https://virgool.ir/feed/@majmadaneshamokhtegiمحلی برای انتشار دست آوردهای دانشجویانfa2026-11-11 15:25:05https://files.virgool.ir/upload/users/769666/avatar/4ldiMK.jpeghttps://virgool.ir/@majmadaneshamokhtegihttps://virgool.ir/@majmadaneshamokhtegi/گزارش-سه-ماهه-اخیر-شورای-مرکزی-مجمع-فرهنگی-شهید-اژه-ای-skbypxfyewxmبِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحیمدر این متن قصد داریم گزارش مختصر 3 ماهه اخیر(اسفند، فروردین و اردیبهشت سال 1401) شورای مرکزی مجمع فرهنگی شهید اژه‌ای را در قالب سه بخش دانش‌آموزی، دانش‌آموختگی و شورای آموزش ارائه دهیم.بخش اول، دانش‌آموزی :در ابتدا به طور خلاصه عنوان کنیم که پس از انتخاب جناب آقای حسین مسعودی به عنوان مسئول شاخه دانش‌آموزی در انتخابات مجمع عمومی سالیانه و معرفی اعضای پیشنهادی شورای شاخه دانش‌آموزی توسط ایشان و تایید شورای مرکزی، شاخه دانش‌آموزی تشکیل و برنامه هفتگی چهارشنبه‌های شاخه در قالب جلسات گروهی و فوق برنامه‌ها برای پایه‌های دهم و یازدهم و برنامه هایی چون اردوی کویر، ویژه‌برنامه انقلاب اسلامی، برنامه سینما و نقد فیلم و... در سه ماه پاییز تا بهمن ماه برگزار شد که برنامه‌های ثابت هفتگی شاخه نیز تا کنون ادامه داشته است.برنامه‌هایی نیز از طریق جناب آقای عرفان حامدیان، رابط دانش‌آموزی شورای مرکزی در این شاخه پیگیری شد که یکی از آن‌ها، برنامه جذب پایه‌های نهم از دوره اول دبیرستان بود و برای این مهم، اردوی تشکیلاتی و فوق‌برنامه‌هایی طرح‌ریزی و مسئولینشان مشخص گردیده بود که متاسفانه به دلیل تشدید کرونا و عدم رضایت مدیریت محترم دبیرستان دوره اول برگزار نشد. اما پس از عید نوروز و بازگشایی کامل مدارس با حضور در کلاس‌ها و معرفی مجمع به دانش‌آموزان پایه نهم و با صحبت‎‌‌های انجام شده با مدیریت محترم دبیرستان دوره اول، اولین چهارشنبه با حضور نهم‌ها در فروردین ماه برگزار شد و از آن پس برنامه‌های پایه نهم نیز زیر نظر شاخه دانش‌آموزی بوده و برگزار شده‌ است.برنامه دیگر پیش‌روی شاخه دانش آموزی برگزاری اردوی مشهد با تمرکز بر تشکیل جمع‌های دانش آموزی مجمعی به وسیله ایجاد بسترهای تربیتی جمعی و تقویت ارتباط‌های گروهی و بین نسلی، تمرکز بر حضور دانش‌آموزان هشتمی و نهمی و ارتباط ثابت و مستمر محتوایی بین آموزش شاخه و برنامه‌های اردو است.برنامه‌های مهم پیش‌روی شاخه دانش‌آموزی که در دستور کار هستند : برگزاری جلسه اولیای پایه‌های نهم با هدف معرفی بهتر مجمع و ارتباط اولیا با مجمع توسط رابط دانش‌آموزی شورای مرکزی برگزاری کارسوق انتخاب رشته برای پایه‌های هشتم و نهم برای کمک به فرآیند تصمیم‌گیری در انتخاب رشته بهتر توسط مسئول شاخه دانش‌آموزی شروع به کار پایگاه علوم انسانی مجمع در دبیرستان دوره دوم با محوریت برگزاری رویدادی با موضوع فضای حاکمیت توسط ستاد این رویداد انتخاب مسئول مشهد دانش‌آموزی و برگزاری آن توسط ستاد مشهد دانش‌آموزی در شهریورماهبخش دوم، شاخه دانش‌آموختگی:پس از برگزاری انتخابات در مجمع عمومی فوق‌العاده در اسفندماه، جناب آقای صابر پسته‌ای به عنوان مسئول شاخه دانش آموختگی و عضو پنجم شورای مرکزی انتخاب شدند و تیم اولیه شاخه دانش‌آموختگی با تایید شورای مرکزی تشکیل و در این مدت برنامه هفتگی پنج‌شنبه‌ها و برنامه‌هایی چون مراسم شب قدر برگزار شد.با توجه به اینکه مهلت قرارداد خانه مجمع به اتمام رسیده بود و صاحب‌خانه به آن محل نیاز داشت مجبور به اثاث‌کشی و تغییر مکان به خانه مجمع فعلی واقع در خیابان باغ دریاچه شدیم. قرارداد خانه مجمع فعلی یکساله، بدون پیش‌پرداخت و با هزینه اجاره ماهیانه 2.000.000 تومان است.اتفاق مهم دیگر، برگزاری اردوی مشهد دانشجویی با هدف آشنایی دانشجویان جدید الورود و افزایش ارتباط نسل‌ها با یکدیگر و پا گرفتن شاخه دانش‌آموختگی پس از دوسال کرونایی، با موضوع محوری چالش ناامیدی در دانش‌آموختگان از فضای فعلی بود که به مسئولیت جناب آقای سجاد رضایی در اسفند‌ماه برگزار شد.در راستای تقویت مبانی معرفتی دانشجویان، حلقه جهان‌بینی توحیدی با محوریت خداشناسی برای ورودی‌های جدید و حلقه‌ای دیگر با همین عنوان برای ورودی های 97 و 98 تشکیل شد. با توجه به اینکه ورودی های جدید اکثرا در شهرهای دیگر مشغول تحصیل هستند این حلقه به صورت مجازی و حلقه ورودی های 97 و 98 به صورت حضوری است.اتفاق دیگر در حال پیگیری، طرح‌ریزی سیر محتوایی دانشجویی برای چهار سال اول دانشجویی( موسوم به دوران لیسانس ) است که برای این منظور کمیسیونی شامل مسئول شاخه دانشجویی، آموزش شاخه دانشجویی، رییس مجمع، یک نفر از اعضای شورای آموزش عالی و یک نفر از اعضای ستاد مرکزی سابق تشکیل شد و تاکنون در آن به بررسی دغدغه‌ها و نیازهای دانشجویان مجمع در این دوران و نیز سیر محتوایی شاخه دانش‌آموختگی پرداخته شده است.بخش سوم، شورای آموزش:تمرکز شورای آموزش در این چند ماه بر روی فضای دانش‌آموزی بوده و در سه بخش فعالیت می‌کند: در بخش اول در حال پیگیری تکمیل سیر محتوایی دانش‌آموزی است، قسمت اول محتوا که مربوط به سال اول دانش‌آموزی است در شورای آموزش قبل تدوین و مکتوب شده است و در شورای آموزش فعلی، قسمت دوم آن که مربوط به سال دوم دانش‌آموزی است، طرح‌ریزی شده و در مرحله تدوین و مکتوب‌سازی است. بخش دوم مشارکت در تولید محتوای آموزشی برنامه‌هایی چون کارسوق‌ها، مراسم فاطمیه و اردوی مشهد دانش آموزی و... است. در این چندماه اخیر محتوای اولیه کارسوق انتخاب رشته و رویداد علوم انسانی با کمک تیم‌های این کارسوق‌ها تولید و اکنون در مراحل تکمیل محتوای نهایی و آماده‌سازی برای اجرا است. لازم به توضیح است که هدف از برگزاری رویداد علوم انسانی با موضوع "فضای حاکمیت" ایجاد پایگاه علوم انسانی مجمع در مدرسه است، چرا که به نظر می رسید فضای مجمع از فضای مدرسه فاصله گرفته است و لذا نیاز به بروز و ظهور و ارتباط بیشتر با بچه‌های مدرسه وجود دارد. البته شورای آموزش از طریق رابط‌هایی نیز در حال رصد و بررسی فضای دانش‌آموزان مدرسه و دغدغه‌ها و رغبت‌های آن‌هاست تا بتواند فضای جذب و تعامل بهتری با مدرسه داشته باشد. بخش سومی که شورای آموزش در این سه ماهه به آن پرداخت، منظم کردن فضای سرگروه‌ها بود که به این منظور مسئولی برای بهبود فضای ارتباط سرگروه‌ها معین شد تا جلسات سرگروه‌ها به طور مرتب برگزار گردد. همچنین جلساتی به صورت هفتگی در روزهای سه‌شنبه‌ با حضور سرگروه‌ها و اعضای شاخه دانش‌آموزی تشکیل می‌شود تا برنامه‌های شاخه و سرگروه‌ها در آن طرح و بررسی می‌شود که معضل عدم هماهنگی فضای شاخه و سرگروه‌ها برطرف شود.با سپاس از توجه شما مجمعی عزیزشاخه دانش آموختگی مجمع فرهنگی شهید اژه ایشاخه دانش آموختگی مجمع فرهنگی شهید اژه ایSun, 12 Jun 2022 21:55:50 +0430https://virgool.ir/@majmadaneshamokhtegi/توضیحات-شورای-نظارت-پیرامون-مسائل-مربوط-به-انتخابات-ld2ystlelhjvبسمه تعالی شورای نظارت مجمع فرهنگی شهید اژه ای بر خود لازم می بیند که علاوه بر توضیحات شفاهی در مجمع عمومی، به صورت مکتوب نیز، موضع خود در قبال مسائل مربوط به انتخابات ۱۴۰۰ مجمع را، خدمت اعضای مجمع اعلام دارد. از این رو و طی هشت بند، نکاتی را تقدیم می کند: ۱. شورای نظارت مجمع، وظیفه خود را صیانت از مسیر کلی مجمع در جهت اهداف و نیز صیانت از سلامت و اصالت این حرکت و همچنین صیانت از اساسنامه می‌داند.۲. مجمع با قریب به سه دهه فعالیت افتخار آمیز، اکنون نیازمند پویایی و اقدام‌های موثری ست که مثل برخی از مقاطع مشابه در سال‌های گذشته، با حفظ اصالت و مسیر اصلی حرکت، و احیانا با تغییر برخی راهبردها، از این مقطع نسبتا دشوار فعلی هم عبور کرده و دچار توقف و رکود نشود.۳. شورای مرکزی سابق با همراهی شورای عالی آموزش و نیز با دعوت از بعضی از اعضای فعال دیگر، در قالب ستاد مرکزی، طی جلساتی به آسیب شناسی، سیاستگذاری و تعیین راهبردها پرداخت. این ستاد بعنوان قوه عاقله مجمع، مورد رصد و اعتماد شورای نظارت قرار گرفت. با اعتماد به تجربه و نیز تمرکز دوستان بر مسائل، مجموعه پیشنهادات این ستاد با برخی اصلاحات، مورد قبول شورای نظارت هم قرار گرفت. البته پیشنهاداتی که از جنس راهبردهای بلندمدت و یا برخی تغییرات در ساختار بود. وگرنه سایر پیشنهادها لزوما تایید شورای نظارت را نمی طلبید.