https://virgool.ir/feed/@mabako1400نویسنده وپژوهشگر میان رشته ای ، دانش آموخته دکترای ادبیات فارسیfa2026-11-11 20:07:58https://files.virgool.ir/upload/users/4934328/avatar/EmgznL.jpghttps://virgool.ir/@mabako1400https://virgool.ir/@mabako1400/سرنوشت-یک-کتاب-سفر-پرماجرای-کلیله-و-دمنه-از-هند-به-ایران-hfycgmipojqeانوشیروان، پادشاه ایران، می‌خواست کتابی را به دست آورد که در گنجینه پادشاه هند نگهداری می‌شد. کتابی که می‌گفتند پادشاهان با خواندن آن، شیوه بهتر فرمانروایی، تدبیر امور کشور و رفتار با مردم را می‌آموزند. برای رسیدن به این کتاب، شاه ایران مردی را راهی سفری دشوار کرد؛ سفری که قرار بود سرنوشت آن اثر را برای همیشه تغییر دهد.ماجرای این سفر را در مقدمه منسوب به عبدالله بن مقفع بر کلیله و دمنه می‌خوانیم.در روزگار انوشیروان، خبری به دربار رسید که توجه شاه را جلب کرد. در سرزمین هند کتابی وجود داشت که در آن، حیوانات و پرندگان به زبان آدمیان سخن می‌گفتند و در قالب داستان‌هایی شیرین، رازهای کشورداری و آیین فرمانروایی را آموزش می‌دادند. نام کتاب «پنجه‌تنتره» بود؛ اثری در پنج باب که در گنجینه پادشاهان هند نگهداری می‌شد. گفته می‌شد داستان‌های آن نه‌تنها برای پادشاهان، بلکه برای همه مردمان اهل دانش سودمند است.انوشیروان تصمیم گرفت این کتاب را به ایران بیاورد. اما دستیابی به آن آسان نبود. کتاب در خزانه پادشاه هند نگهداری می‌شد و بیرون آوردنش به مردی نیاز داشت که زبان و فرهنگ آن سرزمین را بشناسد و از هوش و تدبیر کافی برخوردار باشد.پس از جست‌وجو میان مردان دانشمند و خردمند، سرانجام برزویه طبیب را برگزیدند؛ پزشکی که آوازه دانش و مهارتش به دربار رسیده بود. انوشیروان او را فراخواند و مأموریت را به او سپرد. سپس پنجاه صُرّه زر، که هر یک ده هزار دینار ارزش داشت، در اختیارش گذاشت و راهی هندش کرد.برزویه به هند رفت، اما رسیدن به مقصود زمان می‌خواست. مدتی در میان مردم آن سرزمین زندگی کرد و به جست‌وجوی راهی برای دستیابی به کتاب پرداخت. سرانجام با مردی هندو آشنا شد و توانست اعتماد او را جلب کند.روزی راز سفرش را با او در میان گذاشت و از کتابی گفت که برای به دست آوردنش راهی این سرزمین شده بود.مرد هندو پس از شنیدن خواسته برزویه، نگران شد. می‌دانست اگر پادشاه از این ماجرا باخبر شود، مجازاتی سخت در انتظار هر دوی آن‌ها خواهد بود. به برزویه گفت که پادشاه هند مردی سخت‌گیر است و برای گناهی کوچک، مجازاتی بزرگ در نظر می‌گیرد؛ چه رسد به اینکه کسی کتاب گران‌بهای خزانه را در اختیار بیگانه‌ای بگذارد. در چنین وضعی، نه مال و نه جان هیچ‌کدام پناهشان نخواهد بود.اما برزویه از تصمیم خود منصرف نشد. سرانجام مرد هندو پذیرفت که به او کمک کند و نسخه کتاب را در اختیارش گذاشت.اکنون دشوارترین بخش مأموریت آغاز شده بود. برزویه باید در پنهان‌کاری کامل از کتاب نسخه‌برداری می‌کرد. با بیم و هراس، شب و روز به کار مشغول شد تا سرانجام نسخه‌ای از آن تهیه کرد. سپس همراه با کتاب‌های دیگری از هند، راه بازگشت به ایران را در پیش گرفت.وقتی برزویه به دربار انوشیروان بازگشت، شاه از موفقیت مأموریت او خرسند شد. برای قدردانی، درِ خزانه را به رویش گشود و اجازه داد هر پاداشی که می‌خواهد برای خود بردارد.اما برزویه برخلاف انتظار، به زر و سیم خزانه چشم ندوخت. از میان آن همه ثروت، تنها جامه‌ای از پارچه بافته خوزستان برداشت و خواسته دیگری مطرح کرد: می‌خواست بابی به کتاب افزوده شود و نام و یاد او در آن باقی بماند.این خواسته پذیرفته شد. انوشیروان به بزرگمهر، وزیر و دانشمند دربار، فرمان داد تا بابی درباره برزویه بنویسد. بدین‌ترتیب، باب برزویه طبیب به کتاب افزوده شد؛ بابی که از زندگی، اندیشه‌ها و نگاه او به دانش و فضیلت سخن می‌گفت.شاید این انتخاب برزویه از پاداش‌های زرین خزانه هم ماندگارتر بود. او در برابر ثروتی که می‌توانست زندگی‌اش را دگرگون کند، چیزی را برگزید که قرار بود پس از او باقی بماند: نام و اندیشه‌اش در کتابی که برای به دست آوردنش چنین راه دشواری را پیموده بود.اما سرگذشت کتاب در ایران نیز به پایان نرسید. در روایت مقدمه ابن‌مقفع، اثر در ده باب تنظیم شد و پنج باب دیگر نیز به آن افزوده شد. به این ترتیب، مجموعه‌ای پانزده‌بخشی شکل گرفت که حاصل انتقال و گسترش روایت‌ها در گذر زمان بود.البته این ماجرا را باید در چارچوب روایت سنتی انتقال کتاب از هند به ایران خواند؛ زیرا همه جزئیات آن، از جمله چگونگی دستیابی برزویه به نسخه، به‌طور مستقل اثبات تاریخی نشده است. آنچه در تاریخ ادبیات می‌دانیم این است که پنجه‌تنتره از آثار کهن هند بود، در دوره ساسانی به پهلوی ترجمه و بازپرداخت شد و بعدها عبدالله بن مقفع در دوره اسلامی، متن پهلوی آن را به عربی برگرداند. بنابراین، ترجمه ابن‌مقفع مستقیماً از زبان هندی نبود.کتاب پس از آن سفرهای دیگری نیز در پیش گرفت؛ از پهلوی به عربی و سپس به فارسی و زبان‌های دیگر راه یافت و در فرهنگ‌های گوناگون بازخوانی و بازنویسی شد. داستان‌هایی که روزگاری در هند برای آموزش شاهزادگان و پادشاهان روایت شده بودند، اکنون در سرزمین‌های دیگر نیز خوانده می‌شدند. کلیله و دمنه به یکی از ماندگارترین آثار ادبیات تعلیمی تبدیل شد؛ کتابی که در آن، حیوانات سخن می‌گویند، اما سخنشان بیش از هر چیز درباره انسان و مناسبات پیچیده زندگی اوست.در این میان، یک نکته در داستان سفر کتاب به ایران تأمل‌برانگیز است: انوشیروان، پادشاه سرزمینی پهناور و قدرتمند، برای دستیابی به دانشی که در سرزمینی دیگر پدید آمده بود، هزینه می‌کند و مردی را به سفری دشوار می‌فرستد. او برای آموختن، به دانسته‌های سرزمین خود بسنده نمی‌کند و ارزش دانش را به مرزهای جغرافیایی محدود نمی‌سازد.شاید ارزشمندترین بخش این داستان همین باشد: پادشاهی که برای دانستن، از مرزهای قلمرو خود فراتر می‌رود.اما آیا ما امروز هم، به اندازه انوشیروان، برای آموختن از دیگران ارزش قائلیم؟ آیا حاضریم برای دانستن، از مرزهای عادت و غرور خود عبور کنیم؟مریم بابایی خرسندمریم بابایی خرسندMon, 02 Nov 2026 19:08:19 +0330https://virgool.ir/@mabako1400/آبانگان-اسطوره-آب-و-معنای-زندگی-vggdfms7lqvaتصور کنید صبحی پاییزی در ایران باستان را؛ زنی با کوزه‌ای در دست، راه چشمه را در پیش گرفته است. زمین چشم‌انتظار باران است و کشتزارها برای سبز ماندن به آب نیاز دارند. صدای چشمه که از دل سنگ‌ها می‌جوشد، نوید زندگی است؛ آبی که تشنگی را فرومی‌نشاند، دانه را به خوشه بدل می‌کند و به زمین امکان باروری می‌دهد. در چنین جهانی، خشکیدن چشمه فقط از دست رفتن آب نیست؛ گویی رشته‌ای از پیوند انسان با زندگی گسسته است.شاید بتوان از همین منظر به آبانگان، یکی از جشن‌های کهن ایرانی، نگریست؛ جشنی که با پاسداشت آب پیوند دارد.در گاه‌شماری ایران باستان، دهمین روز هر ماه «آبان» نام داشت. هم‌نامی روز و ماه، بهانه برگزاری جشن بود و دهم آبان را آبانگان می‌نامیدند. آب در فرهنگ دینی ایرانیان نیز جایگاهی ویژه داشت. در سنت زرتشتی، آناهیتا با آب‌های پاک، باروری و زایش پیوند خورده است؛ ایزدبانویی که در اسطوره‌ها، نیروی زندگی‌بخش و زاینده آب را نمایندگی می‌کند.آب؛ از عنصر طبیعی تا نماد زندگیدر اسطوره‌ها، عناصر طبیعت اغلب چیزی فراتر از خودشان هستند. آب هم تشنگی را رفع می‌کند و هم می‌تواند نماد زایش، پاکی، نوزایی و تداوم زندگی باشد. دانه‌ای که در خاک خشک می‌ماند، با رسیدن آب امکان روییدن پیدا می‌کند؛ درست مانند جهانی که پس از خشکسالی، با بارش باران دوباره جان می‌گیرد.از این منظر، آبانگان را می‌توان فراتر از جشن یک عنصر طبیعی خواند: جشنی برای گرامی‌داشت امکان تداوم زندگی. حضور آناهیتا در جهان اسطوره‌ای ایران نیز این معنا را تقویت می‌کند؛ آب در این جهان صرفاً ماده‌ای برای مصرف نیست، بلکه نیرویی زاینده است که آبادانی و باروری به آن وابسته‌اند.از اسطوره تا امروزامروز نیز آب در زندگی ما همان نقش بنیادی را دارد؛ اما رابطه ما با آن در جهانی متفاوت شکل گرفته است. رودهایی که کم‌آب شده‌اند، تالاب‌هایی که خشکیده‌اند و زمین‌هایی که با فرونشست روبه‌رو هستند، یادآور این واقعیت‌اند که زندگی انسانی همچنان به چرخه‌های طبیعت وابسته است؛ حتی اگر زندگی شهری گاهی این وابستگی را از نظر ما پنهان کند.در این میان، آبانگان می‌تواند پلی میان حافظه اسطوره‌ای و تجربه امروز ما باشد. آناهیتا دیگر برای همه ما چهره‌ای زنده در جهان باورها نیست، اما معنایی که آب در اسطوره‌های کهن حمل می‌کرد، همچنان قابل تأمل است: زندگی چیزی نیست که بتوان آن را جدا از سرچشمه‌هایش تصور کرد.