https://virgool.ir/feed/@melika.s80afa2026-11-11 21:54:38https://files.virgool.ir/upload/users/2806019/avatar/avatar.pnghttps://virgool.ir/@melika.s80ahttps://virgool.ir/@melika.s80a/مروری-بر-خاطرات-و-اشعار-هوشنگ-ابتهاج-سایه-chzgx93n4k7yمقدمهآخرهای سال ۱۴۰۰ بود که خبر درگذشت استاد به گوش‌مان رسید و از قضا آن هفته جلسه‌ی انجمن دانشگاه برگزار می‌شد و قرار بود درباره موضوعات جلد بعدی مجله‌ی انجمن هم فکری کنیم، نویسنده‌ها و عناوین را بررسی و انتخاب کنیم. باوجود آنکه دقایق آخر بود و موضوعات زودتر باید فرستاده می‌شد، این پیشنهاد را دادم:«چرا از سایه ننویسیم؟!» جالب بود که همه‌ی اعضا استقبال کردند اما بر سر اینکه چه کسی نویسندگی آن را به عهده می‌گیرد ساعتی بحث کردیم و دست آخر هم خودم به اتفاق رای اکثریت مسئول نوشتن این مقاله شدم.شروع کردم یادم می‌آید یک روز تمام در تکاپوی پروسه مقاله بودم، دقیقا هفت ساعت بدون مکث، تکرار میکنم هفت ساعت بدون مکث نوشتم! احساس می‌کردم چشمانم به اشک نیاز دارد هم بخاطر محتوای متن هم بخاطر زمان زیادی پلک نزدن؛ منی که تا آن زمان بیشتر از دو الی سه صفحه تولید محتوای تبلیغاتی نکرده بودم حالا باید راجع به استاد می‌نوشتم. سخت بود آنکه کاری را به شکل موجهی ارائه دهی که هم مناسب مجله دانشگاهی باشد با تمام آن سختگیری ها و محدودیت‌ها هم‌خوانی داشته باشد و هم به عنوان سوگواری درخور روح بزرگ استاد باشد؛ آن‌هم برای اولین بار دست بر آتش زدن.حدود یک سال و اندی از انتشار مجله میگذرد و تصمیم گرفتم مقاله ام را بدون سانسور و به طور کامل در این پلتفرم نشر دهم.دکلمه‌های هوشنگ ابتهاجنقل قول: «سایه، خاموش نشد، نور شد...»یادبودی برای غروب سایهسایه را اسطوره اشعار نورانی خطاب می‌کنم؛ وی همچو خورشیدی بر فراز کوه‌های عشق، دلتنگی‌های محرمانه‌ی عشاق را با زبانی رازگون در رقص فروغ نمایان می‌کرد. زین پس چه کسی قلم خواهد شد؛ مرهم دلهای سوخته شدن دشوار است.گرچه سایه! سایه ات بر سر نسل ما آنچنان مستدام نبود اما از ارادت ما به اشعارت کم نمی‌شود؛ آن کلمه‌های فراموش نشدنی:(شعری از سایه با اندکی شخصی سازی و تغییرات)در این سرای بی کسی نشسته‌ام به در نگاه می‌کنم دریچه آه می‌کشد تو از کدام راه می‌رسی خیال دیدنت چه دل پذیر بود جوانیام در این امید پیر شد نیامدی و دیر شدیادمان هست در این سرای بی کسی کسی به در نمی‌زند؛ حتما حکمتی است شاید که در این شب‌های بی مهتابِ ما منتی بر دل گذارد، بیاید به خوابمانهر چه شد، شد حرفی نیست خیالِ دوست، مهتابیست بر سر ویرانه‌های دل مستانه پای می‌کوبد ولیکن این ابر تیره‌ای که سرتاسر سینه ما را گرفته با هزار سال بارش شبانه‌روز هم دلمان را وا نمی‌کند. .چه صادقانه و صمیمی سر مشق عشق برای‌مان نوشتی:(قسمتی از اشعار ایشان)نشود فاش کسی آنچه میان من و توست...پاسخم گو به نگاهی که زبان من و توست...هر کجا نامه ی عشق است نشان من و توست...؛می گفتی اصلا" ذات دوستت دارم محرمانه است..خالصانه ابراز پشیمان کردن آموختیم:آنکه از جان دوست تر میدارمش با زبان تلخ میآزارمش.تا مردانه درخواست کنیم:بمان که عشق به حال من و تو غبطه خورد....