https://virgool.ir/feed/@mj.khدانش آموخته تاریخ دانشگاه فردوسی/ دانش آموخته ارشد جامعه شناسیfa2026-11-11 16:42:24https://files.virgool.ir/upload/users/923257/avatar/DLaZtj.jpghttps://virgool.ir/@mj.khhttps://virgool.ir/@mj.kh/فوتبال-هگل-و-زیست-روزمره-ejn25j6cpc8wجستاری در جامعه نگاری جام جهانیراستش را بخواهید من به فوتبال در زندگی شخصی ام علاقه ای ندارم اما نمی توان جامعه شناسی خواند و از این تجربه مشترک در زیست روزمره ملت های جهان به سادگی گذر کرد. اینکه زمانی در یک کشور ۹۰ میلیونی مانند ایران از شمال تا جنوب و از غرب تا شرق، فارغ از تمایزات اجتماعی اعم از جنس، سن، فاصله های طبقاتی و فرهنگی به خیابان سرازیر شدند تا موفقیت تیم ملی شان را جشن بگیرند، یک پدیده عادی و کم اهمیتی نیست. اینکه با ضربه یک بازیکن تیم ملی در یک موقعیت خاص از طریق مجموعه ای از کنش ها، دیالوگ ها و...؛ مناسبات اجتماعی و نظام معنایی وسیعی را شکل می دهد مسئله مندی «فوتبال» در امر روزمره و تجربه زیسته آدم ها را نشان می دهد.درگیر شدن با جام جهانی ۲۰۲۶ به واسطه شغل خبری و پوشش مسابقات و حواشی آن، برای من تنها یک تجربه رسانه‌ای_شغلی نبود؛ بلکه فرصتی فراهم کرد تا فوتبال را از خلال زندگی روزمره مردمانی ببینم که هر یک به شیوه‌ای متفاوت آن را زندگی می‌کنند. از یک سو، ویدئوها و روایت‌های هواداران را دنبال می‌کردم که تجربه خود را از خیابان‌ها، ورزشگاه‌ها و کافه‌ها به اشتراک می‌گذاشتند و از سوی دیگر، به‌عنوان یک تماشاگر تلویزیونی در کنار دیگر تماشاگران، با بخش دیگر از مناسبات اجتماعی حول فوتبال مواجه می شدم. همچنین فناوری‌های جدید، از جمله دوربین‌های نصب‌شده بر لباس داوران و تصاویر متنوعی که از درون زمین مسابقه منتشر می‌شد، امکان مشاهده بازی را از زاویه‌ای متفاوت تر از تماشاگران را فراهم می‌کرد. شبکه‌های اجتماعی نیز این امکان را به وجود آورده بودند که هم‌زمان در خیابان‌های تورنتو، سارایوو، قاهره یا سان‌فرانسیسکو قدم بزنم و رفتار هواداران را مشاهده کنم. هرچند هیچ‌یک جای مشاهده میدانی را نمی‌گیرد، اما همین موارد واسطه‌ای نیز نشان می‌داد که در فوتبال معناها و مناسباتی شکل می‌گیرد که مردم آن را زندگی می‌کنند. فوتبال فقط تاکتیک‌های بازی، تاریخ آن، یا اطلاعات فوتبالی و جداول رده بندی و... نیست بلکه  بخشی از زیست جمعی و روزمره  مردمی است که با آن می‌خندند، گریه می‌کنند و هویت جمعی خود را تعریف می کنند. فوکو معتقد بود ما در فضاهای ناهمگونی زندگی می کنیم این فضاها ترکیبی هستند از مکان ها و روابط. فوکو فضاها را به دو بخش تقسیم می کند فضاهای واقعی مانند گورستان، کلیسا، تئاتر، پارک، موزه و.. در مقابل از نظرفوکو فضاهایی نیز وجود دارند که غیرواقعی اند یعنی مکان هایی امکان خلق جهانی دیگر را فراهم می‌کنند، فضاهایی که نابرابری ها و تفکیک ها را پنهان می کنند مانند سینما. شاید بتوان گفت استادیوم فوتبال ترکیبی از این دو فضا است. از یک سو مکانی واقعی و عینی است و از سوی دیگر، فضایی است که در آن احساسات، هویت‌ها، امیدها و تخیل جمعی شکل تازه‌ای پیدا می‌کنند و طبقات و نابرابری های اجتماعی در سکوها ناپدید می شود. البته در سالیان اخیر با ایجاد و توسعه جایگاه «تماشاگر ویژه» این خصلت نیز در حال از میان رفتن است. جالب این جا است که کسانی در این جایگاه می نشستند که خود زمانی در درون زمین بازی بودند و مدیون هواداران روی سکو! وجه غیر عینی دیگر فوتبال از منظر فوکو را می توان در خیابان‌های اطراف ورزشگاه، کافه‌ها، بازارها و حتی خانه‌هایی نگاه کرد که فوتبال در آن‌ها به تجربه‌ای روزمره تبدیل می‌شود.اگر بخواهیم مناسبات اجتماعی را فهم کنیم، با تحلیل زیمل معنای دیگری پیدا می کند. زیمل نشان می‌دهد که زندگی مدرن بر شبکه‌ای از روابط، مبادلات و منافع استوار است؛ روابطی که افراد ناآشنا را در قالب سازوکارهای اقتصادی به یکدیگر پیوند می‌دهد. فوتبال حرفه‌ای امروز نیز چنین جهانی را پیش روی ما قرار می‌دهد. سامانه‌های فروش بلیت، بازار سیاه، قراردادهای تبلیغاتی، فروش پیراهن تیم‌ها، انتقال بازیکنان و گردش سرمایه، همگی بخشی از نظام معنایی «اقتصاد فوتبال» را می‌سازند که کنش های مشخصی را در پی دارد. به عنوان مثال بدن ورزش دیده، به سرمایه‌ای تبدیل می‌شود که ارزش‌گذاری، خریدوفروش و مبادله می‌شود. همان چیزی که زیمل از آن با تبدیل شدن انسان به جزئی از سازوکار عظیم اشیا و قدرت‌ها یاد می‌کند. اگر سازمان های جهانی بهداشت و جریان های سلامت عمومی به همراه سیاستمداران یک نظام ارزشی و اخلاقی را پیرامون ورزش شکل دادند، اقتصاد فوتبال، سلامت و ورزشی را نه یک نظام ارزشی بلکه یک کالا می بیند. این از تناقضات زندگی روزمره در دنیای مدرن است اگر به تماشاگران روی سکو نگاه کرده باشید و یا تماشاگران تلویزیونی احتمالا دیده اید که به مصرف تنقلات مشغول اند و همبرگر سفارش می دهند. نکته جالب آنکه در این لحظات فوتبالی، جایگاه تخمه در زیست روزمره ایرانی ها به مقام چای می رسد و در کشورهای اروپایی آمریکایی پاپ کورن و نوشیدنی جایگاه ویژه ای دارد.با این حال، اگر تنها در سطح این نظریه ها متوقف بمانیم، شناخت ما از فوتبال همچنان انتزاعی خواهد بود و فوتبال در زیست روزمره را نمی توان از این راه تحلیل کرد. دیالکتیک هگلی نشان می دهد که شناخت «فوتبال» هرچقدر از شناخت مفهومی و نظری به سمت شناخت انضمامی حرکت کند کامل تر می شود. یعنی باید آن را در قصه‌های روزمره مردمانی جست که با آن زندگی می‌کنند.در اینجا دو مسیر به یکدیگر می‌رسند. اول، مقوله ژانرهای ادبی و سینمایی است که در هر دوره تاریخی با واقعیت های زیست روزمره آن دوره منطبق اند. معتقدم ژانرهای ادبی از دل قصه های روزمره افراد می جوشد به عنوان مثال سعدی در اشعار و روایت های دیستوپیایی خود به قصه های روزمره اشاره دارد. دوم، «معرفت پدیداری» است. بدین معنا که فهم کلیت از طریق شناخت اجزای آن ممکن است که هگل از آن ها با عنوان «میانجی» یاد می کند. میانجی هایی همچون خیابان، کافه، پرسه زنی، خانواده و در این مطلب فوتبال خود میانجی مهمی برای فهم جوامع امروزی است و فوتبال شامل میانجی های دیگری همچون باشگاه ها، نهادهای مالی، تیم ها، استادیوم ها و...است.از همین نقطه است که روایت‌های مردم‌نگارانه این نوشتار آغاز می‌شوند. آنچه در ادامه خواهد آمد، کوششی برای فهم جامعه از خلال قصه‌هایی است که در حاشیه جام جهانی، در خیابان‌ها، میان هواداران و در متن زندگی روزمره شکل گرفته‌اند؛ جایی که فوتبال، بیش از آنکه یک بازی باشد، به میانجی شناخت جهان اجتماعی تبدیل می‌شود.تگ‌نگاری ها نمی خواهم بگویم همه یا اکثریت افراد چون آمار دقیق و معتبری در دسترس نیست اما حداقل «تجربه مشترک»، پرتکرار و متعدد بسیاری از پسران ایرانی فوتبال بازی کردن با بچه های محله و همسایگان بود. وقتی به فیلم های ایرانی نگاه می کنید، می بینید که در تصویر سازی از یک محله یا کوچه حتما چند کودک را به تصویر می کشند که مشغول فوتبال هستند. این موضوع طبیعتاً از خلاء شکل نگرفته است بلکه از دل تجربه روزمره ایرانیان است که کارگردان برای ایجاد تصویر دقیقی از یک محله برای مخاطب و فضاسازی از یک امر آشنا استفاده می کند.به سراغ یکی از شگفتی‌های جام جهانی برویم؛ شگفتی‌هایی که هر یک روایتی برای گفتن دارند. در میان آن‌ها، داستان دروازه‌بان ۴۰ ساله تیم کیپ‌ورد جالب توجه است. او پس از دیدار با ماتادورها در جمع خبرنگاران حاضر شد و نخستین جمله‌ای که بر زبان آورد، نه درباره بازی، بلکه درباره فقر خانواده‌اش بود: «مادرم به‌خاطر ویزا و پول به آمریکا نیامد.» سپس افزود: «ما از منطقه‌ای بسیار کوچک هستیم و مسیر دشواری را برای صعود به جام جهانی طی کردیم. امروز رویای ما با رقابت مقابل تیمی چون اسپانیا تحقق پیدا کرد» چند روز بعد، رسانه‌ها تصاویر حضور مادر او را در ورزشگاه منتشر کردند؛ تصویری که بیش از آنکه صرفاً یک لحظه فوتبالی باشد، روایتی از عبور از مرزهای نابرابری را به نمایش می‌گذاشت. در چنین لحظاتی، فوتبال صرفاً یک مسابقه نیست؛ بستری است که در آن رؤیاها می‌توانند بر محدودیت‌های جهان اجتماعی، از جمله چالش های شمال و جنوب، فقر و غنا، غلبه کنند یا دست‌کم آن‌ها را برای لحظاتی به تعلیق درآورند.