شاید اهمیت چنین جشن‌هایی در این نباشد که گذشته را بی‌کم‌وکاست بازسازی کنیم؛ بلکه در این باشد که از دل روایت‌های به‌جامانده، پرسش‌هایی تازه درباره اکنون خود پیدا کنیم.اگر در اسطوره‌های ایرانی، آب نشانه زایش و تداوم زندگی بود، امروز که سرچشمه‌های طبیعی زندگی ما رو به خشکی می‌روند، چه معنایی از آن اسطوره‌ها هنوز در جهان ما باقی مانده است؟مریم بابایی خرسندمریم بابایی خرسندSat, 31 Oct 2026 11:08:41 +0330https://virgool.ir/@mabako1400/گزارش-اجتماعی-جهان-۲۰۲۶-چیست-و-چرا-اهمیت-دارد-d4p0yxh9l3bgهر بار که جهان با تحولی بزرگ روبه‌رو می‌شود، یک پرسش اساسی مطرح است: آیا همه مردم از نتایج این تحولات بهره‌مند می‌شوند یا گروه‌هایی از جامعه از قافله عقب می‌مانند؟گزارش اجتماعی جهان ۲۰۲۶ سازمان ملل متحد، با تمرکز بر همین پرسش، منتشر شده است.گزارشی درباره تحولات جهان و سرنوشت انسان‌هاگزارش اجتماعی جهان (World Social Report) از انتشارات مهم اداره امور اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل متحد است که مسائل و روندهای اجتماعی جهان را بررسی می‌کند. نسخه سال ۲۰۲۶ این گزارش در ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶ منتشر شد و عنوان آن چنین است:«اقتصاد جدید شمول اجتماعی: چگونه تحولات را به سود همگان رقم بزنیم؟»موضوع اصلی گزارش، دگرگونی‌های اقتصادی، دیجیتال و انرژی و پیامدهای آن‌ها برای زندگی مردم است. این تحولات فرصت‌های تازه‌ای ایجاد می‌کنند، اما لزوماً به معنای بهبود شرایط زندگی همه افراد نیستند.ممکن است فناوری پیشرفت کند، بازار کار تغییر کند و اقتصاد فرصت‌های تازه‌ای به وجود آورد؛ اما اگر بخشی از مردم به آموزش باکیفیت، مهارت‌های جدید، اشتغال مناسب، خدمات درمانی، اینترنت و حمایت اجتماعی دسترسی نداشته باشند، نمی‌توان گفت منافع این تحولات به‌طور گسترده در جامعه توزیع شده است.گزارش دقیقاً بر همین فاصله تمرکز دارد: فاصله میان تغییر و بهره‌مندی از نتایج آن.شمول اجتماعی یعنی چه؟«شمول اجتماعی» یا فراگیری اجتماعی، مفهوم محوری این گزارش است. منظور از آن، فراهم بودن امکان مشارکت مؤثر گروه‌های مختلف جامعه در زندگی اقتصادی و اجتماعی و دسترسی آن‌ها به فرصت‌ها، منابع و خدمات ضروری است.از این منظر، رشد اقتصادی به‌تنهایی برای ارزیابی پیشرفت یک جامعه کافی نیست. باید پرسید چه کسانی به فرصت‌های جدید دسترسی دارند، چه گروه‌هایی از تغییرات سود می‌برند و چه کسانی با موانع بیشتری روبه‌رو می‌شوندگزارش استدلال می‌کند که توجه به فراگیری اجتماعی نباید صرفاً اقدامی حمایتی یا هزینه‌ای اضافی تلقی شود؛ سرمایه‌گذاری روی توانایی‌ها و فرصت‌های مردم، می‌تواند به افزایش بهره‌وری، تقویت تاب‌آوری اجتماعی و پایداری رشد اقتصادی کمک کند.چند عدد که تصویری از جهان امروز به دست می‌دهندبر اساس داده‌های ارائه‌شده در گزارش، در سال ۲۰۲۵:- ۵۸ درصد نیروی کار جهان در بخش غیررسمی اشتغال داشتند.- ۲۷ درصد زنان جوان ۱۵ تا ۲۴ ساله نه شاغل بودند و نه در حال تحصیل یا گذراندن دوره‌های آموزشی.- ۲۶ درصد جمعیت جهان به اینترنت دسترسی نداشتند.- بیش از ۵۰ کشور در فاصله سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۴ با افزایش نابرابری درآمدی مواجه شدند.این اعداد فقط مجموعه‌ای از آمارهای اقتصادی نیستند؛ آن‌ها نشان می‌دهند که پیشرفت فناوری و اقتصاد جهانی، به‌خودی‌خود موانع مشارکت اجتماعی را از میان نمی‌برد.برای مثال، گسترش فناوری دیجیتال زمانی می‌تواند به کاهش نابرابری کمک کند که مردم امکان دسترسی به اینترنت، ابزارهای لازم و آموزش استفاده از آن را داشته باشند. در غیر این صورت، همان فناوری که برای گروهی فرصت ایجاد می‌کند، ممکن است فاصله آن‌ها را با گروه‌های محروم بیشتر کند.گزارش چه راهی پیشنهاد می‌کند؟گزارش چهار اولویت به‌هم‌پیوسته را برای فراگیرتر کردن تحولات مطرح می‌کند:۱. تقویت توانایی‌های مردم: گسترش آموزش باکیفیت، یادگیری مادام‌العمر، مهارت‌های دیجیتال و هوش مصنوعی، خدمات سلامت و حمایت اجتماعی.۲. فراهم کردن دسترسی به اقتصاد جدید: بهبود دسترسی همگانی به اینترنت مقرون‌به‌صرفه و انرژی پایدار.۳. بهبود شرایط بازار کار: حمایت از اشتغال شایسته، دستمزد عادلانه، صدای کارگران و فرصت‌های بازآموزی و کسب مهارت.۴. توزیع گسترده‌تر منافع پیشرفت: استفاده از سیاست‌های اقتصادی و اجتماعی برای آنکه دستاوردهای رشد، محدود به گروه‌های برخوردار نماند.در این چارچوب، مسئولیت اصلی فقط بر دوش افراد نیست. سیاست‌های عمومی، نهادهای اجتماعی و شیوه حکمرانی نیز در تعیین اینکه چه کسانی از تحولات بهره‌مند شوند، نقش تعیین‌کننده دارند.پرسشی فراتر از اقتصاداهمیت گزارش اجتماعی جهان ۲۰۲۶ در طرح پرسشی است که از مرزهای اقتصاد فراتر می‌رود: وقتی جهان تغییر می‌کند، چه کسانی امکان همراه شدن با این تغییر را دارند؟این پرسش درباره فناوری و اشتغال است، اما به آموزش، عدالت اجتماعی، فرصت‌های زندگی و کیفیت مشارکت مردم نیز مربوط می‌شود.پیشرفت را نمی‌توان فقط با سرعت تغییرات سنجید؛ باید دید این تغییرات چه اثری بر زندگی انسان‌ها می‌گذارند و آیا امکان مشارکت و برخورداری از فرصت‌ها برای گروه‌های مختلف جامعه فراهم شده است یا نه.شاید مهم‌ترین پرسش گزارش همین باشد: اگر تحولات جهان اجتناب‌ناپذیرند، آیا کنار ماندن بخشی از مردم از منافع آن‌ها نیز اجتناب‌ناپذیر است؟منبع: اداره امور اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل متحد، گزارش اجتماعی جهان ۲۰۲۶.مریم بابایی خرسندمریم بابایی خرسندFri, 23 Oct 2026 14:43:31 +0330https://virgool.ir/@mabako1400/وقتی-آبرو-فرو-می-ریزد-تأملی-در-حکایتی-از-شمس-تبریزی-درباره-بحران-معنا-گاهی-برای-فروریختن-تصویری-که-سال-ها-از-خود-ساخته-pjm3eiba6ptlوقتی آبرو فرو می‌ریزدتأملی در حکایتی از شمس تبریزی درباره بحران معناگاهی برای فروریختن تصویری که سال‌ها از خود ساخته‌ایم، به اتفاق بزرگی نیاز نیست. کافی است کسی چیزی درباره‌مان بگوید؛ حرفی که شاید حتی حقیقت نداشته باشد. ناگهان نگاه دیگران تغییر می‌کند و ما می‌مانیم با این پرسش که اگر آن تصویر فرو بریزد، از خودمان چه چیزی باقی می‌ماند؟در حکایتی منسوب به شمس تبریزی، با چنین موقعیتی روبه‌رو می‌شویم؛ حکایتی که در ظاهر درباره تهمت و آبروست، اما در لایه‌های زیرینش پرسشی جدی‌تر دارد: آیا ما خودمان را می‌شناسیم یا فقط تصویری را که دیگران از ما پذیرفته‌اند، زندگی می‌کنیم؟حکایت چه می‌گوید؟در این حکایت، شمس با فقیهی روبه‌رو می‌شود که به شراب‌خواری متهم شده است. مرد اصرار دارد که آنچه همراه دارد شراب نیست، بلکه سرکه است؛ چیزی که برای خوردن با غذایش استفاده می‌کند.شمس اما ماجرا را از زاویه دیگری می‌بیند. مسئله فقط این نیست که درون شیشه چیست و آیا اتهام واردشده حقیقت دارد یا نه. مسئله این است که چگونه تصور مردم درباره یک انسان می‌تواند با دیدن یک شیشه و شنیدن یک اتهام دگرگون شود.شمس در این ماجرا، فقیه را با وابستگی‌اش به احترام مردم روبه‌رو می‌کند؛ احترامی که او گمان می‌کرد سرمایه‌ای ماندگار است، اما با یک بدگمانی در معرض فروپاشی قرار گرفته است.در اینجا، شیشه سرکه دیگر فقط یک ظرف نیست. بهانه‌ای است برای دیدن چیزی که شاید تا پیش از آن از چشم مرد پنهان مانده بود: فاصله میان آنچه هست و آنچه دیگران درباره او تصور می‌کنند.آنچه در حکایت پنهان استاز نظر ادبی، نیروی این حکایت در جابه‌جایی زاویه نگاه است. ما ابتدا انتظار داریم ماجرا درباره اثبات بی‌گناهی مرد و رفع اتهام او باشد؛ اما شمس توجه را از محتوای شیشه به درون انسان برمی‌گرداند.به این ترتیب، موضوع اصلی دیگر شراب و سرکه نیست. حتی تهمت نیز به مسئله‌ای فرعی تبدیل می‌شود. پرسش اصلی این است که چرا قضاوت دیگران تا این اندازه قدرت دارد که احساس ارزشمندی یک انسان را متزلزل کند.شیشه‌ای که شاید چیزی جز سرکه در آن نباشد، می‌تواند تصویر یک عمر اعتبار را زیر سؤال ببرد.این همان نقطه‌ای است که حکایت از یک ماجرای شخصی فراتر می‌رود و به تجربه‌ای انسانی تبدیل می‌شود. ما نیز بارها میان حقیقت خود و تصویری که دیگران از ما دارند، گرفتار شده‌ایم؛ میان آنچه هستیم و آنچه می‌خواهیم دیده شویم.البته نباید فراموش کرد که این حکایت را نمی‌توان صرفاً با تکیه بر این برداشت ادبی، گزارشی تاریخی و قطعی از یک واقعه دانست. آنچه در این نوشته اهمیت دارد، خوانش معنایی حکایت و پرسشی است که پیش روی ما می‌گذارد.