تا از سبک و سیاق زندگی دل سوختگان سر در آوردیم و بی‌گمان سخت دچارش شدیم:عاشقان چون زندگی زاینده‌اند عاشقان در عاشقان پاینده‌اند عشق از جانی به جانی می‌رود داستان از جاودانی می‌رود جاودان است آن نو دیرینه سال رفته از جامی به جامی این زلال مردن عاشق نمی‌میراندش در چراغی تازه می‌گیراندش سرنوشت اوست این خود سوختن شعله گرداندن چراغ افروختن.دست آخر هم از دلتنگی به چنین حال و روزی افتادیم:آمدمت که بنگرم گریه نمی‌دهد امان...هوشنگ ابتهاج و آلما مایکیان(همسراشعار کوتاه و بلند سایه درباره‌ی عشقدلتنگی‌های سایه در قالب شعرروایتی از سفر سایه به ارغواندر ادامه سعی دارم شما را در سفری همراه خود کنم. جالب است که چه اشعار ابتهاج به گوش‌تان خورده باشد چه نخورده باشد چه علاقه‌مند باشید چه نه اولین سوالی که ذهن‌تان را درگیر می‌کند این است:«چرا سایه؟» چرا سایه؟شوهنگ ابتهاج در خطوط شکسته ی سیاه و سفید میتوانست چیزی فراتر ببیند، رنگ ببیند، روح واژگان را حس کند برای همین سایه را برگزید و چنین تفسیر کرد:«به گمان من در کلمه سایه یک مقدار آرامش و خجالتی بودن و فروتنی و بی آزار بودن هست؛ اینها برای من جالب بود و با طبیعت من میساخت. خود کلمه سایه از نظر حروف الفبا حروف نرم بدون ادعایی است. در آن نوعی افسوس است و ذات معنای این کلمه، نوعی افتادگی دارد در مقابل خشونت و حتی میشود گفت وقاحت.»سایه اشعار خود را در سنین جوانی به واژگان تسلیم کرد. او علاقه آنچنانی به درس و این‌ها نداشت اگر چه هوش عجیبی داشت طوری که با خواندن یک شعر محال بود بار دوم آن را از بر نخواند برای قالب اشعارش به شعرهای نیمایی گریزی زد اما با روحیاتش سازگار نبود و به سمت غزل سرایی جذب شد.در همان سال‌هایی که سرچشمه اشعارش بدنبال مسیری برای آغاز بود سایه دلباخته دختری ارمنی به نام گالیا شد این عشق دوران جوانی شکوفه‌های اشعاری عاشقانه را در آن ایام زد و بعدها شعر کاروان را در دوران جنگ و بحران سرود که به همان روابط عاشقانه‌اش اشاره داشت:(قسمتی از این اشعار)دیرست، گالیا ! به ره افتاد کاروان عشق من و تو ... آهاین هم حکایتی ست اما درین زمانه که درمانده ، هر کسی از بهر نان شبدیگر برای عشق و حکایت مجال نیست...از عشق سایه به گالیا تا اشک ریختنش برای شاملوشعر پرطرفدار ابتهاج «کاروان/گالیا» شنیدن شعر کاروان به سرایندگی خود ابتهاجاز زبان سایه:«پس از انقلاب زندانی بودم؛ ترانه "ایران ای سرای امید" در زندان پخش شد، زدم زیر گریه یکی پرسید چرا گریه میکنی؟ گفتم : شاعر این ترانه منم.»خاطره هوشنگ ابتهاج از زندان به همراه شعر ایران ای.. با صدای شجریان تا چند حساب بود و نابود کنم ؟وقت است که با اینهمه بدرود کنماز آزادی بهره ام این شد که به حبسبنشینم و سیگارش را دود کنم !شعرخوانی ابتهاج و خاطرات حبس شاعر وطن‌دوست در جریان بازداشت چهره‌های حزب توده، زودتر از دیگران خلاص شد و کار به حکم و اعتراف نرسید. در جریان آزادی او درخواست‌های شهریار تیر را درست در هدف رها کرده بودند. از زبان سایه:«اون وقتی که من زندان بودم شهریار نامه‌ای به آقای خامنه ای نوشت. کسی که اون نامه رو به آقای خامنه‌ای رسوند برام تعریف کرد که شهریار نوشت که از وقتی شما سایه رو زندانی کردید فرشته‌ها بر عرش الهی گریه می‌کنند. من با سایه زندگی کردم. باید درست باشه این حرف چون یه روز منو صدا کردن و گفتن بساطتو جمع کن و بدون محاکمه آزاد شدم.»