https://virgool.ir/feed/@madijaliliقراره اینجا از شهر و مناسباتش بگیم...fa2026-11-11 23:41:03https://files.virgool.ir/upload/users/387978/avatar/v0xt6u.pnghttps://virgool.ir/@madijalilihttps://virgool.ir/@madijalili/پرسه-در-بازار-کهنه-قم-sxj1ygmvxyesمردم نگاری محله بازار کهنه قم بر اساس نظریات جین جیکوبزاز زمان طرح3 شهرسازی شد محله مورد علاقه‌م؛ که میتونستم چشمهام رو باز کنم و فکر کنم قم قدیم چجوری بوده، از یه طرف یکی بود اونور دنیا که یه سری حرف‌های خوب خوب زده به اسم جین جیکوبز (البته معتقدم که حرف‌های خودمون رو به خودمون برگردونده مثلا همین نظریه چشمان خیابان همون نظارت اجتماعی هست که تو محله‌های ما بوده)تلفیق این دوتا با روش مردم‌نگاری می‌تونه جالب باشه:)هشدار: ساختار علمی‌ست.چکیدهمردم نگاری شهری به مثابه ی یکی از روشهای تحقیق کیفی که برآن است که برای مطالعه ی شهر باید از رویکرد انسان گرایانه استفاده کرد زیرا این انسانها هستند که شهر را میسازند؛ در واقع مردم نگاری به مشاهده ی جهان براساس چارچوب مرجع افراد مورد بررسی میپردازد و محقق به گونه ای فعال در زندگی افراد و موقعیت مورد مطالعه مشارکت می‌کند؛ به سبب اینکه در شهرسازی به جنبه های کالبدی محیط توجه فراوان شده است این نوشتار تلاشی است برای برجسته سازی جنبه های اجتماعی و فرهنگی یک محله در قلب تاریخی شهر قم که احتیاج به نوسازی دارد.در طی تحقیقات از محله بازار کهنه در شهر قم متوجه شدیم محله و بومیان آن جا حتی بدون وام گیری ذره ای از دانش غربی و نظریات جیکوبز به حیات خود به صورت کارا و پایا ادامه میدهد.این نوشتار دلیلی است بر این نکته که شهرها به سبب پویایی درونی و خود کنترلی شان, می تواند زنده بماند و همین طور,سعی در تطبیق نظریات خانم جین جیکوبز و ساختار اجتماعی محله مذکور است که گواهی بر تایید دانش بومی و ادامه ی آن در عصر حاضر می باشد.روش تحقیق مردم نگاری شهری می باشد.در آخر,طبق اندیشه های جیکوبز که علاقه به بی نظمی ظاهری بافت تاریخی دارد و نظریه چشمان ناظر را مطرح می کند,محله راسته بازار کهنه خود دارای نظمی باشکوه می باشد که چالش های به وجود آمده را رتق فتق می کند و دانش شهرسازی می تواند هدایتگر مسیر بالندگی محلات باشد.کلیدواژه: مردم نگاری شهری, جین جیکوبز, محله بازار کهنه قممردم نگاری شامل مشاهده، ثبت و ضبط روابط اجتماعی، مکان ها و فرهنگ ها می باشد(ایندا 11:2005). مردم نگاری ریشه در مردم شناسی دارد و به عنوان یک روش تحقیقی اجتماعی وسیعر به تازگی شناخته شده است. مشاهده ی وقایع عادی و فعالیتهای روزمره به گونه ای که در محیط های طبیعی رخ میدهد. افزون بر آن، وقایع غیرعادی نیز مورد مشاهده قرار میگیرد. محقق به طور مستقیم در زندگی افراد مورد مطالعه مشارکت می ً ورزد و شخصا فرایند زندگی اجتماعی روزمره را در محیط و میدان تحقیق تجربه می‌کند. تاریخچه ی مردم نگاری شهری از شهر شیکاگو آغاز میشود. تامس نخستین چهره ی برجسته و بنیانگذار مکتب شیکاگو بود که تحقیقات اجتماعی خود را در زمینه ی مشکلات شهر شیکاگو به ویژه موضوع هایی چون مهاجران، زنان، گروههای اقلیت قومی، انحرافات اجتماعی و غیره پیش از جنگ جهانی اول آغاز کرده بود.(غفاری نسب,ایمان: 1395, 1)مردم نگاری یک راهبرد تحقیقاتی است که برای محقق امکان بررسی فرهنگ جوامع و گروههای انسانی در محل زیست آنها از جمله شهرها را فراهم میآورد و یکی از روشهای تحقیق کیفی است که محقق از طریق آن به توصیف یا تفسیر ارزش ها، رفتارها، عقاید و زبان مشترک یک گروه فرهنگی را میدهد. مردم نگاری شهری به مطالعه ی زندگی افراد و گروهها و نوع روابط آنها در شهر میپردازد و سعی می‌کند که به شناخت و درک زندگی روزمره و تجربه های افراد نائل آید.(همان: 12) یکی از ویژگی مهم مردم نگاری این است که مانند روش های آماری و پیمایشی تحقیقاتی "نظریه محور" است و نه توصیف های خام و ذوقی از جوامع و فرهنگ ها(فاضلی, 1392: 120)روش مشاهده مشارکتی و مصاحبه ای می باشد.یکی از چالش های پیش رو, "خطر مشاهده سطحی" می باشد. در واقع فقط آنچه را که دیده ایم کافی نیست و نباید باور کنیم که به دلیل دیدن, درک درستی از آن داریم و هرگز نباید هیچ گونه قضاوت اخلاقی کرد.