آبرو؛ سرمایه‌ای که دیگران نگه می‌دارنددر زندگی اجتماعی، آبرو بی‌اهمیت نیست. اعتماد دیگران می‌تواند حاصل سال‌ها درستکاری، مسئولیت‌پذیری و رفتار قابل اعتماد باشد. از دست رفتن این اعتماد نیز گاهی پیامدهای واقعی و سنگینی دارد. بنابراین، مسئله این نیست که نظر مردم هیچ اهمیتی ندارد یا انسان باید نسبت به اعتبار اجتماعی خود بی‌اعتنا باشد.مسئله از جایی آغاز می‌شود که آبرو از یکی از جنبه‌های زندگی ما به معیار اصلی ارزشمندی‌مان تبدیل شود.در چنین وضعی، انسان فقط نگران بدنام‌شدن نیست؛ از فروپاشی تصویری می‌ترسد که هویت خود را بر پایه آن ساخته است. دیگر نمی‌تواند میان این دو جمله تفاوت بگذارد:«مردم درباره من بد فکر می‌کنند.»و«من آدم بی‌ارزشی هستم.»این دو گزاره یکی نیستند، اما وقتی هویت ما به تأیید دیگران وابسته باشد، به‌آسانی جای یکدیگر می‌نشینند.حکایت شمس را می‌توان نقد جامعه‌ای نیز دانست که در آن، گاهی ظاهر افراد بیش از حقیقت رفتارشان اهمیت دارد. عنوان‌ها، لباس‌ها، جایگاه‌ها و شهرت‌ها به انسان اعتبار می‌بخشند، اما همین اعتبار ممکن است با یک شایعه یا سوءتفاهم آسیب ببیند.امروز نیز سازوکار مشابهی را در شبکه‌های اجتماعی می‌بینیم. یک تصویر، یک جمله بریده‌شده یا یک اتهام تأییدنشده می‌تواند قضاوت جمعی را شکل دهد. در چنین فضایی، مرز میان واقعیت و برداشت دیگران باریک می‌شود.بااین‌حال، نباید از این نکته نتیجه گرفت که هر انتقادی نادرست است یا هرکس مورد قضاوت قرار گرفت، قربانی افکار عمومی است. گاهی جامعه خطاهای واقعی را آشکار می‌کند. مسئله، توانایی تشخیص میان نقد مستند و داوری شتاب‌زده است.وقتی بحران معنا از راه می‌رسدبحران معنا همیشه با پرسش‌های بزرگی مانند «هدف زندگی چیست؟» آغاز نمی‌شود. گاهی از اتفاقی ساده‌تر شروع می‌شود: از دست دادن شغل، شکست در یک رابطه، کنار گذاشته‌شدن از یک جمع یا فرو ریختن اعتباری که سال‌ها برای به‌دست‌آوردنش تلاش کرده‌ایم.تا زمانی که دیگران ما را تأیید می‌کنند، ممکن است کمتر متوجه وابستگی خود به نگاه آنان باشیم. اما وقتی این تأیید از میان می‌رود، پرسشی سر برمی‌آورد که پیش‌تر فرصت شنیدنش را نداشته‌ایم: من، مستقل از جایگاهم، چه کسی هستم؟از منظر روان‌شناختی، وقتی ارزشمندی فرد به تأیید بیرونی گره خورده باشد، تصویر او از خودش می‌تواند به‌شدت ناپایدار شود. در این حالت، انتقاد فقط اطلاعاتی درباره یک رفتار نیست؛ تهدیدی علیه تمام هویت فرد احساس می‌شود.او ممکن است برای حفظ تصویر خود، بیش از آنکه به بررسی واقعیت بپردازد، به دفاع از خویش مشغول شود. ممکن است از دیگران فاصله بگیرد، پیوسته در پی جلب رضایت آنان باشد یا با کوچک‌ترین نشانه نارضایتی، احساس شرم و بی‌ارزشی کند.این واکنش‌ها برای همه یکسان نیستند، اما یک خطر مشترک دارند: انسان به‌تدریج به جای زندگی‌کردن، مشغول مدیریت تصویری می‌شود که دیگران از او دارند.در این وضعیت، حتی رفتارهای به‌ظاهر اخلاقی نیز ممکن است معنای دیگری پیدا کنند. فرد نه لزوماً از سر باور درونی، بلکه برای حفظ اعتبارش درستکار می‌ماند؛ نه از روی انتخاب آزادانه، بلکه از ترس طردشدن، مطابق انتظار دیگران رفتار می‌کند.البته از یک حکایت نمی‌توان وضعیت روانی شخصیتی تاریخی را تشخیص داد. این تحلیل، خوانشی امروزی از موقعیتی انسانی است؛ موقعیتی که در آن، وابستگی به تأیید بیرونی می‌تواند به شکنندگی هویت بینجامد.آیا باید از نگاه دیگران آزاد شد؟شاید پاسخ ساده به نظر برسد: به قضاوت دیگران اهمیت ندهیم و خودمان باشیم.اما زندگی اجتماعی به این سادگی نیست. ما در رابطه با دیگران شکل می‌گیریم، از آنان می‌آموزیم و به اعتماد و پذیرش متقابل نیاز داریم. بی‌اعتنایی کامل به نظر دیگران نه ممکن است و نه همیشه مطلوب.مسئله، حذف نگاه دیگران نیست؛ تغییر جایگاه آن در زندگی ماست.می‌توانیم نظر دیگران را بشنویم، اما آن را حقیقت نهایی درباره خودمان ندانیم. می‌توانیم از نقد ناراحت شویم، بی‌آنکه تمام ارزشمندی خود را زیر سؤال ببریم. می‌توانیم برای اصلاح خطاهای واقعی تلاش کنیم، بی‌آنکه برای بازگرداندن هر تصویری که از ما آسیب دیده است، خودمان را فرسوده کنیم.از این منظر، حکایت شمس ما را به تمایز میان دو چیز دعوت می‌کند: آنچه هستیم و آنچه دیگران از ما می‌بینند.این تمایز به معنای بی‌نیازی از بازخورد دیگران نیست؛ به معنای آن است که داوری آنان تنها منبع شناخت ما از خودمان نباشدشاید معنای عمیق‌تر حکایت نیز همین باشد: انسان زمانی فرصت شناخت خویش را پیدا می‌کند که میان ارزش خود و اعتبار اجتماعی‌اش فاصله بگذارد.پس از فروریختن تصویر، چه می‌ماند؟اگر احترام مردم از میان برود، چه چیزی از ما باقی می‌ماند؟پاسخ را نمی‌توان صرفاً در بی‌اعتنایی به جامعه یا تکرار این جمله جست‌وجو کرد که «مهم نیست دیگران چه فکر می‌کنند». مهم‌تر آن است که ببینیم زندگی خود را بر چه چیزهایی بنا کرده‌ایم.آیا ارزش خود را فقط از عنوان و جایگاه‌مان می‌گیریم؟ آیا بدون تحسین دیگران نیز می‌توانیم به انتخاب‌هایمان معنا بدهیم؟ آیا اگر کسی ما را آن‌گونه که انتظار داریم نبیند، هنوز می‌توانیم درباره خودمان منصفانه داوری کنیم؟شاید بحران معنا درست از همین نقطه آغاز شود؛ جایی که تکیه‌گاه‌های بیرونی دیگر پاسخ‌گوی پرسش‌های درونی نیستند و شاید همین بحران، اگر به جای انکار یا فرار با آن روبه‌رو شویم، فرصتی برای بازنگری باشد؛ فرصتی برای اینکه بفهمیم کدام بخش از زندگی‌مان انتخاب خود ما بوده و کدام بخش را فقط برای حفظ تصویری پذیرفتنی از خود ساخته‌ایم.شمس با شیشه‌ای که در این حکایت میان سرکه و شراب، حقیقت و اتهام، می‌چرخد، ما را به پرسشی فراتر از آبرو می‌رساند: اگر آنچه دیگران درباره ما می‌دانند یا گمان می‌کنند، روزی تغییر کند، آیا ما هنوز خودمان را می‌شناسیم؟شاید مهم‌ترین پرسش این نباشد که مردم درباره ما چه می‌گویند؛ بلکه این باشد که وقتی صدای قضاوت دیگران بلند می‌شود، آیا هنوز صدای وقتی صدای قضاوت دیگران بلند می‌شود، آیا هنوز صدای خودمان را می‌شنویم؟خودمان را می‌شنویم؟مریم بابایی خرسندمریم بابایی خرسندTue, 20 Oct 2026 13:54:32 +0330https://virgool.ir/@mabako1400/وقتی-حافظ-را-قسم-می-دهیم-راز-فال-و-لسان-الغیب-iisxc1wvci6pگاهی آدم به جایی می‌رسد که نه عقلش راهی پیش پایش می‌گذارد، نه تجربه‌های گذشته به کارش می‌آیند و نه حرف دیگران آرامش می‌کند. میان رفتن و ماندن، گفتن و نگفتن، دل بستن و دل کندن، معطل می‌ماند. آن وقت است که دستی به سوی دیوان حافظ می‌رود؛ کتابی که قرن‌هاست در لحظه‌های تردید گشوده می‌شود.دیوان را برمی‌داریم، نیتی می‌کنیم و پیش از آنکه صفحه‌ای باز شود، گفت‌وگویی خاموش میان ما و شاعر آغاز می‌شود. بعضی‌ها فاتحه‌ای می‌خوانند، بعضی حافظ را به شاخ نباتش قسم می‌دهند و بعضی دیگر با آداب و رسوم خانوادگی خود به سراغ فال می‌روند. گویی شاعر باید از میان این همه غزل، درست همان کلمه‌ای را بیرون بکشد که ما در انتظار شنیدنش هستیم.اما چرا حافظ؟ چرا نه شاعری دیگر؟ و این باور که او از رازهای پنهان خبر دارد، از کجا آمده است؟شبی که شعر به جای پاسخ می‌نشیندفال حافظ فقط گشودن تصادفی یک کتاب نیست؛ آیینی است که در آن شعر، با نگرانی‌ها و امیدهای شخصی ما پیوند می‌خورد. در فرهنگ عامه، شیوه‌های گوناگونی برای فال گرفتن نقل شده است. کسی با نیتی در دل دیوان را می‌گشاید؛ دیگری پیش از گشودن کتاب فاتحه می‌خواند؛ و در بعضی روایت‌های مردمی، حافظ را به شاخ نبات، معشوق منسوب به او در افسانه‌های عامیانه، قسم می‌دهند تا پاسخ نیت را روشن کند.این رسم‌ها در همه خانواده‌ها و مناطق یکسان نیستند و نمی‌توان برای همه آن‌ها تاریخی واحد و قطعی تعیین کرد. بااین‌حال، همین تنوع نشان می‌دهد که فال حافظ چگونه از یک عمل ساده به آیینی شخصی و جمعی تبدیل شده است.شب یلدا یکی از شناخته‌شده‌ترین موقعیت‌های فال گرفتن با حافظ است. در این شب طولانی، اعضای خانواده گرد هم می‌آیند، دیوان را می‌گشایند و غزل را با صدای بلند می‌خوانند. گاهی همه در انتظار تعبیر شعرند و گاهی یک بیت، بهانه‌ای می‌شود برای خنده، شوخی، یادآوری خاطره‌ای قدیمی یا حرفی که مدت‌ها ناگفته مانده است.در برخی روایت‌های محلی و خانوادگی، شب‌های معینی از هفته، از جمله سه‌شنبه‌شب، نیز برای فال گرفتن اهمیت داشته‌اند؛ اما بدون سند منطقه‌ای نمی‌توان گفت سه‌شنبه‌شب زمانی ثابت و فراگیر برای فال حافظ در ایران بوده است.شاید اهمیت این لحظه‌ها بیش از آنکه در پیش‌بینی آینده باشد، در فرصتی باشد که برای شنیدن شعر و گفتن حرف‌های پنهان فراهم می‌کنند. گاهی کسی که نمی‌تواند از نگرانی‌اش سخن بگوید، از تعبیر یک غزل آغاز می‌کند؛ گاهی هم شعری که برای یک نفر نشانه امید است، برای دیگری معنایی کاملاً متفاوت دارد.