۴. خط مشی شورای نظارت در بررسی اصلاحات ساختاری را بدین شرح می توان توضیح داد:الف. با هرگونه تحمیل برای عمل بر خلاف اساسنامه مخالف است. به عبارت دیگر، سلب اختیاری از اختیارات شورای مرکزی و هیات اجرایی و ... را جایز نمی‌داند.ب. با توجه به گذشت ده سال از فعالیت مجمع طبق اساسنامه جاری، مشکلات این اساسنامه به بروز و ظهور رسیده است و شورای نظارت به فکر ارایه پیشنهاد جهت تغییر اساسنامه مجمع می‌باشد. (گرچه فعلا و با توجه به اقتضایات دیگر مجمع، این امر در اولویت سال گذشته و سال جاری قرار نگرفت)ج. شورای نظارت تا حد امکان مایل نیست که نهادهای مجمع اجازه داشته باشند که وظایفی از وظایفشان را عمل نکنند. ولی در طول این دو دهه اخیر و با توجه به اینکه عمل تام و تمام بر طبق همه مفاد اساسنامه، عملی و محقق نبوده است، اذن به ترک برخی وظایف محوله داده است. متناسب با اولویت‌ها و اقتضایات مجمع در زمان‌های مختلف، حقیقتا عمل بر طبق برخی وظایف، یا ممکن نبوده و یا مجمع را برای عمل به وظایف مهم‌تر اساسنامه‌ای خود محدود می‌کرده است؛ از این رو چه در شورای نظارت با ترکیب سابق و اسبق و چه در این شورا، اذن به ترک برخی وظایف داده شده است. مثل کامل نشدن اعضای شوراهای مختلف آموزش و تبلیغات و فوق برنامه و... (شکل ماتریسی توزیع مسئولیت‌ها در اساسنامه جاری) و یا عدم انجام همه‌ وظایف همه شوراها.۵. با توجه به موارد فوق و با عنایت به پیشنهادات ساختاری ارایه شده ستاد مرکزی در شهریور ۱۴۰۰، شورای نظارت با اعمال اصلاحاتی چنین عمل نمود:الف. اذن به شورای مرکزی و هیات اجرایی مبنی بر عدم تفکیک این دو نهاد از یکدیگر و یا اذن به شورای مرکزی مبنی بر عدم تفکیک رییس شورا از مدیر مجمع (بدیهی ست این اذن ها به معنای تحمیل نیست و شورای نظارت سلب اختیار از این دو نهاد نمی‌کند. این دو نهاد صرفا می‌توانند به پیشنهاد ستاد مرکزی عمل کنند و به نوعی ادغام باشند؛ و می‌توانند عمل نکنند) ب. واگذاری برخی وظایف شورای عالی آموزش در حیطه آموزشی به شورای آموزش۶. لازم به ذکر است این دو اتفاق، چه اذن ها و چه واگذاری، مواردی موقت است و در صورت لزوم، ممکن است بازگشت به همان حالت قبلی ساختار، مورد تاکید جدی شورای نظارت قرار بگیرد.۷. با توجه به مورد ب در بند چهار، پیشنهادهای ستاد مرکزی یکی از پیشنهادهای جدی در باب تغییر احتمالی اساسنامه هم خواهد بود. گرچه باب ارایه نقدها به اساسنامه فعلی و یا دفاع از آن، و همچنین ارایه پیشنهادات برای ساختار مجمع و یا ارایه پیشنهادات راهبردی و سیاست گذارانه به شورای نظارت، کاملا باز است و این شورا از همه عزیزان عضو مجمع، پذیرش و استقبال چنین پیشنهادهایی را دارد.۸. شورای نظارت ارایه این توضیحات در روز مجمع عمومی مهرماه ۱۴۰۰ را وظیفه خود می‌دانست و در آن روز نیز به صورت شفاهی و حضوری، خدمت اعضای حاضر در جلسه، این توضیح ارایه شد.والسلامشورای نظارت مجمع فرهنگی شهید اژه ایاسفند ۱۴۰۰شاخه دانش آموختگی مجمع فرهنگی شهید اژه ایشاخه دانش آموختگی مجمع فرهنگی شهید اژه ایWed, 02 Mar 2022 19:27:56 +0330https://virgool.ir/@majmadaneshamokhtegi/نشست-چهارمپایانی-جلسات-نسبت-جریان-های-فکری-ایران-امروز-با-تصور-خدا-j23kwmtah1dbالهیات عقلانیت شیعهدر جلسات قبل گفتیم در یک دیدگاه خدا مباین با جهان پنداشته می‌شود و افعال او نیز دفعی و از سنخی متفاوت با این جهان پنداشته می‌شوند که قانونمندی این جهان بر آنها حاکم نیست. گفتیم که دو جریان چنین مبنایی دارند:۱_روشنفکری دینی: این جریان تحت تاثیر غرب به عقل عرفی و علوم انسانی(که تبلور عقل عرفی است) گرایش یافته است و میخواهد دین را با این عقل عرفی سازگار کند.۲_جریان سنتی: این جریان با فاصله گرفتن از عصر معصومین(ع) و به دلایلی مثل تغییر مصادیق احکام و ازدست رفتن برخی احادیث یا زمینه صدور آنها، نتوانسته راهی برای سازگار کردن زندگی روزمره با دین بیابد و در نهایت ناچار شده احکام الهی را برای تعبد بداند و تنظیم زندگی را به عقل عرفی بسپارد. این جریان که در چند قرن اخیر در حوزه علمیه مستقر بوده، در حوزه امروز نیز قدرت قابل توجهی دارد.این دو جریان مبنای الهیاتی مشترکی دارند و همین باعث شده که دائما به هم نزدیک‌تر شوند و امروزه نیز دائماً پیوندهای محکم‌تری با هم می‌یابند. در مقابل این دو جریان، جریان عقلانیت شیعه قرار گرفته است که البته متأسفانه امروزه بسیار لاغر است و پس از شهادت شهید مطهری(ره) تا کنون در حالت اغما قرار گرفته است؛ حتی می‌توان گفت که اگر جریان در سالهای آتی خود را در چارچوبی محکم احیا نکند، از بین می‌رود و به دنبال آن ایده‌های انقلاب نیز فراموش می‌شوند‌.از دیدگاه جریان عقلانیت شیعه ، خدا با جهان مخلوقش در پیوستگی قرار دارد و صفات او با صفات مخلوقاتش مرتبط هستند. جریانات دیگر می‌گویند که صفات خدا با صفات انسان‌ها مشترک لفظی است و برای مثال علم در مورد خدا و در مورد انسان معنای کاملا متفاوتی دارد؛ در مقابل این جریان با استناد به آیاتی مثل "ولله الاسماء الحسنی فادعوه بها: و خداوند نام‌های نیک دارد پس او را با آنها بخوانید" می‌گویند این اسامی باید معانی قابل فهمی برای ما داشته باشند و روایات و دلایلی عقلی نیز برای آن می‌آورند. از نظر این جریان صفات خدا با بندگانش مرتبطند و البته این رابطه نه تشبیه(یعنی کاملا یکی دانستن صفات خدا با انسانها) و نه تعطیل(یعنی کاملا غیرقابل فهم دانستن صفات خدا) است بلکه چیزی بین این دو است.همانطور که قبلا گفته شد جریان اشاعره در بین مسلمین قائل بوده‌اند که هیچ خوب و بدی برای افعال وجود ندارد و هرچه خدا بخواهد خوب و هرچه خدا نخواهد بد است؛ به عنوان دلیل می‌گویند که در جهان شرور متعددی وجود دارند و اگر معیاری برای خوب و بد وجود داشت خدا باید مانع تحقق این شرور می‌شد پس چنین قواعدی نمی‌توانند وجود داشته باشند و حتی وجود آنها محدودکننده قدرت خدا و ناقض مقام الوهیت اوست. این جریان در بین مسلمانان پس از رحلت پیامبر(ص) جریان غالب بوده است که علت آن برخی وقایع تاریخی بوده است؛ برای مثال پس از جنگ جمل که در آن صحابه پیامبر(ص) در دو طرف در مقابل هم قرار گرفتند، گروهی گفتند که هریک از دو طرف به اجتهاد خود عمل کرده و هیچ کدام بر حق یا باطل نبوده‌اند. یا درمورد خلافت، اهل سنت قائل شدند که هم خلافت حضرت علی(ع) شرعی بوده و هم خلافت؛ هم خلافت بنی امیه شرعی بوده و هم خلافت بنی عباس و این باعث شد که ناچار شوند دائما مبنای خلافت را گسترش دهند و آن را از معیاری برای خوب و بد تهی سازند. در نتیجه همه این وقایع این دیدگاه بین مسلمانان غالب شد؛ در نتیجه چنین دیدگاهی افعال الهی بی‌قاعده دانسته می‌شوند و دیگر نمی‌توان از تنظیم زندگی طبق احکام الهی سخن گفت. در مقابل عدلیه (شامل شیعه و معتزله که البته الهیاتشان با هم تفاوتهایی هم دارد) قائلند که افعال ذاتاً دارای خوب و بد هستند و خداوند آنچه که خوب است را انجام می‌دهد و به آن امر می‌کند و از آنچه بد است نهی می‌کند.جریان عقلانیت شیعه با تکیه بر این دو مقدمه می‌گوید ما می‌توانیم با استفاده از عقل خود به درکی از خوب و بد حاکم بر جهان برسیم و بگوییم که خدا امر به این خوبی‌ها و نهی از این بدی‌ها کرده است حتی اگر در آیات و روایات حکمی در مورد آنها نیامده باشد. در نتیجه چنین نگرشی، ما می‌توانیم از قواعد عقل هستی شناسانه برای تنظیم زندگی روزمره استفاده کنیم. در مقابل روشنفکران دینی می‌گویند تنظیم زندگی روزمره اساساً در محدوده عقل عرفی قرار می‌گیرد و ربطی به دین (که در حوزه امر قدسی است) ندارد. از سوی دیگر جریان سنتی نیز می‌گوید اگرچه احکام الهی مطابق مصالح و مفاسدی هستند، ما نمی‌توانیم این مصالح را بفهمیم و زندگی را طبق آنها تنظیم کنیم. نتیجه هردو آن است که بین دین و زندگی روزمره ارتباطی برقرار کرد. مفهوم انقلاب اسلامی به معنای انقلابی که برای تحقق نظامی اسلامی در زندگی جمعی آمده است، تنها در صورت وجود چنین نسبتی ممکن است و از همین رو با جریان عقلانیت شیعه ارتباط نزدیکی می‌یابد. البته این بحث در ساحت نظری است و در عمل پس از انقلاب از آن‌رو که جریان عقلانیت شیعه نتوانسته برای خود پایگاه دانش استواری بیابد، مدیریت کشور به عقل عرفی واگذار شده است.