https://virgool.ir/feed/@m_hajidehدو چیز را دوست دارم: خواندن و نوشتن. می‌خوانم تا جهان‌های بیشتری را ببینم و می‌نویسم تا آنچه در ذهنم می‌ماند از بین نرود.fa2026-11-12 19:09:40https://files.virgool.ir/upload/users/2870709/avatar/31Lk5q.jpghttps://virgool.ir/@m_hajidehhttps://virgool.ir/@m_hajideh/gashti-dar-shahnameh-bakhsh-dovvom-vr8o8fno761uبر تخت نشستن کیخسرو، برگی از شاهنامه شاه اسماعیل دوماین بخش، ادامه‌ٔ همان گشت‌وگذاری است که در قسمت اول آغاز کردم؛ یعنی نوشتن از چند داستان، شخصیت و بیت از شاهنامه که برای من جالب‌تر بودند و دلم می‌خواست درباره‌شان بنویسم.در این قسمت هم مثل بخش اول، قرار نیست شاهنامه را به‌صورت جامع بررسی کنم؛ فقط چند ایستگاه دیگر از این گشت‌وگذار را با هم مرور می‌کنیم.رفتن کیکاووس به مازندران و رستم بَلاکش!در شاهنامه در توصیفِ مازندران ابیاتِ بسیار زیبا و نغزی آمده است که با خواندنِ آن‌ها هوایِ رفتن به آن دیار در هر سری پرورانده می‌شود:که «مازندران شاه را یاد باد!همیشه بر و بومش آباد باد!که در بوستانش همیشه گل‌ستبه کوه‌اندرون لاله و سنبل‌ستهوا خوش‌گُوار و زمین پُرنگاربه گرم و به سردش همیشه بهارنوازنده بلبل به باغ‌اندرونگُرازنده آهو به راغ‌اندرونهمیشه نیاساید از جفت‌جویهمه ساله هر جای رنگ‌ست و بوی»گلاب‌ست گویی به جویش روانهمی شاد گردد ز بویش رواندَی و بهمن و آذر و فَوردینهمیشه پر از لاله بینی زمینهمه ساله خندان لبِ جویبارهمه ساله بازِ شکاری به کارسراسر همه کشور آراستهز دیبا و دینار و از خواستهبتانِ پرستنده با تاجِ زرهمه نامداران به زرّین‌کمر»شاید برایتان جالب باشد که بدانید این توصیفات را چه کسی می‌کند و از آن مهم‌تر اساساً این مازندران کجاست؟زیرا آنچه معلوم است، این است که با مازندرانِ کنونی در شمال ایران سر و کار نداریم! (در ادامه می‌گویم)کیقباد نخستین شاه کَیانیِ شاهنامه بود که صد سال یا به گفتهٔ فردوسی «سد سال» پادشاهی کرد و پس از او پسرش کیکاووس بر تختِ شاهی نشست.در روزی که کاووس در آغازِ پادشاهی‌اش با اطرافیان و پهلوانان به استراحت‌گاه شاهیِ خود رفته و به می‌گساری مشغول بودند، ناگهان دیوی در هیئتِ یک رامشگر، خود را به چنین پرده‌دارِ کاووس معرفی کرده و از او اجازهٔ بار می‌خواهد:چنین گفت کز شهرِ مازندرانیکی خوش‌نوازم ز رامشگراناگر دَرخورَم بندگی شاه راگشاید بر تختِ او راه را(می‌دانیم که در شاهنامه دیوها موسیقی، خط، گچ‌کاری و مهندسی می‌دانستند.)رامشگر که در واقع یک دیو بود، اجازهٔ بار یافته و در حضورِ کاووس‌شاه ساز خود را در دست گرفته و «مازندرانی‌سرودی» را اجرا می‌کند و آن ابیاتِ زیبا را در وصفِ مازندران می‌گوید.شنیدنِ آن ابیاتِ هوش‌ربا همان و افتادنِ اندیشهٔ رفتن به مازندران از سویِ کاووس‌شاه همان!بزرگان و پهلوانانِ ایران از تصمیمِ کاووس برای رفتن به مازندران نگران شده‌اند، او را انذار می‌دهند چرا که مازندران در واقع سرزمینِ دیوان بوده است.آن‌ها به شاه می‌گویند جمشید و فریدون هرگز از مازندران یاد نکرده و به آنجا نرفته‌اند، شایسته‌تر این است که تو هم به آنجا نروی!