لسان‌الغیب؛ لقبی فراتر از یک نامحافظ را لسان‌الغیب می‌خوانند؛ یعنی زبانِ غیب، یا کسی که گویی از جهان ناپیدا سخن می‌گوید. این لقب در فرهنگ فارسی چنان با نام او درآمیخته که گاه فراموش می‌کنیم برای شناخت پیشینه‌اش باید به سراغ اسناد تاریخی برویم، نه فقط روایت‌های مشهور و حکایت‌های دلنشین.یکی از سرنخ‌های مهم در کتاب دیاربکریه، اثر ابوبکر طهرانی، مورخ سده نهم هجری، دیده می‌شود. این اثر تاریخی در فاصله سال‌های ۱۴۶۹ تا ۱۴۷۸ میلادی تألیف شده و از منابعی است که در پژوهش‌های مربوط به تاریخ فال حافظ به آن استناد می‌شود.بر اساس گزارش‌های پژوهشی درباره این کتاب، در آن به فال گرفتن با دیوان حافظ اشاره شده و لقب لسان‌الغیب نیز در پیوند با نام شاعر آمده است. اهمیت این گزارش در آن است که نشان می‌دهد در سده پانزدهم میلادی، پیوند میان دیوان حافظ، فال‌گیری و تصور او به‌عنوان شاعری آگاه از رازهای ناپیدا، دست‌کم در یک منبع تاریخی بازتاب یافته بود.البته این سند ثابت نمی‌کند که لقب لسان‌الغیب نخستین بار در همان زمان ساخته شده یا فال گرفتن با حافظ دقیقاً از همان دوره آغاز شده است. سند تاریخی، آنچه را ثبت کرده نشان می‌دهد؛ نه لزوماً آغاز یک سنت را.بااین‌همه، همین ردپای مکتوب برای ما اهمیت دارد: در فاصله چند دهه پس از روزگار حافظ، نام او با رسمی پیوند خورده بود که بعدها در فرهنگ ایرانی جایگاهی ویژه یافت.آیا حافظ آینده را می‌داند؟پرسش را می‌توان از زاویه‌ای دیگر هم دید. وقتی فال حافظ می‌گیریم، آیا واقعاً انتظار داریم شاعر از آینده خبر بدهد؟ یا در لحظه‌ای که از تصمیم خود مطمئن نیستیم، به زبانی پناه می‌بریم که پیچیدگی احساساتمان را بهتر از زبان روزمره بیان می‌کند؟غزل حافظ اغلب چندلایه است. در آن، امید و نومیدی، وفاداری و بی‌وفایی، رهایی و گرفتاری، عقل و عشق در کنار هم قرار می‌گیرند. همین چندمعنایی به شعر امکان می‌دهد در موقعیت‌های گوناگون زندگی دوباره خوانده شود.کسی که چشم‌به‌راه بازگشت معشوق است، از بیت‌های وصال نشانه می‌گیرد؛ کسی که از رابطه‌ای فرسوده رنج می‌برد، ممکن است در همان غزل معنای رهایی را پیدا کند. شعر تغییر نکرده است؛ اما خواننده با پرسشی متفاوت به سراغ آن آمده است.از دید روان‌شناختی، انسان گاهی در متن‌های چندمعنا، نشانه‌هایی از نگرانی‌ها، امیدها و خواسته‌های خود پیدا می‌کند. این برداشت می‌تواند به شناخت احساسات کمک کند، اما به‌خودی‌خود دلیلی بر پیش‌گویی آینده نیست.شاید فال حافظ را بتوان لحظه‌ای دانست که در آن، مرز میان شعر و زندگی شخصی کم‌رنگ می‌شود. ما از بیرون، پاسخی می‌خواهیم؛ اما در جریان خواندن، گاهی با چیزی در درون خود روبه‌رو می‌شویم که پیش‌تر نامی برایش نداشته‌ایم.نیمه پنهان فال حافظحافظ قرن‌هاست که در شب یلدا، در جمع خانواده‌ها و در خلوت آدم‌های مردد، دوباره خوانده می‌شود. شاید راز این ماندگاری را نتوان فقط با باور به پیش‌گویی توضیح داد. دیوان او چیزی بیش از مجموعه‌ای از پاسخ‌های آماده در اختیار ما می‌گذارد: زبانی برای بیان تجربه‌هایی که در زندگی روزمره به‌سختی می‌توانیم توضیحشان دهیم.ما حافظ را به شاخ نبات قسم می‌دهیم، فاتحه می‌خوانیم، نیت می‌کنیم و صفحه‌ای را می‌گشاییم؛ اما پس از خواندن غزل، آنچه در ذهنمان می‌ماند همیشه همان چیزی نیست که انتظارش را داشتیم.شاید گاهی فال، آینده را به ما نشان ندهد؛ بلکه روشن کند اکنون، در همین لحظه، از چه چیزی می‌ترسیم و به چه چیزی امید بسته‌ایم.و این شاید یکی از رازهای ماندگاری حافظ باشد: او قرن‌هاست سخن می‌گوید، اما هر نسل، و گاه هر خواننده، در شعرش پرسشی تازه پیدا می‌کند.شاید ما دیوان حافظ را برای شنیدن صدای غیب می‌گشاییم، اما آنچه می‌شنویم، گاهی صدای پنهان خود ماست.منابع و مآخذ۱. Encyclopaedia Iranica، مدخل «Divination»، نوشته محمود امیدسالار؛ درباره فال‌گیری در فرهنگ ایرانی و از جمله فال حافظ.۲. Encyclopaedia Iranica، مدخل «Fāl-nāma»، نوشته ایرج افشار؛ درباره فال‌نامه‌ها و سنت‌های فال‌گیری.۳. ابوبکر طهرانی، کتاب دیاربکریه، تصحیح نجاتی لوغال و فاروق سومر، تهران، ۱۳۵۶ شمسی.برای بررسی بیشتر:مدخل Divination در دانشنامه ایرانیکامدخل Fāl-nāma در دانشنامه ایرانیکامریم بابایی خرسندمریم بابایی خرسندMon, 12 Oct 2026 15:50:53 +0330https://virgool.ir/@mabako1400/حافظ-شاعری-که-در-یک-معنا-نمی-گنجد-deauk3mu83wbاز راز ماندگاری یک صدا تا پیچیدگی تجربه انسانیحافظ ماندگار است، زیرا تجربه‌های متناقض انسان را در زبانی فشرده و گشوده جای می‌دهد، بی‌آنکه همیشه حکمی نهایی صادر کند. بعضی شاعران در تاریخ ادبیات می‌مانند؛ اما بعضی دیگر، با وجود فاصله‌ای چندصدساله، از کتاب بیرون می‌آیند و در زندگی ما جا می‌گیرند. حافظ از دسته دوم است.در شعر او، عاشق می‌تواند هم امیدوار باشد و هم نومید؛ زاهد در ظاهر درستکار و در باطن گرفتار ریا؛ و رند، که بی‌قید به نظر می‌رسد، گاه از مدعیان پرهیزکاری اخلاقی‌تر رفتار کند. ازاین‌رو، ظاهرها همیشه قابل اعتماد نیستند و حقیقت اغلب جایی پنهان است که کمتر انتظارش را داریم.حافظ را نمی‌توان به یک آموزه، مکتب یا تعریف فروکاست، زیرا شعر او زبان، اخلاق و تجربه انسانی را در برابر یکدیگر قرار می‌دهد. برای فهم او باید دید چگونه این عناصر را به هم پیوند می‌زند و چرا صدایش همچنان زنده مانده است.هنر حافظ؛ گشودن معنا بدون رها کردن متنشعر حافظ بیش از یک امکان معنایی پیش روی خواننده می‌گذارد، اما این گشودگی در محدوده زبان، ساختار و سنت ادبی شکل می‌گیرد. برای مثال:در اندرون من خسته‌دل ندانم کیستکه من خموشم و او در فغان و در غوغاستاین بیت شکاف میان سکوت ظاهری و آشوب درونی را نشان می‌دهد. صدا را می‌توان نشانه رنج عاشقانه، کشمکش روحی یا تجربه‌ای عرفانی دانست که زبان عادی از بیان کاملش ناتوان است؛ اما هیچ‌یک تنها معنای ممکن نیست.حافظ در بیتی دیگر مرز میان تجربه انسانی و معنای عرفانی را باز می‌گذارد:عاشق شو ار نه روزی کار جهان سرآیدناخوانده نقش مقصود از کارگاه هستی«عشق» می‌تواند تجربه‌ای زمینی باشد یا نیرویی عرفانی که به هستی معنا می‌دهد. همین مرز نفوذپذیر در این بیت نیز دیده می‌شود:دوش دیدم که ملائک در میخانه زدندگل آدم بسرشتند و به پیمانه زدند«میخانه» هم تصویری زمینی از شراب و رهایی است و هم، در برخی خوانش‌ها، نمادی عرفانی برای آفرینش و راز هستی. حافظ عناصر دنیوی را به قلمرو تأمل معنوی می‌برد، بی‌آنکه معنای زمینی‌شان را حذف کند.بااین‌حال، هر تفسیری معتبر نیست. خوانش ادبی باید از واژگان، ساختار بیت، بافت غزل و سنت معنایی شعر فارسی شواهد بیاورد. چندمعنایی یعنی متن، در محدوده زبانی و تاریخی خود، بیش از یک امکان معتبر داشته باشد؛ نه اینکه هر برداشتی مجاز باشد. شراب می‌تواند واقعی باشد و در بافتی دیگر با رهایی از تظاهر، شور زندگی یا تجربه عرفانی پیوند بخورد. زاهد نیز ممکن است شخصیتی اجتماعی و هم‌زمان نماد اخلاق نمایشی باشد، در حالی که رند فاصله میان ادعای فضیلت و حقیقت رفتار را تشخیص می‌دهد.رند؛ سنجش اخلاق از راه رفتاررندی آموز و کرم کن که نه چندان هنر استحیوانی که ننوشد می و انسان نشودرند در جهان حافظ نماینده بی‌اعتمادی سنجیده به ظاهرهاست، نه صرفاً نماد شادخواری یا سرپیچی از هنجارها. مشکل فقط گناه‌کاری نیست؛ ادعای بی‌گناهی نیز می‌تواند مسئله‌ساز باشد. کسی که خطای خود را می‌شناسد، امکان بازنگری دارد؛ اما آن‌که خطا را پشت نقاب فضیلت پنهان می‌کند، شاید فرصت شناخت خود را از دست بدهد.به همین دلیل، حافظ زبان انتقادی خود را متوجه زاهد، واعظ و محتسب می‌کند. این انتقاد نقد فاصله میان ظاهر اخلاقی و حقیقت اخلاقی است، نه نفی پرهیزکاری. رندی شیوه‌ای برای دیدن جهان است: حساسیت نسبت به تناقض، مقاومت در برابر پاسخ‌های قطعی و سنجش ادعاها بر اساس رفتار.حافظ دستگاه اخلاقی منسجمی مانند یک نظام فلسفی تدوین نکرده، بلکه میدان رویارویی صداها و تناقض‌ها را ساخته است. او به‌جای پاسخ نهایی، گاه پرسش را چنان دقیق مطرح می‌کند که خواننده نمی‌تواند از کنار آن بگذرد. ازاین‌رو، شعرش در زمانه‌های مختلف همچنان قابل فهم می‌ماند: صورت‌های اجتماعی رفتار تغییر می‌کنند، اما فاصله میان ادعا و عمل زنده است.چرا نمی‌توان حافظ را فقط عارف یا فقط عاشق دانست؟پیچیدگی حافظ از آنجا می‌آید که شعر او تجربه عرفانی و دنیوی را در برابر هم متوقف نمی‌کند. آیا حافظ عارفی است که زبان عشق زمینی را برای بیان حقیقتی برتر به کار می‌گیرد، یا شاعری که عشق، شراب، شادی و اعتراض به ریا را در مرکز جهان خود قرار می‌دهد؟ تقلیل شعر او به هر یک از این دو قطب، پیچیدگی آن را نادیده می‌گیرد.در سنت شعر فارسی، واژه‌هایی چون عشق، می، ساقی، خرابات و پیر مغان پیشینه‌های گسترده دارند و در بافت‌های مختلف دلالت‌های متفاوتی می‌یابند. حافظ این میراث را تکرار نمی‌کند؛ معانی آشنا را کنار هم می‌نشاند و مرز میان تفسیر زمینی و عرفانی را کاملاً تثبیت نمی‌کند.این بدان معنا نیست که همه غزل‌ها دو معنای برابر دارند یا هر تفسیر عرفانی و عاشقانه‌ای درست است. برخی ابیات با بافت تاریخی و زبانی خود به خوانشی مشخص‌تر راه می‌دهند؛ اما در بسیاری موارد، تنش میان معناها بخشی از نیروی ادبی شعر است، نه نقصی که باید برطرف شود.حافظ تجربه انسانی را پیچیده و هم‌زمان نشان می‌دهد. شور و تأمل، ایمان و تردید، امید و نومیدی، لذت و رنج می‌توانند در یک جهان شعری کنار هم حضور داشته باشند. همین تصویر چندلایه از انسان، زمینه بازگشت مداوم خوانندگان به شعر او را فراهم می‌کند.حافظ و زمانه ما؛ مقاومت در برابر پاسخ‌های آسانحافظ همچنان خوانده می‌شود، زیرا شعرش میان گذشته و اکنون، معنای تاریخی و تجربه شخصی، ارتباط برقرار می‌کند. موسیقی کلام و زیبایی تصویرها مهم‌اند، اما ماندگاری او زمانی بهتر فهمیده می‌شود که ببینیم هر نسل چگونه با همان متن، پرسش‌های تازه‌ای مطرح می‌کند.هر بار که به سراغ غزلی می‌رویم، ممکن است معنایی تازه در آن ببینیم؛ نه لزوماً چون شعر تغییر کرده، بلکه چون موقعیت و زاویه دید ما دگرگون شده است. البته تجربه شخصی را نباید با معنای تاریخی شعر یکی گرفت. خواننده امروز می‌تواند از حافظ برای اندیشیدن به مسائل خود بهره ببرد، اما باید میان معنای تاریخی بیت و دریافت امروزی از آن تفاوت بگذارد.این تمایز آزادی خواننده را محدود نمی‌کند، بلکه خواندن را جدی‌تر می‌سازد. اگر هر برداشتی را به شاعر نسبت دهیم، مرزی میان تفسیر و خیال‌پردازی باقی نمی‌ماند؛ و اگر تنها یک معنای از پیش تعیین‌شده را مجاز بدانیم، ظرفیت شعر را محدود کرده‌ایم. خواندن حافظ به هر دو نیاز دارد: وفاداری به متن و آمادگی برای کشف معنایی تازه.در روزگاری که مسائل پیچیده به شعارهای ساده فروکاسته می‌شوند، شعر حافظ تمرینی برای تحمل تناقض است. او اجازه می‌دهد بیش از یک امکان را ببینیم، اما هم‌زمان از ما می‌خواهد میان ظاهر و حقیقت، ادعا و عمل، و شور و فریب تفاوت بگذاریم. ظرفیت معاصر شعر او شاید همین باشد: نه ارائه پاسخ آماده، بلکه تغییر دادن کیفیت پرسیدن و دیدن ما.سخن پایانی؛ حافظ را نباید به پایان رساندحافظ همچنان موضوع پژوهش و خوانش تازه است، زیرا نسبت میان زبان عاشقانه، تجربه عرفانی، طنز اجتماعی و اخلاق در شعر او به یک تفسیر نهایی فروکاستنی نیست. او در تاریخ ادبیات فارسی جایگاهی تثبیت‌شده دارد، اما شناخت ما از او پایان نیافته است.راز ماندگاری او را می‌توان در پیوند سه عامل جست‌وجو کرد: زبانی که به معنایی قطعی فروکاسته نمی‌شود؛ نگاهی اخلاقی که فاصله میان ادعا و عمل را آشکار می‌کند؛ و تصویری از انسان که تناقض‌هایش را پنهان نمی‌سازد. شعر حافظ آن‌قدر در جهان تاریخی خود ریشه دارد که نمی‌توان هر معنایی را بی‌دلیل به آن نسبت داد، و آن‌قدر غنی است که نمی‌توان همه ظرفیت‌هایش را صرفا در تکرار تفسیر و برداشتهای همگون بزرگان پیشکسوت محصور کرد.می‌توان حافظ را خواند، درباره‌اش پژوهش کرد و تفسیرهای گوناگون را با شواهد محک زد؛ اما نمی‌توان او را در یک جمله، مکتب یا پاسخ تکراری خلاصه کرد. او در میان همین پرسش‌های باز زنده می‌ماند، زیرا شعرش هر نسل را به خواندن دوباره، دیدن دقیق‌تر و اندیشیدن به نسبت میان ظاهر و حقیقت دعوت می‌کند.دکتر مریم بابایی خرسند ۲۰مهر ۴۰۵مریم بابایی خرسندمریم بابایی خرسندMon, 12 Oct 2026 00:47:39 +0330https://virgool.ir/@mabako1400/سپهری-فراتر-از-کلیشه-هایِ-کاغذی-چرا-خوانشِ-عمومی-ما-از-سهراب-یک-تحریف-است-fkz8c5vjqvgcسال‌هاست سهراب سپهری در ناخودآگاه جمعی ما، به یک «عارف پاستوریزه» تقلیل داده شده است؛ شاعری که گویی مدام در باغ‌های کاشان نشسته، با صدای ملایم نقاشی می‌کرده و هیچ نسبتی با رنجِ انضمامی جهان پیرامونش نداشته است. ابتذال بازتولیدِ تک‌بیت‌های او روی ماگ‌ها و استوری‌های آخر شبی، متن اصلی را کدر کرده است: این‌که سپهری، نه از سرِ بی‌دردی، بلکه از شدت آگاهیِ فرساینده به زوالِ روابط انسانی و تسلط جهان مکانیکی، به فرمی از «رویت‌پذیریِ دوبارهٔ اشیاء» پناه برد.در تاریخ ادبیات معاصر، ما معمولاً نیما و شاملو و اخوان را در ترازوی تعهد اجتماعی و زبان‌آوری می‌سنجیم و سپهری را به حاشیهٔ انزوای فرمالیستی و اشراق شرقی می‌رانیم. اما واقعیت متن چیز دیگری است. زبان سهراب در دوره‌های متأخرش (به‌ویژه در حجم سبز)، نه تسلیم‌شدن به طبیعت، که ساختنِ یک «پناهگاه هستی‌شناختی» در برابر جهان بتونیِ مدرن است. او ادای فیلسوف‌ها را درنمی‌آورد؛ فلسفهٔ بودیستی و دائوئیستیِ تنیده در جهان‌بینی‌اش، از سفرها و مکاشفات زیسته می‌آمد، نه ترجمه‌های دست‌چندم.تقلیل دادن سپهری به یک شاعر صرفاً رمانتیک و لطیف، ندیدنِ بحران مدرنیته در شعر اوست. اگر جامعهٔ منتقدان دهه‌های چهل و پنجاه او را به «بی‌تفاوتی سیاسی» متهم می‌کرد، امروز مشخص است که پایداری متن او نه وابسته به تب تند شعارهای مقطعی، بلکه قائم بر ثبتِ گم‌گشتگی بنیادین انسان بود: تلاش برای بازیافتنِ آن سادگیِ ازدست‌رفته که رسیدن به آن، اصلاً آسان نیست؛ بلکه سلوکی طولانی در جاده‌های غبارآلود تنهایی است.شاید فشرده‌ترین مانیفستِ این تکاپوی اگزیستانسیال برای یافتن معنا و پیوند انسانی در برهوتِ روزمرگی، همین شعر باشد:───نشانی«خانهٔ دوست کجاست؟»در فلق بود که پرسید سوار.آسمان مکثی کرد.رهگذر شاخهٔ نوری که به لب داشت به تاریکی شن‌ها بخشیدو به انگشت نشان داد سپیداری و گفت:«نرسیده به درخت،کوچه‌باغی است که از خواب خدا سبزتر استو در آن عشق به اندازهٔ پرهای صداقت آبی است.می‌روی تا تهِ آن کوچه که از پشت بلوغ، سر به در می‌آرد،پس به سمت گل تنهایی می‌پیچی،دو قدم مانده به گل،پای فوارهٔ جاوید اساطیر زمین می‌مانیو تو را ترسی شفاف فرا می‌گیرد.در صمیمیت سیال فضا، خش‌خشی می‌شنوی:کودکی می‌بینیرفته از کاج بلندی بالا، جوجه بردارد از لانهٔ نورو از او می‌پرسیخانهٔ دوست کجاست.»مریم بابایی خرسندمریم بابایی خرسندWed, 07 Oct 2026 23:03:28 +0330https://virgool.ir/@mabako1400/چرا-انسان-امروز-به-همدلی-نیازمند-است-همدلی-مهارت-کلامی-نیست-که-با-krgdpnfthnpo*همدلی مهارت کلامی نیست که با چند عبارت شیک و امروزی آموخته شود؛ کیفیتی از وجود است. جهان بی‌رحمانه به‌سمت تبدیل آدم‌ها به ابزار و اشیاء پیش می‌رود. در چنین روزگاری، گوش سپردن به انسانِ دیگر و به رسمیت شناختن درد او، بزرگ‌ترین کنش مقاومت در برابر این شیءشدگی است. ما به همدلی نیاز داریم تا مسخ نشویم؛ تا انسان بمانیم.*ما در عصری زندگی می‌کنیم که راه‌های تماس هرگز تا این حد فراوان و دردِ جدایی تا این حد عمیق نبوده است. تلفن‌های هوشمند در دست، پیام‌های بی‌پایان در صفحه، اخبار جهان در جیب؛ اما پشت این همه همهمه‌ی دیجیتال، صدایی جز گفت‌وگوهای ناشنوایان به گوش نمی‌رسد. همه سخن می‌گویند، بیانیه‌های شخصی صادر می‌کنند و تصویر می‌سازند، اما کسی دیگری را نمی‌شنود. در چنین جهانی، پرسش از این‌که «چرا به همدلی نیازمندیم؟» یک تعارف روان‌شناختی نیست؛ پرسش از شرط بقای وجدان و روان ماست.۱. از اطلاعات سرریزیم، از درک‌شدن محرومبزرگ‌ترین خطای عصر ارتباطات این است که «مبادله‌ی داده» را با «پیوند انسانی» اشتباه گرفته است. ما روزانه حجم عظیمی از احوال‌پرسی‌های مکانیکی، لایک‌ها و نشانه‌ها را ردوبدل می‌کنیم، بی‌آن‌که در هیچ‌کدام ردپایی از حضور زنده و اصیل وجود داشته باشد.انسان زمانی احساس زنده‌بودن می‌کند که حس کند دیگری جهان را از روزنه‌ی چشم او تماشا کرده است؛ نه این‌که فقط حرف‌هایش را کدگشایی کرده باشد. وقتی رنجی را به زبان می‌آوریم، بیشتر از آن‌که به تحلیل منطقی یا سرتکان‌دادن‌های کلیشه‌ای محتاج باشیم، به چشمی نیاز داریم که بارِ هولناک آن تجربه را ببیند و پس نزند.۲. استبداد ویترین‌ها و وحشت از آسیب‌پذیریجامعه‌ی مصرفی و نمایش‌های شبکه‌ای، ما را به ورطه‌ی رقابتی فرساینده انداخته‌اند: مدام باید موفق، شاداب، سرپا و بی‌نقص به نظر برسیم. در چنین نظمی، زخم داشتن و خطاکردن مثل جرمی نابخشودنی پنهان می‌شود.