(عسکری خانقاه, 1391: 84) به همین سبب در این نوشته سعی بر این است که از تمامی ابعاد قضاوت پرهیز شود." هركجا كه شهر قديمي موفق به نظر مي رسد، در پشت بي نظمي ظاهري آن نظمي شگفت انگيز جهت حفظ امنيت خيابان ها و آزادي شهر وجود دارد. اين نظمي پيچيده است كه از فايده پياده روها برمي خيزد كه با خود نوعي توالي بي وقفه چشم ها و نگاه ها را به همراه مي آورند. نظمي است كه سراسر از حركت و تغيير شكل مي گيرد"(جیکوبز: 1960)بازار کهنه یکی از چند محله قدیمی و محل شکل گیری هسته اصلی شهر قم می باشد.در حال حاضر بافت تاریخی و فرسوده محسوب می شود. این محدوده درواقع بخشی از ده منیجان که هسته شکل گیري شهر بوده است می باشد.ساکنان این محدوده عموما زردشتی و دهقان بوده اند.(فتاحی, 1387: 19)بازار کهنه قم منطقه یک شهرداریاین منطقه در مسیر کهن عراق – ري قرار داشته و همین موضوع بر اهمیت منطقه حتی قبل از اسلام صحه می گذارد.به سبب وجود مراکز فرهنگی- مذهبی در محدوده از جمله مدرسه جهانگیرخان، بقعه اباصلت و از همه مهم تر مسجد جامع قم، این محدوده صاحب موقعیت ویژه و متمایزي در بافت قدیم قم بوده و به تبع آن وجود همین ابنیه بر غناي فرهنگی و احساس تعلق ساکنان افزوده است. با توجه به کارکرد فرهنگی- مذهبی مدرسه جهانگیرخان وبرگزاري مراسم نماز جماعت و ایام سوگواري،مسجد جامع محله از این نظر هنوز هم موقعیت خود را در حدود زیادي حفظ کرده است.دو گذر مهم محدوده ( گذر دروازه ري و کوچه مسجد جامع )که به علت عدم تغییر در نحوه ي ارتباط با دیگرمعابر ، همچنان اهمیت خود را حفظ کرده اند.به زعم گال و بورگ(1383) "فرهنگ" مفهوم محوری پژوهش های مردم نگارانه است. فرهنگ در حال حاضر به صنعت بزرگ و منبع اقتصادی شهرها تبدیل شده است؛ مسئله ای که به تعبیر ژوکین "ابزار قدرتمند کنترل شهرهاست."(فاضلی, 1392: 62) پس در ابتدا مروری اجمالی و کتابخانه ای در مورد فرهنگ قم خواهیم داشت.حق این است که به آسانی نمیتوان درباره مردم شهری قضاوت کرد, عبور از یک شهر یا معاشرت چند روز نمی تواند ملاک اخلاقی و روحیات عمومی آنان قرار بگیرد.باید گفت بیشتر عقایدی که درباره مردم شهرهای مختلف ابراز شده است یا از روی اغراض خاصی بوده یا در اظهار عقیده عجله شده است.(فقیهی, 1390: 58)از حق نباید گذشت قمی های اصلی یعنی آنهایی که تحت تاثیر محیط ها و اشخاص دیگر قرار نگرفته اند, اخلاق و عواطف شان خوب و مخصوصا مناعت طبع ایشان معروف است ولی از اظهار این حقیقت تلخ هم ناگریزیم که اغلب قمی ها فکرشان بلند نیست و حاضر نیستند از اینکه هستند, کمی ترقی کنند.(همان:12)همین طور از نظر شاردن فرانسوی مردم قم بسیار معقول, مودب و قابل معاشرت می باشند و مرحوم نظام العلمای تبریزی اهل قم آرام, کاسبکار, سالم به نظر آمد.(همان:59)در اسناد و سفرنامه ها وضعیت بازار قم به این شرح آمده است:قم از دید بروگش مستشرق آلمانی در عهد ناصری "از اینجا به بعد قیافه ی غم انگیز و خراب شهر قم عوض می شد و ما وارد بازارهای متعدد دیگر می شدیم که همه تمیز بودند و وضع آبرومندی داشتند. در دکان های این بازارها, کالاهای مختلفی از قبیل انواع زین های اسب, کالای چرمی, ظروف سفالی و قماش فروخته می شد. (بنایی, 1390: 34)جیکوبز وجود فضای قابل دفاع را در گرو وجود عنصری به نام پرسه زدن و چشم پنهانی خیابان می بیند(شوای, 1384)در طی مدت دو سال آشنایی با محله و ساختار و تعاملات اجتماعی آن به طول انجامید.زمان ورود به محله برای شروع مردم نگاریها, عموما بعدازظهر میباشد.محله خلوت و در سکوت ظهر به کار خود ادامه می دهد.اکثر مغازه های راسته بازار بسته و عابران کمی در بازار دیده می شود.با آقایی 51 ساله روبرو می شویم که بعد از گرفتن نذری به سمت خانه خود در حرکت بود.با کمی تردید به سوالات جواب می داد. در حقیقت همکاری نکرد و به همسایه خود ارجاع داد. علت عدم همکاری را نحوه سوال پرسیدن حدس زدیم که به زعم پرسش شونده نوعی بدگویی از محله و یا ترس نهادینه شده در مردم به شمار می آمد.از نظر جيكوبز مهمترين معيارهاي يك طراحي شهري "خوب" عبارتند از؛ فعاليتهاي مناسب،استفاده از كاربري مختلط، تنوع در عنصر خيابان، نفوذپذير بودن ,قابل دسترس بودن بافت، اختلاط اجتماعي و انعطاف پذير بودن فضاها.