که جمشید با تاج و انگشتریبه فرمانِ او مرغ و دیو و پریز مازندران یاد هرگز نکردنجست از دلیرانِ دیوان نبردفریدون پردانش پُرفسونهمین را روانش نبُد رهنمونبه طور کلی مازندران از جمله جاهایی است که تعیینِ محلِ دقیقِ آن راحت نیست و استاد مهدی سیدی در کتاب فرهنگِ جغرافیایِ تاریخیِ شاهنامه مکانِ آن را در شرقِ ایران، در مرزِ سه کشورِ افغانستان، پاکستان و هند تشخیص داده‌اند.زنده‌یاد ابوالفضل خطیبی بر این نظر بود که در اینجا مازندران با یمن تطبیق می‌کند و در شاهنامهٔ ثعالبی، که مأخذِ یکسانی با شاهنامهٔ فردوسی دارد، به جایِ مازندران از یمن یاد شده است.اما تکلیفِ کاووس و این هوسش چه می‌شود؟هیچی!کاووس بی‌توجه به همهٔ این دلسوزی‌ها تصمیم خود را گرفته است و به مازندران لشکرکشی می‌کند.لشکرکشی کردن همان و اسیر شدنِ او به دستِ دیوِ سپید و فراخواندنِ رستم و ماجراهای هفت‌خان همان.ای بلاکش رستم!  وقتی گودرز شاه‌کیکاوس را دعوا می‌کند!در شاهنامه و در ذیل داستان جنگ هاماوران چنین آمده است که روزی ابلیس در جمع دیوان می‌گوید یکی از شما که همسخنی با شاهان را می‌داند به نزد کاوس‌شاه برود و او را فریفته نماید و فرّ یزدانی را از وی دور کند.در آن میان دیوی داوطلب این کار می‌شود و خود را به شکل غلامی درآورده به نزد کاووس می‌رود و به او می‌گوید خوشا به این فرّ زیبای تو!زمین برای تو با این فرّ و شکوه کافی نیست و چرا خورشید باید رازش را از تو پنهان کند.چرا نباید به آسمان روی و ببینی چه کسی بر این جهان حکمرانی می‌کند؟کاووس با شنیدن این صحبت‌ها فریفته شده و گمان می‌برد که آسمان از برای موافقت با اوست که خلق شده است.بنابراین از دانایان می‌پرسد که از اینجا تا به آسمان چقدر راه است و چگونه می‌توان به بالا رفت.اطرافیان کاوس چاره‌گری کرده و به او پیشنهاد می‌کنند تا چند بچه عقاب را از لانه‌شان بردارند و آنها را با مرغ و گوشت بَره پرورش دهند، طوری که هر کدام از عقاب‌ها بسیار قوی شوند.سپس تختی ساختند و در چهار طرف تخت نیزه‌هایی قرار دادند و بر روی آن نیزه‌ها گوشت بَره گذاشتند. عقاب‌ها را نیز بر تخت بستند.کاووس بر آن تخت نشست و عقاب‌ها پس از اینکه احساس گرسنگی کردند شروع به بال و پر زدن نمودند و به این ترتیب کاووس با تخت به آسمان رفت.تصویری از کیکاووس در نامهٔ خسروانعقاب‌ها پس از چندی بال و پر زدن بیهوده خسته شدند و با کاهش نیرویشان به زمین فرود آمدند و در محلی به نام بیشهٔ شیرچین در نزدیکی آمل سقوط کردند.کاووس شاه در این حادثه نمرد، زیرا در تقدیر وی چنین آمده بود که از او سیاوش و سپس کیخسرو زاده شوند تا جهان به دست کیخسرو آباد شود.از طرفی سپاه ایران نیز که با خیره‌سری‌های کاووس‌شاه آشنا بودند بعد از این سقوط به جستجوی او پرداختند.گودرز گشوادگان بزرگ خاندان گودرزیان در این میان خسته از اقدامات نسنجیدهٔ کاووس به رستم چنین می‌گوید که به زبان امروزی یعنی تا به حال کسی را در کله‌خری مانند کاووس ندیده‌ام!به رستم چُنین گفت گودرزِ پیرکه «تا کرد مادر مرا سیر شیر،همی‌بینم اندر جهان تاج و تختکَیان و بزرگانِ بیداربختچو کاوس نشنیدم اندر جهانندیدم کسی از کِهان و مِهان!»گودرز اما شکوه‌های خود از کاووس را به خود او نیز اعلام می‌کند. صحنهٔ خنده‌دار و جالبی پدید آمده است.و گودرز در خلال این سرزنش‌ها به دو افتضاح قبلی کاووس‌شاه یعنی رفتنش به مازندران و بعد جنگ با دیوها و زندانی شدنش توسط شاه هاماوران نیز اشاره می‌کند.با در نظر گرفتن چنان فضاحتی از سمت کاووس و خشم پهلوانان ایرانی از او، حال گودرز را تصور کنید که این‌چنین کاووس‌شاه را مورد عتاب به خود قرار می‌دهد.