شاید همین ویژگی است که فوتبال را به پدیده‌ای منحصربه‌فرد تبدیل می‌کند. این بازی، در تجربه زیسته کنشگرانش، کمتر به تمایزهای اجتماعی مانند طبقه، فرهنگ، زبان یا نژاد تن می‌دهد و امکان هم‌نشینی کسانی را فراهم می‌آورد که در موقعیت های اجتماعی دیگر، جهان‌های اجتماعی متفاوتی را تجربه می‌کنند.برخی روایت‌های تاریخی نشان می‌دهند که فوتبال، در شکل اولیه خود، از دل معادن و کارخانه‌های انگلستان پس از انقلاب صنعتی سر برآورد. یعنی ریشه ای در زندگی روزمره و تجربه جمعی طبقه فقیر کارگر دارد. با وجود تحولات گسترده‌ای که فوتبال حرفه‌ای در دهه‌های اخیر تجربه کرده است، هنوز می‌توان ردپای همان خاستگاه مردمی را در آن مشاهده کرد؛ با این تفاوت که امروز این بازی نه‌تنها در میان فرودستان، بلکه در میان ثروتمندان نیز جایگاهی ویژه یافته و به یکی از معدود عرصه‌هایی تبدیل شده است که گروه‌های اجتماعی متفاوت را، هرچند موقت، در تجربه‌ای مشترک گرد هم می‌آورد.فوتبال برای آن کشورهایی که زمانی درگیر جنگ و حوادث وحشتناکی بودند معنای دیگری دارد. خصوصاً آنکه سازمان های بین المللی پرمدعا از جمله فیفا جام جهانی را بهانه ای برای صلح مطرح می کنند. در سارایوو، شهری که زمانی خیابان‌هایش صحنه جنگ داخلی یوگسلاوی سابق و نسل‌کشی بود، اکنون می‌توان روایت دیگری از زندگی روزمره را مشاهده کرد. تصاویر و مشاهدات منتشرشده از کوچه‌ها و خیابان‌های قدیمی شهر، بدن‌هایی را به نمایش می‌گذارند که این بار نه با نشانه‌های جنگ، بلکه با پیراهن‌های تیم ملی «بوسنی و هرزگوین» در فضای عمومی حضور یافته‌اند. این بدن‌ها دیگر نماینده یوگسلاوی سابق نیستند؛ بلکه هویتی تازه را در عرصه عمومی بازنمایی می‌کنند. در میان جمعیت، زنان مسلمان با حجاب، بی‌هیچ دغدغه‌ای از کنار دیگران عبور می‌کنند یا در کافه‌های شهر می‌نشینند و آرامش جاری در زندگی روزمره را نظاره می‌کنند. بازارها مملو از لباس‌ها و کالاهای فوتبالی است و خیابان‌هایی که روزگاری محل دویدن برای بقا بودند، اکنون به فضایی برای قدم زدن، خرید و گفت‌وگو درباره فوتبال تبدیل شده‌اند. همین جابه‌جاییِ معنایی، شاید یکی از ملموس‌ترین نشانه‌های بازگشت زندگی به شهری باشد که زمانی خشونت بر آن سایه انداخته بود.بوسنیایی‌ها طعم تلخ نسل‌کشی نژادی از سوی صرب‌ها را در حافظه جمعی خود حفظ کرده‌اند. درست ساعاتی قبل از بازی مقابل آمریکا، در خیابان‌های سان‌فرانسیسکوی کشور رقیب، در قامت هواداران تیم ملی گرد هم می‌آیند، گفت‌وگوهایشان تنها به فوتبال محدود نمی‌شود. آنان از نسل‌کشی در سواحل شرقی مدیترانه نیز سخن می‌گویند و فوتبال را فرصتی برای یادآوری ارزش صلح، همدلی و ضرورت مداخله مؤثر نهادهای بین‌المللی در برابر فجایع انسانی می‌دانند. در اینجا فوتبال، بیش از آنکه صرفاً یک مسابقه باشد، به موقعیتی مشترک برای روایت رنج‌های تاریخی و بیان امید به آینده‌ای صلح‌آمیز تبدیل می‌شود.ویدئو  قاهره را نشان می دهد، بازی مصر و استرالیا است. رسانه‌ها می‌گویند در صورت پیروزی، مصر برای نخستین بار به جمع شانزده تیم پایانی جام جهانی راه خواهد یافت(این قسمت پیش از پایان بازی نوشته شده است) بسیاری از مردم در کنار خیابان‌ها نشسته‌اند و با بادبزن‌های دستی گرمای شب را تحمل می‌کنند. شهر در انتظار است؛ انتظاری که نه در سکوت، بلکه در نگاه‌ها، گفت‌وگوها و بدن‌هایی که چشم به صفحه‌های نمایش دوخته‌اند، قابل مشاهده است. ناگهان نخستین گل به سود مصر به ثمر می‌رسد. همان خیابان‌هایی که تا لحظه‌ای نفس در سینه حبس کرده بودند، یکباره به فضایی سرشار از فریاد، شادی و حرکت جمعی تبدیل می‌شوند. نکته جالب توجه آنکه خیابان‌های مصر سال‌ها پیش در جریان بهار عربی، محل گردهمایی، اعتراض و مطالبه‌گری بودند، این بار به واسطه فوتبال میزبان نوع دیگری از حضور جمعی‌اند. مضمون این گردهمایی تغییر کرده است، اما خیابان همچنان نقش خود را به‌عنوان فضایی برای ظهور احساسات مشترک و بازنمایی هویت جمعی حفظ کرده است. ویدئوی دیگر لابی هتلی در مکزیک؛ درست لحظه تماشای بازی الجزایر_اتریش را نشان می دهد. لابی هتل برای لحظاتی به مکانی مشترک برای تجربه امید، اضطراب و انتظار از دریچه تلویزیون تبدیل شده است. الجزایر گل می زند و لابی منفجر می شود. دوربین به سمت دیگر لابی می چرخد و بازیکنان تیم ملی ایران را نشان می دهد که خوشحالی می کنند. گویی سرنوشت تیم ایران از لحاظ جدول بازی ها، به این بازی بستگی داشت. در جام جهانی، مرزهای معمول هواداری همواره ثابت باقی نمی‌مانند. افراد گاه نه برای تیمی که به آن تعلق خاطر دارند، بلکه برای نتیجه‌ای که سرنوشت تیم خودشان را دگرگون می‌کند، واکنش هایی دارند. در واقع نوعی از مناسبات اجتماعی می‌آفریند که در آن، احساسات جمعی نه بر پایه ملیت، بلکه بر اساس «رقابت» شکل می‌گیرد. جمع بندیهر ملت و فردی به اندازه تجربه های زیسته خود درکی از «فوتبال» به عنوان یکی از اجزای جهان اجتماعی خود دارد. در دیالکتیک این تجربه های روزمره است که می توان جوامع را در مواجهه با پدیده ها و خود پدیدارها اجتماعی را شناخت. قصه های روزمره و تجارب زیسته وجه انضمامی به مطالعات می بخشد و درک نزدیک تر و عینی تری در رابطه با پدیده ها فراهم می کند.بر مبنای آنچه که مشاهده و گفته شد، سازوکار فوتبال را می توان به شرح ذیل خلاصه کرد:نخست، فوتبال جمعیت عظیمی از جامعه را درگیر می کند و تابع نظم خود کرده است. بازیکنان، باشگاه های ورزشی، داوران، هواداران، متولیان صنعت ورزش، دلالان و... پر روشن است که فوتبال جامعه خود را آفریده است.دوم، فوتبال به سازوکاری برای تعیین وضعیت بدن بازیکنان و تماشاگران تبدیل شده است. از طریق این سازوکار ظرفیت های بالقوه بدن های بازیکنان بالفعل می شود، برای ورود به این عرصه در معرض تست ها و آزمون ها قرار می گیرد، نظام تغذیه ای مشخصی اعمال می شود، تمرینات متعددی طراحی مشود تا بازیکنان بتوانند در مستطیل سبز قدرت بدنی خد را ثابت کنند و از این طریق توسط شبکه اقتصادی فوتبال ارزش گذاری می شود. بدن تماشاگران نیز در ساعت معین، در محل مشخص بر روی سکوها و یا کافه ها و خانه ها و...قرار می گیرد. قرار گرفتن هواداران و تماشاگران در صف بلیط و یا ورود به استادیوم خود نشان گر حاکم شدن نظم مشخص بر بدن ها است.سوم، فوتبال شبکه بزرگی از نظام اقتصاد سیاسی خود را شکل داده است. از فدراسیون، باشگاه ها و تبلیغات تجاری گرفته تا دلالان و متولیان خرید و فروش بازیکن، طراحان و تولید کنندگان لوازم ورزشی. همچنین تیم های پزشکی و نظام مالی سازمان های متولی فوتبال مانند فیفا. منابع مالی بزرگی میان این شبکه ها صورت می گیرد.چهارم، فوتبال به مناسک گذار از محرومیت ها و فقر به امکانات و ثروت تبدیل شده است. از در حاشیه بودن به مرکز بودن، از ناشناخته بودن به شهرت رسیدن.پنجم، سازوکار رقابت در فوتبال مناسبات اجتماعی حول آن را پیچیده تر می کند. همانطور که در روایت لابی هتل مکزیک اشاره کرده ام گاهی موفقیت «دیگری» بر موقعیت و امکان صعود «خود» اثری مثبت دارد و مجموعه ای از واکنش های متناسب با خود را شکل می دهد.mj.khaleghimj.khaleghiFri, 24 Jul 2026 01:33:04 +0330https://virgool.ir/@mj.kh/ایران-کجاست-و-ایرانی-کیست-sheimr28fpgcنعمت‌الله فاضلی، انسان‌شناس ایرانی، معتقد است که انسان در مواجهه با «شر مطلق» و رخدادهای بزرگ، مانند جنگ، زلزله یا همه‌گیری بیماری‌ها، به نوعی فیلسوف می‌شود و از زاویه‌ای متفاوت به زندگی می‌نگرد. به تعبیر هانا آرنت، او در برابر «پرسش‌های بزرگ» قرار می‌گیرد.