(گلكار, 1379)بعد از طی مسافتی در راسته بازار به مغازه ای عطاری شیکی رسیدیم که مغازه دار آقایی 20 ساله بود که در حدود 7سال در محله سکنی داشت. وی محله را "امن" خواند چون دارای ساختاری سنتی و نظارت اجتماعی و محل اقامت افراد شاخصی چون دکتر رستگار مقدم و مداح مذهبی آقای میرداماد می باشد."60 درصد یه گذر فامیلند و همو میشناسن برا همین محله امنه" این عبارت دقیقا موضوع مورد بحث خانم جیکوبز "چشمان ناظر" می باشد همان مالکان طبیعی خیابان.از نظر مصاحبه شونده هر نوع جرمی اعم از مواد فروشی, دعوا و.. توسط افراد غیر ساکن و غیر بومی اتفاق می افتد.و این محله بیشتر مکان ملاقات و قرار این افراد می باشد.سؤال همواره‌ی خانم جیکوبز این بود که آیا ما شهرها را برای مردم می‌سازیم و یا برای ماشین‌ها.در محله مذکور راسته بازار هم پذیرای ماشین های بی شماری است که ایمنی را پایین آورده است. این گونه بافت در خدمت پیاده را به محل سواری تغییر داده اند.وی معتقد است منطقه و هر تعداد از بخشهای درونی ممکن آن باید در خدمت بیش از یک و ترجیحاً بیش از دو کارکرد اصلی باشد؛ غالب بلوکها باید کوتاه باشند، منطقه باید ترکیبی از ساختمانهایی با سن و شرایط متفاوت باشند، تراکم فشرده کافی مردم صرفنظر از علت حضورشان، باید وجود داشته باشد. این شامل تراکم فشرده مردمی که ساکن آنجا هستند نیز میشود.(سالانقوچ, 1395: 3)مصاحبه شونده بعدی آهنگری 50 ساله بومی قم اما حدود 8 ماه شاغل در محله شده بود. این مورد کمتر به محله تعصب بیجا داشت.از نظر وی محله هم "امن" و علت را بومی بودن مردمانش می دانست "همدیگه رو میشناسن, میشه بگی خوبه و بافت سنتیه. جرم ها رو هم غیر بومیا انجام میدن." اختلاط اجتماعی را کم ارزیابی کرد و خود را نوعی غریبه بین ساکنین محله می پنداشت.از شغل خود راضی نبود اما به علت شهرت محله به ساخت و فروش لوازم چوبی مثل تخت و کرسی ما را به سمت دوست و همسایه چوب بر خود انتقال داد.وقتی از مکانهای ناامن و فضاهای غیرقابل دفاع از وی پرسیدیم, کوچه های پشت و گذرهای باریک را محل وقوع جرم ذکر کرد. ریز دانه بودن بافت هم نوعی فرصت برای ایجاد چنین فضاهای جرم خیزی را به وجود آورده است. آقای دیگر, محل وقوع جرم را "قهوه خانه یاد ایام" ذکر کرده که این قهوه خانه در محل آب انبار محله بنا شده که می توانست کاربری مناسب فرهنگی دیگری را به خود اختصاص دهد.گذر را برعکس ببینید:)نمونه گذر موجود در محله بازار کهنه-قم(نگارنده)"چشمان ناظر" جیکوبز در نظر این آقا, چشم چرونی متجلی شد و این کار را توسط خانم ها درست و مناسب تلقی کرد اما برای مردان امری ناپسند دانست.جین جیکوبز، در تبیین امنیت شهری بر فعال بودن فضا به عنوان عاملي در ايجاد محيط امن و موفق تأکید كرده است.او معتقد است استفاده بیش تر مردم از خیابان ها، فرصت های بیش تری را برای نظارت های غیر رسمی ایجاد می کند، که این به خودی خود، موجب جلوگیری از فعالیت های مجرمانه خواهد شد.از نظر جیکوبز چشم خیابان به معنای یک "پاسداری غیر رسمی" و دو جانبه از فضای شهری است.(تانکیس,1968: 34)در این باره ,پسر پادوی مغازه میوه فروشی در میدون کهنه قضیه جالب "شب پا" را مطرح کرد. چون غرفه های موجود در میدان طراحی و چارچوب مناسب ندارند و اجناس بیرون از غرفه ها هستند به افرادی نیاز داریم که شبانه سرک بکشند و امنیت را حفظ نمایند. این افراد خودجوش و بدون دخالت گشت پلیس و با دستمزد هفتگی(هفته ای پنج هزار تومن از هر غرفه) از مغازه داران به کار خود ادامه می دهند. این مصداق نظر "اسکار نیومن" می باشد که عقیده داشت فضاهای شهری باید دوباره به طریقی ساخته شوندکه قابل زندگی باشند و به جای پلیس توسط مردمی که در آن زندگی می کنند,کنترل شود.( لطیفی و همکاران, 1394: 120)تصویر میدان کهنه یا تره بار,انتهای راسته بازار-قم (منبع:نگارنده)تراکم، اختلاطی از کاربری ها و ساختمان های گوناگون به اضافه شلوغی و جنب جوش مردم، تصویر یک مرکز شهر ایده آل را در اندیشه خانم جیکوبز فراهم می-آورد(حبیبی و سلیمی، 1376: 35 )پارک ها به مثابه محل جنایت: به طور سنتی به پارک های محلی یا فضاهای باز پارک مانند, همچون موهبتی اعطا شده برای جمعیت محروم, نگریسته می شود.