چنان که گفتیم جریان عقلانیت شیعه می‌خواهد بین دین و زندگی روزمره انسانها ارتباطی برقرار کند؛ برای این کار چند حکم را مبنا قرار میدهد:۱- خدا ساحتی قدسی و مجزا از زندگی انسان‌ها نیست و ما می‌توانیم به درکی از دلیل احکام الهی برسیم و زندگی خود را بر اساس این مصالح و مفاسد تنظیم کنیم که دراین‌باره توضیحاتی داده شد.۲- عقلانیت هستی شناسانه و عقلانیت عرفی باهم مرتبط هستند و در واقع عقلانیت عرفی را میتوان به عقلانیت هستی‌ شناسانه برگرداند‌ چنین چیزی را در روایات معصومین(ع) نیز می‌بینیم؛ مثلا شخصی از امام صادق(ع) پرسید هرگاه که لباسی را تن کسی ببینیم میتوانیم در دادگاه شهادت دهیم که این لباس مال اوست یا نه؟ امام(ع) پاسخ دادند: این چه سوالی است؟ معلوم است که می‌توانی شهادت دهی همانطور که اگر لباسی را دست فروشنده‌ای ببینی و آن را از او بخری و سپس از تو دزدیده شود در همان دادگاه شهادت می‌دهی که آن لباس مال تو بوده‌ است. سپس می‌افزایند: اگر آنگونه که تو می‌گویی عمل می‌شد بازاری برای مسلمانان باقی نمی‌ماند. یعنی پیروی از حکم عقل عرفی (لباس نزد هرفرد را متعلق به او دانستن) به قاعده‌ای کلی (یعنی حفظ اقتصاد مسلمانان) برمی‌گردانند که به عقلانیت هستی شناسانه نزدیک است. چنین قواعدی در اسلام به فراوانی وجود دارند؛ مثلا پیامبر(ص) فرموده‌اند: "لا ضرر و لاضرار فی الاسلام: در اسلام نه ضرر دیدن است و نه ضرر رساندن". یا قرآن می‌فرماید: لا تأکلوأموالکم بینکم بالباطل: اموالتان را در بین خودتان به باطل و ناحق نخورید. از این قاعده احکام متعددی استخراج می‌شود از جمله: ممنوعیت ربا، ممنوعیت کسب درآمد از فعل حرام، ممنوعیت رشوه و... . چنین چیزی تنها مختص به اسلام نیست و مثلا هر اقتصادانی ممنوعیت فساد مالی را با تکیه به احکامی مثل همین ممنوعیت تبیین می‌کند.۳- عقلانیت عرفی نه فقط در راستای عقلانیت هستی شناسانه بلکه در راستای دین نیز قرار دارد زیرا همه احکام عقلانیت عرفی به یک قاعده کلی برمی‌گردند: حفظ نظام زندگی و بقای نوع و عقل عرفی هرآنچه را که باعث می‌شود نوع انسان بتواند به بقای خود ادامه دهد را تجویز می‌کند؛ از سوی دیگر اسلام نیز هدف اصلی احکام اجتماعی را بقای زندگی انسان دانسته است: یا ایها الذین آمنو استجیبو لله و للرسول اذا دعاکم لما یحییکم: ای اهل ایمان! هنگامی که خدا و پیامبرش شما را به آنچه که باعث زندگی شما می‌شود دعوت میکنند، دعوت آنان را اجابت کنید.۴- تشخیص خوب و بد از جهان بینی و نوع نگاه به زندگی انسانی تاثیرمی‌پذیرد؛ بنابراین احکامی که توسط علوم انسانی صادر می‌شوند چون برآمده از جهان‌ بینی دیگری هستند، نمی‌توانند معیار زندگی منطبق با اسلام باشند بلکه ما باید جهان بینی و مبانی فلسفی اسلام را مبنای زندگی قرار دهیم و احکام عقل عرفی را براساس قوانین برآمده از آنها تنظیم کنیم و علوم انسانی اسلامی پدید بیاوریم.براین اساس در هر زمان و مکان آن احکام عقل عرفی که براساس این مبانی صادر شده باشند احکام اسلام هستند و ما میتوانیم زندگی خود را طبق آنها تنظیم کنیم.مشخص است که جریان عقلانیت شیعه با این مختصات با جریان روشنفکری دینی و جریان سنتی تفاوت ماهوی دارد و به همین خاطر این دوجریان با آن درگیری شدیدی دار؛ درحالی که باهم رابطه بسیار نزدیکی دارند و در واقع می توان گفت دو فرقه از یک مذهب به شمار می‌روند.این پایانی بر دفتر جریان شناسی فکری بود...شاخه دانش آموختگی مجمع فرهنگی شهید اژه ایشاخه دانش آموختگی مجمع فرهنگی شهید اژه ایSat, 15 May 2021 00:15:54 +0430https://virgool.ir/@majmadaneshamokhtegi/الهیات-جریان-سنتی-حوزه-wxf0uxaekangالهیات جریان سنتی حوزهچنانکه در جلسات قبل گفته شد یک تلقی خدا و امر قدسی را مباین با جهان مادی در نظر می‌گیرد. در این دیدگاه جهان مادی در نوعی بی نظمی است و خداوند است که با اعمال قدرت خود، جهان را در کنار هم حفظ می‌کند؛ تلقی این دیدگاه از برهان نظم بدین صورت است که خدا نظم را به بی‌نظمی جهان تحمیل می‌کند‌ و به خاطر همین، نظم نشانه وجود اوست. این دیدگاه از خدا با عقل هستی شناسانه سازگار نیست؛ زیرا این عقل می‌خواهد قواعد کلی جهان را بفهمد و همه جهان اعم از خدا و آفریده‌هایش را در قالب یک نظام کلی تبیین کند. معتقدان به تباین جهان و خدا نمی‌توانند چنین دیدگاهی را بپذیرند، زیرا به نظر آن‌ها این دیدگاه خدا را محدود و مقید می‌کند و به همین خاطر است که می‌گویند: "خدای حکما خدایی مقید است". در نتیجه صاحبان این دیدگاه ناچارند برای حل مسائل خود به عقل عرفی رو بیاورند. عقل عرفی از آن رو که محدود به فرهنگی معین است و داعیه‌ای برای کشف حقیقت ندارد، با این دیدگاه از خدا سازگار است. همچنین این دیدگاه به خاطر مباین دیدن خدا با قانون، می‌گوید اگر خدا را وارد زندگی روزمره کنیم، بی‌نظمی در زندگی حکم‌فرما میشود. چنین دیدگاهی بین مذهبیان ما نیز رایج است که رفتار آن‌ها را نیز متاثر می‌کند؛ به همین خاطر است که می‌بینیم که شهرها یا محله‌های مذهبی ما از بی‌نظم‌ترین مناطق جامعه ما هستند. از آن‌رو که زندگی روزمره ما به نظم نیاز دارد نتیجه این مسئله خروج دین از زندگی و تثبیت جایگاه عقل عرفی می‌شود.در جلسه قبل گفتیم روشنفکران مذهبی چنین دیدگاهی دارند و می‌خواهند بین اعتفاد به اسلام و دستورات عقل عرفی جمع کنند.از آن‌رو که قرآن دستورات زیادی درباره زندگی روزمره صادر کرده است، این جریان با چالش مواجه می‌شود که چگونه دستورات عملی دین را با عقل عرفی سازگار کند. آنان برای خروج از این چالش راهکارهای مختلفی اندیشیده‌اند که منجر به تمایز جریانات روشنفکری دینی می‌شود: مثلا دکتر سروش می‌گوید قرآن حاصل فهم بشری پیامبر(ص) در مواجهه با امر قدسی است. بنابراین قران را نیز دستاوردی بشری مانند علوم انسانی تلقی می‌کند؛ در نتیجه می‌توان با عقل عرفی برخی بخش‌های قرآن را کنار بگذاریم و نیازی نیست به آن التزام کامل داشته باشیم. در واقع آن چیزی که در مورد قران قدسی است نه تک‌تک اجزای آن و بنابراین تداخل قرآن و عقل عرفی قابل رفع می‌شود.در حوزه نیز جریانی وجود دارد که می‌توانیم آن را جریان ضدعقل یا ایمان‌گرا بنامیم؛ به تعبیر امام خمینی(ره) این جریان متحجرین حوزه هستند. این جریان که در چند صد سال اخیر در حوزه‌های علمیه غالب بوده و امروزه نیز غالب است، خدا را به مثابه موجودی ماورایی و فراتر از قوانین جهان درنظر می‌گیرد. امروزه این جریان دارد دائماً با روشنفکری دینی پیوندهای محکم‌تری می‌یابد و علت این پیوندها را نباید فقط سیاسی دانست، بلکه ریشه آن به مبانی مشترک این دوجریان برمی‌گردد.این اختلاف در خداشناسی بین مسلمانان پدیده‌ای متأخر نیست، بلکه ریشه‌هایی بسیار قدیمی دارد؛ از زمان وفات پیامبر(ص) شکافی عقیدتی بین مسلمانان پدیدار می‌شود که سرانجام منجر به اختلافی بین جریانات فکری جهان اسلام با محوریت عدل الهی می‌شود و به خاطر همین اختلاف است که شیعه از بین صفات الهی عدل را در اصول دین خود ذکر می‌کند. ریشه این اختلاف به بحث حسن و قبح اعمال برمی‌گردد: از دیدگاه حسن و قبح عقلی اعمال ذاتاً و مستقل از خواست و اراده هرموجودی در جهان خارج، دارای خوب و بد هستند و عقل خود می‌تواند مستقل از منابع دینی حداقل تا حدی به آن‌ها پی ببرد. نتیجه چنین دیدگاهی این می‌شود که خدا [که عادل است] بر اساس خوب یا بد بودن کارهایی را انجام می‌دهد یا نمی‌دهد؛ بنابراین افعال و دستورات الهی قاعده‌مند و قابل فهم هستند و این زمینه را برای فهم جهان در قالب یک نظام کلی و رسیدن به تفکرعلمی فراهم می‌کند. شیعه و معتزله که پیرو این دیدگاه بوده‌اند به عنوان عدلیه شناخته می‌شوند. در مقابل این دیدگاه، دیدگاه حسن و قبح شرعی قرار دارد که می‌گوید باید و نباید خداوند را محدود می‌کند و مباین با الوهیت اوست؛ این دیدگاه برای رفع چنین مشکلی می‌گوید که هیچ خوب یا بدی در جهان خارج وجود ندارد بلکه خوب یا بد معطوف به خواست خداوند است و خوب یعنی هرچیزی که خدا اراده کند و بد یعنی هرچیزی که خدا نخواهد؛ عادل بودن خدا نیز معنایی جز اینکه خدا هرچه میخواهد انجام می‌دهد، ندارد.