اگر زیست روزمره ایرانیان، به‌ویژه در تاریخ معاصر، را مرور کنیم، با جامعه‌ای روبه‌رو می‌شویم که در میان چرخه‌ای از انقلاب، کودتا، جنگ و بحران‌های گوناگون زندگی کرده است. طبیعی است که این وضعیت برای منِ شهروند ایرانی مسئله‌مند باشد؛ زیرا در مواجهه با این تاریخ پرفرازونشیب، پرسش‌های بنیادینی در ذهن ما شکل می‌گیرد؛ پرسش‌هایی که گاه در لایه‌های ناخودآگاه جمعی ما ریشه می‌دوانند.در مطالعات تاریخ معاصر ایران اصطلاحی وجود دارد که از آن با عنوان «سؤال عباس‌میرزایی» یاد می‌شود. پس از شکست ایران در جنگ‌های ایران و روس، این پرسش مطرح شد که چگونه سرزمینی مسلمان و شیعی در برابر کشوری غیرمسلمان شکست خورده است؟ می‌توان این پرسش را یکی از نخستین پرسش‌های بنیادینی دانست که در ذهن ایرانیان شکل گرفت و آنان را به تأمل درباره وضعیت خود واداشت.تاریخ ایران نشان می‌دهد که گاه همین پرسش‌های بزرگ، زمینه‌ساز بقا و بازآفرینی جامعه ایرانی شده‌اند. برای من همواره این پرسش وجود داشته است که ایرانیان در عصر مغول با چه مسئله‌ای مواجه بودند؟ چه سؤالاتی در ذهن آنان شکل گرفت و چگونه توانستند زندگی روزمره خود را سامان دهند؟در واقع، آنچه در طول تاریخ تداوم یافته، تلاش انسان ایرانی برای بازتعریف زندگی در مواجهه با بحران‌ها و رخدادهای بزرگ و کوچک بوده است. شاید بتوان گفت جامعه‌ای موفق‌تر است که بتواند برای مسائل بنیادین خود پاسخ‌هایی خلاقانه و متناسب بیابد.برای نمونه، چگونه شهری کم‌آب مانند یزد توانسته است اقلیت‌های دینی را در کنار اکثریت دینی جای دهد و زمینه همزیستی آنان را فراهم کند؟ چگونه مردمان گناباد با ابزارهای ابتدایی، قنات‌هایی را از دل کوه‌ها تا دشت امتداد دادند و بستر تداوم حیات را فراهم کردند؟ چگونه معماران تخت جمشید وقوع سیلاب را پیش‌بینی کردند و سامانه‌های هدایت و کنترل آب را در زیر آن سازه عظیم طراحی نمودند؟ یا چگونه جامعه ایران پس از هجوم مغول، حیات اجتماعی خود را از نو سازمان داد؟تجربه تاریخی ایرانیان نشان می‌دهد که زندگی برای آنان سراسر مسئله بوده است. همان‌گونه که در مطالب اخیر نیز اشاره کرده‌ام، جامعه امروز ایران پس از پشت سر گذاشتن تاریخی آکنده از منازعه، بحران و کشمکش، بیش از هر زمان دیگری نیازمند بازاندیشی در مسائل بنیادین خود و یافتن پاسخ‌هایی برای آن‌هاست.به گمان من، مهم‌ترین مسئله امروز ما خودِ «ایران» است؛ پرسشی به ظاهر ساده اما عمیق: ایران کجاست و ایرانی کیست؟این پرسش را می‌توان امتداد همان سؤال عباس‌میرزایی دانست. نشانه‌های آن را نیز می‌توان در بسیاری از تحولات و مناقشات اخیر مشاهده کرد. از بحث‌های مربوط به استانداردهای دوگانه رسانه‌های رسمی و نهادهای حاکمیتی در مواجهه با مسئله پوشش و سبک زندگی گرفته تا نحوه برخورد با گروه‌ها و افرادی که شیوه‌ای متفاوت از روایت و انتظارات رسمی را برای زندگی خود برگزیده‌اند.حتی اگر به واکنش‌های مختلف نسبت به پدیده جنگ نگاه کنیم، می‌توان ردپای همین مسئله را دید. برخی جنگ را فرصتی برای تغییر و یا تقویت نظام دانستند، برخی آن را محکوم کردند و گروهی نیز سکوت را ترجیح دادند. مجادلات و گفتگوهای شکل‌گرفته پیرامون این موضوع در فضای عمومی و شبکه‌های اجتماعی نشان می دهد در پس بسیاری از آن‌ها همین پرسش نهفته است: ایران کجاست و ایرانی کیست؟برخی از این گروه‌ها، آگاهانه یا ناآگاهانه، پاسخی به این پرسش داده‌اند. آنان که آن را محکوم نمودند و آنان که سکوت کردند، هر کدام از منظری خاص به مسئله ایران می‌اندیشند. سکوت گروه دوم نیز شاید نه از بی‌تفاوتی، بلکه از آن رو باشد که هنوز پاسخی روشن برای این پرسش نیافته‌اند؛ و تردید در برابر چنین مسئله‌ای، امری قابل درک است. بنابراین به نظر می‌رسد پرسش «ایران کجاست؟» امروز در لایه‌های مختلف جامعه ایرانی حضور دارد؛ چه در میان مردم، چه در میان نخبگان و شخصیت‌های اجتماعی و چه حتی در بخشی از بدنه رسمی قدرت.با این وجود در نسبت با این پرسش، می‌توان دو گروه را از یکدیگر متمایز کرد: کسانی که توانسته‌اند مسئله ایران را برای خود صورت‌بندی و برخی از آن ها توانسته اند حل کنند و کسانی که هیچ پاسخی نمی دهند و یا اساساً این مسئله را قبول ندارند.  به باور من، گروه دوم هنوز «خود» و «دیگری» را عمدتاً در نسبت با جمهوری اسلامی تعریف می‌کنند: یا مخالف هستی یا موافق! یک طرف آن ها جنگ را فرصتی برای تغییر نظام می دانند و طرف دیگر جنگ را فرصتی برای تقویت نظام. درواقع صورت مسئله آن ها اساساً چیز دیگری است.اما زمانی که «خود» را در نسبت با ایران تعریف کنیم، جایگاه نظام‌های سیاسی نیز در چارچوبی متفاوت فهم می‌شود. در این نگاه، مسئله نظام سیاسی تا جایی اهمیت دارد که در خدمت منافع و تداوم ایران باشد. حمایت یا مخالفت با سیاست های آن نیز نه بر اساس تعلقات هویتی و سیاسی، بلکه بر مبنای میزان کارآمدی آن در حفظ ایران سنجیده می‌شود. همان‌گونه که دنگ شیائوپینگ رئیس جمهور اسبق چین گفته بود: «فرقی ندارد گربه سیاه باشد یا سفید؛ مهم این است که بتواند موش بگیرد»از این منظر، بسیاری از رفتارهای متناقض، سکوت‌ها یا حتی حمایت‌ها و مخالفت‌ها در قبال رخدادهای سیاسی و اجتماعی، قابلیت تحلیل دارند.تعریف «خود» و «دیگری» در نسبت با ایران تنها زمانی ممکن است که خودِ مسئله ایران برای فرد به یک امر بنیادین تبدیل شده باشد و بتواند آن را به‌عنوان مهم‌ترین پرسش زمانه خویش صورت‌بندی کند. کاش برای حاکمیت نظام سیاسی جمهوری اسلامی این مسئله به دغدغه بدل شود و بعد از مواجهه با پدیده جنگ، پاسخ خود را در نسبت با این مسئله روشن کند و از این رهگذر قرارداد اجتماعی جدیدی با ایرانیان ترسیم کند.mj.khaleghimj.khaleghiMon, 22 Jun 2026 20:31:35 +0330https://virgool.ir/@mj.kh/امر-روزمره-و-بازاندیشی-مسئله-ایران-rd6yke7kqmqxمن در شب های پرستاره آسمان کویر زیست می کردم و اول صبح ها بعد از اذان، یا صدای ماشین و موتور می آمد یا صدای گله های گوسفند و فریاد خروس ها. من بوی نان داخل تنور مطبخ خانه مادربزرگ را حس کرده ام، بوی پونه و ریحون باغچه خونگی، بوی نسیم سحری، بوی خرمن ها و یونجه ها، بوی چراغ نفتی، بوی والور خانه مادربزرگ که گرمای زمستان را از آن می گرفتیم. من چرخ آسیاب های سنگیِ دستی زنان داخل کوچه ها را دیده ام و گله گوسفندانی که تحت مراقبت سگ ها از خیابان گذر می کردند تا به مرتع یا زمینی بروند. من نشست های کوچک زنانی را در کوچه های شهر و روستا شاهد بودم که سبزی پاک می کردند و یا به آسیاب کردن مشغول بودند و شاید از غم و شادی های روزمره شان می گفتند. در تابستان گَرد درختانِ باغ های انگور و پسته و بوی خرمن کراویه(شاه زیره) نفس را به شماره می انداخت و خوشی تعطیلی آن ایام را ناخوش می کرد. سرمای استخوان سوز زمستان نیز دل و دماغی برای مدرسه رفتن نمی گذاشت. این جا خانه ها کوتاه تر است و آسمانش بزرگ تر و آبی تر. و مردمانش نیز از کوچه ها سلام گویان گذر می کند. زندگی در شهرستانی کوچک این فرصت را برای من فراهم آورده بود که میان روستا و شهر در رفت و آمد باشم. بدیهی بود وقتی که به کلان شهر مشهد می آمدم دنیای متفاوت تری را شاهد بودم. آن بوها و صداها جای اش را به بوی دود و همهمه خیابان ها و جیغ ماشین ها داده بود و البته بوی سوغاتی های بازار رضا و صدای زنگ ساعت حرم و فریاد عکاس باشان خیابان نواب و امام رضا. آسمان کوچک تر بود و گویی گردی خاکستری رنگ بر آن پاشیده اند. درست انگار وارد محل تلاقی آشکارتر سنت و مدرنیته شده بودم با مردمانی بی تفاوت تر و خسته تر.