آدم‌ها روزبه‌روز تنهاتر می‌شوند، چون از نشان دادن آسیب‌پذیری‌های واقعی‌شان وحشت دارند. همدلی درست در همین نقطه است که نجات‌بخش می‌شود؛ همدلی یعنی فضایی امن که در آن نقاب‌ها فرو می‌افتند و انسان ناچار نیست برای محترم شمرده‌شدن، نقشی را بازی کند که مال او نیست. همدلی به زبان بی‌زبانی می‌گوید: «رنجت را پنهان نکن، من با حقیقتِ مجروح تو مواجه می‌شوم، نه با ویترین بیرونی‌ات.»۳. فرار از تله‌ی همیشگی: نصیحت و قضاوتشاید تلخ‌ترین تجربه‌ی یک انسان دردمند، مواجهه با کسانی باشد که پیش از شنیدن، نسخه‌ی درمان می‌پیچند. در فرهنگ ما تمایل عجیبی وجود دارد به نصیحت‌کردن، مقصر دانستن، یا بی‌ارزش جلوه‌دادن رنج با جملاتی مثل: «غصه نخور، حل می‌شود» یا «تقصیر خودت بود که این‌طور شد».این واکنش‌ها نه از روی فهم، بلکه از سر بی‌حوصلگی و فرار از سنگینی درد دیگری است. همدلی نیازمند شجاعت است؛ شجاعتِ خاموش کردن ذهن تحلیل‌گر و ایستادن کنار رنجور، بدون آن‌که شتاب‌زده بخواهیم او را به مدار کارآمدی و لبخندهای مصنوعی برگردانیم.۴. التیام خشونت‌های پنهان اجتماعینگاهی به جدال‌های فرساینده در خیابان، شبکه‌های اجتماعی و حتی روابط خانوادگی بیندازید. پشت بخش بزرگی از خشم‌ها، توهین‌ها و گسست‌ها، یک حقیقتِ ساده پنهان شده است: «من حس می‌کنم کسی مرا به حساب نمی‌آورد.»وقتی رنجِ آدمی نادیده گرفته شود، منجمد نمی‌ماند؛ در گذر زمان فاسد می‌شود و سرانجام به شکل تهاجم و نفرت سرریز می‌کند. اگر انسان امروز تشنه‌ی همدلی است، برای مهار این خشونت خزنده است. همدلی اجازه می‌دهد پیش از آن‌که دیگری را دشمن، نادان یا غریبه بدانیم، ردپای نیازها و ترس‌های مشترک انسانی‌اش را تشخیص دهیم.۵. آشتی با خود؛ پایان ملامت درونیدر نهایت، تا زمانی که انسان نتواند خود را بی‌قیدوشرط بشنود، توان فهم دیگری را هم نخواهد داشت. ساختار شتاب‌زده‌ی امروز، درون ما یک قاضی سخت‌گیر و دائم‌الملامت نشانده که به هر لغزش، تازیانه‌ی سرزنش را بالا می‌برد.نیاز انسان معاصر به خودهمدلی، نیاز به متوقف کردن این شکنجه‌ی درونی است. یعنی بتوانیم به خطاهایمان نه با چشم غضب، بلکه با نگاهی مشفق نگاه کنیم و بفهمیم هر استیصال یا لغزشی، نشانه‌ی نقصی درمان‌ناپذیر نیست، بلکه فریاد نیازی اصیل است که پاسخی شایسته نیافته است.سخن آخرهمدلی مهارت کلامی نیست که با چند عبارت شیک و امروزی آموخته شود؛ کیفیتی از وجود است. جهان بی‌رحمانه به‌سمت تبدیل آدم‌ها به ابزار و اشیاء پیش می‌رود. در چنین روزگاری، گوش سپردن به انسانِ دیگر و به رسمیت شناختن درد او، بزرگ‌ترین کنش مقاومت در برابر این شیءشدگی است. ما به همدلی نیاز داریم تا مسخ نشویم؛ تا انسان بمانیم.م.بابایی خرسند مهر ۴۰۵مریم بابایی خرسندمریم بابایی خرسندSun, 04 Oct 2026 11:02:02 +0330https://virgool.ir/@mabako1400/httpsvirgooliomabako1400روزجهانی-صلح-fmqqgesdmju9-zxyq4pc1n9hmدوم اکتبر در تقویم جهانی، به یاد مهاتما گاندی، «روز جهانی بدون خشونت» نام دارد. هرگاه سخن از خشونت به میان می‌آید، ذهن ناخودآگاه متوجه برخوردهای فیزیکی، سرکوب یا جنگ‌های مسلحانه می‌شود. اما این نمودهای عینی، تنها نوک کوه یخ هستند؛ بخش عمده و تعیین‌کننده خشونت، در الگوهای اندیشگی و ساختارهای زبانی روزمره ریشه دارد.ریشه فلسفی روز جهانی بدون خشونتسازمان ملل متحد روز تولد گاندی را روز جهانی بدون خشونت نامید تا یادآور شود که صلح، پیامد حذف ابزارهای نزاع نیست، بلکه نتیجه تغییر در شیوه مواجهه انسان‌ها با تعارضات است. با این حال، آهیمسا تا پیش از ورود به روان‌شناسی کاربردی، نیازمند ابزاری عینی برای کاربست در مکالمات روزمره دارد.مارشال روزنبرگ با تأثیر مستقیم از جنبش مدنی گاندی و مفهوم آهیمسا، رویکرد ارتباط بدون خشونت (Nonviolent Communication) را صورت‌بندی کرد. مفروضه بنیادین روزنبرگ این است که طبیعت انسان بر پایه همدلی استوار است، اما «زبان سلطه» و فرهنگ‌های مبتنی بر تنبیه و پاداش، ما را به سمت خشونت کلامی سوق می‌دهند.از دیدگاه NVC، خشونت کلامی زمانی رخ می‌دهد که:• تحلیل و برچسب‌زنی ،• قضاوت‌های ارزشی و اخلاقی و• توقع و اجبار جای درخواست‌های شفاف و انسانی را بگیرند.چهار گام کاربردی NVC برای تحقق عملی عدم خشونتروزنبرگ رویکردی چهارمرحله‌ای برای خروج از زبان خشونت‌آمیز و ورود به گفت‌وگوی مبتنی بر درک متقابل ارائه می‌دهد:1. مشاهده بدون ارزیابی (Observation): تفکیک داده‌های عینی و رفتارهای مشخص از تفسیرها، تعمیم‌ها و قضاوت‌های ذهنی.2. بیان احساسات واقعی (Feelings): شناسایی و نام‌گذاری احساسات درونی بدون فرافکنی و متهم کردن دیگران.3. شناسایی و تصدیق نیازها (Needs): درک این واقعیت که تمام رفتارهای انسان در جهت برآورده ساختن نیازهای بنیادین (مانند امنیت، احترام، درک‌شدن و تعلق) است.4. طرح درخواست شفاف و عملی (Requests): فرمول‌بندی تقاضایی ملموس و قابل اجرا به‌جای تحکم، امر و نهی یا گلایه‌های مبهم.ارتباط بدون خشونت به ما نشان می‌دهد که گرامیداشت ۲ اکتبر محدود به مناسبت‌های بین‌المللی نیست. هر گفت‌وگویی که در آن به‌جای محکوم‌کردن، گوش می‌دهیم و به‌جای برچسب‌زدن، نیازی انسانی را صورت‌بندی می‌کنیم، گامی عملی در جهت خلع سلاح روانی و کاهش خشونت در جهان است.صلح پایدار نه در توافق‌نامه‌ها، بلکه در بازنگری واژه‌ها، لحن‌ها و نحوه مواجهه ما با اختلافات روزمره شکل می‌گیرد.م.بابایی خرسند مهر۴۰۵#روز جهانی بدون خشونت •# ارتباط بدون خشونت • مارشال روزنبرگ • آهیمسا • مهاتما گاندی • مهارت‌های ارتباطی • روانشناسی ارتباطمریم بابایی خرسندمریم بابایی خرسندFri, 02 Oct 2026 20:50:52 +0330https://virgool.ir/@mabako1400/تلنگری-که-جهان-را-به-آشوب-کشاند-ryandljmkfkmشمس؛ تلنگری بر جانِ بیدار مولاناشمس را اگر فقط استاد مولانا بدانیم، شاید مهم‌ترین اتفاق این دیدار را از دست داده باشیم...دیدار شمس و مولانا در قونیه در سال ۶۴۲ هجری، آغاز دگرگونی بزرگی در زندگی مولانا شد. منابع معتبر از این دیدار به‌عنوان نقطه عطفی یاد می‌کنند که مسیر فکری و معنوی مولانا را تغییر داد؛ چنان‌که پس از آن، رابطه او با درس و وعظ و حتی با حلقه شاگردانش نیز دگرگون شد.اما شاید بهتر باشد نگوییم شمس مولانا را ساخت.مولانا پیش از شمس، زمینه‌های این دگرگونی را در خود داشت. سال‌ها دانش، جست‌وجو، تجربه و زیست معنوی، او را تا آستانه‌ای رسانده بود که یک دیدار می‌توانست آنچه را در درونش نهفته بود، بیدار کند.شمس شاید بیش از آنکه چیزی به مولانا آموخته باشد، تلنگری بر آنچه در مولانا آماده بیدارشدن بود زد.و این، تفاوت بزرگی است.گاهی آدمی برای دگرگون‌شدن به آموزگاری تازه نیاز ندارد؛ به کسی نیاز دارد که پرده را کنار بزند. کسی که پرسشی را درست در همان جایی مطرح کند که ما سال‌ها از پرسیدن آن گریخته‌ایم.شمس خود نیز مردی آرام و قرارگرفته در یک زندگی معمول نبود. زندگی او در منابع و روایت‌های تاریخی، زندگیِ درویشی سیار و کم‌قرار است و درباره سال‌های پیش از دیدارش با مولانا اطلاعات قطعی اندکی در دست داریم. همین کمبود اطلاعات، بعدها میدان را برای روایت‌های افسانه‌ای درباره او باز کرده است. آنچه با اطمینان بیشتری می‌توان گفت این است که شمس در پیِ جایی برای ماندن و عالمی برای گفت‌وگو بود و سرانجام در قونیه با مولانا روبه‌رو شد.اما این دیدار فقط زندگی مولانا را تغییر نداد؛ زندگی شمس را نیز به رابطه‌ای گره زد که پایان آرامی نداشت.حضور شمس در کنار مولانا، حسادت و مخالفت شماری از نزدیکان او را برانگیخت و سرانجام شمس از قونیه ناپدید شد. پس از این جدایی، مولانا دیگر به زندگی پیشین بازنگشت. غزل‌های دیوان شمس، که نام شمس را بر خود دارند، یکی از بزرگ‌ترین نشانه‌های این دگرگونی‌اند؛ و مثنوی نیز با تصویر نی و شکایت او از جدایی آغاز می‌شود.شمس رفت؛ اما آنچه در مولانا بیدار کرده بود، نرفت.شاید راز تأثیر بعضی آدم‌ها همین باشد. آنها قرار نیست تا همیشه کنار ما بمانند. گاهی می‌آیند، چیزی را در ما به حرکت درمی‌آورند و می‌روند؛ و تازه پس از رفتنشان می‌فهمیم که حضورشان، مقدمه‌ای برای کشف بخشی از خودمان بوده است.مولانا پس از شمس، مولانای پیش از شمس نبود.نه از آن رو که شمس او را به دیگری تبدیل کرده بود؛ بلکه از آن رو که مولانا، امکان دیگری از خودش را دیده بود.شاید شمس را بتوان چنین دید: نه سازنده مولانا، نه صاحب مولانا، نه حتی تمام‌کننده راه او؛بلکه آن تلنگر نادری که بر جانِ آماده‌ای نشست و خواب را از چشم آن بیداریِ پنهان کنار زد...۷مهر۴۰۵#مریم بابایی خرسندزد...