https://virgool.ir/feed/@mohammad.mohammadi.reynehپژوهشگر مطالعات شهریfa2026-11-12 09:58:24https://files.virgool.ir/upload/users/3932788/avatar/QcLvag.jpghttps://virgool.ir/@mohammad.mohammadi.reynehhttps://virgool.ir/@mohammad.mohammadi.reyneh/تاریخ-فضایی-تضاد-lh5jqusnj3j9🔸بواقع تهران در دوره طهماسبی، شهر شکلی از سمبل‌های اسلامی به خود گرفته بود. نشانه‌های مدرنیزاسیون شهری در دوره ناصری با سفرهای متعدد ناصرالدین شاه به فرنگ رهاوردی متفاوت برای شهر تهران رقم زد. زیرساخت نوین شهری که در دوره طهماسبی در پیکر شهر مشاهده نمی‌شد. با ورود اشکال مختلف مدرنیته در کالبد شهر، وجه سیاسی شهر تهران تشدید شد، بدین‌سو تهران به‌مثابه پایتخت نظام‌های سیاسی در ادوار مختلف همواره در مرکز توجه بوده است. به‌ این معنا تهران بمثابه‌ مرکزیتی سیاسی همواره فراتر از صرفا یک فرم و کالبد، محل منازعه بوده است. به‌گمانم روی این تفاهم داشته باشیم که فرم اساسا مفهومی سیاسی است. اگرچه کوین لینچ در تئوری شکل شهر گام‌هایی به سمت چنین صورت‌بندی‌ای برداشت، اما سیاسی بودن فرم را کسی بهتر از تافوری و کاتبرت به ما نشان نداده است.🔹در اوایل دهه چهل، تهران بمثابه میدانی است که انواع و اقسام متولیان و بازیگران هر کدام به شیوه خودشان به دنبال مدرن‌سازی آن هستند. در همین دوره‌ها که متناظر با برنامه سوم عمرانی هم هست، مهمترین مساله‌های تهران، آب، برق، فاضلاب و معبرگذاری در راستای به حرکت انداختن شهر است. برای حل و فصل کردن چنین مساله‌هایی انواع مهندسین مشاور و شرکتهای خارجی و داخلی و دولت پیوسته در تکاپواند. از خلال چنین فضایی است که طرح جامع اول تهران توسط مهندسین‌مشارو فرمانفرمائیان و ویکتور گروئن تهیه می‌شود. 🔸آنچه در این میان مساله است، تلاش سیستماتیک طرح جامع برای توسعه خطی تهران به سمت شرق و غرب و زدودن دوگانه‌ی شمال و جنوب است. طرح جامع ضوابطی مصوب می‌کند که به‌تدریج باعث تراکم یافتن زیرساخت‌های شهری در راستای جهت پیشنهادی می‌شود. در همین حین که نظم سیاسی در حال به‌فرم کردن-یا دقیق‌تر طبقاتی کردن- شهر است، در محلات جنوب تهران اما فضای دیگری در حال شکل‌گیری است. فضایی که کمتر از دو دهه بعد- با بهره‌گیری استراتژیک نیروهای انقلابی- در سال ۵۷ مشروعیت عقلانیت برنامه‌ریزانه را اساسا به پرسش می‌کشد. ▪️طرح‌های توسعه شهری غالبا از خلال نوعی توزیع نامتوازن منابع فضایی، باقیمانده‌های خودشان را تولید می‌کنند. چنین مازداهایی به‌گونه‌ای دیالکتیکی می‌توانند به ضد هر شکلی از برنامه‌ریزی تبدیل شوند. تاریخ طرح‌های توسعه نشان می‌دهد، نیروهای بالقوه‌ای که بیرون از معادلات برنامه‌ریزانه باقی می‌مانند، ممکن است زودتر از افق پیش‌بینی‌شده در طرح‌ها بالفعل شوند. چنین معادله‌ای امروز هم کماکان این‌بار نه‌تنها در تهران که در تمام شهرها با تراکم‌یافتگی بیشتر برقرار است.محمد محمدی | Mohammad Mohammadiمحمد محمدی | Mohammad MohammadiThu, 03 Apr 2025 19:39:25 +0330https://virgool.ir/@mohammad.mohammadi.reyneh/فضاهای-مدرن-و-جنسیت-ymh9xpjmb6wvمحمد محمدی | جامعه شناس شهریگسترش تجارت فروشگاهی و بازار مصرف، حضور زنان را در فضا شهری رقم زد، اولین بار زنان از طریق تصاحب «فضاهای مصرف» موفق شدند به فضاهای شهری ورود کنند و استراتژی خرید کردن را به نمایش دربیاوردند، فضاهای مصرفی که برای زنان به وجود آمده بود این را ایجاب