من قبل از آنکه تاریخ و جامعه شناسی بخوانم. لایه های آن را در چنین تجربه هایی دیده ام. هرچند در آن هنگام متوجه چنین موضوعی نبودم. اشیاء پیرامون من، هم باری از گذشته حمل می کردند و هم حامل تکنولوژی و فناوری های نوین بودند. من میان دو دوره مهم از جامعه ایران زیست می کردم: قبل و بعد از ورود تلفن همراه. اولین مواجهه نسل ما با تکنولوژیِ رسانه ای، تلویزیون و بعد کامپیوتر بود. بنابراین سیر تحولات فرهنگی جامعه را به اندازه تجربه زیسته خود، از نزدیک لمس کرده ام. هستند بسیاری از ایرانیان مخصوصاً دهه هفتادی ها که چنین تجربه هایی دارند. زیست روزمره ما ایرانی ها پدیده ای است شگفت انگیز. فهم آن هم دشوار است و هم مطالعه درباره اش طعم خاصی دارد. مخصوصاً آنکه اگر چنین سبقه ای داشته باشی. لذت کشف پدیدارها را تنها دانشجویان و محققان جامعه شناسی درک می کنند. هر چند مفهوم زندگی روزمره مفهومی است که تا اکنون جامعه شناسان زیادی به آن پرداخته اند اما به تازگی این عرصه را کشف کردم. جنگ و تصاویر اشیاء بازمانده از خانه های مسکونی_که یکباره در اثر حملات دشمن از عرصه زندگی روزمره تعدادی از ایرانیان حذف شده بود_در کشف وجود چنین پدیده ای بی تأثیر نبود. شاید بتوان گفت بدون شناخت امر روزمره جامعه ایران را نیز نتوان شناخت. در وهله اول، زندگی روزمره یک امر عادی به نظر می رسد اما پدیدارها همواره عمق پنهانی دارند که معمولاً کشف نمی شوند. زندگی روزمره همه آنچه را که از روابط و مناسبات اجتماعی می دانیم، در خود جای داده است.مسئله مندی امر روزمره در جامعه ایرانی پدیده ای نسبتأ جدیدی است. نعمت الله فضلی در کتاب زندگی روزمره ایرانی می نویسد:« تبارشناسی پدیده زندگی روزمره در ایران نشان می دهد ما نیز مانند جوامع غربی تنها در دوره معاصر این پدیده را ابداع کردیم و پیش از این دوره، زندگی روزمره مسئله انسان ایرانی نبوده است» به عبارتی دیگر مسئله مند شدن زندگی ایرانیان زمانی مطرح شد که ما درگیر فراز و نشیب های پر سرعت تاریخ معاصر شدیم. علت توجه من به این مفهوم همین موضوع است. انسانِ ایرانیِ تاریخ معاصر تا کنون سعی کرده است زیست خود را در مواجهه با رخدادهای اجتماعی بازتعریف کند تا در عین حفظ سنت هایی مانند نوروز، جایگاه خانواده و... بتواند جایی در دنیای امروز پیدا کند. شاید به همین دلیل ما ایرانی ها جمیع اضداد هستیم و یکی از غیرقابل پیش بینی‌ترین ملت های جهان. جامعه ما امروز در ناخودآگاه خود، پس از سپری کردن یک تاریخ پر از درگیری و جدال، نسبت به بازتعریف و پاسخ دادن به مسئله های بزرگ، احساس نیاز دارد. مسئله ای که شاید از خلال جنگ های ایران و روس آغاز شد. «انسان» در مواجهه با «شرمطلق» و شوکه‌کننده به تفکر روی می آورد، جور دیگری به زندگی نگاه می کند. به چیزهایی توجه می‌کند که قبل از این، در دل مشغولی‌های «روزمره» خیلی اهمیت نمی داده است. به قول هاناآرنت در برابر پرسش های اساسی و بزرگ قرار می گیرد و پرسش اساسی ما از هنگامه جنگ های ایران و روس این است: «ایران کجاست؟ و ایرانی کیست؟».معتقدم این سوال روی دیگر سکه مسئله «امر روزمره» است. همه ایرانیان خواسته و ناخواسته، آگاهانه و ناخودآگاه در طول زیست روزمره خود با این سوال بزرگ مواجه شده اند. حتی اگر در قالب کلمات و جملات آن را بیان نکرده باشند و یا به ذهن نیاورده باشند. همچنین بر این باورم این سوال قرن ها است که در ذهن ناخودآگاه جمعی ما نقش بسته است و در برخی رخدادها مانند جنگ، خود را آشکار می کند. اگر به زیست روزمره ایرانیان قبل و بعد از جنگ نگاه کنید متوجه می شوید که مفهوم «ایرانی بودن» در زیست روزمره ایرانیان جاری است. اگر می بینیم صاحب خانه ای هوای مستأجر را دارد، اگر می بینیم به هنگام جنگ برخی ایرانیان خوش اخلاق تر و مهربان تر می شوند و...بدین معنا است که مفهوم ایران را در زندگی روزمره شان تعریف کرده اند. همچنین مسئله «ایران کجا است؟ و ایرانی کیست؟» از آن جهت اهمیت دارد که رفتار به نسبت متفاوت نهادهای حاکمیتی در مواجهه با  جنگ و احساس نیاز به همبستگی ملی را شاهد هستیم. من کاری ندارم که این رفتارها را باید باور کنیم یا خیر. اما این امر نشان می دهد که همه آحاد جامعه دست کم به مسئله مندی ایران واقف اند و یا به تدریج در حال فهم اهمیت موضوع هستند. تنها جوامعی پیروز هستند که بتوانند پاسخ های مناسبی برای پرسش های اساسی خود پیدا کنند. اگر هشیار نباشیم و به اهمیت مسئله مند ایران و زیست روزمره ایرانی پی نبریم، چه بسا ممکن است عصر دولت های کوتاه مدت و پر آشوب بار دیگر فرابرسد. در ۱۲۰ سال گذشته الگوهایی از تکرار و چرخش دیده شده است که گویی زیست روزمره ایرانی در دام چرخه «انقلاب» «کودتا» و «جنگ» افتاده است. باید بیاندیشیم چگونه در این وانفسای جنگ و صلح، بذری طلایی برای عصر بعدی ایران بکاریم؟پاسخ به مسئله ایران صرفاً نیازمند پاسخی فلسفی و سنگین نیست، بلکه پاسخی عملی می طلبد. باید یاد بگیریم فرهنگ سازی با هنجارسازی آمرانه و گشت ارشاد کاملاً دو امر متفاوتی است. باید این واقعیت را بپذیریم که نمی توانیم «دیگری» را حذف کنیم. بپذیریم که دایره ایرانیان صرفاً هواداران وضع موجود نیستند و تنها راه کم‌هزینه تغییر درون زای نظم، تغییر اساسی رژیم حقوقی شهروندان ایرانی، به ‌عنوان شرط لازم و نه کافی، برای باز تعریف «قرارداد اجتماعی ایرانیان» است. مبادا به قبل از جنگ بازگردیم و خود را بی نیاز از مردم و مسئله سرمایه اجتماعی بپنداریم. همچنین همچنان باید مراقب خطر افتادن در دام بنیادگرایی بود. بنیادگرایی به همان اندازه که در ظاهر محکم و استوار است، سست و بی بنیاد است و مهم ترین بستر نفوذ و آسیب از سوی قدرت های سیاسی مداخله گر خارجی که از آن به عنوان «انیران» یاد می کنیم، می باشد. هم شهروندان ایرانی خواهان یک توافق جدید با حاکمیت هستند و هم نخبگان ضرورت یک تغییر معرفتی را تذکر می‌دهند تا بتوانند پایه های فکری جدیدی برای عصر بعدی بسازند. به عبارتی دیگر می‌خواهند یک تغییرات معناداری با کمترین هزینه صورت بگیرد. باید بپذیریم که مصلحت ایران دیگر شکل گیری بحران های درون زا و پوشاندن گسل های فعال شده و حفظ شکاف های اجتماعی نیست بلکه مصلحت در فهم جدیدی از صورت مسئله ایران و بازتعریف مفهوم «ایرانی» است. مبادا رفتارها به گونه ای باشد که تصور کنیم فقط در دوران جنگ است که پای ایران وسط است و باید همگان را فقط در بحران ها به «برای ایران» فرا بخوانیم. مبادا احساس شود استفاده مکرر از مفهوم «ایران» در دوران جنگ تنها یک استفاده ابزاری و گذرا است. در این صورت مفهوم «ایران» از معنا تهی می شود.mj.khaleghimj.khaleghiSat, 06 Jun 2026 09:40:54 +0330https://virgool.ir/@mj.kh/جنگ-علیه-ایران-مرگ-جامعه-شناسی-است-aqbvtsk6kxi6در روزهای اخیر یادداشت جامعه شناس بریتانیایی توجهم را جلب کرد: «جنگ با ایران، مرگ جامعه شناسی است. نئوکان‌هایی که برای جنگ عراق تلاش کردند، درس‌های علوم اجتماعی در مورد محدودیت‌های قدرت در شکل‌دهی جهان مطابق میل صاحبان قدرت را نادیده گرفتند. ترامپ امروز نیز همان درس‌ها را نادیده می‌گیرد».این یادداشت در داخل ایران نیز بازتاب هایی داشت. بازتابی از سر اینکه جامعه شناسی به عنوان علم غربی شکست خورده است. جالب است این مدل از واکنش به چنین یادداشتی را می توان ناشی از غرب زدگی ناخودآگاه دانست. در واقع آن ها جامعه شناسی را آن گونه می بینند که آکادمی آمریکایی به علم می بیند. گرچه بی راه نمی گویند؛ در سنت آمریکایی «علم» صرفا تا آن‌جایی معتبر است که بتواند «استعمار» را توجیه کند. از حق نگذریم مطالعه‌ی کتاب «انسان خردمند» از یووال نوح هراری نشان می‌دهد تاریخ مدرن غرب آمیخته با استعمار، تصاحب و اعمال قدرت است. قدرت سیاسی در آمریکای شمالی در قالب استعمار مهاجرنشین در قالب استعمار شکل گرفته‌اند. اما اینکه جریانی خاص در ایران، علم را صرفاً این گونه ببینند که محال است از «جامعه شناسی آمریکایی» خروج کنیم؛ بی شباهت به رویکرد برخی اساتید دانشگاه نیستند که ذیل رویکرد «علیه غرب زدگی» به عنوان مسحور و مقهور علم آمریکایی بودن (به جای نقد) مورد هجمه قرار می گیرند. در واقع یک تناقض پنهان است.جامعه‌شناسی در قرن نوزدهم با هدف درک دگرگونی‌های ناشی از ظهور سرمایه‌داری صنعتی مدرن ظهور کرد. بنابراین بدیهی است که در قرن های بعدی این سنت علمی با چالش های جدیدی مواجه می شد که پارادایم های گذشته نمی توانست پاسخگوی آن باشد. با این وجود هر بار با گذر از پاراداریم های کهن، پارادایم های جدیدی در جامعه شناسی شکل گرفت و این گذر کاری زودبازده و کوتاه مدتی نیست.به همین دلیل سنت علوم اجتماعی منحصر در سبک و سیاق آمریکایی نیست. به ویژه در گفتمان کسانی چون سی.رایت.