رَسیدند پس پَهلَوانان بدوینکوهش‌کنان تیز و پَرخاش‌جویبدو گفت گودرز: «بیمارْسْتانتو را جایِ زیباتر از شارستانبه دشمن دِهی هر زمان جای خویشنگویی به کس بیهده‌رای خویشسه بارت چُنین رنج و سختی فُتادسرت زآزمایش نگشت اوستاد:کَشیدی سپه را به مازندراننگر تا چه سختی رَسید اندر آن!دگرباره، مهمانِ دشمن شدیصَنم بودی او را، برهمن شدیبه گیتی جز از پاک‌یزدان نماندکه مَنشور شمشیر تو برنخواند!به جنگِ زمین سر بسر تاختیکنون بآسْمان نیز پرداختینگه کن که تا چند گونه بلابه پیش آمد و یافتی زو رهاهمان کن که بیدار شاهان کنندستوده‌تن و نیکخواهان کنندجز از بندگی پیشِ یزدان مجویمزن دست در نیک و بد جز بدوی»!سیاوش در توران (وقتی اوضاع گل و بلبل بود)گذشتن سیاوش از آتش ــ شاهنامهٔ طهماسبیبیا تا به شادی دِهیم و خوریمچو گاهِ گذشتن بود بگذریمچه بندی دل اندر سَرای سِپنج؟!چه یازی به رنج و چه نازی به گنج؟!کزان رنج، دیگر کسی برخَوردجهاندار دشمن چرا پرورد؟!سیاوش پسر شاه کیکاووس و ولیعهد ایران زمین، بعد از ماجراهایی که با همسر پدرش یعنی سودابه داشت، برای اثبات بی‌گناهی‌اش از آتش می‌گذرد و با وجود این، تصمیم می‌گیرد از ایران دور شود. او به توران می‌رود و افراسیاب از او استقبال می‌کند؛ اما سرنوشت سیاوش در توران هم به آرامش ختم نمی‌شود. زیرا در سرنوشتش مرگ در توران مقدر شده بود.سیاوش بعد از آنکه در توران پیران ویسه، وزیر افراسیاب، را از راز ایزدی خود که همان کشته‌شدنش است مطلع می‌کند، می‌گوید حال که جهان بدینسان ناپایدار و ظالم است، بهتر است قدر حال را بدانیم. (ابیات بالا را خطاب به پیران می‌گوید.)پیران ویسه بعد از دیدن سیاوخش‌گرد، شهری که سیاوش آن را ساخته بود، به نزد افراسیاب شاه توران می‌رود و ضمن توصیف آن شهر بهشتی، از سیاوش داماد افراسیاب و برازندگی‌اش تعریف‌ها می‌کند. او می‌گوید حتی سروش که پیک ایزدی است هم به این فرّ و شکوه مانند نیست.به نظر او با این کامیابی افراسیاب از داشتن چنین دامادی، جای هیچ گله و شکایتی باقی نمی‌ماند و باید خوشحال بود که ایران و توران هم در صلح هستند، افراسیاب با این اطمینان‌خاطری که از جانب وزیرش دریافت می‌کند، دلشاد می‌شود و خرسند است که سیاوش عزیزش اینچنین به بار نشسته است:گِله کرد باید ز گیتی یَلهتو را چون نباشد ز گیتی گِله!گر ایدون که آید ز مینو سروشنباشد بدان فرّ و اَوَرَند و هوشبدان زیب و آیین که داماد توست!ز خوبی به کام دلِ شاد توست!وُ دیگر که دو کِشور از جنگ و جوشبرآسود و چون بیهُش آمد به هوشبماناد بر ما چُنین جاوداندلِ هوشمندان و رای ردان!»ز گفتار او شاد شد شهزیارکه شاخ بَرومندش آمد به بارکاش می‌تونستم در همین شرایط گل‌وبلبل که افراسیاب واقعاً صادق بود و سیاوش را دوست داشت با یک قلم جادویی دست در داستان ببرم و به شکل هَپی‌اند آن را تمام کنم.اینطوری دیگه مجالی به سعایت کَرسیوز نمی‌رسید و ما شاهد جنگ‌های طولانی بین ایران و توران نمی‌بودیم.کی یارای خواندن مبارزهٔ غم‌انگیز بین گودرز و پیران، دو پیر عاقل ایرانی و تورانی و توصیفات چگونگی کشته شدن پیران و جنون گودرز را داره؟سیاوش! سیاوش!گذر سیاوش از آتش ــ نسخهٔ چاپ سنگی بمبئیوقتی کَرسیوز برادر افراسیاب به سیاوش حسادت و کینه‌توزی می‌کند و او را از چشم شاه توران می‌اندازد، سخن‌چینی‌هایش بر افراسیاب تأثیر گذاشته و نظر او نسبت به دامادش منفی می‌شود و تصمیم می‌گیرد سیاوش را بکشد.