدی: همه سه فقیه، مشارکت در قتل ناحق را حرام و مستوجب مجازات می‌دانند.- افتراق اصلی: در جزئیات تحقق مشارکت، شرایط معاونت و نحوه برخورد با قتل در چارچوب حکومت اسلامی تفاوت‌هایی وجود دارد. امام خمینی با نگاه حکومتی، سخت‌گیری بیشتری در مصادیق سیاسی و اجتماعی دارد،منابع1_شهید اول (محمد بن مکی)_اللمعة الدمشقیة (کتاب القصاص)چاپ‌های مختلف این کتاب، مانند نسخه انتشارات دار التراث یا دار الاسلامیه_قم_1430ق.2_شهید اول_القواعد و الفوائد (در مباحث حدود و قصاص)1430ق.3_شهیدثانی-الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة (شرح لمعه)_مؤسسه نشراسلامی_قم_1410ق.4_شهیدثانی_مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام ناشر بنیاد معارف اسلامی_قم_1413ق.5_شهید ثانی_حاشیة الارشاد (تعلیقه بر ارشاد الاذهان علامه حلی)_قم_1414ق.6_امام خمینی_تحریر الوسیلة (ج۲، کتاب القصاص)_مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی_تهران_1376ش.7_امام خمینی_کتاب البیع (در بحث ولایت فقیه و حدود اختیارات حاکم)موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی_تهران_1376ش.8_امام خمینی_استفتائات (جلد ۳، بخش دیات و قصاص)موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی_تهران_1392ش9_کلینی_الکافی ناشر دارالکتب اسلامیه_تهران1363ش.10_صاحب جواهر_جواهر الکلام ناشر موسسه دائره المعارف فقه اسلامی و مذهب اهل بیت علیهم السلام_قم1421ق.محمد مهدی صیادلوییمحمد مهدی صیادلوییThu, 29 May 2025 12:09:22 +0330