می‌کرد که زنان به شکلی بتوانند فضا را مصرف کنند و به دنبال آن بتواند فضاها را تصاحب کنند. مصرف در چنین فضاهایی، صرفا به کالاها و ابزارها محدود نمی‌شود. فضاها نیز در این مکان ها «تولید» و «مصرف» می شود. با دیدگاه ساده‌تر، می‌توان این طور درک کرد که ورود مدرنیته و بازار مصرف مدرن نوعی امر رهایی بخش را برای زنان رقم زد و زنان از طریق تصرف فضاهای مصرف توانستند به فضاهای شهری دسترسی بیشتری پیدا کنند،که قبل از این جریان زنان با محدودیت های بیشتری مواجه بوده، اما اگر با نگاه ژرف‌تری به مسئله نگاه کنیم، متوجه می‌شویم مدرنیته شاید بعضی امکان‌های رهایی بخش را برای زنان اجابت کرده ولی مدرنیزاسیون باعث ایجاد نوعی نابرابری و تبعیض‌های جدید که حول محور فضاهای مصرف شکل گرفته است، برای زنان خلق کرده و با مشکلات و محدودیت های نوینی که هژمونی بازار و اقتدار نهاد قدرت که تحت تاثیر «جامعه مدرن شده» قرار گرفته است برای زنان ایجاد کرده است.ماسی در “ کتاب فضا، مکان و جنسیت” به کاوش در این زمینه می‌پردازد که مدرنیزاسیون چگونه زنان کارگر را در فرایند تقسیم کار صنعتی متلاشی می‌کند. زنان خانه‌دار حومه که عموما کارگران پاره وقت با دستمزد پایین‌اند به واسطه مشکلات فضایی و اقتصادی، روی به نظام صنعت می‎‌آورند. در این سیستم تقسیم کار، بخش‌های خدماتی جدیدی شکل می‌گیرد که انطباق و انعطاف‌پذیری زمان و مکان برای زنان کارگر بسیار دشوار می‌شود و زنان کارگر دچار بیگانگی جنسیتی شده، به طوری که مردانگی فضا ورزیده می‌شود و نابرابری جنسیتی اشتغال در فضا را تداوم می‌بخشد.🔹 ادامه مطلب را در نشریه انجمن انسان شناسی دانشگاه تهرانمحمد محمدی | Mohammad Mohammadiمحمد محمدی | Mohammad MohammadiThu, 03 Apr 2025 19:26:04 +0330https://virgool.ir/@mohammad.mohammadi.reyneh/منازعه-فضایی-مسجد-پارک-قیطریه-pntbkachmmts🔹از دیالکتیسین‌ها آموخته‌ایم که هر وضعیتی ضد خودش را در دل خودش دارد. آنها که قائل به اشکال مختلف کنشگری‌اند، می‌گویند از خلال عاملیت سوژه‌هاست که مجموعه‌ی اضداد به‌مثابه نیروهای بالقوه در وضع موجود بالفعل شده و نهایتا وضعیت مطلوب حاصل می‌شود. در اینجا وضعیت بدیل، درواقع سنتز دوآلیسم متشکل از تز و آنتی‌تز است که نهایتا توگویی به‌گونه‌ای دیالکتیکی جمع اضداد را ممکن کرده است. البته سوژه‌ها در وضعیتی صدق می‌کنند که دست‌کم روی برخی بدیهیات- از جمله دو ضربدر دو می‌شود چهار- کماکان اتفاق‌نظر وجود دارد. نه در وضعیت ما که هر دم‌و‌دستگاهی فرمول، مقدمات و نتایج خودش را تولید می‌کند و هر نهادی با عقلانیت خاص خودش به دنبال بهره‌گیری حداکثری از فضا در راستای بازتولید منافع فضایی و دستگاهی خودش هست. تمام تضادها و کشمکش‌هایی که در شهرها دیده می‌شود غالبا حاصل چنین معادلاتی است.🔸از شکل‌گیری بلدیه تاکنون، مدیریت شهری تاریخاً قرار بوده به تأمین خدمات عمومی شهر بپردازد. در این راستا، برای اینکه اساسأ امکان برنامه‌ریزی شکل بگیرد و از اعمال سلیقه‌های دستگاهی پیشگیری شود، در دهه ۴۰ در نظام برنامه‌ریزی کشور یک نهادی به نام شورای عالی شهرسازی و معماری به وجود آمد که به‌اتفاق دستگاه‌های مربوطه از جمله شهرداری یکسری ضوابط و مقررات شهرسازی تدوین کرد. بر اساس این ضوابط، قرار شد تامین خدمات در شهرها بر اساس حساب کتاب انجام شود. یعنی هر نهادی از جمله شهرداری هر کاری می‌خواهد انجام دهد، پیش از هر اقدامی باید بر اساس استانداردهای تعیین‌شده توسط شورای عالی به بررسی کمبودها و مازادهای سرانه‌های خدماتی بپردازد.