https://virgool.ir/feed/@mohammad.ghadimi2011fa2026-11-11 02:26:59https://virgool.ir/images/default-avatar.jpghttps://virgool.ir/@mohammad.ghadimi2011https://virgool.ir/@mohammad.ghadimi2011/جستاری-کوتاه-برای-بوگونیا-bugonia-ncyllwo0x6liاگر همه‌ی آنان که خلاف جریان حاکم فکر می‌کنند اشتباه نکنند چه؟هشدار: این نوشته پایان فیلم را افشا می‌کند.یورگوس لانتیموس (Yorgos Lanthimos) این بار هم سراغ پروژه‌ای آوانگارد رفته است؛ فیلمسازی که شاید بتوان او را یکی از رادیکال‌ترین کارگردانان حال حاضر در سینمای تجاری هالیوود دانست. سینمای لانتیموس اساساً علاقه‌ای به ارائه‌ی پاسخ‌های ساده ندارد؛ او بیشتر علاقه‌مند است نقطه‌ای را پیدا کند که در آن، چیزی که بدیهی به نظر می‌رسد، ناگهان شروع به تردید کردن کند.در سال‌های اخیر، و شاید بهتر باشد بگوییم از زمانی که شبکه‌های اجتماعی به رسانه‌ای تبدیل شدند که هر فرد می‌تواند در آن صاحب تریبون باشد، با پدیده‌ای عجیب مواجه شده‌ایم: « هر فرد می‌تواند خود را صاحب دانشی بداند که در تضاد با دانش دانشگاهی و پذیرفته‌شده‌ی جهان است»؛ از زمین‌تخت‌گرایان و کسانی که مأموریت‌های فضایی را دروغ می‌دانند تا مخالفان واکسن و پزشکی مدرن و کسانی که معتقدند آنچه علم و نهادهای رسمی به عنوان حقیقت معرفی می‌کنند، چیزی جز پوششی برای پنهان کردن حقیقتی بزرگ‌تر نیست.واکنش جامعه، چه جامعه‌ی علمی و دانشگاهی و چه بخش بزرگی از مردم، معمولاً روشن است: چنین افرادی متوهم‌اند، گرفتار نظریه‌های توطئه‌اند و در بسیاری موارد حتی ممکن است برای خود و دیگران خطرناک باشند.اما لانتیموس دقیقاً همین اطمینان را به چالش می‌کشد: اگر این بار خلاف جریان، اشتباه نکرده باشد چه؟این پرسش به معنای تأیید نظریه‌های توطئه نیست. «خلاف جریان بودن» به خودی خود هیچ دلیلی بر درست بودن یک ادعا نیست، اما از سوی دیگر «خلاف جریان بودن» نیز دلیل نادرستی آن نیست.تاریخ علم خود مملو از لحظاتی است که تصویری تثبیت‌شده از جهان، با نظریه‌ای تازه تغییر کرده است. یکی از مشهورترین نمونه‌ها آلبرت اینشتین (Albert Einstein) است؛ نظریه‌های نسبیت او بسیاری از برداشت‌های تثبیت‌شده‌ی فیزیک کلاسیک درباره‌ی فضا، زمان و گرانش را دگرگون کردند. البته برای هر اینشتین، هزاران ادعای خلاف جریان بوده که در بوته‌ی آزمون رد شده‌اند؛ آنچه علم را از توهم جدا می‌کند، شواهد و آزمون‌پذیری است، نه صرفاً مخالفت با جریان غالب. اهمیت این مثال در این نیست که هر ادعای خلاف جریان را درست بدانیم؛ بلکه در این است که علم واقعی، خود را از امکان اصلاح و دگرگونی مصون نمی‌داند.بنابراین پرسش فیلم نه این است که «هرکس مخالف جریان غالب است حتماً درست می‌گوید»، بلکه این است که: چگونه می‌توانیم مطمئن شویم جریان غالب، این بار اشتباه نکرده است؟نکته‌ی جالب اینجاست که لانتیموس این پرسش هولناک را نه در قالب یک درام سنگین، بلکه در دل یک کمدی سیاه مطرح می‌کند. طنز فیلم نه در تضاد با جدیت فلسفی‌اش، بلکه در خدمت آن است؛ خنده‌ای که لحظه‌ای بعد مخاطب را در موضعی معذب و ناراحت‌کننده رها می‌کند. این ترکیب دقیقاً همان چیزی است که به فیلم اجازه می‌دهد بی‌آنکه سنگین و موعظه‌گر شود، پرسشی این‌چنین جدی را پیش بکشد.