بگذارید این فکر را کنار گذاشته. پارک ها مکان های دمدمی هستند.آنها تمایل به دو افراط دارند: مردم پسندی یا مردم ناپسندی(جیکوبز:1960, 93)نبود مکان فراغت و فضای سبز از مشکلات جدی این بافت می باشد به گفته ی آقای 45 ساله مهندس ساختمان پارک و فضای طراحی شده در محله وجود ندارد در حالی که بوستان به نام دی در پشت مغازه وجود داشت که خود اثباتی است از استفاده نکردن از پارک توسط ساکنین میباشد و فقط جوان های محله هر از چندگاهی برای گذران وقت به پارک بی امکانات دی می روند.در نهایت از دید نظریات خانم جیکوبز به عنوان یک نظریه پرداز آماتور که دنیای شهرسازی را دگرگون ساخت, از پیچیدگی و تراکم مرکز شهری نباید هراسید بلکه با ایجاد نظم و ساماندهی جمعی باید از آثار مثبت آنها بهره گرفت.مراکز شهری مثل محله مورد بررسی از یک سو همواره فعال بوده و از سویی دیگر توسط مردمی که در آنجا کار و زندگی می کنند تحت نظارت و کنترل دائمی باشد.از نظر او شهر یک ارگانیسم اجتماعی متشکل از واحدهای زنده است. طبق اندیشه های وی که علاقه به بی نظمی ظاهری بافت تاریخی دارد محله راسته بازار کهنه خود دارای نظمی باشکوه می باشد که چالش های به وجود آمده را رتق فتق می کند و برنامه ریزی شهری هدایتگر و حتی ناظر این پیچیدگی سازوکار بافت قدیمی باشد تا مخرب. همین طور طبق گفته ساکنین که محله را به سبب وجود امنیت که در گروی حضور شهروند و ساکن در محله است, قابل زندگی و زیست می دانند.در انتها می توان به سوال مهم جیکوبز پاسخ داد که شهرها قبل انقلابات صنعتی به علت رشد بطئی و تدریجی و هم زیستی مسالمت آمیزشان, برای مردم ساخته می شدند اما به مرور, این اصل مهم به فراموشی سپرده شد و "اتومبیل"مالک شهرها شد.محله قدیمی مذکور هم از این قبیل بلایا جان سالم به در نبرد و با مشکل ورود اتومبیل به راسته بازار درگیر است.این تنها یک نمونه کوچکی از تغییر رویکرد از شهر مردمی به شهر ماشینی می باشد.منابعبنایی علی,1390,"شناخت نامه قم جلد6:سفرنامه ها",نشر نور مطافتانکیس فرن, 1968,"فضا,شهر و نظریه اجتماعی: مناسبات اجتماعی و شکل های شهری", ترجمه ی دکتر پارسی و افلاطونی, نشر دانشگاه تهرانحبیبی محسن, سلیمی جواد,1376,"استخوان بندی شهر تهران",سازمان مهندسی و عمران شهر تهرانجیکوبز جین,1386,"مرگ و زندگی شهرهای بزرگ امریکایی",ترجمه حمیدرضا پارسی- آرزو افلاطونی,نشر دانشگاه تهرانسالانقوچ مسعود و همکاران,1395,"نظریه هنجاری و ویژگی های آن در مطالعات شهری", فصلنامه علمی پژوهشی روش شناسی علوم انسانی,شماره 89شوای فرانسواز,1384,"شهرسازی از تخیلات و واقعیات", ترجمه محسن حبیبی,نشر دانشگاه تهرانعسکری خانقاه اصغر, 1391,"مردم شناسی(روش, بینش, تجزیه)"نشر علم,تهرانغفاری نسب اسفندیار، ایمان محمدتقی,1395," مردم نگاری شهری روشی برای واکاوی مسائل اجتماعی و فرهنگی شهرها", نشریه مطالعات جامعه شناختی شهری, سال 6, شماره 18فاضلی نعمت الله, 1392,"پشت دریاها شهری است(فرایندها,روشها و کاربردهای مردم نگاری شهری)", نشر تیسافتاحی محمدمهدی,1387,"ویژگی های استان قم از نظر جغرافیایی طبیعی و تاریخی", نشر زمزمه زندگی,پائیز 87فقیهی علی اصغر,1390,"دیروز و امروز قم",نشر نور مطافکلگار کوروش,1379,"مولفه های سازنده کیفیت طراحی شهری",نشریه علمی-پژوهشی صفهلطیفی غلامرضا,خاکساری علی و همکار,1394,"فضای شهری ,حیات اجتماعی(بستری در تحقق تعاملات اجتماعی)", انتشارات نگارستان اندیشهInda, J. (2005). ‘Analytics of the Modern: An Introduction’, in Inda, J. (ed.), Anthropologies of Modernity: Foucault, Governmentality, and Life Politics. Oxford: Blackwell: 1–22.مدی جلیلیمدی جلیلیWed, 25 Nov 2020 17:15:00 +0330https://virgool.ir/@madijalili/قم-یک-جیکوبز-کم-دارد-jkefs1bundl5به جای قم هر شهر دیگر را متصور باش که یک فعال شهری همانند جین جیکوبز کم دارد...