از بین مسلمانان اشاعره چنین دیدگاهی دارند. در سیر تاریخ اسلام، اشاعره به صورت گروه غالب درآمده‌اند و اکثریت مسلمانان را پیرو خود ساخته‌اند؛ در مقابل معتزله به تدریج از میان رفتند و تنها در دوران معاصر تا حدی احیا شده‌اند.در واقع اشعری گری نوعی سفسطه است که می‌گوید در جهان هیچ چارچوبی وجود ندارد و حتی به تدریج نه فقط خوب و بد بلکه قواعدی مثل علیت را انکار می‌کند تا قدرت خدا محدود نشود؛ مشخص است چنین نگاهی خدا را مباین با جهان می‌بیند و می‌خواهد قوانین جهان را نفی کند تا جا برای خدا و قدرت او بازشود. از‌ آن‌رو که تفکر علمی به دنبال کشف چارچوب‌ها و قواعد کلی درجهان است با نگاه اشعری سازگاری ندارد، زیرا در این نگاه قواعد جهان انکار می‌شوند. البته ما نظمی در جهان می‌بینیم که برای تبیین آن، برخی اشاعره به این حرف رو‌آورده‌اند که این نظم‌ها نه قوانین جهان بلکه عادت اللههستند و فقط به خاطر اینکه خدا تا کنون اینطور خواسته جهان تا کنون این‌گونه بوده‌‌ است؛ چنین دیدگاهی اگرچه می‌تواند چارچوب متزلزلی برای علوم تجربی(مثل فیزیک) فراهم کند از تنظیم امور روزمره انسان و چارچوب دادن به علوم انسانی(مثل حقوق) ناتوان است.چنانکه گفتیم شیعه از عدلیه است و معتقد است اعمال خدا قاعده‌مند هستند؛ این دیدگاه زمینه را برای رشد نگاه علمی بین شیعه فراهم می‌کند و باعث می‌شود شیعه در حیطه عقل نظری پیشرفت زیادی کند و کلام شیعه بسیار قدرتمند باشد. ولی بین شیعه اتفاقی می‌افتد که جلوی چنین واقعه‌ای در ساحت عقل عملی را می‌گیرد. بین شیعه این نظر رواج می‌یابد که اگرچه افعال الهی دلیل و نظم دارند و احکام الهی طبق مصالح و مفاسد هستند، ولی عقل ما نمی‌تواند آن مصالح و مفاسد را بفهمد. چنین نگاهی ریشه‌های مختلفی دارد مثلا روایاتی که استحسان و قیاس در احکام را رد می‌کنند ولی مهم‌ترین ریشه آن در این است که فهمیدن نظر کسی درباره موضوعی که در آن مستقیماً اظهار نظر نکرده، نیاز به آشنایی و تسلط بر تمامی ابعاد وجودی او دارد و چنین تسلطی به خدا برای ما انسان‌ها غیرممکن به نظر می‌‌آید. در نتیجه چنین نگاهی، ساحت فقهی مسلط شیعه تقریبا به صورتی مشابه اشاعره در می‌آید؛ اگرچه هنوزهم این شباهت کامل نیست و در برخی زمینه‌ها مثل فقه معاملات، فقه شیعه حالتی تقریبا عقلانی یافته است ولی غالب فقها این عقلانی کردن را نادیده گرفته‌اند و بخش عمده فقه شیعه در حالتی غیرعقلانی باقی مانده است. از دوران صفویه به بعد، علوم دینی بین شیعه تقریبا به همین فقه شبه اشعری محدود شده و همراه با آن تا اواسط دوران قاجار جریان ضد عقل (اخباری گری) نیز وجود داشته و محدود شدن حوزه‌های شیعه به این‌دو و منازعاتشان سبب شد تا جریان غالب فقه شیعه همین حالت شبه اشعری را حفظ کند و تغییری در آن به وجود نیاید.چنانکه گفته شد از نظر جریان شبه اشعری ما مصالح و مفاسد احکام را نمی‌فهمیم تا زندگی خود را بر اساس آن تنظیم کنیم؛ پس هدف از تشریع این احکام چه بوده‌است؟ این جریان احکام را صرفا راه های ادب‌ورزی در برابر خدا می‌داند. در نتیجه نمی‌توانیم زندگی خود را با بهره‌گیری از مصالح و مفاسد احکام براساس شریعت تنظیم کنیم و در عین حال با گذر زمان و تحول جوامع بسیاری از احکامی که در روایات ما بیان شده‌اند بلاموضوع شده اند؛ ولی زندگی انسانی نیازمند نظم و قانون مندی است پس باید برای تنظیم آن به عقلانیت رجوع کنیم. از سوی دیگر اگر بخواهیم از عقلانیت هستی شناسانه برای تنظیم زندگی استفاده کنیم باید دست به فهم نظام کلی تشریع احکام و مصالح و مفاسد آن‌ها بزنیم که با مبنای این جریان در تضاد است؛ بنابراین ناچاریم برای تنظیم زندگی خود به عقل عرفی و علوم انسانی مراجعه کنیم. در واقع در این جریان احکام تقریبا حالتی تشریفاتی می‌یابند و اگر ما دستورات عقل عرفی را با ظواهر شرعی تطبیق دهیم، ادب ورزی که هدف احکام است محقق می‌شود؛ مثلا اگر سود بانکی را به گونه‌ای در چارچوب عقود دینی تعریف کنیم که دیگر منطبق با تعریف ربا نباشد، هدف حکم الهی محقق شده است در حالی که عملا هیچ تغییری اتفاق نیافتاده است.با آنچه که گفتیم مشخص شد جریان سنتی حوزه در نهایت تنظیم زندگی را به عقل عرفی می‌سپارد. در طرف دیگر، جریان روشنفکری دینی به عقل عرفی نگاهی ستایش‌گرانه دارد و می‌خواهد دین را با آن سازگار کند. بنابراین هردو جریان در نهایت می‌خواهند کاری کنند که عقل عرفی و دین ساحت‌های مجزایی داشته باشند و با هم تداخل پیدا نکنند؛ همین مسئله است که باعث شده روابط متقابل این دوجریان دائماً افزایش یابد و چه بسا در آینده هردو ادغام شده، به یک جریان تبدیل شوند. در اینجا این سوال پررنگ می شود که مسئله انقلاب اسلامی چیست؟!شاخه دانش آموختگی مجمع فرهنگی شهید اژه ایشاخه دانش آموختگی مجمع فرهنگی شهید اژه ایFri, 14 May 2021 19:44:15 +0430https://virgool.ir/@majmadaneshamokhtegi/نشست-سوم-جلسات-نسبت-جریان-های-فکری-ایران-امروز-با-تصور-خدا-k6yqfylwd5wkعکس نوشته خلاصه جلسه‌در جلسه قبل گفتیم در نگرش اسطوره‌ای عالم در مرز میان نظم و آشوب قرار دارد و عالم به اراده خدایان وابسته است؛ بنابراین هرچند نظمی نسبی بر جهان حاکم است این نظم همراه با آشوب و بی نظمی است و نمیتوان وقایع عالم را دقیقا پیش بینی کرد. در چنین نگاهی، وقایع عالم به توافق خدایان وابسته است و اگر تعارضی هم رخ دهد آن را به اختلاف خدایان برمی‌گردانند. بشر به تدریج با فهم هماهنگی عالم، به سمت نگرش علمی حرکت میکند که رفتار عالم را تابع قوانین ثابت یا نسبتا ثابت می‌داند و کل وقایع عالم را در قالب نظام واحدی میفهمد بنابراین تعارضات نیز باید به عنوان عوامل تنظیم کننده این هماهنگی تبیین شوند.‌ در یونان(سرچشمه تفکر غربی) نگرش علمی(که در قالب فلسفه ظهور می‌کند) در برابر اساطیر(که باورهای دینی مردم آن دوره بودند) قرار می‌گیرد و در نتیجه در غرب همواره با دوگانه "علم-دین" روبه‌رو بوده‌ایم. ولی در سرزمین‌های میانه (مناطق خاورمیانه) این ادیان توحیدی بودند که این گذار را بر عهده داشتند و در نتیجه دوگانه "علم-دین" معنایی نمی‌یابد. وقتی مسیحیت به غرب می‌رود، مسیحیت پولسی که آمیخته با اساطیر است مورد پذیرش غربی‌ها قرار می‌گیرد؛ مسیحیت به شکلی که امروزه مشاهده می‌شود از جنبه‌هایی در برابر علم قرار می‌گیرد، مثلا اندیشه تثلیث به نوعی اساطیری است.در غرب با شکلگیری تفکرعلمی، به تدریج شناخت قوانین عالم و تنظیم زندگی انسان‌ها به علم واگذار می‌شود. علم (که نوعی نگرش توحیدی دارد) در برابر دین غربی (که آمیخته با اساطیر است) قرار می‌گیرد ؛ به همین خاطر است که هرچه قدر علم در غرب پیشرفت می‌کند خدا بیشتر به حاشیه می‌رود. در واقع خدا به مثابه موجودی فراتر از قوانین جهان فرض می‌شود و هروقت علم قواعدی را برای حوزه‌ای از جهان کشف کند آن حوزه ازقلمروی الوهیت خدا خارج میشود! بنابراین در غرب همواره زمینه برای درگیری خدا و علم فراهم است در حالی که در سرزمینهای میانه چنین زمینه‌ای وجود ندارد و در نتیجه گسترش علم به آن شدت منجر به الحاد نمی‌شود. در غرب خدا به عنوان ناظم مطرح می‌شود و هر وقت که قواعد جهان کشف شوند دیگر نیاز به ناظمیت او نیست حال آنکه در سرزمین‌های میانه خدا به عنوان خالق مطرح است و از آن‌رو که علم درباره چگونگی عالم سخن می‌گوید نه خلق کلی آن، تعارضی با خالقیت خدا نمی‌یابد؛ در نتیجه چالش تعارض علم و دین در این سرزمین‌ها مطرح نیست و چالش‌های آن از جنس دیگری است. نمونه چنین تعارضی در غرب را میتوان در بحث قدم و حدوث دین مشاهده کرد؛ در غرب از آن رو که خدا جدای از جهان است، جهان باید از نظر زمانی و مکانی محدود باشد تا جایگاهی برای خدا فراهم شود و وقتی علم بی نهایت بودن جهان را مطرح می‌کند، این مسئله خود به خود در برابر خدا قرار می‌گیرد و چالشی الهیاتی به وجود می‌آید؛ حال آنکه این مسئله به این شکل درسرزمین‌های میانه وجود نداشته است.از نگاه غربی چنین نتیجه می‌شود که خدا اگر هم هست در تباین با مخلوقات قرار دارد و امری قدسی است که عقل به آن راهی ندارد و صرفا باید به آن ایمان آورد. در نتیجه دین صرفا قلمروی ایمان است و ارتباطی با زندگی مادی (که باید با علم اداره شود) ندارد. این در حالی است که انسان ناچار به گرداندن زندگی خود است و برای این کار با نادانسته‌های زیادی روبه‌رو است. چه چیزی باید وظیفه آگاهی و تنظیم زندگی انسان را برعهده بگیرد؟ این‌جا چند جایگزین مطرح می‌شود:۱- عقل نظری (مابعدالطبیعی): این نوع عقل، عقلانیتی است که در مباحث کلانی مثل هستی‌شناسی به کار می‌رود. این عقل، قضایایی کلی مطرح میکند مثلا "عدل خوب و ظلم بد است" ولی نمی‌تواند وارد تعیین مصادیق شود. حال آنکه مسائلی که ما در زندگی با آن روبه‌رو هستیم امور جزئی هستند مثلا "چگونه باید یک خانه را معامله کرد؟" یا "آموزش کودکان چگونه باید باشد؟" که با این عقل پاسخ داده نمی‌شود.۲- عقل عرفی: این عقلانیت از عرف عقلانی بشر برمی‌آید؛ مثلا انسان‌ها در طول زمان به تدریج با هم قرارداد کرده‌اند که برای معامله خانه از قولنامه و سند استفاده کنند. این عقل عرفی محدود به مکان، زمان و فرهنگ مشخصی است و نمی‌خواهد کلیت یا حقیقتی را در عالم کشف کند بلکه می‌خواهد چاره‌هایی را برای راحت‌تر کردن زندگی ارائه کند و هروقت با گذر زمان راه جدیدی را آزمایش کند و آن را مفیدتر تشخیص دهد، به آن رو می‌آورد.نسبت امر قدسی و عقل عرفی چیست؟ عقل عرفی زندگی عادی و روزمره ما را مدیریت میکند حال آنکه امر قدسی بسیار متعالی و مرتبط به ماوراء است و ارتباطی به زندگی عادی ما ندارد؛ در نتیجه عقل عرفی مربوط به دنیا و امر قدسی مربوط به ماوراء است و این دو کاملا مجزا هستند و ارتباطی با هم ندارند. البته در این نگاه شریعت و دستورات عملی دین بی معنا نمی‌شوند بلکه جهت آنها تغییر می‌یابد؛ برای مثال اگر خدا گفته است "روزی پنج بار نماز بخوانید" یا "گوشت خوک نخورید" این احکام برای تنظیم زندگی روزمره(که حیطه عقل عرفی است) نیستند بلکه خدا به عنوان مولا دستوراتی به عبد داده است و انسان به عنوان عبد از روی ادب ورزی در برابر مولا آنها را رعایت می‌کند؛ بنابراین جنس دستورات خدا از جنس احکام عقل عرفی نیستند که زندگی ما را تنظیم می‌کنند بلکه هدف آنها صرفا ادب ورزی در برابر خدا یا حداکثر معنا دادن به زندگی انسانی و معنویت بخشیدن به زندگی انسان است. اینجا مجددا زمینه جدال فراهم می‌شود؛ با همه تلاش برای جداکردن این دو، در مواردی ممکن است چاره جویی عقل عرفی با دستور امر قدسی تباین یابد؛ مثلا عقل عرفی به این نتیجه می‌رسد که در شرایط فعلی در یک جامعه خاص، استفاده از گوشت خوک بهترین چاره است حال آنکه امر قدسی آن را ممنوع کرده است و اینجا تعارض شکل می‌گیرد. علوم اجتماعی و انسانی در واقع شکل آکادمیک همین عقل عرفی و محل رایزنی درباره این چاره‌جویی هاست.پس از برخورد گسترده جامعه ایران با غرب، جریانی شکل می‌گیرد که امروزه آن را با نام "روشنفکری دینی" می‌شناسیم. این جریان از یک طرف به امر قدسی و دین دلبستگی دارد واز طرف دیگر می‌خواهد از عقل عرفی و نتایج آن مثل علوم انسانی استفاده کند و در نتیجه با چالش‌هایی مواجه می‌شود که به آنها می‌پردازیم.یکی از پدیده‌های دوران معاصر، "شرق شناسی" است که توسط "مستشرقان" ایجاد می‌شود؛ مستشرق کسی است که وطنش غرب است و نگاهی غربی به جهان و مسائل کلی آن دارد و با این عینک غربی می‌خواهد جهان شرق را بشناسد و تفسیر کند؛ طبیعی است که تفسیر وی از الهیات شرقی بسیار متفاوت از نگرش شرقی‌ها خواهد بود.روشنفکران دینی تحت تاثیر مستشرقان به نوعی این نگاه غربی را اتخاذ می‌کنند؛ البته توجه کنید آنچه در اینجا گفته می‌شود حد نهایی طیف روشنفکری دینی است و شاید فردی را نتوان یافت که کاملا با این تصویر منطبق باشد. در هرحال با ورود نگاه غربی تحت تاثیر مستشرقان و گرایش روشنفکران دینی به آنها، این روشنفکران با چالش خاصی مواجه میشوند: الهیات سرزمین‌های میانه با الهیات غربی متفاوت است هرچند الزاما متباین با آن نیست و بین آن دو شباهتهایی وجود دارد؛ در نتیجه مسائل آن دو نیز متفاوتند‌. برای مثال در دوران کرونا مسائلی چون شر در عالم یا تاثیر دعا در جهان دوباره مورد توجه قرار گرفتند؛ برخی روشنفکران دینی به گونه‌ای به این مسئله پرداختند که برآمده از نگاه غربی بود و تحلیلشان فرق خاصی با الهی‌دانان مسیحی نداشت. این در حالی است که در تاریخ الهیاتی سرزمین‌های میانه، ادیان توحیدی بودند که وظیفه گذار از اسطوره به دین را بر عهده داشتند و در نتیجه نگرش الهیاتی آنها متفاوت است؛ خدایی که در اسلام معرفی می‌شود خدایی است که در عین داشتن ساحتی جبروتی و قدسی، از زندگی عادی بندگانش نیز جدا نیست و در سرتاسر جهان مخلوق خود حضور دارد. چنانکه در قرآن می‌فرماید: "هو الاول و الاخر و الظاهر و الباطن : او هم اول و هم آخر و هم ظاهر و هم باطن است." در ساحت نظری، آیات و روایات متعددی می‌یابیم که این نگاه را تایید می‌کنند‌ در ساحت عملی نیز فقه اسلامی احکام گسترده‌ای درباره زندگی انسان‌ها داده است و شریعت اسلام را نمی‌توان از زندگی روزمره و عرفی جدا کرد؛ بنابراین می‌توان گفت که بین خداوند و حیات انسانی رابطه تنگاتنگی وجود دارد چنانکه انسان نقش خلیفه خدا را ایفا میکند. در این شرایط روشنفکری دینی با این چالش روبه‌رو میشود که چه طور در عین باور به خدای اسلام، اداره زندگی را به دست عقل عرفی بسپارد و آن را در دیدگاه خود جای دهد؟ روشنفکران دینی برای این کار به چاره‌های مختلفی روی‌آورده‌اند؛ برای مثال یکی از چاره‌ها این بوده که بگویند عمده احکام اسلام معطوف به عرف مسلمانان در هنگام صدور آنها هستند و اموری ثابت یا جهان‌شمول نیستند بلکه می‌توانند در زمان و مکانی دیگر، با عرف آن جایگزین شوند. بنابراین میتوان گفت الهیات روشنفکری دینی، برآمده از نگرش غربی است و این به منظومه معرفتی روشنفکری دینی شکل خاصی می‌دهد؛ روشنفکری دینی را نباید جریانی صرفا سیاسی دانست بلکه موضع‌گیری‌ها و اختلافات آن با دیگر جریانات ریشه های بسیار عمیق‌تری دارد. جالب آنکه روشنفکران دینی و علمای سنتی حوزه با هم روابط قابل توجهی دارند؛ علت این ارتباط را نباید صرفا سیاسی دانست بلکه ریشه آن را باید در مبانی مشترک جست‌وجو کرد که در جلسه آینده به آن خواهیم پرداخت.شاخه دانش آموختگی مجمع فرهنگی شهید اژه ایشاخه دانش آموختگی مجمع فرهنگی شهید اژه ایWed, 14 Apr 2021 21:56:17 +0430https://virgool.ir/@majmadaneshamokhtegi/خدا-از-دیدگاه-جریانات-مختلف-در-ایران-معاصر-tdqjcrouvv1aدر تحلیل جریانهای فکری باید توجه داشت شاید برخی مسائل بین آنها مشابه به نظر برسند ولی ممکن است ریشه‌‌ها و حقیقت متفاوتی داشته باشند. یکی از بحثهایی که به تمیز بهتر چنین مسائلی کمک میکند بحثی است که میتوان آن را "الهیات جریان شناسی" نامید؛ بدون توجه به این بحث تحلیل ما از جریانات نقص عمده‌ای دارد در حالی که معمولا به آن توجهی نمیشود. بنابراین در این جلسه به این بحث میپردازیم؛ اگرچه ممکن است برخی از مطالبی که در اینجا گفته میشود قابل مناقشه باشند، ولی بی شک این نوع بحث به صورت کلی میتواند به ما کمک کند تا جریانات را بهتر بشناسیم.موضوع جلسهچنانکه گفته شد موضوع این جلسه را میتوان بررسی الهیات جریانات مختلف فکری دانست؛ ولی از آن رو که اصطلاح الهیات در سالهای اخیر به صورتهای بسیارمتفاوتی به کار رفته و از معنای دقیق تهی شده است لازم است که موضوعمان را واضحتر تعریف کنیم. در واقع هدف ما این است که تصورات مختلف از خداوند و نسبت آنها با جریانهای اجتماعی را بررسی ‌کنیم.مشروح جلسهممکن است سوال پیش بیاید که بین تصور از خدا و عمل اجتماعی چه رابطه‌ای وجود دارد؟ ما در ادامه جلسه مصادیقی از این رابطه را بررسی خواهیم کرد تا پاسخ این سوال بهتر مشخص شود. در ادامه ما تصورات کلامی مختلف از خدا را مطرح میکنیم و تاثیر هریک از آنها بر اعمال اجتماعی را بررسی میکنیم؛ این بحث میتواند در تحلیل بسیارس از مسائل روز نیز به ما کمک کند‌.تصورات از خدا: این سوال که خدا کیست(یا چیست)؟ از دیرباز برای بشر مطرح بوده است. البته مفهوم خدا الزاما به شکل امروزی مطرح نبوده است ولی خدا به عنوان نوجودی ماورای ظواهر دنیا( و نه الزاما متشخص) مدتهای مدیدی مورد پرسش بوده و پاسخهای مختلفی به آن داده شده است.