میلز اساساً جامعه شناسی منتقدِ مواجهه ابزاری با علم است. جامعه‌شناسی یعنی حیطه مستقلِ فهمِ جوامع بشری، نه ابزاری برای دولت‌های استعمارگر و حتی گفتمان‌های اقتدارگرا و توتالیتر که برای تئوریزه کردن منویات خود نیاز به «پیوست اجتماعی» و یا «مهندسی اجتماعی» دارند. کتاب «بینش جامعه شناختی» میلز، به مثابه کیفرخواستی علیه جامعه شناسی آمریکایی است. گرچه سی.رایت.میلز معتقد و وفادار به سنت کلاسیک جامعه شناسی بود اما انتقاداتش نشان دهنده پویایی و زنده تر بودن جامعه شناسی است. میلز آن هنگام که اکثریت جامعه شناسان آمریکایی که دانش خود را وسیله جاه طلبی قرار داده بودند و وابستگی مالی به موسسات تحقیقاتی و تجاری پیدا کرده بودند، این فضا را مورد انتقاد شدید قرار داد. به عقیده او این تحقیقات فاقد ارزش علمی است. چرا که محققان حق انتخاب موضوع مورد مطالعه را نداشته و در موضوعاتی تحقیق می کنند تا منافع مالی و ایدئولوژیک صاحبان موسسات تجاری را فراهم کنند. پس از انتشار کتاب «سرآمدان قدرت» که مستقیماً ساختار قدرت سیاسی در آمریکا را مورد نقد قرار داد، هیچ یک از موسسات آمریکایی حاضر نشدند هزینه تحقیقات بعدی او را برعهده بگیرند اما آیا جامعه شناسی پس از این اتفاق مُرد؟ اگر جامعه شناسی مرده بود جناب میلز بعدها به عنوان یکی از سرآمدان جامعه شناسی انتقادی مطرح نمی شد.بر این اساس جنگ آمریکا با ایران ممکن است به عنوان مثال ذیل مرگ جامعه شناسی فونکسیونالیستی قابل بحث و بررسی باشد اما فرصتی برای تولد دوباره جامعه شناسی و بازگشت به رسالت «بینش اجتماعی» و «روشنفکری اصیل» است. همین کتاب «سرآمدان قدرت» که نوعی بینش جامعه شناختی در انتقاد علیه تجاوزات آمریکا به ما می بخشد. همین که تصویر ایده‌آلِ «کشورهای عربی خلیج فارس» در جنگ با ایران فروبریزد یعنی شکست همین ایده که می‌توان بدون جامعه و صرفاً از طریق نهاد قدرت، آبادانی(توسعه) داشت.به نظر می رسد جامعه‌شناسی به معنای پوزیتیویسم و فونکسیونالیسم که در جریان رفع خلاء ایدئولوژیک برای مقابله با کمونیسم در آمریکا شکل گرفته بود دیگر نه تنها کارکرد خود را از دست داده است‌ بلکه از همان زمانی که تحت حمایت ساختار قدرت در دانشگاه های آمریکایی پارادایم های آن شکل گرفت روشن بود که کارکرد اصیلی ندارد. اما مگر همه جامعه شناسی منحصراً وابسته به همین مکاتب است؟ مگر باید حتماً منحصر در همین پارادایم ها بود و از آن عبور نکرد؟ اگر چنین است پس کارکرد نهاد علم، دانشگاه و به ویژه جریان جامعه شناسی ایران، چیست؟ در نهایت می توان گفت دو جریان از مرگ جامعه شناسی سخن می گویند: اول، برخی جامعه شناسان کشورهای جهان غرب که از جامعه شناسی به معنایی که آکادمی آمریکایی در نظر داشت، ناامیدند. دوم، جریانی که ذیل مفهوم «غرب زدگی» این علم را تخطئه می‌کنند و حتی در پی حذف آن پیش می روند. امّا جامعه شناسی علم پدیدارهای اجتماعی است. علم فهم الگوریتم زندگی روزمره ای است که به درازای تاریخ در سیال بوده است. مادامی که زندگی اجتماعی انسان پابرجا است، جامعه شناسی در متن امر روزمره انسان ها به عنوان شاکله زندگی جمعی «انسان ایرانی» و دیگر جوامع زنده است و تولدی سیال دارد.mj.khaleghimj.khaleghiFri, 01 May 2026 06:30:09 +0330https://virgool.ir/@mj.kh/آنارشیسم-یک-ضرورت-b46gj7fc0neyاعتراضات ترکیهوقتی اسم آنارشیسم به میان می آید، اکثر افراد به سرعت یاد هرج و مرج و یا بی دولتی می افتند. بعضی حتی تصور می کنند که تأکید بر ضرورت داشتن آنارشیسم یعنی حمایت از آشوب و فروپاشی نظم اجتماعی. اما ماجرا آن قدر ساده نیست. پس بیاید ببینیم چرا آنارشیسم را می توان یک ضرورت عنوان کرد.از فحش سیاسی تا ایده‌ی جدیخیلی از فلسفه‌ها مانند لیبرالیسم، سوسیالیسم و مارکسیسم به ایران راه پیدا کرد اما آنارشیسم نتوانست به مثابه یک فلسفه سیاسی مدرن حضور پیدا کند. حداقل مانند دیگر فلسفه ها یا بد فهمیده شد یا اصلاً فهمیده نشد. چرا که اولاً ما انسان های امروزی از نگاه انسان قرن ۲۱ به این مفهوم نگاه می کنیم و دوماً تصورات ما و به کار بردن این کلمه در محاورات روزمره بیشتر نشان دهندۀ یک وضعیت اجتماعی است تا یک فلسفه و تئوری اجتماعی و سیاسی. در حالی که آنارشیسم از دل تحولات قرن ۱۸ پدید آمد و در قرن های بعدی توسعه پیدا کرد. قرن ۱۸ دو اتفاق مهم رخ داد: شکل‌گیری دولت-ملت‌ها و پدیدار شدن ایدئولوژی ها.انقلاب فرانسه نیز نقطه عطف ماجرا بود. تا پیش از آن، همگان اتفاقات مهم را در دربار پادشاهان می‌دیدند نه در دل فرودستان. اما بعد از انقلاب فرانسه بود که متفکران متوجه شدند در بطن اجتماع و جامعه نیز خبرهایی هست. لذا این انقلاب مبدأ پدید آمدن دانش اجتماعی و مباحثات پیرامون چگونگی توزیع قدرت و اداره جامعه بود. جالب است که بدانید، در انقلاب فرانسه «فناتیک‌ها» مفهوم «دولت انقلابی» فرانسه را که «ژاکوبن‌ها» مدعی آن بودند، مورد نقد قرار دادند و ژاکوبن‌ها در پاسخ به آن‌ها می‌گفتند شما آنارشیست هستید. یعنی تا این جای کار هنوز این مفهوم به عنوان یک فحش سیاسی استفاده می شد و سازوکار منسجم فلسفی نداشت.موضوع آنارشیسم چیست؟هسته مرکزی ایده آنارشیسم نقد «سلطه» است. ویلیام گادوین اولین کسی بود که شکل منسجمی از نقدها را ارائه داد. او معتقد بود هر قانونی که از بالا اعمال شود ظالمانه است و هر قانونی که مورد وفاق همگان نباشد احتمالاً ظالمانه است. قدرت شاهان و هر فردی که از بالا اعمال قدرت می کند مورد سوال است. او همچنین مالکیت خصوصی را به عنوان وجهی از سلطه نقد می‌کند.«من یک آنارشیست هستم»بعد از گادوین، پرودون اولین کسی بود که از این واژه برای نشان دادن طرز تفکر خود استفاده می‌کرد و از یک فحش تبدیل به یک فلسفه سیاسی قابل اعتنا ارتقا پیدا می‌کند. آنارشیست‌ها تا این مرحله جزئی از سوسیالیست‌های قرن ۱۸و ۱۹ هستند که به تدریج در سال‌های بعدی شکاف بیشتری با یکدیگر پیدا می‌کنند. سوسیالیست‌های این قرن به اشکال روابط قدرت فکر می‌کنند که ذیل سرمایه‌داری شکل می‌گیرد و آن را مورد نقد قرار می‌دهند. پرودون اما نقد هایی به سازوکار دولت نیز داشت. مبنای نقد او این پرسش بود که آیا عوض شدن حاکمان، الزاماً به عوض شدن مناسبات قدرت منجر می‌شود؟اعتراضات دانشجویان آمریکاشک آنارشیستیاین پرسش بعدها به جدال معروف بین کارل مارکس و میخائیل باکونین در انترناسیول (مجمع سوسیالیست ها) رسید. باکونین در ابتدا تحت تأثیر مارکس است اما به تدریج به ایده انقلاب و دولت کارگری مارکس شک می‌کند. مارکس معتقد بود پرولتاریا انقلاب می‌کند و دولت را از بورژواها می‌گیرد. باکونین اما معتقد بود اگر پرولتاریا بر دولت مسلط شد، همان مناسبات بورژوازی را بازتولید خواهد کرد. چرا که باید نقش دولت را ایفا کنند. در میانه این جدل مارکس با تمسخر باکونین را مورد عتاب قرار می دهد و می گوید:«پس تو یک آنارشیست هستی». این‌جا یکی از مهم‌ترین عناصر آنارشیسم شکل می‌گیرد: شک به انقلاب و دولت انقلابی.آنارشی نظم استبر خلاف تصور رایج آنارشیست ها از نوع دیگری از نظم حرف می‌زنند. نظمی که از پایین شکل می‌گیرد، نه از بالا. یکی از مفاهیم کلیدی و رایج آنارشیست ها مفهوم affinity است. این مفهوم بدین معنا است که آنارشیست ها معتقدند کارکرد دولت برای ایجاد نظم سازوکاری است عمودی(بالا به پایین) لذا باید از عمودیت بکاهیم و افقیت سازوکار قدرت را گسترش دهیم. به عنوان مثال کمک متقابل مردم به یکدیگر، بهتر از دخالت دولت است. کروپوتکین آنارشیست روس در انتقاد به ایده تکامل داروین معتقد بود که مطالعه زندگی حشرات و انسان نشان می دهد که بقای جوامع به دلیل رقابت نیست بلکه به دلیل «یاریگری» است.چرا آنارشیسم ضرورت دارد؟آنارشیسم ضروری است. نه برای این‌که نسخه‌ی نهایی و مطلق اداره‌ی جامعه و یا یک روش اعتراض خشونت آمیز باشد؛ بلکه از آن جهت که یک چارچوب انتقادی قابل اعتنا است. آنارشیسم به مثابه یک گفتمان، امکان ارائه نگاه انتقادی را فراهم می‌کند. حتی دولت در درون خود به تعدادی آنارشیست برای اصلاح خود نیاز دارد. کسانی که مدام بپرسند: نکند داریم شبیه حکام قبلی‌ می‌شویم؟ نکند قدرت، ما را تغییر داده؟ چه بسا اگر در اواخر دهه ۵۰ و سال‌های وضعیت انقلابی بعد از ۱۳۵۷ نگاه آنارشیستی به مثابه یک گفتمان انتقادی حضور می‌داشت، شاید برای تدوین قانون اساسی و شکل‌گیری دولت جدید ضروری بود. یعنی ما به «شک آنارشیستی» نیاز داشتیم. البته تا حدودی شک آنارشیستی در روزهای پس از انقلاب ۵۷ وجود داشت.گفتن این‌که «آنارشیسم یک ضرورت است»، یعنی ضرورت نقد مداوم، ضرورت شک به هر امر بدیهی‌شده، ضرورت نترسیدن از پرسش‌های ناراحت‌کننده. شاید بپرسید: پس ایده جایگزین آنارشیست ها برای دولت چیست؟ درست است که آنارشیست ها نگاه سلبی‌شان بر وجه ایجابی‌شان غلبه دارد و ایدۀ جایگزین چندانی ندارند اما اما سؤال‌های درست می‌پرسند و گاهی همین کافی است تا در مسیر اصلاح حرکت کنیم.mj.khaleghimj.khaleghiSat, 14 Feb 2026 22:31:27 +0330https://virgool.ir/@mj.kh/از-کوپن-تا-اینترنت-روایت-یک-جامعه-در-صف-ot8oiufkyrjyصف نفت در دهه ۶۰«صف» یکی از تجربه‌های بنیادین «زندگی روزمره» در جامعه ایران است؛ تجربه‌ای که در ظاهر ساده و پیش‌پاافتاده به نظر می‌رسد، اما در لایه‌های زیرین خود حامل شبکه‌ای پیچیده از معناها، روابط اجتماعی و سازوکارهای قدرت است. ایرانیان با صف خاطرات تلخ و شیرین بسیاری دارند: صف بلیت سینما، صف نانوایی، صف نذری، صف ادارات، صف بنزین و ده‌ها نمونه دیگر. گویی صف نه یک وضعیت موقت، بلکه بخشی از زیست اجتماعی ما شده است؛ امری که در متن زندگی روزمره قرار گرفته و به یکی از عناصر تجربه جمعی بدل شده است.در نگاه نخست، صف پدیده‌ای عادی و تکراری به نظر می‌رسد؛ آن‌چنان که هم کنشگران روزمره و هم حتی برخی ناظران اجتماعی ممکن است از کنار آن به راحتی عبور کنند. اما اگر کمی تأمل کنیم، درمی‌یابیم که صف تنها محل انتظار نیست؛ بلکه عرصه‌ای است که در آن گفتگو، رقابت، همبستگی، بقا، کنترل، نظم، نابرابری و معنا تولید و بازتولید می‌شود. صف فضایی است که در آن بدن‌ها در کنار هم قرار می‌گیرند، صداها شنیده می‌شوند، مرزها شکل می‌گیرند و ابعاد زندگی اجتماعی به نمایش درمی‌آیند. همچنین قواعد خاص خود را دارد؛ قواعدی که میان قانون رسمی، عرف اجتماعی و چانه‌زنی‌های روزمره در نوسان‌اند.شاید جالب باشد بدانید که در «صف» جامعه به شکل فشرده و قابل مشاهده ظاهر می‌شود. در صف نانوایی می‌توانید همزمان صدای اعتراض به گرانی، شوخی‌های روزمره، نگاه‌های مشکوک به «جلو زدن» و «عدم رعایت نوبت»، و تلاش برای حفظ حداقلی از «عدالت» را ببینیم. صف در این جا، نه فقط محل انتظار، بلکه میدان کنش اجتماعی است؛ میدانی که در آن افراد با سرمایه‌های متفاوت اقتصادی، فرهنگی و نمادین، موقعیت خود را تثبیت یا بازتعریف می‌کنند.همچنین مفهوم «قدرت»، در ساده‌ترین شکل خود قابل مشاهده است. قدرتی که نه از طریق اجبار مستقیم، بلکه از طریق عرف و تنظیم رفتارهای روزمره اعمال می‌شود. افراد، اغلب بدون حضور آشکار دولت، خود به بازتولید نظم صف کمک می‌کنند. به تازه‌وارد تذکر می‌دهند، جلو زدن را سرزنش می‌کنند و مرزها را یادآوری می‌کنند. لذا صف را می‌توان همچون «ریز-سیاست» زندگی روزمره خواند؛ جایی که قدرت و مقاومت در سطحی خرد و روزمره با یکدیگر درگیر می‌شوند.در دهه ۶۰، صف‌ ـ از کوپن گرفته تا بنزین ـ بیش از هر چیز با مسئله بقا گره خورده بود. صف در آن دوره، نشانه‌ای از اقتصاد کمبود و تجربه جمعیِ زیستن در شرایط اضطرار بود. کسی که در انتهای صف قرار می گرفت ممکن بود کوپن یا نفت به آن نرسد و از رقابت حذف شود. اما در دهه‌های بعد، معنای صف دگرگون شد و به تدریج در چارچوب منطق مصرف و تفریح قرار گرفت: صف سینما، شهربازی، کنسرت و مراکز خرید. در اینجا صف دیگر صرفاً نشانه کمبود نبود، بلکه به بخشی از فرهنگ مصرف و نمایش سبک زندگی تبدیل شد. به عبارتی  صف به نوعی «سرمایه نمادین» بدل شد: ایستادن در صف برخی کالاها و تجربه‌ها، نشانه تعلق به طبقه و سبک زندگی خاصی بود. صف خرید آیفون که چندسال پیش در فضای مجازی بازتاب پیدا کرده بود مصداقی بر این مدعا است.امروز، جامعه ایران با هم‌زمانی چند نوع صف مواجه است: صف بقا، صف مصرف و صف دسترسی. صف‌های بنزین سوپر سیار در کنار صف‌های پمپ بنزین، صحنه‌ای فشرده از شکاف طبقاتی را بازنمایی می‌کند. اشیائی(خودرو) که در یک خیابان، اما در دو منطق متفاوت ایستاده‌اند: یکی در منطق اضطرار، دیگری در منطق انتخاب. در واقع صف به یک «نقشه اجتماعی» بدل می‌شود که مرزهای طبقات را به‌صورت عینی ترسیم می‌کند. برای نمونه، اگر تصاویر صف‌های بنزین سوپر سیار در که در چند روز گذشته منتشر شده بود را دیده باشید متوجه مدلی از ماشین هایی می شوید که متعلق به قشر خاصی از جامعه است. در اینجا صف نه تنها محل انتظار، بلکه صحنه‌ای برای رؤیت‌ تفاوت‌های اجتماعی است.در دهه ۹۰، صف مرغ و صف دریافت سبد کالا همچنان صورتی فیزیکی داشتند؛ بدن‌ها در کنار هم قرار می‌گرفتند و جمعیت به شکل ملموس قابل مشاهده بود. اما در کنار این صف‌های فیزیکی، نوع دیگری از صف نیز شکل گرفته است: صف‌های نامرئی و مجازی. صف وام، صف خرید خودرو، صف ثبت‌نام‌ها و سامانه‌ها؛ صف‌هایی که در ظاهر صف به نظر نمی‌رسند، اما منطق انتظار، رقابت و حذف در آنها به همان شدت ـ و شاید بیش از گذشته ـ حضور دارد. در اینجا صف از فضای خیابان به فضای دیجیتال منتقل شده است، اما ماهیت اجتماعی آن همچنان پابرجاست.تصاویر چند روز گذشته از ازدحام تجار برای دریافت اینترنت در اتاق بازرگانی، معنایی فراتر از یک رویداد ساده دارد و صحنه‌ای نمادین و چندلایه است. بدن‌هایی که برای دسترسی به امر مجازی صف کشیده‌اند؛ صفی نه برای کالا، بلکه برای امکان ورود به بازار. در اینجا صف، به‌طرزی تناقض آمیز، نشان می‌دهد که حتی در عصر دیجیتال نیز بدن‌ها ناگزیرند در کنار هم قرار گیرند تا به فناوری اینترنت دسترسی پیدا کنند.این تصویر، به‌گونه‌ای فشرده، وضعیت جامعه‌ای را بازنمایی می‌کند که در آن فناوری نه جایگزین کمبود، بلکه خود به موضوع کمبود تبدیل شده است. صف اینترنت، نشانه‌ای از تلاقی اقتصاد، سیاست، فناوری و زندگی روزمره است؛ لحظه‌ای که در آن می‌توان دید چگونه «اینترنت» که قرار بود بدن را از قید مکان و شلوغی های روزمره بوروکراسی آزاد کند، خود به عاملی برای تولید صف‌ و ساختارهای بوروکراسی جدید بدل شده است. صف صرفاً یک پدیده ساده نیست؛ بلکه روایتی فشرده از جامعه است. روایتی که اگر با دقت دیده شود، می‌تواند بسیاری از ناگفته‌های زندگی اجتماعی را آشکار کند. «صف»، نقطه تلاقی ساختار و تجربه است؛ جایی که کلان‌ساختارهای جامعه در قالب تجربه‌ای ساده و روزمره تجسم می‌یابند. صف نه یک امر کلیشه ای، بلکه راهی برای فهم منطق درونی جامعه است.mj.khaleghimj.khaleghiThu, 29 Jan 2026 11:59:03 +0330https://virgool.ir/@mj.kh/دی-۱۴۰۴-اخلاق-باور-و-نبود-احزاب-سیاسی-kutgezmbglssجامعه «اخلاق باور»ماکس وبر، فیلسوف و جامعه‌شناس آلمانی از دوگانه ای سخن می گوید با عنوان«اخلاق مسئولیت» و «اخلاق‌ باور». مفهوم اول بدین معنا است که هر کس موظف است پیش از هر تصمیم یا انجام کاری از عواقب آن و از اتفاقاتی که پس از تصمیم او رخ می‌دهد، آگاه باشد و مسئولیتش را بر عهده بگیرد. وبر این را در تضاد شدید با «اخلاق اعتقاد» می‌دانست که در این چارچوب ارزش‌های فرد، اعمال او را صرف نظر از عواقب آن توجیه می‌کنند. ماکس وبر تأکید می‌کرد باید اخلاق مسئولیت که بر محور عقلانیت استوار است، جای اخلاق ‌باور بنشیند. بر این اساس بود که وی در بحبوحه هرج و مرج انقلاب مونیخ ۱۹۱۸-۱۹۱۹، هشدار فوری در مورد خطرات عوام‌فریبی، تعصب و رهبران کاریزماتیکی که اقناع را با قضاوت صحیح اشتباه می‌گیرند، داد. سخنان او در آن زمان مورد توجه قرار نگرفت، اما با حوادث امروز همچنان مرتبط هستند. وبر هشدار داد که عوام‌فریبان زمان او که تحت یک اخلاق مطلق (اخلاق باور) عمل می‌کردند، صرفاْ احساس مسئولیت می‌کردند. بعدها که جامعه آلمان به سمت فاشیسم و رهبری هیتلر حرکت کرد، این هشدارها عیان تر شد.