جین جیکوبززمانی که جین جیکوبز به نیویورک آمد هرگز این فکر را نمی کرد که روزی بر علیه جریان نوسازی شهر قد علم کند. وی دانش آموخته هیچ کالج و دانشگاهی نبود اما سرنوشت دانش شهرسازی را به قبل از خود و بعد تقسیم کرد. در روزگار تسلط انقطاع از گذشته, توجه صرف به علم و فناوری , مکتبی ظهور کرد که بانی آن زنی از درون شهر مدرن بود, او با آمار و نقشه کار نمی کرد، بلکه به سادگی به دنبال یافتن حقیقت از حقایق آشکار بود. نه تنها اندیشه ها و تاثیر جین جیکوبز از اقیانوس اطلس به اروپا عبور کردند، بلکه آنها نیز بر برنامه ریزی شهری و بازسازی شهری در سراسر جهان تاثیر گذاشتند. او جهان را با بازخوانی پرشور از یک کودک دید و اجازه نداد چیزی مثل قدرت یا اقتدار او را متوقف کند. وی در کتاب مشهورش مرگ و زندگی شهرهای بزرگ امریکایی اشاره می کند كه آنچه شهر را قابل زندگي و يك محله را به يك جامعه مشاركتي تبديل مي كند، حس تعلق شخصي و انسجام اجتماعي است كه از وجود محلات قديمي و خيابانهاي باريك و پرجمعيت و چند منظوره ناشي مي شود. حال مسئولان شهری قم خود نظریه پردازانی قدرتمند شده اند و برخلاف جیکوبز, کمر به نابودی محلات قدیمی و خیابان های به زعم خود تنگ که مشخصه هویتی اقلیم گرم و خشک است, بسته اند." هركجا كه شهر قديمي موفق به نظر مي رسد، در پشت بي نظمي ظاهري آن نظمي شگفت انگيز جهت حفظ امنيت خيابان ها و آزادي شهر وجود دارد" اتفاق مهم تعریض خیابان 18متری فقیهی در محله هویتی باغ پنبه که من آن را با عنوان "فاجعه" نام میبرم, توهینی بزرگ به هویت, شعور ساکنین و شهر می باشد. اگر بحث امدادرسانی و مدیریت بحران مطرح است, با تعریض چندمتری قضیه قابل حل می باشد اما ضرورت کشیدن خیابان های عریض و جدید, آن هم در بافت کهن,چه چیز می تواند باشد؟ و در اینجاست که مبارزه خانم جیکوبز و رابرت موزز کارفرمای پر قدرت نیویورک در ذهنم تداعی می شود. زمانی در قلب نیویورک می خواست بزرگراهی به ازای نابودی پارک واشنگتن عبور دهد اما جین در برابر موزز ایستاد و در نهایت برنده شد.بهترین مستند ساخته شده در ارتباط با این قضیه مستند"همشهری جین؛ مبارزه ای برای شهر"است و اگر یک شهروند تیزبین هستید بعد از دیدن این اثر, دیگر آدم سابق نخواهید بود.در زمانی که شهرهای امریکا به سمت حومه ها کشیده می شد وی عاشق سینه چاک کلانشهرها بود و معتقد بود که باید مشکلات شهر در خود شهر حل شود و گرایش به اطراف شهر که به دلیل نظر هاوارد مطرح شد, کاری عبث است.زمانی که جیکوبز کار خود را به‌عنوان نظریه‌پرداز و کنشگر شهری آغاز کرد رویکرد اصلی در شهرسازی "خودرو محوری" بود و ساخت بزرگراه‌ها و خیابان‌های هرچه بیشتر به‌عنوان پیشرفت و دستاورد تلقی می‌شد؛ اما تلاش‌های نظری و البته مبارزات اجتماعی جیکوبز به تغییر این رویکرد کمک بسیاری کرد. این جملات برایتان آشنا نیست؟ یاد جمله قم در مسیر تحول نمیفتید؟ و پروژه های متعدد روگذرها, تعریض بدون دلیل خیابان ها, یک شوخی بزرگ با مردم نازنین شهر قم می باشد.روزگاری زنی فریاد زد:"طرح های بزرگ مقیاس را فراموش کنید" اما چه شد؟ نیم قرن بعد, در شهر کوچکی در خاورمیانه برای نشان دادن شوآفی از شهر, شروع به تهیه و اجرای طرح های کلان مقیاس و بدون مطالعات قبلی کرده اند.و در نهایت سوال همیشگی جیکوبز که بهتر است مسئولان شهری به مردم پاسخ بدهند, این است که آیا ما شهرها را برای مردم می‌سازیم و یا برای ماشین‌ها؟و سوال مهم بعدی این است که آیا قم یک جیکوبز دارد یا نه؟ و سوال دقیق تر آیا ما پیرو مکتب جیکوبز هستیم؟پی نوشت: در ابتدا باید بیان کنم که هدف و قصد بنده, اسطوره سازی از شخص خانم جیکوبز نمی باشد هرچند در نظر بنده یک پیتیا معبد دلفی خواهد ماند اما غرض از این نوشتار, تاکید این مسئله است که جامعه مدنی, دانشگاهی و مردمی قم در خواب خوشی به سر میبردند. در پیش روی چشم همگان پارک هزار ساله تبدیل به بیابانی برهوت می شود و ما عین خیالمان نیست. در حد یک جمله ما فعال و کنشگر شهری در قم نداریم.