البته سایه در بیان خاطراتش می‌گفت:«عضو حزب توده نبودم، اما همیشه سوسیالیست بودم و به توده‌ای‌ها احترام می‌گذاشتم و رفیق آن‌ها بودم و با آن‌‌ها هم‌عقیده بودم.»ایران ای‌سرای امیدبر بامت سپیده دمیدبنگر کزین ره پر خونخورشیدی خجسته رسیداگر چه دلها پر خون استشکوه شادی افزون استسپیده ما گلگون استای ایران! غمت مرساد!جاویدان شکوه تو باد!این شعر اولین بار با تنین دلنشین یار دیرین سایه، استاد محمدرضا شجریان، خوانده‌شد.که البته این همکاری تنها همکای آنها نبود.ابتهاج در وصف شجریان به شعری از حافظ اشعاره کرد:«هر کس که دید روی تو بوسید چشم منکاری که کرد دیده من بی‌نظر نکردـ»در دوستی آن دو ارادت خاصی نمایان بود.ابتهاج و شجریانحالا که گل سخن از دوستی جاری شده و نام شهریار هم آوردیم بگذارید نگاهی بر شعر شهریار در جواب «تا اشارات نظر» که ابتهاج به وی تقدیم کرده‌بود هم بیاندازیم:سایه جان رفتنی استیم بمانیم که چهزنده باشیم و همه روضه بخوانیم که چه درس این زندگی از بهر ندانستن ماست این‌همه درس بخوانیم و ندانیم که چه خود رسیدیم به جان، نعش عزیزی هر روزدوش گیریم و به خاکش برسانیم که چهشهریار و ابتهاجاشعار سایه در وصف رفیقدرباره‌ی ابتهاج و شهریاردرباره‌ی ابتهاج و شجریان ابتهاج می‌توانست حماسه بیافریند و آزادی خواه باشد، در تمام زمینه هاای مرغ گرفتاربمانی و ببینی آن روز همایون که به عالم قفسی نیست....می‌بینم منآن شکفتن شادی را پرواز بلند آدمیزادی راآن جشن بزرگ روز آزادی را... .در همان زندان بود که دلتنگ درخت ارغوان خانه خود بود و سرود:ارغوان شاخه همخون جدا ماند من آسمان تو چه رنگ است امروز؟ آفتابی است هوا یا گرفته است هنوز؟من در این گوشه که از دنیا بیرون استآسمانی به سرم نیست، از بهاران خبرم نیست آن چه میبینم دیوار است.... شنیدن این شعر با صدای اابتهاجداستان ارغوانی که بر شعر فارسی سایه انداخت خانه ابتهاج مربوط به اوایل دوره پهلوی دوم و در تهران، خیابان فردوسی به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید. ثبت خانه ارغوان در لیست سازمان میراث فرهنگی به دلیل وجود درخت ارغوانی بود که هوشنگ ابتهاج شعر معروف (ارغوان) خود را برای آن گفته بود.به گفته ابتهاج، زمانی که او خانه را خریده درخت ظاهراً خشکیده‌ای در حیاط خانه بوده که برخی پیشنهاد داده‌اند که او درخت را قطع کند، ولی ابتهاج در عوض از درخت مراقبت کرد و درخت دوباره جان گرفت. سایه خاطره‌ای را نقل کرد در زمان فروش خانه، به دلیل مهاجرت از ایران پس از آنکه چشمش به درخت افتاد، از آن خجالت کشیده و سوی دیگری نگاه کرده است.او در کتاب خاطرات پیر پرنیان اندیش از عشقش به این درخت نوشته است.گفتگو با ابتهاج و خوانش شعری درخصوص روزهایی که ارغوان گذراند ...بالاخره ابتهاج در کنار ارغوان پس از سال‌ها غربتارغوان ابتهاج مثل آیدای شاملو بودارغوان میبینی؟ به تماشاگه ویرانی ما آمده اند... مانده ایم تا ببینیم نبودن را آخر قصه شنودن را پشت این پنجره ی بسته هنوز عطر آواز بنان مانده است شهریار اینجا شعر نقاشش را خوانده است آن شب افشاری با کسایی و قوامی و ادیب تا قرایی و فرود وان درآمد از اوج شجریان، لطفیچه شبی بود، دریغ زندگی روی از این غمکده گردانیده است ارغوان در و دیوار غریب افتاده چه تماشا دارد؟سایه دلتنگ غروبی خفه بودتو چرا باز نگشتی دیگر با صدا خود سایهمصاحبه با هوشنگ ابتهاجسایه دور از وطن بود ولی همچنان عاشق ایرانراندگان دل نهاده با وطنماندگان غربت طاقت شکنسينه مي‌جوشد ز درد بي زباناي نوايِ بي نوا، ني را بخوان!نی خبر درد ز درد اشتیاقسینه های شرحه شرحه از فراقبشنو از نی چون حکایت می‌کنداز جدایی ها شکایت می‌کند.چه غریبانه تو با یاد وطن می‌نالی من چه گویم که غریب است دلم در وطنم...شعر چه غریبانه... با اجرایی قدیمی از ابتهاج و لطفیفیلمی دیدنی از اولین دیدار هوشنگ ابتهاج و محمدرضا لطفی در غربتمیلاد عظیمی میگفت:«سایه نگران مرگ در غربت» است. نه نگران خود مرگ، بلکه نگران مرگ در غربت و در شعری با همین عنوان آورده است:احساس میکنم خاکم، در این مغاک، غریبه است...آرى بنفشه‌های لب جوی اینجا زبان زمزمه آب را نمیدانند....سالها غریبانه زندگی می‌کرد و یاد ایران و عشق ایران همچنان در شعر او موج می‌زند:در نهانخانه جان جای گرفته است چنان که به دل می‌گذرد گاه که من خود آنم گفتم این کیست که پیوسته مرا می‌خواند خنده زد از بن جانم که منم، ایرانمگفتم ای جان و جهان، چشم و چراغ دل من من همان عاشق دیرینه جان افشانم به هوای تو جهان گرد سرم می‌گردد ورنه دور از تو همین سایه سرگردانم .او شعر یگانگی را سرود که تنها با تحلیل آن کتابی می‌توان نوشت:بر گرد گور تازه جمعی سوگواران است دیگر کسی اینجا نمی‌پرسد این خفته در خاک از کجا و از کدامان است؟ می‌دانند او فرزند «ایران» است...استاد ابتهاج از انسانیت بارش خیلی بار بودو بالاخره خستگیش از روزگار کار دستمان داد بدیسان سایه دلتنگ برای غروبی شد.روزگار عجیبی شده است حتی وقتی می‌خندیم،منظورمان چیز دیگریست،وقتی همه چیز خوب است میترسیم! ما به لنگیدن یک جای کار عادت کرده ایم .عجب مردمی داریم...،نه دردت را می‌فهمندو نه حرفت را، با این حال باب دلشان در موردت قضاوت میکنند!.صبر کن ای دل پر غصه در این فتنه و شورگرچه از قصه‌ی ما می‌ترکد سنگ صبور از جهان هیچ ندیدیم و عبث عمر گذشتای دریغا که ز گهواره رسیدیم به گورتو عجب تنگه ی عابر کشی ای معبر عشقکه به جز کشته‌ی عاشق نکند از تو عبور .شب فرو می‌افتاد به درون آمدم و پنجره‌ها را بستمباد با شاخه در آویخته بود من در این خانه تنها، تنها غم عالم به دلم ریخته بود...تاسیان، مرگ و زندگیدر یک مصاحبه داشت که می‌گفت:«همه دوستای من فوت شدن و من تنها موندم منم دلم میخواد که زنده نباشم.» قسمتی از شعر صید تازه:گفتمش: اما دل من می تپدگوش کن اینک صدای پای دوستگفت: ای افسوس در این دام مرگباز صید تازه ای را می برنداین صدای پای اوستگریه ای افتاد در من بی اماندر میان اشک ها پرسیدمش:خوش ترین لبخند چیست؟