۷مهر۴۰۵#مریم بابایی خرسند مریم بابایی خرسندمریم بابایی خرسندTue, 29 Sep 2026 21:12:11 +0330https://virgool.ir/@mabako1400/httpsvirgooliomabako1400روزجهانی-صلح-fmqqgesdmju9سلامهمیشه برایم جالب بوده که بعضی پرسش‌های انسانی، با وجود گذشت قرن‌ها، هنوز همان پرسش‌های ما هستند.یکی از این پرسش‌ها، پرسش درباره صلح است.امروز می‌خواهم درباره صلح صحبت کنم؛ اما نه فقط درباره صلح میان کشورها و نه فقط درباره جنگ و سیاست.می‌خواهم کمی به عقب‌تر برگردیم و از خودمان بپرسیم:صلح از کجا آغاز می‌شود؟هر سال، در ۲۱ سپتامبر، روز جهانی صلح را به یاد می‌آوریم.طبیعی است که وقتی از صلح حرف می‌زنیم، ذهنمان به جنگ‌ها، سلاح‌ها، مرزها، دولت‌ها و پیمان‌های صلح برود.و همه اینها مهم‌اند.اما صلح فقط در جایی که دو ارتش روبه‌روی هم ایستاده‌اند، ساخته یا از بین نمی‌رود.صلح در خانه‌ها هم ساخته می‌شود.در مدرسه‌ها.در رابطه میان والد و کودک.در رابطه زن و شوهر.در گفت‌وگوی دو دوست.حتی در لحظه‌ای که ما عصبانی هستیم و تصمیم می‌گیریم چگونه با دیگری حرف بزنیم.پس شاید بد نباشد سؤال را کمی تغییر بدهیم:اگر قرار است در جهان به صلح برسیم، آیا لازم نیست اول ببینیم در خود ما چه می‌گذرد؟این سؤال، مرا به مولانا می‌رساند.مولانا در دفتر ششم مثنوی، در جایی که درباره جنگ و تضاد سخن می‌گوید، ناگهان نگاهش را از جهان بیرون به انسان برمی‌گرداند.می‌گوید:هست احوالم خلاف همدگرهر یکی با هم مخالف در اثرچونک هر دم راه خود را می‌زنمبا دگر کس سازگاری چون کنم؟این دو بیت برای من بسیار تأمل‌برانگیزند.مولانا نمی‌گوید انسان همیشه آرام و یکپارچه است.برعکس؛ می‌گوید درون ما پر از حالت‌هایی است که گاهی با یکدیگر در تضادند.یک لحظه چیزی را می‌خواهیم و لحظه‌ای بعد از همان چیز پشیمان می‌شویم.یک لحظه می‌خواهیم نزدیک شویم و لحظه‌ای بعد می‌خواهیم فاصله بگیریم.گاهی دوست داریم دیگری ما را بفهمد، اما خودمان حاضر نیستیم او را بفهمیم.گاهی از خشونت دیگری شکایت داریم، در حالی که خودمان با خودمان با خشونت رفتار می‌کنیم.گاهی از بی‌توجهی دیگران رنج می‌بریم، اما اصلاً نمی‌پرسیم نیاز واقعی خودمان چیست.و مولانا ادامه می‌دهد:موج لشکرهای احوالم ببینهر یکی با دیگری در جنگ و کینمی‌نگر در خود چنین جنگ گرانپس چه مشغولی به جنگ دیگران؟وقتی در درون خودم چنین جنگی وجود دارد، چگونه می‌توانم انتظار داشته باشم همه رابطه‌های بیرونی‌ام آرام و بی‌تنش باشند؟البته منظور من این نیست که همه جنگ‌های جهان را باید به روان انسان تقلیل بدهیم.نه.جنگ، دلایل تاریخی، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی دارد و برای پایان دادن به جنگ‌های واقعی، به سیاست، عدالت، قانون، مذاکره و نهادهای صلح نیاز داریم.اما در کنار همه اینها، یک سطح دیگر هم وجود دارد:سطح انسانیِ صلح.آدم‌هایی که با خشم، ترس، تحقیر، نفرت و ناتوانی در گفت‌وگو زندگی می‌کنند، می‌توانند همان الگوها را در خانواده، جامعه و حتی ساختارهای بزرگ‌تر بازتولید کنند.بنابراین شاید یکی از راه‌های رسیدن به صلح بیرونی، توجه به کیفیت رابطه‌های روزمره ما باشد.و اینجا، برای من، یک نام دیگر اهمیت پیدا می‌کند:مارشال روزنبرگ.روزنبرگ بنیان‌گذار رویکردی است که آن را «ارتباط بدون خشونت» یا Nonviolent Communication می‌نامیم.نکته مهم در روش او این است که وقتی در یک رابطه دچار تعارض می‌شویم، به‌جای اینکه فوراً دیگری را قضاوت و محکوم کنیم، مکث کنیم و ببینیم واقعاً چه اتفاقی در ما افتاده است.چه چیزی دیدم؟چه احساسی دارم؟چه نیازی در من وجود دارد؟و از دیگری دقیقاً چه می‌خواهم؟این چهار مرحله ساده به نظر می‌رسند، اما در عمل بسیار دشوارند.چون ما معمولاً به جای گفتن «من ناراحت شدم»، می‌گوییم:«تو همیشه بی‌ملاحظگی.»به جای اینکه بگوییم:«من نیاز دارم شنیده شوم»،می‌گوییم:«تو اصلاً من را نمی‌فهمی.»به جای یک درخواست روشن، سرزنش می‌کنیم.و شاید همین‌جا یکی از میدان‌های اصلی جنگ در زندگی روزمره ما شکل می‌گیرد.نه در میدان جنگ.نه میان دو کشور.بلکه در یک اتاق، میان دو انسانی که هر دو چیزی می‌خواهند، هر دو زخمی‌اند، هر دو نیازهایی دارند، اما زبان بیان آن نیازها را بلد نیستند.حالا به کودکان فکر کنیم.کودکی که از همان سال‌های نخست یاد می‌گیرد خشم خود را بشناسد، احساسش را نام‌گذاری کند، نیاز خودش را تشخیص دهد و نیاز دیگری را هم بشنود، لزوماً در بزرگسالی انسانی بدون تعارض نخواهد بود.اما ممکن است ابزارهای بهتری برای مواجهه با تعارض داشته باشد.او یاد می‌گیرد که اختلاف، الزاماً دشمنی نیست.اینکه دیگری با من مخالف است، الزاماً به این معنا نیست که دشمن من است.اینکه من عصبانی هستم، الزاماً به این معنا نیست که باید دیگری را زخمی کنم.و شاید از همه مهم‌تر، یاد می‌گیرد که احساساتش دشمن او نیستند؛ آنها می‌توانند نشانه‌ای باشند برای اینکه بفهمد در درونش چه می‌گذرد.به نظرم آموزش صلح، دقیقاً از همین‌جا می‌تواند آغاز شود.ما نباید صلح را فقط به کودکان به‌عنوان یک مفهوم بزرگ و انتزاعی آموزش بدهیم.اینکه بگوییم:«بچه‌ها، با هم مهربان باشید.»کافی نیست.باید به آنها مهارت بدهیم.چطور وقتی عصبانی هستی حرف بزنی؟چطور وقتی کسی تو را ناراحت کرده، بدون تحقیر او اعتراض کنی؟چطور بگویی «نه» بدون اینکه دیگری را تحقیر کنی؟چطور وقتی اشتباه کرده‌ای عذرخواهی کنی؟چطور وقتی دیگری عذرخواهی کرد، دوباره امکان رابطه را فراهم کنی؟و شاید مهم‌تر از همه:چطور با اختلاف زندگی کنیم، بدون اینکه هر اختلافی را به جنگ تبدیل کنیم؟اگر چنین مهارت‌هایی از کودکی آموزش داده شوند، شاید در بزرگسالی با انسان‌هایی روبه‌رو باشیم که برای حل تعارض، انتخاب‌های بیشتری دارند.کسی که فقط دو راه را نمی‌شناسد:یا تسلیم شدن،یا جنگیدن.بلکه راه سوم را هم می‌شناسد:گفت‌وگو.و اینجاست که دوباره به مولانا برمی‌گردم.او پس از اینکه ما را متوجه جنگ درون می‌کند، می‌گوید:یا مگر زین جنگ حقت وا خرددر جهان صلح یک‌رنگت بردو کمی بعد، جمله‌ای می‌گوید که به نظرم برای موضوع امروز بسیار زیباست:هست بی‌رنگی اصول رنگ‌هاصلح‌ها باشد اصول جنگ‌هایعنی در نگاه مولانا، صلح و جنگ دو موضوع کاملاً بی‌ارتباط با یکدیگر نیستند.صلح می‌تواند در دل همان جهان پر از تضاد معنا پیدا کند.شاید ما نتوانیم همه تضادها را از زندگی حذف کنیم.شاید اصلاً قرار نیست حذف کنیم.انسان موجودی است با خواسته‌های متفاوت، احساس‌های متفاوت، نیازهای متفاوت و نگاه‌های متفاوت.مسئله این نیست که همه یکسان شویم.مسئله این است که با وجود تفاوت‌ها، بتوانیم کنار یکدیگر زندگی کنیم.و این، به نظر من، یکی از دشوارترین تعریف‌های صلح است.صلح یعنی نبودن اختلاف؟نه.صلح شاید یعنی توانایی مواجهه با اختلاف، بدون تبدیل کردن دیگری به دشمن.بنابراین اگر روز جهانی صلح قرار است فقط یک مناسبت در تقویم نباشد، شاید بتوانیم آن را از سطح شعار پایین بیاوریم و به زندگی روزمره خودمان بیاوریم.از خودمان شروع کنیم.از رابطه‌مان با خودمان.از شیوه‌ای که با فرزندمان حرف می‌زنیم.از شیوه‌ای که با همسرمان اختلاف پیدا می‌کنیم.از شیوه‌ای که درباره انسانی که با ما متفاوت است قضاوت می‌کنیم.و از همین‌جا، شاید مفهوم صلح کمی تغییر کند.صلح دیگر فقط چیزی نیست که از سیاستمداران بخواهیم.چیزی است که باید بخشی از آن را یاد بگیریم، تمرین کنیم و آموزش بدهیم.شاید صلح پایدار، نه با یک سخنرانی بزرگ، بلکه با هزاران گفت‌وگوی کوچک ساخته شود.گفت‌وگوهایی که در آنها به جای سرزنش، احساسمان را می‌گوییم.به جای قضاوت، نیازمان را می‌شناسیم.به جای تهدید، درخواست روشن می‌کنیم.و به جای اینکه فوراً دیگری را دشمن ببینیم، سعی می‌کنیم بفهمیم پشت رفتار او چه انسانی ایستاده است.شاید اگر بخواهیم جهان آرام‌تری داشته باشیم، لازم باشد صلح را از همان جایی آغاز کنیم که بیشترین تعارض‌های زندگی ما شکل می‌گیرد:از خودمان و از رابطه‌هایمان.و شاید این همان پرسشی باشد که می‌خواهم در اینجا، در ادامه این مسیر، با هم دنبال کنیم:آیا می‌توان صلح را آموخت؟و اگر می‌توان آموخت،آیا می‌توان آن را از کودکی آغاز کرد؟من در ادامه می‌خواهم همین پرسش‌ها را از زاویه ادبیات، روان‌شناسی، اسطوره و تجربه انسانی دنبال کنم؛ نه برای اینکه پاسخ‌های قطعی و ساده پیدا کنیم، بلکه برای اینکه شاید بتوانیم کمی دقیق‌تر ببینیم چرا انسان، با وجود میلش به صلح، بارها به جنگ بازمی‌گردد.شاید جست‌وجوی صلح، پیش از آنکه جست‌وجوی یک جهان بی‌جنگ باشد،جست‌وجوی راهی برای بهتر زیستن با خود و دیگری باشد.و این، به گمان من، جست‌وجویی است که ارزش ادامه دادن دارد.م.