مدی جلیلیمدی جلیلیSun, 22 Nov 2020 01:18:06 +0330https://virgool.ir/@madijalili/هر-چیز-ارزشی-دارد-x3fjaqjdjymbمهدیه جلیلی شاه‌منصوریکارشناس ارشد برنامه‌ریزی شهریدر حدود 6500 سال پیش, مردمی که در حوالی روستای اریسمان فعلی (حوالی کاشان) زندگی می کردند شاهد اتفاقی در نوع خود بی نظیر بودند. صنعتگران مشغول در صنعت ذوب مس متوجه لعابی آبی بر بدنه کوره ها شدند. این لعاب آبی در آن زمان چیزی بیشتر از معجزه نبود. خرمهره یا به بیانی دیگر "هنر خرمهره سازی" ریشه در آن اتفاق تاریخی دارد. درباره نخستین محلی که خرمهره‌سازی در آن آغاز شده, در بین باستان‌شناسان اختلاف نظر است, گروهی ایران و گروهی مصر را آغازگر این هنر می‌دانند ولی اکثر باستان‌شناسان معتقدند که با توجه به مدارک موجود, این هنر برای نخستین بار در ایران به وجود آمده و سپس توسط یک شاهزاده خانم ایرانی, روش ساخت خرمهره به عنوان هدیه به مصر منتقل شد.در طول قرن‌ها خرمهره در میان مردم ساکن در سرزمین “پارس” بعنوان زیور آلات استفاده می‌شده است. نه تنها رنگ و بافت متفاوت این مهره ها بلکه نوعی اعتقاد فرهنگی سبب محبوبیت خرمهره در میان مردم میشد. آوازه خرمهره به عنوان نوید دهنده خوش بختی و بازکننده بخت به گوش بسیاری از مردم رسید. عده ای از خرمهره جهت دور کردن چشم بد (چشم زخم) استفاده میکردند. قدیمی‌ها اعتقاد داشتند رنگ آبی, چشم بد را دور می‌کند. این قدر آبی زیبایی است که به‌جای دیدن بدی و نقص, نگاه‌ها به خرمهره جلب می‌شود و نظرش را می‌گیرد.هانس ولف, محقق ایران شناس, در پی بازدیدش از شهر قم در سال 1930 متوجه وجود کارگاه خرمهره در شهر قم می شود. بعد از حدود 30 سال در سال 1960، وی برای بار دوم راهی قم می شود تا اطلاعات بیشتری در این زمینه جمع آوری کند. سفر دوم او به قم این اطمینان را به وی میدهد که بدنه خرمهره تولیدی در قم همان بدنه اشیای کشف شده‌ای‌ست که قدمت 6000 ساله دارند. ولف پس از ترک ایران اقدام به انتشار مقاله‌ای در این زمینه می کند و از قم به عنوان تنها شهری یاد می کند که این میراث 6000 ساله تاریخ بشر را همچنان حفظ کرده است. در پی این اکتشاف، برای اولین بار در سال 1960محققان اروپایی و آمریکایی ، خرمهره سازی، هنر 6000 ساله ایران باستان را Qom Technique نامیدند.سال 1293، سید مرتضی سعادتمند، تصمیم گرفت کسب و کار آبا و اجدادی‌اش را ادامه دهد و برای همین منظور کارگاه سرامیک سازی خود را در تهران راه اندازی کرد. سالیان متمادی او محصولات سرامیک تزئینی ساخت و آثار هنری‌اش را در بازار تهران به فروش رساند. در سن 40 سالگی، سید مرتضی به همراه خانواده‌اش به شهر قم نقل مکان کرد و کارگاه سرامیک جدیدی در نزدیکی حرم حضرت معصومه راه اندازی نمود. با این کار او می‌توانست در زمانی کوتاه آثار خود را در معرض دید زائرین حرم حضرت معصومه و بازدیدکنندگان عبوری بین المللی (به مقصد اصفهان) قرار دهد. سید مرتضی در سن ۶۲ سالگی و در پی تجربه موفق تاسیس کارگاه صنایع دستی سعادتمند در قم، فروشگاه سرامیک سعادتمند را در کنار حرم حضرت معصومه افتتاح کرد.در سال ۱۳۳۰، سید محمد پسر مرتضی سعادتمند به منظور تحقق رویای خود، جهانی شدن هنر سرامیک ایران، «مرکز کارهای دستی سرامیک» را تاسیس نمود. او مرکز را در کنار جاده قم-اصفهان ساخت تا گردشگران بین المللی (به مقصد اصفهان) در محل مرکز توقف کرده و از آن بازدید کنند. هر روز صبح، گلدان‌های بزرگ سرامیکی به دقت بر روی سکویی، در آن سوی جاده و در مقابل فروشگاه، قرار داده می‌شد تا توجه گردشگران را به خود جلب کنند. مرکز شامل فضایی برای خرید، یک حیاط بزرگ و یک فضای کارگاهی بود که گردشگران به راحتی می توانستند ۲ تا ۳ ساعت در آن وقت بگذرانند و با هنرمندان و کارگران تعامل کنند.در یکی از روزهای سرد آبان ماه سال ۱۳۵۸، وقتی که سید محمد سعادتمند به محل کارش رسید، متوجه تعداد زیادی از افرادی شد که در حال انتقال اجناس داخل فروشگاه به بیرون بودند. هدف این افراد کمک به دولت در خالی کردن فروشگاه و آماده سازی آن برای تخریب توسط بولدوزر بود. آن روز در کمتر از چند ساعت فروشگاهی که سال‌ها برای طراحی و تزیین آن تلاش شده بود در قابل چشمان سید محمد و پسرانش تخریب شد. سال‌ها قبل از این اتفاق، دولت تصمیم گرفته بود که بلوار امین (جاده قدیم قم-اصفهان) را تعریض کند. متاسفانه مرکز کارهای دستی سرامیک دقیقا در کنار بلوار امین واقع شده بود و برای اجرای پروژه تعریض، نیاز بود تا بخشی از مرکز تخریب شود.