اگر بخواهیم با رویکرد وبری خوانشی از جامعه ایران و حودث پیرامون آن داشته باشیم، کار دشواری پیش‌رو نداریم. آنچه عیان است چه حاجت به بیان. با این وجود مرور این موارد به مثابه تلنگری برای جامعه ضروری است. همه دولت ها کم و بیش در چند دهه گذشته بر اخلاق باور متکی بودند. حتی بسیاری از نخبگان اجتماعی، سیاسی و رسانه ای نیز به این امر مبتلا بوده اند و هستند و می‌کوشند آنچه را که خود به آن باور دارند پیش از آنکه به آزمون درآمده باشد، به جامعه تجویز کنند. تا چه رسد به سلبریتی ها و چهره های مشهور که خود در تعمیق و توسعه این اخلاق نقش بی بدیلی داشته اند. مردم کوچه و ‌بازار نیز از این قاعده مستثنا نیستند. این فضا را می توان مسبب خیلی از مسائل ایران دانست. از بی نتیجه بودن و شعاری بودن انتخابات گرفته تا دو قطبی های رایجی که روزانه با آن ها دست و پنجه نرم می کنیم. چنین جامعه ای است که به‌سرعت از طرف قدرت‌های داخلی و خارجی مورد سوءاستفاده قرار می‌گیرد.بارها از نبود حزب به معنای واقعی کلمه در ایران سخن رفته است. احزاب به جناح ها و قبائل سیاسی شبیه اند تا یک حزب دارای مرام سیاسی مسئولیت زا! با این وجود هیچ وقت کسی نگفته است که این می تواند ناشی از غلبه اخلاق باور و فاصله گرفتن از اخلاق مسئولیت باشد. می بینیم که در مقایسه با سال های ابتدایی جمهوری اسلامی و دولت موقت بازرگان امروزه چهره های عوام فریب بیشتر محبوبیت دارند و احزاب نیز حول این چهره ها شکل می گیرند و یا جمع می شوند.با این اساس می توان مفهوم حزب را با رویکرد وبری باز تعریف کرد. حزب تشکیلاتی است که در قبال تصمیمات و اهداف اجتماعی خود آگاهی جمعی دارد و روح آن «اخلاق مسئولیت» است. اگر از این زاویه به مسائل سیاسی نگاه کنیم شاید بتوان به صورت بندی بهتری از مسئله ایران رسید. رخدادهای دی ماه ۱۴۰۴ را از جهتی می توان این گونه بررسی کرد. وجود احزاب واقعی می توانست مانع از این شود که اعتراضات صنفی به راحتی مورد سوء استفاده قرار گیرد و به رفتارهای غیر مدنی منجر شود. البته نمی توان گفت به طور مطلق وجود احزاب به چنین نتیجه ای منجر می شود اما دست کم می توانست به سختی مورد سوء استفاده قرار گیرد.خوانش وبری از مسائل اخیر نشان می دهد که رفتارهای خشن به نفع هیچ طرفی اعم از له و یا علیه نظام سیاسی کنونی و همچنین آن قشری که می خواهد فارغ از دسته بندی های سیاسی اعتراض خود را بیان کند، نیست بلکه صرفا به نفع اغیار است.mj.khaleghimj.khaleghiSat, 24 Jan 2026 23:33:10 +0330https://virgool.ir/@mj.kh/آوای-خاموش-مناسک-جمعی-dc93syklxlsgتحولات اجتماعی ایرانیان و وضعیت سرمایه اجتماعی مذهبیپیمایش های ملی که در چندین دوره انجام شده است نشان می دهد که «سرمایه اجتماعی مذهبی» یعنی شبکه روابط و مناسبات اجتماعی که حول مذهب اتفاق می افتد روندی نزولی داشته است. نشانه های این امر را می توان در تفاوت وضعیت انجمن ها، مساجد و حسینیه های دهه ۴۰ و ۵۰ با وضعیت حال حاضر مشاهده کرد. در سال ۱۳۴۱ مجموع مساجد در ایران حدود ۳۶۵۳ باب بود که در سال ۱۳۵۲ فقط در محدوده ۲۳۳ شهر به حدود ۵۳۸۹ باب رسید. یعنی در عرض کمتر از ۱۴ سال مساجد تهران حدود ۵ برابر شده است. در تهران حداقل ۳۲۲ باب سازمان های مذهبی مانند حسینیه ها زینبیه ها مهدیه ها و...فعالیت می کردند که در سال ۱۳۵۳ در ایام محرم و رمضان حدود ۱۲۳۰۰ هیئت مذهبی تشکیل شد. بیشتر هیئت های مذهبی حول نهادهای صنفی و مشاغل مانند خیاط ها، مسگرها و یا حول هویت های قومی و شهری مانند یزدی ها و مراغه ای های مقیم مشهد وتهران شکل گرفته بود. همچنین در سال های ۱۳۴۹ تا ۱۳۵۴ فقط در تهران ۲۳ بانک قرض الحسنه (بانک اسلامی) تأسیس شد.اما به خلاف سازمان ها و نهادهای مذهبی مطابق موج اول پیمایش ملی ایرانیان (۱۳۵۳) میزان عضویت در نهادهایی مانند باشگاه ورزشی، انجمن خانه و مدرسه، پیشاهنگی و شیر و خورشید بسیار اندک بود. تا جایی که ۶۷ درصد پاسخ گویان این پیمایش عضو هیچ نوع انجمن و مجمعی نبودند. با این وجود در دهه های اخیر افول حیات انجمنی در سال های اخیر دامن گروه های مذهبی را گرفت. در ابتدای سال ۱۳۸۲ حدود ۴۰ درصد پاسخ گویان در هیئت های مذهبی فعالیت داشتند ولی در سال ۱۳۹۷ به ۲۰ درصد رسیده است.این امر به خوبی نشان می دهد که ترکیب اجتماعی جامعه ایران در طول این سال ها و گرایش های فرهنگی ایرانیان دچار تغییر و تحولاتی شده است. در این رابطه چند نکته مهم را به اطلاع خوانندگان می رسانم: ۱. گروه های اجتماعی نیازهای دینی متفاوتی دارند که با نوع فعالیت هایی که در محافل دینی و مذهبی ارائه می شود سازگار  نیست. برنامه های دینی بیشتر به تهییج احساسات و عواطف دینی تمایل دارند در حالی که ممکن است اقشار جدید احساس نیاز عاطفی کمتری دارند. رشد تحصیلات، فردگرایی و تغییر ذائقه های فرهنگی تحت رشد ارتباطات جهانی مانند شبکه های اجتماعی زمینه های این تغییرات است. شکل سنتی مراسمات مذهبی نمی تواند پاسخ گوی این تغییرات باشد.۲. تا پیش از انقلاب با توجه به این که نهادها و انجمن های مذهبی حیطه غیرحاکمیتی محسوب می شد و جنبه مردمی آن آشکارتر و پررنگ تر بود حتی فعالیت های سیاسی آن محافل هم باعث نمی شد تمایل به مشارکت و حضور در این انجمن های مذهبی کمتر بشود. اما در دهه های اخیر به دلیل یکی شدن نهاد مذهب و نهاد سیاست( به معنای حاکمیت) و نارضایتی های سیاسی طبیعی است که این امر اثر گذار باشد. مخصوصاً نقش نهادهای دولتی و بودجه های فرهنگی در مراسمات مذهبی که جنبه مردمی بودن این مراسمات را به ابهاماتی در نزد افکار عمومی دچار کرده است. جهت جلوگیری از پیش داوری برخی دوستان عرض کنم که در این جا کاری به درست یا غلط بودنِ مردمی بودن مراسمات ندارم اما اینکه افکار عمومی چنین نگاهی دارند این یک واقعیت است. کاری ندارم یکی شدن نهاد دین و نهاد سیاست امری منفی است اما وجود این اثرات چه بخواهیم چه نخواهیم واقعیتی است که برای حل مسئله باید بپذیریم.۳. همه این ها به این معنا نیست که باورهای دینی در جامعه ایران ضعیف تر شده است بلکه دیگر سنجه ها و شاخص های مربوط به پیمایش های ملی نشان می دهد باورهای دینی به نسبت قوی باقی مانده است. برای مثال پیمایش های موجود در دسترس (۱۳۷۹، ۱۳۸۲  و ۱۳۹۴) نشان می دهد که عمده ایرانیان به طور کلی معتقدند که حجاب باید رعایت شود اما به اینکه حتماْ باید به افراد بی حجاب تذکر بدهند معتقد نیستند. یا رفتارهایی مانند نماز به مناسک فردی محدود مانده است و مناسک جمعی مانند نماز جماعت یومیه کمرنگ تر شده است. همچنین همبستگی مذهبی میان اهل سنت و اقلبت های مذهبی بیشتر از شیعیان می باشد. می توان جامعه ایران را علی رغم تحولات پیش آمده همچنان جامعه ای مذهبی عنوان کرد اما میزان پابندی به مناسک جمعی کاهش پیدا کرده است به ویژه در مناسکی که دولت و سازمان های رسمی متکفل آن هستند. البته، استثناءهایی همچون اربعین وجود دارد که باید در جای دیگر زمینه ها و علت های آن را بررسی کرد و در این مجمل نمی گنجد. چه اینکه دولت و سیاست به طور کامل متکفل برخی از این مراسم نیست.چه باید کرد؟توصیه این راقم برای برون رفت از این وضعیت اولاً آن است که وجود ذائقه ها و گرایشهای مذهبی «دیگری» را به رسمیت بشناسیم تا بتوان با آنها ارتباط گرفت. بدیهی است که سرمایه اجتماعی بر ارتباطات اجتماعی استوار است و تا این ارتباطات شکل نگیرد، حتی دلسوزان مذهب نمی توانند به زعم خودشان مذهب را ترویج دهند و جذب داشته باشند. ثانیا، عدم دخالت دولت و نهاد سیاست در دین هست. اجازه بدهند مردم خودشان خلاقانه بروز و ظهور داشته باشند تا مناسک را از خودشان بدانند. اینگونه، اشتباهات و کج سلیقگی ها را از خودشان می دانند و نه از سیاســت و دولت! و بدون نیاز به تذکر از بیرون خودشان اصلاح می کنند.mj.khaleghimj.khaleghiSat, 06 Dec 2025 17:45:32 +0330https://virgool.ir/@mj.kh/پیرپسر-نمایشگر-بحران-طبقه-متوسط-vwcv9yd3eot5فیلم پیرپسر، از زمان ساخت تا اکران، با واکنش‌های متنوعی همراه بوده و از زوایای گوناگونی قابل بررسی است؛ از پدرسالاری و شکاف نسلی گرفته تا تضاد میان عشق و بقا. اما در این نوشتار، ما بر بحران طبقه متوسط تمرکز خواهیم کرد. هشدار: این متن ممکن است بخش‌هایی از داستان فیلم را لو بدهد.