بابایی خرسند شهریور ۴۰۵مریم بابایی خرسندمریم بابایی خرسندMon, 21 Sep 2026 10:16:33 +0330https://virgool.ir/@mabako1400/روزجهانی-صلح-fa8mrhy2q9ddسلام همیشه برایم جالب بوده که بعضی پرسش‌های انسانی، با وجود گذشت قرن‌ها، هنوز همان پرسش‌های ما هستند.یکی از این پرسش‌ها، پرسش صلح است.امروز می‌خواهم درباره صلح صحبت کنم؛ اما نه فقط درباره صلح میان کشورها و نه فقط درباره جنگ و سیاست.می‌خواهم کمی به عقب‌تر برگردیم و از خودمان بپرسیم:صلح از کجا آغاز می‌شود؟هر سال، در ۲۱ سپتامبر، روز جهانی صلح را به یاد می‌آوریم.طبیعی است که وقتی از صلح حرف می‌زنیم، ذهنمان به جنگ‌ها، سلاح‌ها، مرزها، دولت‌ها و پیمان‌های صلح برود.و همه اینها مهم‌اند.اما صلح فقط در جایی که دو ارتش روبه‌روی هم ایستاده‌اند، ساخته یا از بین نمی‌رود.صلح در خانه‌ها هم ساخته می‌شود.در مدرسه‌ها.در رابطه میان والد و کودک.در رابطه زن و شوهر.در گفت‌وگوی دو دوست.حتی در لحظه‌ای که ما عصبانی هستیم و تصمیم می‌گیریم چگونه با دیگری حرف بزنیم.پس شاید بد نباشد سؤال را کمی تغییر بدهیم:اگر قرار است در جهان به صلح برسیم، آیا لازم نیست اول ببینیم در خود ما چه می‌گذرد؟این سؤال، مرا به مولانا می‌رساند.مولانا در دفتر ششم مثنوی، در جایی که درباره جنگ و تضاد سخن می‌گوید، ناگهان نگاهش را از جهان بیرون به انسان برمی‌گرداند.می‌گوید:هست احوالم خلاف همدگر هر یکی با هم مخالف در اثرچونک هر دم راه خود را می‌زنم با دگر کس سازگاری چون کنم؟این دو بیت برای من بسیار تأمل‌برانگیزند.مولانا نمی‌گوید انسان همیشه آرام و یکپارچه است.برعکس؛ می‌گوید درون ما پر از حالت‌هایی است که گاهی با یکدیگر در تضادند.یک لحظه چیزی را می‌خواهیم و لحظه‌ای بعد از همان چیز پشیمان می‌شویم.یک لحظه می‌خواهیم نزدیک شویم و لحظه‌ای بعد می‌خواهیم فاصله بگیریم.گاهی دوست داریم دیگری ما را بفهمد، اما خودمان حاضر نیستیم او را بفهمیم.گاهی از خشونت دیگری شکایت داریم، در حالی که خودمان با خودمان با خشونت رفتار می‌کنیم.گاهی از بی‌توجهی دیگران رنج می‌بریم، اما اصلاً نمی‌پرسیم نیاز واقعی خودمان چیست.و مولانا ادامه می‌دهد:موج لشکرهای احوالم ببین هر یکی با دیگری در جنگ و کینمی‌نگر در خود چنین جنگ گران پس چه مشغولی به جنگ دیگران؟وقتی در درون خودم چنین جنگی وجود دارد، چگونه می‌توانم انتظار داشته باشم همه رابطه‌های بیرونی‌ام آرام و بی‌تنش باشند؟البته منظور من این نیست که همه جنگ‌های جهان را باید به روان انسان تقلیل بدهیم.نه.جنگ، دلایل تاریخی، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی دارد و برای پایان دادن به جنگ‌های واقعی، به سیاست، عدالت، قانون، مذاکره و نهادهای صلح نیاز داریم.اما در کنار همه اینها، یک سطح دیگر هم وجود دارد:سطح انسانیِ صلح.آدم‌هایی که با خشم، ترس، تحقیر، نفرت و ناتوانی در گفت‌وگو زندگی می‌کنند، می‌توانند همان الگوها را در خانواده، جامعه و حتی ساختارهای بزرگ‌تر بازتولید کنند.بنابراین شاید یکی از راه‌های رسیدن به صلح بیرونی، توجه به کیفیت رابطه‌های روزمره ما باشد.و اینجا، برای من، یک نام دیگر اهمیت پیدا می‌کند:مارشال روزنبرگ.روزنبرگ بنیان‌گذار رویکردی است که آن را «ارتباط بدون خشونت» یا Nonviolent Communication می‌نامیم.نکته مهم در روش او این است که وقتی در یک رابطه دچار تعارض می‌شویم، به‌جای اینکه فوراً دیگری را قضاوت و محکوم کنیم، مکث کنیم و ببینیم واقعاً چه اتفاقی در ما افتاده است.چه چیزی دیدم؟چه احساسی دارم؟چه نیازی در من وجود دارد؟و از دیگری دقیقاً چه می‌خواهم؟این چهار مرحله ساده به نظر می‌رسند، اما در عمل بسیار دشوارند.چون ما معمولاً به جای گفتن «من ناراحت شدم»، می‌گوییم:«تو همیشه بی‌ملاحظگی.»به جای اینکه بگوییم:«من نیاز دارم شنیده شوم»،می‌گوییم:«تو اصلاً من را نمی‌فهمی.»به جای یک درخواست روشن، سرزنش می‌کنیم.و شاید همین‌جا یکی از میدان‌های اصلی جنگ در زندگی روزمره ما شکل می‌گیرد.نه در میدان جنگ.نه میان دو کشور.بلکه در یک اتاق، میان دو انسانی که هر دو چیزی می‌خواهند، هر دو زخمی‌اند، هر دو نیازهایی دارند، اما زبان بیان آن نیازها را بلد نیستند.حالا به کودکان فکر کنیم.کودکی که از همان سال‌های نخست یاد می‌گیرد خشم خود را بشناسد، احساسش را نام‌گذاری کند، نیاز خودش را تشخیص دهد و نیاز دیگری را هم بشنود، لزوماً در بزرگسالی انسانی بدون تعارض نخواهد بود.اما ممکن است ابزارهای بهتری برای مواجهه با تعارض داشته باشد.او یاد می‌گیرد که اختلاف، الزاماً دشمنی نیست.اینکه دیگری با من مخالف است، الزاماً به این معنا نیست که دشمن من است.اینکه من عصبانی هستم، الزاماً به این معنا نیست که باید دیگری را زخمی کنم.و شاید از همه مهم‌تر، یاد می‌گیرد که احساساتش دشمن او نیستند؛ آنها می‌توانند نشانه‌ای باشند برای اینکه بفهمد در درونش چه می‌گذرد.به نظرم آموزش صلح، دقیقاً از همین‌جا می‌تواند آغاز شود.ما نباید صلح را فقط به کودکان به‌عنوان یک مفهوم بزرگ و انتزاعی آموزش بدهیم.اینکه بگوییم:«بچه‌ها، با هم مهربان باشید.»کافی نیست.باید به آنها مهارت بدهیم.چطور وقتی عصبانی هستی حرف بزنی؟چطور وقتی کسی تو را ناراحت کرده، بدون تحقیر او اعتراض کنی؟چطور بگویی «نه» بدون اینکه دیگری را تحقیر کنی؟چطور وقتی اشتباه کرده‌ای عذرخواهی کنی؟چطور وقتی دیگری عذرخواهی کرد، دوباره امکان رابطه را فراهم کنی؟و شاید مهم‌تر از همه:چطور با اختلاف زندگی کنیم، بدون اینکه هر اختلافی را به جنگ تبدیل کنیم؟اگر چنین مهارت‌هایی از کودکی آموزش داده شوند، شاید در بزرگسالی با انسان‌هایی روبه‌رو باشیم که برای حل تعارض، انتخاب‌های بیشتری دارند.کسی که فقط دو راه را نمی‌شناسد:یا تسلیم شدن،یا جنگیدن.بلکه راه سوم را هم می‌شناسد:گفت‌وگو.و اینجاست که دوباره به مولانا برمی‌گردم.او پس از اینکه ما را متوجه جنگ درون می‌کند، می‌گوید:یا مگر زین جنگ حقت وا خرد در جهان صلح یک‌رنگت بردو کمی بعد، جمله‌ای می‌گوید که به نظرم برای موضوع امروز بسیار زیباست:هست بی‌رنگی اصول رنگ‌ها صلح‌ها باشد اصول جنگ‌هایعنی در نگاه مولانا، صلح و جنگ دو موضوع کاملاً بی‌ارتباط با یکدیگر نیستند.صلح می‌تواند در دل همان جهان پر از تضاد معنا پیدا کند.شاید ما نتوانیم همه تضادها را از زندگی حذف کنیم.شاید اصلاً قرار نیست حذف کنیم.انسان موجودی است با خواسته‌های متفاوت، احساس‌های متفاوت، نیازهای متفاوت و نگاه‌های متفاوت.مسئله این نیست که همه یکسان شویم.مسئله این است که با وجود تفاوت‌ها، بتوانیم کنار یکدیگر زندگی کنیم.و این، به نظر من، یکی از دشوارترین تعریف‌های صلح است.صلح یعنی نبودن اختلاف؟نه.صلح شاید یعنی توانایی مواجهه با اختلاف، بدون تبدیل کردن دیگری به دشمن.بنابراین اگر روز جهانی صلح قرار است فقط یک مناسبت در تقویم نباشد، شاید بتوانیم آن را از سطح شعار پایین بیاوریم و به زندگی روزمره خودمان بیاوریم.از خودمان شروع کنیم.از رابطه‌مان با خودمان.از شیوه‌ای که با فرزندمان حرف می‌زنیم.از شیوه‌ای که با همسرمان اختلاف پیدا می‌کنیم.از شیوه‌ای که درباره انسانی که با ما متفاوت است قضاوت می‌کنیم.و از همین‌جا، شاید مفهوم صلح کمی تغییر کند.صلح دیگر فقط چیزی نیست که از سیاستمداران بخواهیم.چیزی است که باید بخشی از آن را یاد بگیریم، تمرین کنیم و آموزش بدهیم.شاید صلح پایدار، نه با یک سخنرانی بزرگ، بلکه با هزاران گفت‌وگوی کوچک ساخته شود.گفت‌وگوهایی که در آنها به جای سرزنش، احساسمان را می‌گوییم.به جای قضاوت، نیازمان را می‌شناسیم.به جای تهدید، درخواست روشن می‌کنیم.و به جای اینکه فوراً دیگری را دشمن ببینیم، سعی می‌کنیم بفهمیم پشت رفتار او چه انسانی ایستاده است.شاید اگر بخواهیم جهان آرام‌تری داشته باشیم، لازم باشد صلح را از همان جایی آغاز کنیم که بیشترین تعارض‌های زندگی ما شکل می‌گیرد:از خودمان و از رابطه‌هایمان.و شاید این همان پرسشی باشد که می‌خواهم در اینجا، در ادامه این مسیر، با هم دنبال کنیم:آیا می‌توان صلح را آموخت؟و اگر می‌توان آموخت،آیا می‌توان آن را از کودکی آغاز کرد؟من در ادامه می‌خواهم همین پرسش‌ها را از زاویه ادبیات، روان‌شناسی، اسطوره و تجربه انسانی دنبال کنم؛ نه برای اینکه پاسخ‌های قطعی و ساده پیدا کنیم، بلکه برای اینکه شاید بتوانیم کمی دقیق‌تر ببینیم چرا انسان، با وجود میلش به صلح، بارها به جنگ بازمی‌گردد.شاید جست‌وجوی صلح، پیش از آنکه جست‌وجوی یک جهان بی‌جنگ باشد،جست‌وجوی راهی برای بهتر زیستن با خود و دیگری باشد.و این، به گمان من، جست‌وجویی است که ارزش ادامه دادن دارد.م.بابایی خرسند شهریور ۴۰۵مریم بابایی خرسندمریم بابایی خرسندMon, 21 Sep 2026 10:02:36 +0330