سید ابوالقاسم سومین پسر سیدمحمد با فروش محصولات در داخل و خارج از کشور مرکز را باری دیگر احیا کرد. انرژی، شور و شوق و خوش بینی ایجاد شده در بین کارکنان، سید محمد و سید ابوالقاسم را تشویق کرد تا باری دیگر در مورد آینده مرکز رویایی را در ذهن بپرورانند. در سال ۱۳۶۸ مرکز کارهای دستی سرامیک، افتتاح فروشگاه جدیدش، در کنار کارگاه قدیمی، را جشن گرفت. از سال ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۸، سید محمد بیشتر وقت خود را در فروشگاه مرکز و در تعامل با گردشگران گذراند و سید ابوالقاسم مدیریت کارگاه را به عهده گرفت و به نیازهای مشتریان پاسخ داد.به یاد دارم وقتی که 11 ساله بودم، تعداد زیادی مجسمه کوچک انسان ساخته بودم تا آن‌ها را در کوره پدر قرار داده و بپزم. بعد از انتظار طولانی برای دیدن نتیجه کار با مجسمه‌هایی شکسته روبرو شدم که دیدن این صحنه در آن سن برایم بسیار ناراحت کننده بود. فردای آن روز دوست پدرم برای دیدار او به کارگاه آمده بود و وقتی متوجه ناراحتی‌ام شد مرا به ساخت اثری با استفاده از مجسمه های شکسته تشویق کرد. تشویق او باعث شد تا مجسمه نادر شاه را را بسازم، در مقابل مجسمه‌های شکسته قرار دهم و نام این مجموعه را “پایان جنگ نادرشاه ” بنامم. بعد از چند روز یکی از مشتریان فروشگاه بعد از دیدن این مجموعه، عاشقش شد و به قیمت خوبی آن را از آقاجان خرید. فروش آن مجموعه در آن روز درسی برای تمام عمرم داشت: هر چیز ارزشی دارد..-به نقل از سید ابوالقاسم سعادتمند (sdmcrafts.com)سید ابوالقاسم تا زمان مرگ پدر در کارگاه خانوادگی مشغول به کار بود، اما بعد از آن ترجیح داد به محلی جدید نقل مکان کند. در سال ۱۳۸۱، سید ابوالقاسم مرکزی جدید در جاده کوه سفید واقع در بخش شمالی شهر قم افتتاح کرد و آن را “صنایع دستی سعادتمند” نامید. از آن پس، فعالیت های “صنایع دستی سعادتمند” تنها معطوف به خرمهره و سرامیک نبود، بلکه سایر رشته‌های صنایع دستی را نیز شامل می‌شد.هانس ولف فردی است که در سال ۱۳۳۹ متوجه تداوم استفاده از تکنیک شش هزار ساله سرامیک سازی ایرانی، قم-تکنیک، در شهر قم شد. او فردی است که توجهات را در غرب به روش قم-تکنیک ،روش خود لعاب گیری خرمهره، جلب کرد. متنی که در ادامه مشاهده می‌شود از مقاله‌ای در یادبود ولف اتخاذ شده است:“…در نهایت او و دخترش، اعتماد تولیدکنندگان خرمهره در شهر مقدس قم را بدست آوردند. دختر ولف که سرامیست بود، در کمال ناباوری متوجه شد که روش لعاب گیری خرمهره‌ها شبیه هیچ یک از روش‌های لعاب دهی مرسوم نیست و به نظر می‌رسد در تولید خرمهره از ترکیب روش‌های لعاب‌دهی متفاوتی استفاده می‌شود که شامل قوانین پیچیده فیزیک و شیمی هستند. با کمک سیریل اسمیت از موسسه فناوری ماساچوست و لئو کوچ از گروه زمین شناسی دانشگاه نیو ساوت ولز، تحقیقات وولف تکمیل شده و به تازگی منتشر شده است. کار این محققان نشان می‌دهد که با استفاده از ذهن‌های کنجکاو و تعلیم‌ داده شده می‌توان به زارهای فناوری‌های باستانی قبل از ناپدید شدن آن‌ها از روی زمین دست یافت …"در سال ۱۳۷۸، محققان دانشکده سرامیک دانشگاه كسل آلمان تحقیقاتی گسترده‌ای را در زمینه تکنیک شش هزار ساله خرمهره سازی، «قم-تکنیک»، به انجام رساندند. این تحقیقات به منظور رمز گشایی از این تکنیک صورت می‌گرفت که به باور محققان در برهه‌ای از تاریخ به فراموشی سپرده شده بود. چند ماه پس از شروع پروژه، محققان بطور اتفاقی دریافتند که این تکنیک شش هزار ساله پر رمز و راز ایرانی توسط آخرین میراث‌دار آن، سید ابوالقاسم سعادتمند، در شهر قم زنده نگه داشته شده است. با تلاش و پیگیری‌های دکتر خسرو عدالتیان استاد دانشکده معماری دانشگاه کسل و دکتر یدقار معاون وزیر جهاد وقت، سید ابوالقاسم سعادتمند به عنوان تنها میراث‌دار هنر شش هزار ساله ایرانی به دانشگاه کسل دعوت شد.