پیران ویسه وزیر خردمند و دوستدار سیاوش در این زمان به دستور افراسیاب در مأموریت بود و بنابراین نمی‌توانست افراسیاب را از کشتن سیاوش منصرف کند. اما برادری کوچکتر داشت به نام پیلسم که به افراسیاب در مورد کشتن سیاوش هشدار می‌دهد:ز پیران یَکی بود کهتر به سالبرادر بُد او را و فرّخ‌همالکجا پیلسَم بود نام جُوانیَکی پرهنرمردِ روشن‌روانچنین گفت با نامور پیلسمکه این شاخ را باز دردست و غم....پیلسم به افراسیاب می‌گوید لااقل تا آمدن پیران در صبح فردا صبر کند:همانا که پیران بیاید پَگاهاز او بشنود داستان نیز شاهمگر خود نیازت نیاید بدینمگُستر یَکی تا جهان‌ست کیناما کَرسیوز باز دخالت کرده و افراسیاب را بر تصمیم شومش مصمم می‌کند...در لحظات آخر زندگی سیاوش، آن زمان که گُروی زره او را از موی سر گرفته و با خفت و خواری به قتلگاه می‌برد، پیلسم در پشت سر سیاوش می‌گرید و ولیعهد ایران ضمن وداع با او و دعای خیر برایش، پیمان پیران مبنی بر حمایت از خود را نیز یادآوری می‌کند:سیاوُش بدو گفت «پَدرود باش!زَمین تار و تو جاودان پود باش!درودی ز من سوی پیران رَسانبگویش که "گیتی دگر شد به سان!"به پیران نه زین گونه بودم امیدهمه پند او باد و من شاخِ بید!مرا گفته بود او که "با سدهَزارزره‌دار و بَرگُسْتَوْان‌ور سُوار،چو برگرددت روز، یار توامبه گاهِ چَرا مرغزار توام"کنون پیش کرسیوز اندر دوانپیاده چُنین خوار و تیره‌رُوان،نبینم‌همی یار با من کسیکه بخروشدی زار بر من بسی»...⚠️⚠️⚠️هشت بیت شرح‌دهندهٔ سر بریدن سیاوش، در عین دردناکی بسیار زیبا و استوارند و گویی فردوسی نه شعرسرایی که مثل یک کارگردان دوربین‌به‌دست صحنه‌پردازی می‌کند.(صحنه از جایی آغاز می‌شود که گُروی و دِمور دو پهلوان تورانی، سیاوش را کشان‌کشان از لشگر جدا کرده و به دشت بایری می‌برند و بعد از بریدن سرش ابر سیاهی آسمان را می‌پوشاند و هوا به قدری تاریک می‌شود که خورشید و ماه دیده نمی‌شوند):⚠️⚠️⚠️چُن از لشکر و شهر اندرگذشتکَشانش ببردند هر دو به دشتز کَرسیوز آن خنجر آبگونگُرویِ زَرِه بستَد از بهر خونپیاده همی‌برد مویش کَشانچُن آمد بدان جایگاهِ نشانبیفگند پیلِ ژیان را به خاکنه شرم آمدش زو بنیز و نه باکیَکی تشتِ زرین نِهاد از برشجدا کرد از آن سروِ سیمین سرشبه جایی که فرموده بُد، تشتِ خونگُروی زَرِه برد و کردش نِگونیَکی باد با تیره‌گردی سیاهبرآمد، بپوشید خورشید و ماهکسی یَکدگر را ندیدند رویگرفتند نَفرین همه بر گُرویبیت‌هایی که فردوسی طبق معمول در انتهای داستان‌ها می‌آورد و حاوی نصایح اویند، واقعاً قابل تأمل‌اند.از جملهٔ آنها ابیاتی هستند که در انتهای «داستان سیاوخش» می‌بینیم.در این بیت‌ها شاعر ضمن تأکید بر هرج‌ومرج و غیرقابل‌پیش‌بینی بودن جهان، به‌صورت خیام‌واری دعوت به شادی و ناراحت نکردن خود می‌کند. (البته این خیام است که به فردوسی تأسی می‌جوید)به قول زنده‌یاد خطیبی، فردوسی علی‌رغم مسلمان بودنش، بعد از اشاره به حکم راندن تقدیر به «شادخواری» توصیه می‌کند و این نکتهٔ جالبی است.چُنین‌ست کَردارِ این گَنده‌پیرسِتاند ز فرزند پستانِ شیرچو پَیوسته شد مهر دل بر جهانبه خاک اندرآردهمی ناگهانازو تو جز از شادمانی مجوی!به باغ جهان برگ اندَه مبوی!