وقتی به لوکیشن سکانس‌ها دقت می کنیم عمده اتفاقات درون یک خانه ای اتفاق می افتد که به نظر می رسد زمانی عمارتی باشکوه و پرزرق و برق بوده است. حتی از دیالوگ بین شخصیت ها معلوم می شود این خانه که متعلق به پدر همسر شخصیت غلام بوده، بعد انقلاب در معرض مصادره بود‌. به نظر می رسد کارگردان با این عناصر و دیگر مواردی که در ادامه می آید سعی کرده است وضعیت طبقه متوسط بعد از انقلاب را روایت کند. پسر بزرگتر خانواده(شخصیت علی) حامل نمادهای مهمی است و گویا نقش پیامبرگونه ای دارد. این شخصیت، نسلی کتابخوان از طبقه متوسط، سرخورده توسط اکثریت و جویای معنا را نشان می دهد.پدرخانواده(غلام) که به نوعی صاحب خانه است و پولدار است، طبقه متوسطی را نشان می دهد از منطق و تفکر ناامید است و به دلایل گوناگونی از جمله چالش های زندگی و سرکوبی ها به اعتیاد گرفتار شده است. همچنین بیانگر نسلی شکست خورده است که عقده پیروزی دارد و مدام می خواهد فرزندانش را با به رخ کشیدن زرنگ‌بازی ها و پیروزی ها تحقیر کند. روی دیگر طبقه متوسط در فیلم را می توان در صحنه‌ ای دید که علی وارد کتاب فروشی که در ان کار می کند می شود و از تابلوی کتاب فروشی به نظر می رسد از آن دست کتاب فروشی های زنجیره ای است. بعد از آن سکانس قابل تامل گفتگوی رئیس کتاب فروشی با علی را داریم که خطاب به او می گوید: «ما کارگر میخواهیم نه متفکر» این‌جا جامعه ای را می بینیم کتاب فروش زنجیره ای در آن همچون فئودال های حاکم بر بازار، به کتاب و اندیشه به مثابه یک کالا نگاه می کند. یعنی اندیشه‌ورزی را چون به تولید کالای پرفروش منجر نمی شود و بازار را کُند می کند، طرد می کند. آن ها کارگری مطیع می خواهند نه انسانی متفکر و آزاد! انسانی که همه تمرکزش در تولید ثروت باشد. همچنین دوست ندارند انسانی آگاه تر و باسواد تر از آن ها وجود داشته باشند.از طرف دیگر شخصیت رعنا را داریم که دوست دارد یک زن موفق و مستقل باشد و علاقه به فعالیت های هنری دارد اما مجبور است وام بگیرد تا زندگی را بچرخاند. با این وجود تضادهای شکل گرفته در جامعه از سوی مردان، مانع این استقلال می شود حتی تضاد بین عشق و بقا در نهایت او را نابود می کند.تصویر فیلم از طبقه متوسط در ایران، طبقه ای متضاد و بر ضد هم اند. البته تاکید دارم که جامعه به تصویر کشیده شده در هر فیلمی معمولا ساخت ذهنیت کارگردان و عوامل سینمایی است و لزوما همه عناصر آن، عینیت ندارد.با این همه پیرپسر فارغ از حواشی مطرح شده پیرامون آن فیلمی است که می توان درباره اش اندیشید و بحث کرد.mj.khaleghimj.khaleghiWed, 23 Jul 2025 10:18:34 +0330https://virgool.ir/@mj.kh/مسئله-روایت-دین-و-دولت-در-ایران-قاجار-cnazua3hrgt3دوره قاجار به عنوان یکی از جالب‌ترین و پرمعماترین مراحل کشمکش تاریخ اجتماعی ایران مخصوصا در رابطه روحانیت و دولت موضوعی است که دستخوش نظر و روایت های جریان های گوناگون تا به امروز بوده است. شاید مطالعه کتاب حامد الگار در این رابطه از جذاب ترین این ها باشد. اما پیش از هر نکته ای مایلم به این تجربه شخصی اشاره کنم که در دوران مدرسه و دانشگاه وقتی صحبت از رسانه و فضای مجازی می شد یک تصویر نشان می دادند که یک نفر چاقو به دست فرد دیگری را دنبال می کند که وحشت زده درحال فرار است نفر سوم مشغول فیلم برداری از صحنه است در حالی که تنها قسمتی را ضبط می کند که گویی فرد چاقو به دست مظلوم و وحشت زده است و فرد دیگر چاقو دارد. این تصویر را به ما نشان می دادند و می گفتند ببینید هر آنچه دشمنان می گویند این گونه است در حالی که این تصویر یک باگ دارد و آن اینکه سابقه این اتفاق یعنی این دعوا مشخص نیست. چه بسا فردی که فرار می کند شاید ضرر مالی یا جانی به فرد چاقو به دست زده باشد که این اتفاق افتاده است. این را گفتم تا به نکته جالبی از کتاب برسیم که در ادامه خواهد آمد. این کتاب به قول نویسنده اش تحقیقی تفصیلی است درباره رابطه پر تنش دو نهاد روحانیت و دولت در دوره قاجار. همیشه در روایت های رسمی و کتب درسی به گونه ای یاد می شود که روحانیت به کلی از خطاهایی که دیگر رجال سیاسی و حکام قاجار مرتکب شده اند مبرا است یا آنکه خطاها و کنش های روحانیون دینی ایران را به گونه ای محدود روایت می کند. مثلا درباره عباس میرزا و امیرکبیر که بین همه روایت ها اعم از روایت رسمی و غیر رسمی شخصیت هایی اصلاح گر و دلسوز و محترم یاد می شود، به طرز مصلحت جویانه اشاره ای به اینکه نوع رابطه متقابل این ها با علما و روحانیون چه بوده است نمی شود. کتاب «دین و دولت» حامد الگار رویکردی متفاوت تر از همه این چارچوب ها داشته است. مثلا برخی روحانیون به فریب شاهزادگان و رقبای عباس میرزا با سیاست های اصلاحی وی با این عنوان که این شیوه فرنگی و غربی است مخالفت کردند. حامد الگار می گوید «شاید تا حد زیادی این مخالفت ها ناشی از خصومتی بود که برادران عباس میرزا با وی داشتند و برای حمله به او از دستاویزهای مذهبی سود می جستند» این پدیده ای است که در دوره قاجار مکرر اتفاق می افتد اما در کتب درسی یا روایت های رسمی مطرح نمی شود یا به گونه ای کمرنگ و کم اهمیت جلوه داده می شود. در این جا این سوال پیش می آید که آیا در کشور ما نیز همچون دشمنان مان رفتار نمی شود؟ حتی اگر نیت متولیان این روایت ها خیر باشد و جنبه مصلحتی باشد چه تفاوتی بین ما و رفتار دشمنان وجود دارد؟ البته نویسنده در مقدمه خود برای فارسی زبانان تاکید کرده است که «خوانندگان محترم ایرانی از خوانندگان خارجی به مراتب بهتر و بیشتر بر تاریخ و فرهنگ وطن خود مطلع‌اند و سهو خطاهایی که ممکن است بر نظر اروپایی پوشیده باشد کمتر احتمال می‌رود بر خواننده ایرانی نیز مخفی بماند.» اما این نکته مهم را باید به یاد داشته باشیم همه روایت های تاریخی چه آنچه که در مدارس و روایت های رسمی کشور مطرح می شود و چه آنچه که روایت های غیر رسمی مطرح می شود، نسبی بوده و بطور مطلق قطعی و صحیح نیست یعنی نمی توان روایت ها را به روایت حق و باطل تقسیم کرد بلکه باید دید کدام معتبر تر است. دقت کردید؟ نگفتم به طور مطلق کدام معتبر است گفتم کدام متعبر تر است. این طبیعت تاریخ است و نمی توان از این دست خطاها مصون ماند. حتی همین کتاب ابهامات زیادی داشته و جای نقد دارد. مثلا حامد الگار روحانیت در ایران را یک طبقه اجتماعی می داند درحالی که روحانیت قشر اجتماعی است که در طبقاتی مانند دهقانان، کشاورزان، پیشه وران، درباریان و...حضور داشت برخی هم خود را از این طبقات رها کرده بودند و صرفا به درس و خطابه مشغول بودند. نکته مهم دیگر آنکه اگر روایت های غیر رسمی که نسبت به دیگر موارد صحیح تر و معتبر تر بود نیز آزادانه تر از وضع فعلی و بدون مصلحت سنجی درباره شخصیت ها و روحانیت مطرح می شد چه بسا در جامعه فعلی شاهد شکاف بین روحانیت و افکار عمومی نبودیم. افکار عمومی با مطالعه این روایت ها به این سطح از عقلانیت می رسید که شخصیت های در کسوت روحانیت مقدس نیستند بلکه می توانند خطا کنند. توضیح واضحات آنکه جامعه به واسطه درک این روایت ها، به این درک می رسیدند که باید خودشان بتوانند درباره روحانیت سره را از ناسره تشخیص دهند و اعتمادی به همه روایت های رسانه ای نکنند.نکته آخر این که اساسا با خواندن این کتاب این سوالات از راویان رسمی شکل می گیرد که مگر خود را جریان حق نمی دانند؟ مگر حق امری ثابت و زایل نشدنی نیست؟ مگر غیر از این است که با امدن حق امر باطل به خودی خود زایل می شود؟ مگر باور ندارند، برهان باطل مقابل برهان حق دوام نمی آورد؟ پس چه هراس از بیان و ارائه مطالبی که به زعم آن ها باطل است تا چه رسد به مطالبی که مصلحت جویانه منتشر نمی شود؟این کتاب را با ترجه روان و شیرین ابوالقاسم سری از دست ندهیدmj.khaleghimj.khaleghiFri, 13 Sep 2024 18:35:48 +0330