اگرچه این سوال در وهله اول بسیار انتزاعی به نظر میرسد، ولی با بررسی دقیقتر میفهمیم بین آن مسائل اجتماعی رابطه عمیقی وجود دارد‌. نقل است که در زمان جنگ جمل یک اعرابی به سراغ حضرت علی(ع) آمد و از معنای وحدت خدا سوال کرد. اصحاب اعتراض کردند که در میانه‌ی جنگ این جه سوالی است؟ ولی حضرت(ع) فرمودند رهایش کنید ما بر سر همین سوال میجنگیم و به او پاسخ دادند. به نظر میرسد حضرت علی(ع) به همین مسئله یعنی تاثیر تصور ما از خدا بر اعمال اجتماعی ما توجه داشته‌اند.تحول تصور از خدا: بشر از دیرباز درباره مسائل مختلفی که در آفرینش وجود داشته اندیشیده است و تفکر بشری در این باره مراحل مختلفی را پشت سر گذاشته است. یکی از این مراحل مرحله اسطوره‌‌ای است. در این مرحله اتفاقات جهان به خدایان و اساطیر نسبت داده میشود؛ مثلا میگویند سیل شهر را غرق کرد زیرا خدای رودخانه با خدای حافظ آن شهر اختلاف پیدا کرده و به خاطر همین شهر را نابود کرده است. تفاوت اسطوره با دین این است که که در اسطوره نظام واحدی وجود ندارد که کثرتهای جهان به آن برگردند؛ ما در جهان تضادهای مختلفی میبینیم و تفکر اسطوره‌ای نمیتواند آن را در نظامی واحد توجیه کند. همین اصالت دادن به کثرتهاست که در قرآن شرک نامیده شده است.با گذر زمانچ هرچه که دانش انسان درباره ارتباط اشیا و وقایع باهم بیشتر میشود از اسطوره به سمت علم حرکت میکنیم. در واقع در خود نظامهای مشرکانه نیز با یک طیف روبه‌رو هستیم مثلا برخی اقوام توتم پرست بوده‌اند و اشیاء خاصی را میپرستیده‌اند اما برخی اقوام به ارباب انواع معتقد بوده‌اند و کثرتهای یک نوع خاص را به یک رب برمیگردانده‌اند که به علم نزدیکتر است. با ادامه پیشرفت فکر بشر، در بعضی مناطق گذر از تفکر اسطوره‌ای اتفاق می‌افتد.جهان قدیم را میتوان به سه قلمرو فکری تقسیم کرد که البته با تقسیمات جغرافیایی نیز مرتبط هستند. در این ۳بخش عبور از اسطوره به ۳ شکل متفاوت اتفاق افتاده است:۱_ غرب: که مرکز آن در یونان باستان بوده است. در این قلمرو، عبور از کثرتها و رسیدن به نظام واحد توسط فلسفه اتفاق می‌افتد؛ البته بین فلسفه و علم در آن دوره مرز دقیقی وجود ندارد. اولین فیلسوف را طالس دانسته‌اند که معتقد بود همه چیز از آب ساخته شده است.این حرف شاید شبیه لساطیر به نظر برسد ولی چون اصل همه چیز را یک چیز میداند بعد فلسفی دارد.پس از شکلگیری فلسفه، متفکران یونانی به جست وجوی ریشه‌ی واحد همه امور پرداختند و این این باعث گسترش سریع علم در یونان شد؛ زیرا هدف علم یافتن قوانین واحد برای امور متکثر است و اساسا علم در بستری توحیدی ممکن میشود حتی نظریات علمی جدید مثل فیزیک نیوتنی یا تکامل داروین حالتی بسیار توحیدی دارد زیرا قانون واحدی را بربسیاری از امور متکثر صادق میداند. در دوران اساطیری، به دلیل نبود همین نکرش توحیدی بود که علم مطرح نبود بلکه با جای آن جادو مطرح بود و جادوگر وظیفه‌ی ارتباط با خدایان را بر عهده داشت و نقش دانشمند و فیلسوف را ایفا میکرد. از همین روست که فلسفه پس از شکلکیری خود با باورهای اساطیری که دین مردم آن دوره را تشکیل میداده‌اند در تقابل قرار میگیرد؛ مثلا سقراط به این دلیل اعدام میشود که اعتقاد جوانان به خدایان را سست میکرد. این تقابل بین فلسفه و علم با دین در غرب تا امروز نیز به نوعی باقی است که در ادامه به آن میپردازیم۲_قلمروی میانی: شامل سرزمینها خاورمیانه است که در آنها گذر از اسطوره به وسیله ادیان توحیدی اتفاق می‌افتد و میامبر نقشی که فیلسوف و دانشمند در سرزمینهای غربی داشت را لیفا میکند.۳_شرق: نواحی چین و هند که در آنها گذر از اسطوره توسط نوعی از عرفان مثل دائوئیسم یا بودیسم اتفاق می‌افتد.زمان وقوع این گذر در حدود دوهزار و چندصد سال پیش است که به صورتی تقریبا همزمان فلاسفه پیشا سقراطی در یونان(غرب)، انبیای بنی اسرائیل در خاورمیانه (قلمرو میانی)و بودا در هند و لائوتسه در چین( شرق) ظهور میکنند.بسترهای فکری و تحول دین در غرب: همانطور که گذشت هریک از قلمروهای فکری بستر فکری خاص خود را داشته‌اند که بر چگونگی تحولات آنها تاثیر میگذارد و باعث میشود طرز عمل متناسب با آنها متفاوت باشد. غرب زمینه فکری خاص خود رادارد که بر چگونگی ارتباط علم با دین در آن اثر میگذارد. در اینجا این مسئله را به اختصار بررسی میکنیم البته آنچه اینجا گفته میشود بسیار ساده‌سازی شده است و شکل خارجی تحقق آن بسیار پیچیده‌تر است.چنانکه گفته شد دین در تفکر غربی با اساطیر گره خورده و در برابر علم و فلسفه قرار میگیرد. حال وقتی مسیحیت( که در اصل دینی توحیدی است و در ادامه یهودیت ظهور کرده) وارد غرب میشود باید با دیدگاه غربی سازگار شود تا پذیرفته شود و همین باعث میشود مسیحیت پولسی( که آمیخته با اساطیر است) در غرب مورد پذیرش قرار بگیرد. در نظر غربیان، دین به صورتی ناخودآگاه با مسیحیت غربی متناظر است بنابراین برای فهم نگاه غرب جدید به دین لازم است که این تحول در مسیحیت را بررسی کنیم.گفته شد مسیحیت غربی آمیخته با باورهای اساطیری است؛ در این نظام خداوند به صورت سیستماتیک با جهان گره نخورده است و ارتباط خدا با جهان در قالب دخالتهای نامنظم است و نه قوانین؛در این حالت انسان در بی‌نظمیها به دنبال خدا میگردد نه نظم جهان و برای شناخت خدا دنبال معجزه‌ها و وقایع غیرعادی است. این ویژگی در داستان تولد مسیح به صورت بارزی مشاهده میشود:خدا(که خارج از جهان است) برای حضور در جهان به صورت یک شخص(مسیح) درمی‌آید و همراه با مجموعه‌ای ازوقایع غیرعادی ظهور میکند. حال آنکه در اسلام ( به عنوان آئینی توحیدی)بارها به نظم جهان به عنوان نشانه الهی اشاره شده است و معجزه‌ها صرفا مواردی خاص در نظنی کلیتر دانسته شده‌اند؛ اگر امروزه در معرفی بزرگان دینی بیشتر بر معجزات تاکید میشود که به خاطر نزدیک شدن ما به تفکر غربی است.در این دیدگاه امر قدسی از طبیعت مجزا و حتی متباین است و خدا متعلق به ساحت قدسی و جدا از طبیعت درنظر گرفته میشود؛ از همین رو الهیات دانان مسیحی جهان را از نظر زمانی و مکانی محدود میدانسته‌اند تا جایی برای ساحت قدس وجود داشته باشد!(همین مسئله باعث درگیریهایی بین فیزیک جدید و الهیات مسیحی شده است.) این تقابل باعث میشود که با رشد علم و کشف قوانین جهان خدا و دین به حاشیه رانده شوند.سکولاریسم:مشخص شد در دیدگاه مسیحیت غربی امر قدسی و جهان مادی از هم جدا هستند؛ انسان به خاطر گناه ذاتی خود از ساحت قدس به جهان مادی تبعید شده خدا با تجلی کردن در قالب مسیح و قربانی شدن وی گناه بشر را پاک میکند تا انسان بتواند بعد از مرگ به ساحت قدس بازگردد. در مسیحیت از قول مسیح( که طبق نظر یهودیان پادشاهی موعود بوده) نقل میشود که به مردم میگوید:(( پادشاهی مت در جهانی دیگر است.)) این جمله تقابل این دوجهان را به خوبی بازتاب میدهد.این نگاه باعث میشود تا قوانینی که از عالم قدس می‌آیند نه برای اداره این دنیا بلکه فقط برای بازگشت به عالم قدس درنظر گرفته شوند؛ در اینجا ((سکولاریسم)) شکل میگیرد یعنی اینکه دین و دنیا از هم جدا هستند .ما برای اداره امور دنیا از قواعدی مستقل از دین استفاده میکنیم؛ در این دیدگاه خدا یا وجود ندارد یا اینکه در صورت وجود ارتباطی با امور این جهان ندارد و در نتیجه دین نباید در سیاست مداخله کند. این نوع نگاه از دوران یونان و روم وجود داشته و در مسیحیت غربی ادامه یافته و پس از رنسانس به صورت زیربنای غرب حدید درآمده‌است؛ به همین خاطر است در غرب امروز دیندارانی را میبینیم که به خاطر دغدغه دینی خود از جدایی دین و سیاست حمایت میکنند تا از قلمرو قدسی دین دفاع کنند. ملحدان غرب جدید نیز خدا را به عنوان امری جدا از قوانین جهان تصور میکنند ومعرفت را تنها به قوانین سیستمی جهان محدود میدانند بنابراین خدا را رد میکنند یا غیرقابل اثبات میدانند.پس اگر دین نقشی در اداره دنیا ندارد چه چیزی این نقش را ایفا می کند؟ در اینجا بحث عقلانیت مطرح میشود. اما نکته‌ی مهم این است که منظور از عقلانیت چیست؟ یک نوع عقلانیت، عقلانیت تجریدی است که بر پایه گزاره‌های بدیهی و باتکیه بر اصول منطقی استدلال میکند و در ریاضیات و فلسفه مشاهده می شود. این نوع عقلانیت در غرب جدید مورد نقد قرار گرفته است. مثلا گفته‌اند مسائل هستی شناختی قابل حل نیستند یا گزاره‌های عقلانیت تجریدی، معرفت جدید به وجود نمی‌آورند و صرفا صورتهای مختلف همدیگراند؛ در واقع عقلانیت تجریدی نیز چندان متفاوت از اسطوره و دین درنظر گرفته نمیشود. عقلانیتی که برای اداره زندگی مطرح نیشود عقلانیت عرفی است که تنها در یک بستر فرهنگی خاص معنا دارد، به زمان،مکان و فرهنگ معینی محدود است و فهم عرفی در آن به صورتی حداکثری مطرح است؛ حتی میتوان گفن عقلانیت عرفی نوعی عقلانیت دموکراتیزه شده است.دیدگاه غربی و ما: امروزه با گسترش تسلط غرب قلمروهای فکری دیگر نیز تحت تاثیر تفکر غربی قرار گرفته‌اند؛ در واقع غرب خود را مرکز جهان میبیند و تاریخ جهان را با محوریت تاریخ غربی تنظیم میکند. بنابراین فلسفه، دین، عرفان و... ملتهای دیگر نیز ذیل مفاهیم غربی تعریف نمی شوند. برای مثال می بینیم مستشرقان(غربیانی که به مطالعه ملل شرقی می پردازند) نمی توانند حضرت محمد(ص) را به عنوان پیامبر بپذیرند زیرا ندیده اند که ایشان با مردم عادی معاشرت داشته و برای گسترش اسلام از ابزارهای مادی مثل جنگ و ازدواج و... سود می‌جسته است. در نتیجه وقتی از اسلام سخن میگویند معجزات و جنبه‌های ماورایی را برجسته میکنند و به شیوه‌های اداره‌ی زندگی توجهی نشان نمیدهند. اینکه ما نیز وقتی به بزرگان دین می‌اندیشیم بیشتر کرامات و وقایع غیرعادی را به یاد می‌آوریم تا سیره آنها در زندگی را تا حدی متاثر از نزدیک شدن مابه دیدگاه غربی است.جمع بندیدیدیم که دو تلقی متفاوت از خدا وجود دارد: یک تلقی خدا و جهان را به صورتی سیستماتیک به هم متصل میداند در حالی که تلقی دیگر خدا را متعلق به ساحت قدس و متباین با جهان مادی میداند و بنابراین ارتباط چندانی بین دین و اداره زندگی قائل نمیشود. تلقی دوم هم در غرب مشاهده شده و هم در جهان اسلام؛ مثلا در وهابیت خدا به عنوان امری قدسی درنظر گرفته شده و امر قدسی صرفا به خدا محدود میشود بنابراین گفته میشود اگر پیامبر(ص) و معصومین(ع) را نیز متعلق به امر قدسی بدانیم، به ساحت قدس الهی ضربه زده‌ایم و دچار شرک شده‌ایم. بدیهی است که هریک از این دودیدگاه بر نظر ما درباره چگونگی اداره جامعه تاثیر چشمگیری برجای میگذارد؛ در جلسات بعد به رابطه جریانات فکری ایران معاصر با این دو تصور از خدا میپردازیم.شاخه دانش آموختگی مجمع فرهنگی شهید اژه ایشاخه دانش آموختگی مجمع فرهنگی شهید اژه ایWed, 07 Apr 2021 23:52:48 +0430https://virgool.ir/@majmadaneshamokhtegi/به-تماشای-جنگ-خدایان-نشسته-ایم-rdk4wriwskgxنظر اسلام درباره بانکداری چیست؟جمهوری اسلامی به چه معناست؟آیا حجاب باید اجباری باشد؟و....از زمان برخورد مسلمانان با مدرنیته و تغییر شکل زندگی اجتماعی مسلمین، چگونگی رابطه اسلام با این سبک جدید زندگی همواره مورد پرسش بوده است و سوالاتی مانند سوالات بالا دائما ذهن مسلمین اعم از مردم و متفکران را درگیر کرده است. ایرانیان نیز از این قاعده مستثنإ نبوده‌اند(آیا این­ها سوالات ما هم هست؟!)؛ متفکران مذهبی ایران معاصر را میتوان در سه جریان کلی جای داد:۱_جریان سنتی حوزه: از نظر این متفکران هدف دین "عبودیت" انسانها است. به معنای اطاعت آنها از مولایشان -خداوند- است که فقط با اطاعت بی چون و چرا از دستورات خداوند محقق میشود؛ از این رو تنها آن حکمی را میتوان به دین نسبت داد که مستقیما در متون دینی ذکر شده باشد و نمیتوان با تحلیل اهداف دین دست به تطبیق آنها با شرایط جدید زد. نتیجه آنکه بسیاری از امور اجتماعی عصر حاضر که حکم مستقیمی برایشان نیست(مثل حکومت یا اقتصاد) عرفی هستند و باید در آنها از عرف پیروی کرد‌...۲_روشنفکری دینی: روشنفکران مذهبی بر این باورند که دین پدیده‌ای معرفتی است نه هویتی و هدف آن رسیدن مردم به آگاهی است؛ اگر احکام دینی را بر مردم تحمیل کنیم، مردم از آن زده میشوند و به فهم آن رو نمی‌آورند پس حکومتی که هدف آن اجرای دستورات دینی باشد، خود نقض غرض است. از نظر این متفکران حکومت هدف ادیان الهی نیست و از همین رو دین فقط قواعدی کلی برای زندگی اجتماعی بیان کرده و به شکل حکومت و زندگی اجتماعی نپرداخته و در آنها عقل را ملاک قرار داده است؛ پس در این موارد احکام عقل عرفی را در دستور کار قرار بدهیم. و چون ادعا دارند که این عقل عرفی انسان امروز ریشه در همان دین اسلام راستین دارد، پس این سبک زندگی ما را به سعادت خواهد رسانید...۳_عقلانیت شیعه: از دیدگاه این جریان انسان به جهان مادی آمده است تا ظرفیت خود را برای فیوضات الهی افزایش دهد و در برگشت به عالم ملکوت به کمال خود برسد؛ دین پدیده‌ای با خط سیری پیوسته است که به تناسب هر مرحله از تاریخ بشر، راه را به او نشان میدهد و در این برهه تاریخی در قالب اسلام و تشیع به کمالی رسیده است که با استفاده از آن میتوان نه فقط به الگویی حکومتی بلکه به طرحی تمدنی رسید که زمینه ظهور و رسیدن انسانیت به سرحد کمال را فراهم میکند. و سعی میکند در دنیای امروز قرائتی از دین را بر پایه عقلانیت روایت کند. عقلانیتی که نه از دل عقلائیت بیرون می­آید و ستیزی با آن دارد...به راستی دلیل این اختلافات کلان در مبانی چیست؟ و عجیب­‌تر از آن چه چیزی باعث شده برخی جریانات با مبنای مختلف به نتایج یکسانی برسند؟ اگر خدا را دال مرکزی گفتمان اسلام و هدف دین را تنظیم رابطه خدا و انسان بدانیم، ریشه این تفاوتها را باید در نگرش این جریانات به خدا و به تعبیری "الهیات" این جریانات بدانیم. با نگاهی به تاریخ بشر میتوان دو تصویر کلی و متضاد هم از خدا یافت:۱) تصویری که خدا و عالم معنا را در تضاد با عالم ماده در نظر میگیرد و وظیفه دین را تنظیم رابطه انسان با عالم معنا و نه جهان مادی میداند؛ نتیجه این نگاه "سکولاریسم" است یعنی آنکه مسائل زندگی دنیوی انسان باید توسط عرف و عقلانیت عرفی تنظیم شوند و دین تنها به مسائل معنوی انسان میپردازد.۲) تصویری که عالم معنا و ماده را یکپارچه در نظر میگیرد و خدا و همه ابعاد جهان آفریده وی را به صورتی سیستماتیک درهم گره‌ خورده میداند؛ در نتیجه برای تنظیم رابطه انسان و خدا باید رابطه انسان با تمامی جهان به صورتی هماهنگ و یکپارچه تنظیم شود و دین راهنمای انسان برای این کار است.در ادامه سلسله جلسات جریان­شناسی فکری به بررسی نسبت هریک از این دو نگاه با جریانات فکری عمده ایران امروز میپردازیم...در نقطه پایان به چه چیزی دست پیدا خواهیم کرد؟!شاخه دانش آموختگی مجمع فرهنگی شهید اژه ایشاخه دانش آموختگی مجمع فرهنگی شهید اژه ایTue, 06 Apr 2021 12:13:42 +0430https://virgool.ir/@majmadaneshamokhtegi/نیم-نگاهی-به-روشنفکری-مذهبی-در-ایران-rf1vgcmuwbotزمینه روشنفکری مذهبی در اثر برخورد گروهی از مسلمانان با تمدن غرب پدید آمد. یکی از اولین برخوردها، برخورد سیدجمال الدین اسد آبادی بود؛ در سفرهای وی به غرب برایش سوالاتی پیش آمد که میتوان بازتاب آنها را در جمله‌ای که از وی یا شاگردش، محمد عبده، نقل میکنند میتوان دید: "به غرب رفتم مسلمان دیدم، اسلام ندیدم؛ به شرق برگشتم اسلام دیدم، مسلمان ندیدم." چنین تاملاتی زمینه را برای تغییر پارادایمی در تعریف مسلمانی پدید آورد و سرآغاز روشنفکری دینی شد. سید جمال اگرچه ایرانی و شیعی بود اما هیچ وقت براین دو ویژگی تاکید چندانی نداشت. بخشی از این موضوع به خاطر شرایط زمانه بود زیرا سید جمال می­خواست با حاکمان مختلف اسلامی مرتبط باشد و بخشی دیگر نیز به خاطر این بود که سید جمال نوعی تفکر اسلامیستی داشت و معتقد بود همه‌ی کشورهای اسلامی باید با هم متحد شوند و علیه استعمار مبارزه کنند. تفکرات وی در کشورهای مختلف اسلامی تاثیر گذاشت و جریان روشنفکری دینی را پدید آورد که به خصوص در ایران تاثیر زیادی گذاشت.