میشل فولر ( Emma Stone) پس از ربوده شدن توسط تدی (Jesse Plemons) و دان ( Aidan Delbis)، با مجموعه‌ای از استدلال‌ها و ادعاهایی مواجه می‌شود که از دید او چیزی جز توهم نیست. واکنش فولر تقریباً همان واکنشی است که بسیاری از ما در مواجهه با چنین موقعیتی خواهیم داشت: انسانی متوهم، گرفتار یک اختلال جدی و بالقوه خطرناک. و مخاطب نیز تقریباً بدون مقاومت در همین موضع قرار می‌گیرد.چرا نباید قرار بگیرد؟ فولر مدیرعامل یک شرکت داروسازی است، جایگاه اجتماعی و اقتصادی دارد و در جهان علم و صنعت صاحب اعتبار است؛ در مقابل، تدی انسانی است که یک زن را ربوده و مجموعه‌ای از ادعاهای عجیب درباره‌ی جهان مطرح می‌کند. ما تقریباً به صورت ناخودآگاه، اعتبار اجتماعی و علمی را با حقیقت یکی می‌گیریم.اما اعتبار اجتماعی فقط در سمت فولر کار نمی‌کند؛ در سمت تدی هم کار می‌کند، آن‌هم علیه او. تدی برای مأموریتش از پسرخاله‌اش دان کمک می‌گیرد؛ مردی که با معیارهای رایج جامعه «نرمال» به حساب نمی‌آید و به نظر می‌رسد با مشکلات روانی دست‌وپنجه نرم می‌کند. حضور او به شکلی خاموش، ادعای تدی را برای مخاطب سست‌تر می‌کند: اگر ادعایی را فقط کسی بپذیرد که خودش «نرمال» نیست، پس لابد ادعا هم توخالی است. آدم «عادی» که این حرف‌ها را نمی‌پذیرد، در ذهن ما کم‌وبیش به داور نهایی تبدیل می‌شود. این همان میان‌بُر ذهنی است که فیلم می‌خواهد زیر سؤالش ببرد: تشخیص حقیقت از روی اینکه «چه کسی» می‌گوید، نه اینکه «چه» می‌گوید.اما فیلم آرام‌آرام این اعتماد را از زیر پای ما می‌کشد.نکته‌ی مهم اینجاست که لانتیموس هرگز به شکل ساده نمی‌گوید «تدی درست می‌گفت». قدرت فیلم دقیقاً در این است که ما را مجبور می‌کند درباره‌ی اطمینان خودمان به اشتباه بودن او تردید کنیم.فیلم حتی دو پایان متفاوت را پیش روی ما قرار می‌دهد.در پایان نخست، تدی در اثر انفجار بمب دست‌ساز خود در کمد لباس کشته می‌شود. اگر فیلم در همین نقطه تمام می‌شد، همه‌چیز می‌توانست همان‌طور تفسیر شود که از ابتدا انتظار داشتیم: مردی گرفتار توهم و پارانویای شدید، زنی که قربانی جنون او شده و پایانی تراژیک برای یک آدم خطرناک.اما فیلم تمام نمی‌شود.در پایان دوم، فولر از همان کمد لباس عبور می‌کند و جهان با همان احتمالی که تدی از ابتدا درباره‌اش هشدار داده بود، در معرض نابودی قرار می‌گیرد و فولر پایان جهان را اعلام می‌کند.پایان جهانی که همه با هر جایگاه اجتماعی و در هر وضعیتی از بین می روند ، جهان بدون انسان .در اینجا لانتیموس مخاطب را در موقعیتی بسیار مشکل و غیر قابل توضیح قرار می‌دهد. آیا تدی واقعاً دیوانه بود و آنچه در پایان می‌بینیم صرفاً یک اتفاق مستقل است؟ یا او حقیقتی را دیده بود که دیگران قادر به دیدنش نبودند؟ فیلم پاسخ قطعی نمی‌دهد.این نکته البته به نوعی همان موتیف و المان همیشگی کارگردان است؛ ابهام روایی در سراسر کارنامه‌ی لانتیموس تکرار می‌شود. از پایان باز «دندان نیش» (Dogtooth) تا فضای مبهم و معلق «مرثیه‌ای برای گوزن مقدس» (The Killing of a Sacred Deer)، او همواره از قطعیت روایی می‌گریزد. «بوگونیا» را نیز باید در همین امتداد دید: نه یک استثنا، بلکه یکی دیگر از تلاش‌های لانتیموس برای محروم کردن مخاطب از تسکینی که قطعیت به او می‌دهد.