اگر تاج داری وُ گر کفّ تنگنبینم‌همی روزگار درنگمرنجان رُوان کین سَرای تو نیستجز از تنگ‌تابوت جای تو نیستیَکی را سرش برکَشد تا به ماهفرازآورد زان سپس زیر چاهنِهادن نباید، به خوردن نشین!بر اومید گنج جهان‌آفرین!رستم خبر کشته شدن سیاوش را می‌شنوددر ایران باستان مرسوم بود که ولیعهد را معمولاً به شهری می‌بردند و تربیت او را به کسی می‌سپردند تا جنگاوری و مملکت‌داری را به او بیاموزد. (مثلاً یزدگرد اول پسرش بهرام گور را به منذر بن نعمان شاه حیره می‌سپرد تا او را تربیت کند)کیکاووس‌شاه نیز پسرش سیاوش را به خاندان زال و رستم در نیمروز می‌سپرد.رستم در زمانی که سیاوش کودکی بیش نیست به درگاه کاوس می‌رود و خواهان پروراندن کودک می‌شود:چُنین تا برآمد بر این روزْگارتهمتن بیامد بر شهرْیاربدو گفت ک«ین کودک شیرفَشمرا پرورانید باید به کَشچو دارندگان تو را مایه نیستمر او را به گیتی چو من دایه نیست»کاوس نیز سیاوش را به او می‌سپرد و خاندان زال عهده‌دار پروراندن ولیعهد ایران از رزم تا بزم می‌شوند:تهمتن ببردش به زاولستاننشستنگهش ساخت در گلستانسُواری و تیر و کمان و کمند،عِنان و رِکیب و چه و چون و چند،نِشستنگه مجلس و مَیگسار،همان باز و شاهین و یوزِ شکار...نوع رابطه و مهر و پیوند بین سیاوش و رستم به‌عنوان پروردگارش را در سراسر «داستان سیاوخش» و فراز و فرود آن می‌توان از خلال جملات و کنش‌ها و واکنش‌های این دو دید.نوحه‌گران سیاوش ــ کوزهٔ سفالی ملوّن در موزهٔ آرمیتاژ ــ عکس را از کانال تلگرامی زنده‌یاد ابوالفضل خطیبی برداشته‌امدر بخش «کین سیاوخش» در شاهنامه می‌خوانیم که وقتی خبر کشته شدن سیاوش به دستور افراسیاب در توران را به اطلاع کاوس‌شاه می‌رسانند، کاوس پدر سیاوش از شدت غم از تخت به زیر می‌افتد و شیون را می‌آغازد:چُن این گفته بشنید کاوس‌شاهسر نامداران نگون شد ز گاهبر و جامه بدرید و رخ را بکَندبه خاک اندرآمد ز تخت بلندمویه و سوگواری در بین بزرگان و پهلوانان ایران اوج می‌گیرد:برفتند با مویه ایرانیانبر آن سوگ بسته به زاری میانهمه دیده پر خون و رخساره زردزُوان از سیاوُش پر از یادکردچو طوس و چو گودرز و گیو دِلیرچو شاپور و بهرام و فرهادِ شیرهمه جامه کرده کبود و سیاههمه خاک بر سر به جای کلاه...و بعد خبر حادثه را به سیستان و رستم می‌رسانند:پس آگاهی آمد سوی نیمروزبه نزدیکِ سالارِ گیتی‌فُروز،که «از شهر ایران برآمد خروشهمی خاکِ تیره برآمد به جوشپراگند کاوس بر تاجْ خاکهمه جامه‌ی خسرَوی کرد چاکو رستم و زاولیان اینگونه می‌مویند:تهمتن چو بشنید، ازو رفت هوشز زاول برآمد به زاری خروشبه چنگال رخساره بشخود زالهمی‌ریخت خاک از بر شاخ و یالدر سیستان یک هفته عزاداری می‌کنند و سپس رستم با خشم و غم به همراه سپاهش به سمت پایتخت رهسپار می‌شود:به درگاه کاوس بنهاد رویدو دیده پر از خون و دل کینه‌جویچو نزدیکی شهر ایران رَسیدهمه جامه‌ی پهلوی بردریدرستم خوی بد کاوس و عشقش به سودابه را مقصر آوارگی و کشته شدن سیاوش می‌داند و با زاری و خشم اینگونه شاه ایران را خطاب قرار می‌دهد. او می‌گوید حال باید منتظر جهانی پر از تلاطم بود:چُن آمد بِرِ تختِ کاوس‌کَیسرش بود پُر خاک و پُر خاک پیبدو گفت: «خوی بد ای شهریارپراگندی و تخمت آمد به بار!