شکلگیریروشنفکران مذهبی به دو شکل به بررسی و نقد قرائت­های رایج مذهبی پرداختند:۱_عقلی: روشنفکران مذهبی متوجه شدند که اولا بسیاری از باورهای عامه با منطق همخوانی ندارد و ثانیا‌ حاصل آنچه در شرق وجود داشته، عقب ماندگی بوده است در حالی که حاصل آنچه در اروپا به وجود آمده پیشرفت است. ثالثا از زمینه های پیشرفت اروپا اصلاحات مذهبی بوده است و رابعا از دلایل سلطه استعمار بر کشورهای اسلامی، خوانش مردم از دین بوده است. این مسئله باعث شد آنها به بررسی نقادانه سیر تاریخ اندیشه در اسلام بپردازند؛ از نظر آنان اسلام پس از فوت پیامبر(ص) از یک منبع معرفت تبدیل به ابزار حکومت و قدرت شد و به تعبیر دکتر سروش "اسلام معرفتی" بدل به "اسلام هویتی" شد. جامعه نیز نه تنها از اهل بیت پیامبر(ص) فاصله گرفت بلکه آنها را مورد ظلم و تبعید قرار داد. آنها همچنین دیدند بسیاری از روایات تاریخی فاقد سند معتبرند و بسیاری از راویان آنها حتی از دشمنان پیامبر(ص) بوده‌اند که فقط در ظاهر اسلام آورده‌اند و درواقع عقاید شبه یهودی را با اسلام آمیخته‌اند. همچنین این مسئله مطرح شد که کتب تاریخی و حدیثی چندین قرن پس از فوت پیامبر(ص) شکل گرفته‌اند و این اعتبار آنها را کاهش میدهد. این نقد نیز مطرح شد که معصومین(ع) به دلیل مسائلی مثل زندان اساسا نمی توانسته‌اند این مقدار حدیث از خود باقی بگذارند. همه‌ی این مسایل منجر به تردید در خوانشهای سنتی در اسلام شد.۲_نقلی: روشنفکران مذهبی سعی کردند با رجوع به منابع قطعی مذهبی مؤیداتی بر باورهای عقل گرایانه خود پیدا کنند. آنها متوجه شدند که بخش زیادی از باورها و بایدها و نبایدهای مذهبی دارای ضعف سندی هستند و براساس روایات مجعول یا ضعیف به دست امده‌اند. همچنین دیدند در قرآن بارها بر تعقل در دین و پرهیز از خرافات دینی تاکید شده است و نیز عمده مخالفان پیامبران(ع) کسانی بوده‌اند که به دین پدران خود بدون اندیشیدن پایبند بوده‌اند و پیامبران(ع) در بسیاری از مواقع قربانی چنین افرادی شده‌اند؛ در احادیث معتبر نیز بر اصالت دادن به قرآن و تطبیق احادیث با آن تاکید شده است.این تاملات زمینه را برای تولد جریان بازگشت به عقل و قرآن فراهم کرد که پایه‌ای برای روشنفکری دینی شد.دیدگاه روشنفکری مذهبی برعکس دیگر جریانهای فکری جهان اسلام ساختار بوروکراتیک و حتی آکادمیک مشخصی ندارد که به نوعی ناگزیر به آن است؛ از همین رو این جریان به صورت طیفی بسیار گسترده درآمده است و تفاوتهای زیادی در بین اعضای آن مشاهده میشود‌. روشنفکران مذهبی به صورت کلی قائلند که اولا قوانین ثابت شده‌ای برای منطق وجود دارد که میتوانیم از آنها برای سنجش معرفت استفاده کنیم و ثانیا متودولوژی علوم تجربی(ساینس) اگرچه کاملا بر مطالعات دینی قابل تطبیق نیست ولی میتواند برای ما الگوهایی فراهم کند که در بررسی دین از آنها استفاده کنیم؛ برای مثال میتوانیم با استفاده از علم متن شناسی منابع دینی معتبر را از نامعتبر تشخیص دهیم یا با بهره گیری از علم هرمنوتیک به فهم متن بپردازیم.دین و جامعه از مباحث مهم در روشنفکری مذهبی نسبت دین و عقل عرفی است؛ یعنی دین تا کجا و در چه مسائلی حکم داده است و چه مسائلی در محدوده پاسخگویی عقل عرفی هستند. روشنفکران مذهبی اغلب معتقدند که دین اصولی کلی برای زندگی ارائه داده است مثلا در عرصه اقتصاد بر عدالت تاکید کرده است ولی جزئیات را تعیین نکرده است.به طور مثل حکمی ندارد که بورس در جامعه باشد یا نه؛ تعیین چنین جزئیاتی به عهده عقل است. البته روشنفکری مذهبی اغلب به جهتی کشیده شده است که فاصله زیادی بین دین و جامعه ایجاد کرده است؛ این مسئله دو علت اصلی دارد:۱_اغلب روشنفکران مذهبی قائل به نوعی حکومت دموکراتیک و سکولار هستند و میگویند بخش زیادی از قوانین جامعه باید توسط مردم جامعه تعیین شود: اکثریت اعضای جامعه ممکن است مسلمان نباشند یا خواستشان با دستور شرعی یکی نباشد که باعث جدایی دستورات دینی از جامعه میشود.۲_طیف روشنفکری مذهبی گروهی از روشنفکران به قدری از خوانش دین فاصله گرفته‌اند که چندان فرقی با یک روشنفکر غیرمذهبی ندارند و این مسئله بین خود روشنفکران مذهبی اختلاف جدی ایجاد کرده است؛ با وجود این به دلیل ماهیت متکثر روشنفکری مذهبی چندان راهی برای مقابله با آن به جز گفت و گو بین متفکران وجود ندارد.برای تبیین رابطه روشنفکری مذهبی و حکومت باید چند شکل را از هم جدا کنیم:۱_سکولار: که درآن همه حق برابری برای مشارکت در حکومت دارند اعم از مذهبی یا غیر مذهبی.۲_لائیسیته: مذهبیان حق دخالت در حکومت با هویت مذهبی خود را ندارند و مذهب نباید در حکومت دخالت کند.۳_تئوکراسی: روحانیان و مذهبیان حق بیشتری برای دخالت در حکومت و قدرت بالاتری دارند‌.روشنفکران مذهبی عموما به دیدگاه اول معتقد هستند؛ طبیعتا بر این اساسی نمیتوان قانونی که اکثریت مردم با ان موافقند را به دلایل مذهبی رد کرد. در زمینه تنظیم پایه های حکومت و قانون اساسی، روشنفکران مذهبی معتقدند که مفاهیمی مثل دموکراسی ریشه‌هایی در منابع اسلامی دارند و ما آنها را از اسلام میگیریم؛ بنابراین ریشه‌ها هستند که متفاوتند و شکل حکومت برآمده از اسلام مشابه با شکلهای حکومتی غربی است. البته این روشنفکران این مسیله را به ناتوانی دین نسبت نمیدهند ولی میگویند:۱_کارویژه دین تشکیل حکومت نیست و حکومت فقط ابزار است؛ بنابراین دین فقط اصولی کلی را بیان کرده است و به این دلیل که اقتضائات حکومت در طول زمان متفاوتند، جزئیات و شکل آن را نمیتوان از دین گرفت. از نظر آنان فرستادگان الهی ذاتا مسئولیتی برای تشکیل حکومت ندارند و اگر پیامبراکرم (ص) و امام علی(ع) حکومت تشکیل دادند به خاطر ضروریات جامعه خودشان بوده است؛ وظیفه اصلی این فرستادگان آن است که مردم را تربیت کنند تا خودشان دست به انتخاب صحیح بزنند و با میل و اختیار خود از دستورات دینی پیروی کنند‌.۲_ماهیت برداشت از دین اختلاف است و بین علمای مذهبی اختلافات جدی و متعدد درباره شکل حکومت وجود دارد پس نمیتوان با تکیه بر منابع نقلی دینی درباره شکل و جزئیات حکومت حکم داد. البته در حکومت دموکراتیک نیز این اختلاف بی پایان آرا وجود دارد ولی در انها به صورت نظری این پویایی و دینامیسم نظرات پذیرفته شده است و به مردم اجازه داده میشود که از طریق روشهایی مثل انتخابات این تغییر نظر را بروز دهند‌(البته در همان نظام­ها نیز مسائلی مثل بوروکراسی مانع این آزادی میشوند ولی حداقل در مبانی حکومت این آزادی پذیرفته شده است) حال آنکه در اغلب حکومتهای دینی پس از مدتی نظری خاص تثبیت میشود و دیگر امکان تغییر آن حتی از طریق خوانش­های جدید دینی نیز امکان پذیر نیست.۳_ از آن رو که اصول کلی ارائه شده توسط دین محدوداند، حتی در صورت رجوع مستقیم به دین نیز شکل حکومت چندان متفاوت با حکومتهای فعلی نخواهد بود؛ حکومتهای اسلامی مختلفی که تا کنون شکل گرفته‌اند نیز تفاوت چندانی با دیگر حکومتها نداشته‌اتد مثلا در حکومت دینی ایران نیز اصل تفکیک قوا پذیرفته شده است.۴_ دین عقل را به عنوان منبعی معرفتی به رسمیت شناخته است و توصیه به بهره گیری از آن کرده است بنابراین ما میتوانیم در مواردی مثل تنظیم شکل حکومت به عقل عرفی مراجعه کنیم. در واقع از نظر روشنفکران مذهبی هرآنچه عقلانی است، دین است و انچه با عقل به آن برسیم را میتوان حکم دین دانست.نکته مهم در ارتباط با رابطه دین و حکومت این است که از نظر روشنفکران دینی، ماهیت دینی معرفتی است نه حکومتی و حکومت حق ندارد دستورات دینی را به مردم تحمیل کند زیرا این کار باعث میشود که مردم صرفا به خاطر اجبار و نه حقیقت داشتن دین و تعالی خودشان از دستورات دینی پیروی کنند و نسبت به دین اکراه پیدا می­کنند؛ برای مثال حجاب اگر به حجاب اجباری بدل شود مردم را دین زده میکند و مردم فقط برای در امان ماندن از جبر حکومت آن را رعایت میکنند نه به دلیل اعتقاد خود. حتی اگر مردم انتخابی اشتباه و مخالف دین داشته باشند باید به آنها اجازه داد که تصمیم خود را محقق کنند و سپس با آموزش به مردم و نشان دادن نتایج بد آن تصمیم برتری دستور دینی را به آنها نشان دهیم تا خودشان به آن رو بیاورند. از نظر آنان این مسئله برای زندگی روزمره مسلمانان معتقد مشکلی به وجود نمی‌آورد زیرا اولا مخاطب دستورات دینی مسلمانان هستند و عدم رعایت آنها برای بقیه جامعه ارتباطی به زندگی روزمره مسلمانان ندارد ثانیا از آنجایی که در حکومتهای دموکراتیک حقوق اقلیتها رعایت میشود مسلمانان میتوانند زندگی شخصی خود را طبق قواعد خودشان سامان دهند ثالثا دستورات دینی برآمده از منابع معتبر چندان هم واضح نیستند و نمیتوان از تعارضی واضح بین دستورات دینی و قوانین جامعه سخن گفت.شاخه دانش آموختگی مجمع فرهنگی شهید اژه ایشاخه دانش آموختگی مجمع فرهنگی شهید اژه ایSat, 03 Apr 2021 14:46:31 +0430