و اینجاست که حتی مفهوم احتمال نیز وارد بازی می‌شود. بلز پاسکال (Blaise Pascal)، که همراه با پیر دو فرما (Pierre de Fermat) بنیان نظریه‌ی احتمال را گذاشت و در «شرط‌بندی پاسکال» نیز تصمیم‌گیری در شرایط عدم‌قطعیت را صورت‌بندی کرد، نشان داد که انسان همواره در جهانی از عدم‌قطعیت تصمیم می‌گیرد؛ ما بسیاری از امور را نه از راه یقین مطلق، بلکه بر اساس میزان احتمال و شواهد می‌سنجیم.در نتیجه، مسئله‌ی فیلم نیز نمی‌تواند صرفاً «باور کردن» یا «باور نکردن» تدی باشد. مسئله این است که وقتی با ادعایی مواجه می‌شویم که با تمام دانسته‌های پذیرفته‌شده‌ی ما در تضاد است، چقدر برای احتمال خطای خودمان جا باقی می‌گذاریم؟البته احتمال، مجوز پذیرش هر ادعایی نیست. همان‌قدر که نمی‌توان گفت «چون احتمال دارد، پس درست است»، نمی‌توان نیز صرفاً به دلیل نادر و عجیب بودن یک ادعا، احتمال آن را به صفر رساند. لانتیموس همین فضای باریک میان یقین و تردید را تبدیل به جهان فیلم می‌کند.در کنار این خط اصلی، تیغ انتقاد فیلم متوجه ساختارهای دیگری نیز می‌شود؛ از شرکت‌های داروسازی گرفته تا رسانه‌ها و پلیس.شرکت‌هایی که آزمایش‌های گوناگونی را بر انسان‌هایی انجام می‌دهند که شاید احساس کنند دیگر فرصت چندانی برای بهبود زندگی خود ندارند و آخرین امیدشان شرکت در آزمایشی است که آنها را عملاً به سوژه‌ی آزمایشگاهی تبدیل می‌کند.حتی وقتی فولر اعتراف می‌کند که در مورد آزمایش مادر تدی اشتباه کرده و نتایج مطلوب حاصل نشده است، واکنش او همچنان در چارچوب جهان مادی و اقتصادی خودش قرار دارد. او به خسارت فکر می‌کند؛ به اینکه شاید باید پول بیشتری می‌دادند، دو برابر، سه برابر یا حتی بیشتر. رنج انسان در اینجا ابتدا به یک شکست علمی و سپس به یک رقم مالی تبدیل می‌شود.و این یکی از تناقض‌های جذاب شخصیت فولر است: او لزوماً یک شخصیت شرور کلاسیک نیست. حتی تلاش می‌کند وضعیت کارکنانش را بهتر کند، اما خیرخواهی او نیز درون همان نظامی تعریف می‌شود که انسان را به نیروی کار، هزینه و عدد تبدیل کرده است.تکرار ساعت پنج‌ونیم نیز در همین جهان معنای بیشتری پیدا می‌کند. زمانی که از ابتدای فیلم تا پایان و حتی هنگام بازگشت به شرکت با آن شرایط عجیب بارها تکرار می‌شود، انگار همه‌چیز باید در نظم زمانی و کاری مشخصی قرار داشته باشد؛ حتی در جهانی که دیگر هیچ‌چیز عادی نیست.تناقض فقط مخصوص فولر نیست؛ تدی هم دچار آن است. مردی که هدف اعلام‌شده‌اش نجات جهان است، پسرخاله‌ی وابسته‌اش را به مصرف دارویی وامی‌دارد که میل جنسی او را از بین می‌برد. دان در ابتدا مقاومت می‌کند و می‌گوید شاید روزی بخواهد با کسی باشد، اما زیر فشار نگاه مسموم تدی قانع می‌شود که باید در برابر لذت ایستاد. پشت این کار بی‌اعتمادی است: فولر زیباست و تدی به دان شک دارد، پس با این راه مطمئن می‌شود که دان بر خلاف میل او عمل نخواهد کرد. تدی می‌گوید خودش هم همین دارو را مصرف کرده، اما مشخص نیست این ادعا درست است یا نه؛با این حال تصویر روشن است: نجات‌دهنده‌ی جهان، بدن و میل نزدیک‌ترین آدم زندگی‌اش را کنترل می‌کند و او را فدای هدف خودش می‌کند؛ آن هم مردی که از شرکت‌های دارویی کینه دارد و خودش برای مهار یک انسان به دارو متوسل می‌شود. این تناقض در بسیاری از چنین چهره‌هایی دیده می‌شود: نجات‌دهندگانی که اولین قربانی‌شان نزدیک‌ترین آدم‌های اطرافشان است. فیلم ظریف نشان می‌دهد که نقد نهاد، آدم را از بازتولید منطق همان نهاد مصون نمی‌کند.