تو را مهر سوداوه و بدخُوْیز سر برگرفت افسر خسرویکنون آشکارا ببینی‌همیکه بر موج دریا نشینی همیاز اندیشه‌ی خرد شاه سُتُرگنماند روان بی‌زیانِ بزرگو به نکوهش سودابه و زن ادامه می‌دهد:کسی کو بود مهتر انجمنکفن بهتر او را ز فرمان زن!سیاوش ز گفتار زن شد به بادخجسته زنی کو ز مادر نزاد!و باز غم سیاوش بر سرزنش‌ها پیشی می‌گیرد:ز شاهان کسی چون سیاوُش نبودچُن او راد و آزاد و خامش نبود!دِریغ آن بَر و بازو و یال اوی!دِریغ آن بر و چنگ و کوپال اوی!دِریغ آن بَر و برزبالای اوی!رِکیب و خَمِ خسروی‌پای اوی!چو بر گاه بودی، بهاران بُدی!به رزم، افسر نامداران بُدی!رستم غم و خشم و دریغ‌های خود را در «انتقام» ساماندهی می‌کند. کاوس که مخاطب جهان‌پهلوان است، در برابر این همه فریاد و خشم و زاری او سکوت می‌کند. زیرا از عمق مهر او به سیاوش و ایران آگاه است و جز شرم چیزی برای او ندارد:کنون من دل و مغز تا زنده‌امبر این کینه از آتش آگنده‌ام!همه جنگ با چشم گریان کنم!جهان چون دل خویش بریان کنم!نگه کرد کاوس در چهر اویچُنان اشک خونین و آن مهر اوی،نداد ایچ پاسخ مر او را ز شرمفروریخت از دیده خونابِ گرمآخرین مرحله در درگاه شاه و اولین انتقام رستم، کشتن سودابه است، بی‌هیچ حرفی او را از شبستان بیرون آورده و با خنجر به دو نیم می‌کند و این بار هم کاوس چیزی نمی‌گوید:تهمتن برفت از بر تخت اویسوی خان سوداوه بنهاد رویز پرده به گیسوش بیرون کَشیدز تختِ بزرگیش در خون کَشیدبه خنجر به دو نیم کردش به راهنجمبید بر تخت کاوس‌شاهگیو در جستجوی کیخسرو به توران می‌رودگیو پهلوان افسانه ای شاهنامه، اواخر سده ۱۲ خورشیدی. رنگ روغن روی بوم ۱۶۶ در ۸۱ سانتی متر. مزایده بونهامز. عکس را از کانال تلگرامی PersianPainting برداشته‌ام.گودرز از بزرگترین پهلوانان شاهنامه و بزرگِ خاندان کارن یا قارن بود که در زمان قحطی هفت‌سالهٔ ایران (بعد از نخستین کین‌خواهی ایرانیان پس از کشته شدن سیاوش) یک شب در خوابْ سروش، پیک ایزدی، را می‌بیند که به او می‌گوید برای رهایی از قحطی و نیز دشمنی افراسیاب پسرت گیو را به توران بفرست تا کیخسروی «فرّخ‌پی» را به ایران بیاورد.جهان‌پهلوان گودرز با طلوع خورشید پسرش گیو را فراخوانده و از خواب خود و درخواست سروش با او سخن می‌گوید.گیو خواستهٔ پدر را اینگونه اجابت می‌کند:بدو گفت گیو: «ای پدر بنده‌امبکوشم به رای تو تا زنده‌امخریدارم این را، گر آید به جایبه فرخندگی‌نام، بی رهنِمای»بنابراین گیو تصمیم می‌گیرد به تنهایی مهیای سفری سخت به توران زمین شود و با بیم و امید از پدر پیر خود جدا شده و قدم به کشور دشمن می‌نهد:به فرمان بیاراست و آمد برونپدر دل پر از درد و رخ پر ز خونپدر پیرسر بود و بُرنا دِلیردهان جنگ را باز کرده چو شیرندانست کَش بازبیند پُسرز رفتن دلش گشت زیر و زَبَرگیو در ترکستان جستجو برای یافتن کیخسرو را می‌آغازد.پهلوان بزرگ ایران در سرزمین توران هرکس را که تنها می‌یافت با زبان تورانی نشان کیخسرو را از وی می‌پرسید و چنانچه آن فرد می‌گفت که کیخسرو را نمی‌شناسد گیو در جا او را می‌کشت تا داستان را تا لو ندهد:همی‌تاخت تا مرز توران رَسیدهر آنکس کَش از راه تنها بدید،زوان را به ترکی بیاراستیز کَیخسرو از او نِشان خواستیچو گفتی «ندارم ازو آگهی»تنش را ز جان زود کردی تُهیگیو هفت سال در جستجوی کیخسرو در توران به سر می‌برد و در این مدت از نظر جسمی و روحی بسیار ناامید و خسته می‌شود، به‌طوری که حتی این اندیشه از خیالش می‌گذرد که این سروش، پیک ایزدی، نبود که بر پدرش در خواب ظاهر شد، بلکه دیوی بود که به خواب گودرز آمد تا بدین وسیله پسرش گیو را به کشتن دهد:همی‌گفت «مانا که دیوِ پلیدبَر پَهلَوان بود کان خواب دیدز کَیخسرو ایدر نبینم نِشانچه دارم‌همی خویشتن را کُشان؟!...