شعله ای در چشم تاریکش شکفتجوش خون در گونه اش آتش فشاندگفت: لبخندی که عشق سربلندوقت مردن بر لب مردان نشاندمن زجا برخاستمبوسیدمشبا صدای سایه شعر در این دام مرگ، باز صید تازه ای را می برنداستاد در توضیح واژه تاسیان گفت:«حالتی است که در اولین غروب پس از رفتن یک عزیز که مدتی مهمان خانه ما بوده، دست می‌دهد. هم‌چنین، اولین غروبی را که کسی از دنیا رفته و جای او خالی است، تاسیان می‌نامیم. من خود تاسیانم، منی که از من رفته هرگز برنمی‌گرده و هر روز انگار روز اول رفتنشه.» دوست دارم از قلم خوده سایه برایش بنویسم:«من نمیدانستم معنی هرگز را، تو چرا باز نگشتی دیگر...»شاید بهانه ی خوبی نبود نوشدارو بعد از مرگ سهراب حالا که اسیر تاسیان ایشان شده ایم...مرگ و زندگی از دید سایه:«آدم‌ها دارن حرص میزنن برای زنده بودن این در اختیار خودشون نیست، به قول خیام با هفت هزار سالگان در سر به سریم. شما تا زنده‌ای با مرگ رو به رو نمیشی، موقعی مرگ هست که زنده نیستی اصلا نمیدونی مرگ یعنی چی از چی! میترسین از چیزی که هرگز نمیتونه اتفاق بیوفته.» هوشنگ ابتهاج: مرگ را داخل آدم حساب نمی‌کنم(ویدیو مصاحبه)توصیه و راز ابتهاج برای ما از زندگی کردن و نه زنده بودن چیست...(ویدیو مصاحبه)این اواخر میگفت: «دلم میخواهد کنار درخت ارغوانم دفن شوم.»او اواخر عمر به نزدیکانش و دخترش یلدا بارها گفته بود مایل است در ایران و در کنار درخت ارغوان به خاک سپرده شود. هوشنگ و یلدا(دختر)سایه درباره‌ی مرگ چه می‌گفتسایه به زندگی چه نگاهی داشتکلام‌های آخر سایه برای ارغوانماجرای جالب سرودن "ارغوان" از زبان ابتهاجارغوان شاخه همخون جدا مانده منآسمان تو چه رنگ است امروز؟آفتابی ست هوا؟یا گرفته است هنوز ؟من در این گوشه که از دنیا بیرون استآفتابی به سرم نیستاز بهاران خبرم نیستآنچه می بینم دیوار استآه این سخت سیاهآنچنان نزدیک استکه چو بر می کشم از سینه نفسنفسم را بر می گرداندره چنان بسته که پرواز نگهدر همین یک قدمی می ماندکورسویی ز چراغی رنجورقصه پرداز شب ظلمانیستنفسم می گیردکه هوا هم اینجا زندانی ستهر چه با من اینجاسترنگ رخ باخته استآفتابی هرگزگوشه چشمی همبر فراموشی این دخمه نینداخته استاندر این گوشه خاموش فراموش شدهکز دم سردش هر شمعی خاموش شدهیاد رنگینی در خاطرمنگریه می انگیزدارغوانم آنجاستارغوانم تنهاستارغوانم دارد می گریدچون دل من که چنین خون ‌آلودهر دم از دیده فرو می ریزدارغواناین چه رازیست که هر بار بهاربا عزای دل ما می آید؟که زمین هر سال از خون پرستوها رنگین استوین چنین بر جگر سوختگانداغ بر داغ می افزاید؟ارغوان پنجه خونین زمیندامن صبح بگیروز سواران خرامنده خورشید بپرسکی بر این درد غم می گذرند ؟ارغوان خوشه خونبامدادان که کبوترهابر لب پنجره ی باز سحر غلغله می آغازندجان گل رنگ مرابر سر دست بگیربه تماشاگه پرواز ببرآه بشتاب که هم پروازاننگران غم هم پروازندارغوان بیرق گلگون بهارتو برافراشته باششعر خونبار منییاد رنگین رفیقانم رابر زبان داشته باشتو بخوان نغمه ناخوانده ی منارغوان شاخه همخون جدا مانده من...ما به مقصد رسیدیم و دفتر تا قیامت بسته شد؛ یاد و خاطر ایشان گرامی و همیشگی باد.Melika MansouriMelika MansouriSat, 23 Sep 2023 20:14:40 +0330