در ورکشاپی که در ارتباط با قطعات خرمهره‌ای در کاخ ویلهلم برگزار شد، سید ابوالقاسم پیشینه خانوادگی خود در زمینه خرمهره، مواد و روش‌های لعاب‌دهی را به متخصصان، دانشجویان و عموم معرفی کرد. یک سال پس از این گردهمایی خرمهره در قالب پروژه‌ای با عنوان «خرمهره، مروارید فیروزه‌ای رنگ ایران باستان» در بخش «تداوم فرهنگ و دانش بشری اکسپو ۲۰۰۰ هانور آلمان» با کد ۵۰۲ به ثبت رسید. پس از انتقال مرکز به محلی جدید در سال ۱۳۷۸ و به دلیل نداشتن فضای فروشگاهی، امکان ارتباط مستقیم با توریست‌ها از بین رفت. از سال ۱۳۷۸ تا سال ۱۳۹۵ بیشتر فعالیت‌های مرکز معطوف به پاسخ‌دهی به نیاز بازار بود. در این مدت اگرچه که بهبود روش‌های تولید و گسترش فعالیت‌ها برای سیدابوالقاسم سعادتمند و تیمش اتفاقی جذاب بود اما خلایی حس می‌شد. این خلا در پی به یادآوردن روزهایی پدیدار می‌شد که توریست‌ها ساعاتی در مرکز وقت می‌گذراندند، خرید می‌کردند و آموزش می‌دیدند. تجربه متفاوت تعامل با توریست سبب تبادل فرهنگ و تغییر وسعت نگاه می‌شد.در سال ۱۳۹۵ سیدابوالقاسم باری دیگر به فکر راه‌اندازی فضای ورکشاپ با هدف تعامل با توریست افتاد. این ایده مورد پسند اطرافیان قرار گرفت و چند ماه بعد فضای فروشگاه و ورکشاپ در زمین مقابل کارگاه ساخته شد که هم اکنون این مرکز کارگاه‌های تعاملی برای توریست‌ها برگزار می‌کند.خرمهره در آیین‌های ایرانیآيین‌هِرهِراونک در‌ لرستان ‌هنگام‌ اّغاز ‌بهار، برای‌گزينش قوچ ‌پیشاهنگ گله برگزار‌ميشود، در‌ اين ‌آيین ازآرد‌گندمي‌که ‌خود‌ کاشته‌اند، ناني‌گرد‌ و ‌ضخیم‌ به‌نام‌ کولیره مي‌پزند. پیش از برشته‌شدن،‌خرمهره‌ای ‌از‌ جنس‌ کبالت ‌آبي‌رنگ‌ را‌ درون ‌آن‌ جاسازی ‌مي‌کنند. ‌مردی‌ از‌ همان‌ ايل ‌بره‌های ‌نر و‌جوان ‌و‌تک رنگ ‌را ‌از‌ گله ‌جدا ‌نموده ‌و‌ در ‌مکاني ‌سرسبز‌ و ‌شیبدار ‌گرد‌هم‌ مي‌آورد ‌و بزرگ ‌ايل ‌پس‌از ‌خواندن ‌اورادی ‌ويژه، کولیره ‌را ‌از ‌آن ‌مکان ‌بلند ‌به ‌سوی ‌بره‌ها‌ مي‌غلطاند؛ بره‌ای‌ که‌ آن‌ نان‌ مقدس ‌به ‌او ‌برخورد ‌کند،‌ از ‌آن ‌پس، ‌قوچ ‌پیشاهنگ ‌گله‌ به ‌شمار‌ مي‌آيد و‌مهرۀ‌ کبود ‌را‌ با ‌نخي سیاه ‌و‌سفید ‌بافته‌شده ‌از‌ پشم ‌قوچ‌های بزرگ ‌همان‌ گله ‌بر‌ گردن‌ آن‌ قوچ ‌پیشاهنگ مي‌آويزند.‌پس ‌از‌ پايان مراسم‌ همگي ‌به‌اتفاق ‌نان‌کولیره‌ را‌ با روغني حیواني مي‌خورند.‌اين آّيین ‌هنوز ‌در ‌مناطق‌ عشايری ‌لرستان ‌انجام‌ مي‌شود.‌آيین گزينش قوچ‌ جوان‌ در ‌لرستان ‌ارتباطي ‌مستقیم ‌با‌ اسطوره‌های‌ باروری، زايش، فراواني ‌و دگرگوني فصول ‌سال ‌دارد.تصویر بالا: نان کولیره و خرمهره جاساز شدهاولین کلمه‌ای که با خواندن مطلب بالا به ذهنتان آمد چیست؟ سوهان؟ بله تنها سوغاتی قم در ذهن تمام مردمان ایران و حتی قمی‌ها... در حالی که این هنر تنها و تنها در قم تولید می‌شود و تولیدکنندگان آن با مظلومیت و در خفا به راه خود ادامه دادند همچنان که مولانا می‌فرماید تو یکی نه‌ای هزاری تو چراغ خود برافروز.نکته جالب این داستان, به دندان کشیدن و پرورش این هنر توسط خانواده‌ی فرهیخته و دلسوز سعادتمند است که آن را چونان فرزندی عزیز و گرامی می‌شمارند و این تلاش‌ها و سختی‌ها نتیجه شیرینی در پی داشت ثبت در میراث ناملموس ایران و در آستانه‌ی ثبت بین‌المللی یونسکو به عنوان هنر صنعت اختصاصی قم.صدافسوس که متوجه شدیم مکان تقریبی آن کارگاه سابق زیبا, مجتمع تجاری شهر در بلوارامین است. شما کدام را برای جداره شهری ترجیح می‌دهید کارگاه هنری باهویت سرامیک و خرمهره یا ساختمان مدرن چندطبقه با نمای کامپوزیت؟یاد سخنی از حسین شهیدزاده (سفیر ایران در عراق در دهه پنجاه) بعد از تخریب محله زادگاهش پنجعلی برای احداث خیابان آذر می‌افتم که به نیکویی در کتاب «روزگاری در شورآباد» فرمودند:" این هم از دردهای بی‌درمان ما ایرانی‌هاست که نه نوآور, بلکه نوطلب شده‌ایم, آن هم نوطلبی بی‌هدف و بی‌آرمان, همه چیز را خراب می‌کنیم تا نوسازی کنیم ولی ای کاش به جای بسیاری از این نوسازی‌ها به همان خراب کردن اکتفا می‌کردیم. نمی‌دانم کدام یک از شرق‌شناسان است که می‌گوید ایرانی ها به هیچ چیز خود وفادار نیستند. اگر این اظهارنظر در هیچ موردی اعتبار نداشته باشد, تصور می‌کنم درباره آثار تاریخی و هنری ما معتبر است, چنانچه غیر از این بود این همه بناهای ارزشمند تاریخی و هنری خود را از بین نمی‌بردیم و به جای آن فواره و آب‌نما نمی‌ساختیم."ای کاش به همان خراب کردن اکتفا می‌کردیم...تصویر یک مکان در دو بازه زمانی تصویر چپ 1330 و تصویر راست اکنونمدی جلیلیمدی جلیلیWed, 18 Nov 2020 00:43:41 +0330