گیو کیخسرو را بازمی‌شناسد ــ برگ مصور از شاهنامه ــ منسوب به رضا عباسی ــ عکس را از کانال تلگرامی PersianPainting برداشته‌ام.در این ناامیدی و خستگی گیو رو به مرغزاری می‌کند و ناگهان در آنجا به جوانی بلندقامت می‌خورد که جام می در دست دارد و بر موهای بلند خود دسته‌ای گل زده است.گیو فرّه ایزدی را در این جوان بازمی‌شناسد و می‌بیند «بخردی از بالای بلند او هویداست».بنابراین با خود می‌گوید این شخص کسی جز شاه کیخسرو نیست...از آن طرف وقتی کیخسرو گیو را می‌بیند گل از گلش می‌شکفد و او نیز با خود می‌گوید که این فرد کسی جز گیو نیست که به دنبال من آمده تا مرا به ایران برده و به شهریاری برساند.این گیو است که ابتدا لب به سخن می‌گشاید:بر آنم که پور سیاؤش تُویز تخم کَیانی و باهش تُوْیو کیخسرو نیز چنین جواب می‌دهد:چُنین داد پاسخ وُرا شهریارکه «تو گیوِ گودرزی ای نامدار!»گیو پس از مشاهدهٔ خالی که تمام نسل کیقباد بر بازوی خود داشتند مطمئن می‌شوند که این شخص همان کیخسرویی است که او هفت سال در توران در دنبالش بود.شادی گیو از دیدن کیخسرو بی‌حدست. او به کیخسرو می‌گوید اگر خدا سراسر بهشت را نیز به من می‌داد و پادشاهی هفت کشور عالم را به من می‌سپرد آن شادی‌ای که از دیدار تو به من دست داده، به من دست نمی‌داد.گیو و کیخسرو بعد از احوال‌پرسی، تصمیم می‌گیرند که نزد فری‌گیس مادر کیخسرو که در سیاوخش‌گرد است بروند.آن دو فرّی‌گیس را از تصمیم خود برای بردن کیخسرو به ایران زمین آگاه می‌کنند.فری‌گیس از پدرش افراسیاب بیمناک است و گیو و کیخسرو را هشدار می‌دهد که جای تعلّل نیست:فری‌گیس گفت: «ار درنگ آوریمجهان بر دل خویش تنگ آوریماز این آگهی یابد افراسیابنسازد به خورد و نیازد به خواببیاید بکَردارِ دیوِ سَپیددل از جان شیرین شود ناامیدهم‌بالین سیاوش بعد از این انذار کیخسرو و گیو را راهنمایی می‌کند تا به مرغزاری زیبا روند و در آنجا بهزاد اسب سیاه سیاوش را بیابند.ابیات مربوط به یافتن بهزاد، یادگار سیاوش، و چگونگی رفتار با او، هدف من از نوشتن این استوری‌ها بود. بسیار زیبا و تأثیرگذار هستند.فری‌گیس می‌گوید از میان گلهٔ اسبی که خواهید دید، زین و لگامی که به تو می‌دهم را به بهزاد نشان بده تا رام گردد آنگاه به سوی او گام بردار و چهرهٔ خود را به او بنما و اسمش را بخوان و با مهربانی نوازشش کن:چو خورشید بر تیغِ گنبد شوددرِ خواب راهِ سپهبَد شودگله هرچه هست اندر آن مرغزاربدآبشخور آید سوی جویباربه بهزاد بنمای زین و لِگامچُن او رام گردد، تو بردار گام،برو نزد او تنگ و بنمای چهربخوان و بر او مال دستت به مهردرواقع، هنگامی که سیاوش متوجه توطئهٔ تورانیان علیه خود می‌شود از جهان ناامید شده به اسبش بهزاد وصیت می‌کند که دیگر حتی از باد هم فرمان نبرد و تنها منتظر کیخسرو باشد:سیاوش چو گشت از جهان ناامیدبر او تیره شد رویِ روزِ سَپید،چُنین گفت شبرنگِ بهزاد راکه «فرمان مبر زین سپس باد را!همی باش بر کوه و در مرغزار؛چو کَیخسرو آید تو را خواستار،وُرا بارگی باش و گیتی بکوب!ز دشمن به نعلت زَمین را بروب!»