🔹مواجهات سلیقه‌ای و ناشفاف باعث ایجاد شکاف‌های غیرقابل ترمیم بین نظام مدیریتی و عموم مردم شده است. تکرار تاریخی چنین مواجهاتی امروز باعث از دست رفتن اعتماد عمومی به نظام برنامه‌ریزی کشور هم شده است. به‌طوری که امروز دیگر طبقات اجتماعی مختلف علی‌رغم تضاد منافع درون‌طبقاتی‌شان، جملگی روی ناکارآمدی نظام مدیریت شهری و برنامه‌ریزی اتفاق‌نظر دارند.🔸خردادماه ۱۴۰۲ معاون مرکز رسیدگی به امور مساجد استان تهران گفته بود بیش از هزار مسجد در تهران غیرفعال است. نیمی از مساجد کشور هم امام جماعت ندارند. و از طرف دیگر، در طرح جامع و تفصیلی تهران، بیشترین کمبود‌ها مربوط به سرانه فضای سبز است و فضای سبز زیر ۴ و ۵ متر و در منطقه ۱۰ زیر یک متر است، حتی در بعضی از محلات متاسفانه بوستان وجود ندارد.محمد محمدی | Mohammad Mohammadiمحمد محمدی | Mohammad MohammadiWed, 02 Apr 2025 14:42:29 +0330https://virgool.ir/@mohammad.mohammadi.reyneh/فضای-محصور-شده-lnesza2cjqouمحمد محمدی | پژوهشگر مطالعات شهری🔹فضا در معنای عامش، به سان قلمرویی تبیین می‌شود که انسان‌ها مناسبات اجتماعی و نیازهای مادی و معنوی خویش را تامین می‌کند، غالب شدن ایدولوژی‌های سیاسی نهاد قدرت بر ابعادهای اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی در فضا، همواره به زیان مردم تمام شده و امر سیاسی که می‌داند فضا چطور می‌تواند بر شالوده‌های ساختار موجود بتازد یا به شکلی دیگر منفعت نهاد قدرت را بازتولید کند. همواره بر آن است که این فضای ضمنی را در سیطره خود قرار دهد. با سیاسی شدن فضاها، کارکردشان دگرگون می‌شود، فضاها توامأن در شکل‌دهی و شگل‌گیری کنش و روابط اجتماعی انسان در محیط تاثیر وافری دارند، پلیسی شدن فضا, نیاز و همزیستی اجتماعی انسان ها را مختل و شیوه نوین از انزوای اجتماعی را در فضای محصور اعمال می‌کند. 🔸مدتی است در شهر تهران فضای‌های مختلفی که ماهیت فضای عمومی و اجتماعی دارند توسط نهاد‌های قدرت حصار یا دیوارکشی می‌شوند, این‌بار در شهرک اکباتان، محوطه‌ها و فضاهای سبز این شهرک در حال حصارکشی شدن است. این زیرساخت اجتماعی برای ساکنین شهرک اکباتان بسیار حائز اهمیت است. اگر بخواهیم از متن “حق به شهر” هانری لوفور وام بگیریم، شهری که حیات مدنی و همزیستی اجتماعی را تعمیم ندهد تبدیل به سوژه مصرفی منفعل شده که نوعی نیاز‌های فردی در راس قرار می‌گیرد، که این نیازها قبل از اینکه به رسمیت شناخته شود، دستکاری شده‌اند. در مقابل نیاز اجتماعی بنیان و پایه انسان شناختی دارد.🔹شهرک اکباتان به علت اینکه فضای فزاینده مورد مناقشه‌ای در سال‌های گذشته داشته، امر سیاسی بر فضای شهرک فایق شده و عمل حصارکشی ارتباط نزدیکی با امر سیاسی دارد، لذا با محدود کردن فضاهای واخواهی، شرایط موجود تغییر نمی‌کند، زیرا نهاد قدرت به نیاز جامعه پاسخی نداده است، از اینرو با محدود کردن این فضاهای واخواهی عملاً این کنش اجتماعی تتمیم نمی‌شود، بلکه در فضای دیگر بازتولید می‌شود. لذا درک از این فضاهای اجتماعی که تعامل انسان‌ها در آن رقم می‌خورد فارغ از آنکه افراد در کدام پایگاه اقتصادی و اجتماعی قرار دارند با محصور شدن این فضاها، تعامل و حیات مدنی افراد از بین می‌رود.محمد محمدی | Mohammad Mohammadiمحمد محمدی | Mohammad MohammadiTue, 01 Apr 2025 23:48:10 +0330