در سوی دیگر، پلیس نیز قرار نیست نماینده‌ی عقلانیت مطلق باشد. شخصیتی که خود سابقه‌ای به‌شدت مشکوک داردو خود معارف است که در گذشته اشتباه کرده است، در جایگاهی قرار گرفته که باید درباره‌ی امنیت و حقیقت قضاوت کند. حتی جزئیاتی مانند صندلی پیچ‌شده به زمین، که می‌توانست به‌سادگی حساسیت بیشتری ایجاد کند، نشان می‌دهد نهادهایی که قرار است حقیقت را تشخیص دهند، خودشان نیز ممکن است از دیدن بدیهیات ناتوان باشند.البته فیلم از ایراد خالی نیست. اینکه زنی در چنین جایگاهی پس از ربوده شدنی این‌چنین کمیک، تقریباً بی‌درنگ از رادار نهادهای امنیتی محو می‌شود، از نظر منطق روایی جای پرسش دارد: دوربین‌های مداربسته، ردیابی گوشی و خودروی گران‌قیمت و بررسی پلیس در چنین سطحی از اهمیت، بدیهی به نظر می‌رسند و خانه‌ای بزرگ که او تنها در آن زندگی می‌کند، این نگرانی را بیشتر می‌کند. می‌شود این را ضعف فیلمنامه دانست؛ و می‌شود آن را هجو عمدی نهادهایی دید که همان‌قدر که ادعای کنترل دارند، در عمل ناتوانند. اما حتی در خوانش دوم هم، این توضیح باید در خود فیلم پشتوانه‌ای داشته باشد تا نقد به توجیه تبدیل نشود.بنابراین فیلم فقط درباره‌ی «یک دیوانه» نیست؛ درباره‌ی مجموعه‌ای از نهادهایی است که ما برای زندگی اجتماعی مجبوریم به آنها اعتماد کنیم: پزشک، دانشگاه، شرکت دارویی، پلیس، رسانه و ساختار علمی. بدون این اعتماد، زندگی اجتماعی تقریباً ناممکن است.اما مسئله از جایی آغاز می‌شود که اعتماد به نهاد با مصونیت نهاد از خطا اشتباه گرفته شود.لانتیموس نمی‌گوید به تدی اعتماد کنید. نمی‌گوید علم را کنار بگذارید. نمی‌گوید هر نظریه‌ی توطئه‌ای ممکن است حقیقت داشته باشد. بلکه پرسشی بسیار ساده و در عین حال هولناک مطرح می‌کند: اگر روزی آن‌که همه دیوانه‌اش می‌دانستند، درست گفته باشد، چه؟شاید همین‌جا بتوان معنای دو پایان فیلم را بهتر فهمید. پایان نخست به ما اجازه می‌دهد با خیال راحت تدی را دیوانه بدانیم و جهان را دوباره به نظم سابق برگردانیم؛ پایان دوم همین آرامش را از ما می‌گیرد.لانتیموس در نهایت حقیقت را به ما نمی‌دهد؛ بلکه اطمینان ما نسبت به حقیقت را می‌گیرد. و شاید این همان چیزی باشد که سینمای او بیش از هر چیز دیگری به آن علاقه دارد: برداشتن زمین سفتی که مخاطب روی آن ایستاده و مجبور کردنش به نگاه کردن به جهانی که دیگر نمی‌تواند با همان قطعیت قبلی درباره‌ی آن قضاوت کند.در کنار این ایده‌ها، نباید از بازی‌های بسیار خوب جسی پلمنز و اما استون نیز غافل شد؛ زوج هنری‌ای که در سال‌های اخیر در آثار لانتیموس بارها در ساختن جهان عجیب و بی‌رحم او نقش داشته‌اند. پلمنز باید شخصیتی را بازی کند که همزمان می‌تواند دیوانه، خطرناک، ترحم‌برانگیز و ــ شاید ــ حامل حقیقت باشد؛ و استون باید در نقطه‌ی مقابل، چنان اقتدار عقلانی و حرفه ای و علمی بسازد که مخاطب در نیمه‌ی نخست فیلم تقریباً بدون تردید به او اعتماد کند.و درست به همین دلیل، وقتی فیلم به پایان می‌رسد، تردید دیگر فقط درباره‌ی تدی نیست. این بار نوبت ماست که از خودمان بپرسیم: اگر اشتباه کرده باشیم چه؟mohammad.ghadimi2011mohammad.ghadimi2011Mon, 28 Sep 2026 22:11:03 +0330