تسخیر دژ بهمن توسط کیخسرو و ماجرای طوسبه فرخندگی و خجستگی و شادی آقای کیخسروی سیاوش‌پور کیانیانی موفق شد در رقابتی که با عمویش فریبرز برای فتح دِزی در اردبیل داشت، پیروز شده و شاه ایران شود. (قرار نیست فقط از مظلومیت ایرج و سربریدن سیاوش و نصف شدن سودابه بگیم که!)این دژ یا دز جایگاه اهریمن بود و فتح آن برای کیخسرو علاوه‌بر آزمونی برای ابراز لیاقت پادشاهی، تقابلی با اهریمن هم هست. به هر حال کیخسرو وجهه‌ای ایزدی هم داشته است.بعد از نابودی دژ، کیخسرو در همان جایگاه دستور ساخت آتشکده‌ی آذرگشسب را می‌دهد.بفرمود خُسرَو بدان جایگاهیَکی گنبدی تا بدابر سیاهدرازا و پهنای او ده کمندبه گرداندرش طاق‌های بلندز بیرون، چو نیم از تگِ تازی‌اسپبرآورد و بنهاد آذرگُشَسب(تگ تازی‌اسپ یعنی واحد مساحت که اسب دور می‌گیرد)کیخسرو بعد از نابودی دژ و کشتن اهریمن‌ها، یک سال در آنجا می‌ماند و سپس آتش را باقی گذاشته و برمی‌گردد.خبر پیروزی کیخسرو به درگاه شاه کاووس می‌رسد و همه از کارِستان او متعجب می‌شوند:چُن آگاهی آمد به کاوس‌شاهاز آن ایزدی‌فرّ و آن دستگاهجهانی فرومانده اندر شِگِفتکه کَیخسرو این فرّ و بالا گرفتبزرگان ایران با هدیه و نثار و شادمانی به استقبال کیخسرو می‌روند و در این بین فریبرز که رقیب کیخسرو در این رقابت نیز بود بدون هیچ کدورتی نزد برادرزاده‌اش می‌رود و کیخسرو نیز از تخت پایین آمده و عمو را می‌بوسد:همه مهتران یَک‌به‌یَک با نثاربرفتند شادان بِرِ شهرْیارفریبرز پیش آمدش با گروهاز ایران سپاهی بکَردار کوهچو دیدش، فرود آمد از تختِ زرببوسید رویِ برادرْپدراما می‌رسیم به طوس! این «نوذرنژاد دیوانه» از همان بدو ورود کیخسرو به ایران، ساز مخالف زد و معترض شد که شاهی سزاوار فریبرز پسر کیکاوس است نه کیخسرویی که از طرف مادر نژاد تورانی دارد.گودرز که پسرش گیو را برای جستجوی کیخسرو به توران فرستاده بود و در صدر طرفداران شاهی کیخسرو بود، بر طوس خشم می‌گیرد که:بدو گفت گودرز ک«ای کم‌خردتو را بخرد از مردمان نشمَرَد!خلاصه اینکه این بحث که می‌رفت جدی شود و به جنگ داخلی بینجامد را دو طرف پیش کیکاوس می‌برند و کاوس قرار را بر فتح دژ اردبیل می‌گذارد تا هر کدام از دو طرف یعنی فریبرز یا کیخسرو که در این راه موفق شوند، به مقام شاهنشاهی ایران برسند.طوس فرمانده بزرگ سپاه ایران و ملقب به لقب مهم «زرینه‌کفش» بود. (لقبی که در اوستا نیز برایش آمده است).او حمل‌کننده‌ی «درفش کاویانی» سپاه ایران در جنگ‌ها بود و اینک بعد از پیروزی کیخسرو بر دژ اردبیل، نزد او آمده و می‌خواهد از مقام فرماندهی استعفا داده و درفش و طبل و کفش زرین را هم پس دهد:همان طوس با کاویانی‌درفشهمی رفت با کوس و زرّینه‌کفشبیاورد و پیش جهاندار بردزَمین را ببوسید و او را سپردبدو گفت ک«ین کوس و زرّینه‌کفشبه نیک‌اختر این کاویانی‌درفش،ز لشکر ببین تا سزاوار کیستیَکی پَهلَوان ازدرِ کار کیست»او از رفتار بد خود نیز عذرخواهی می‌کند و به یاد نظرات پیشینش از درد به خود می‌پیچد:ز گفتارها پوزش آورد پیشببیچید از آن بیهُده‌رایِ خویشپاسخ کیخسرو اما دور از انتظار نیست، ضمن اینکه درفش کاویانی و کفش زرین و منصب فرماندهی را به او بازمی‌گرداند، خاطرنشان می‌کند که نیازی به پوزش نیست زیرا تو نمی‌خواستی شخص بیگانه‌ای را به شاهی برسانی (جلزوولز طوس برای پادشاهی فریبرز بود!):جهاندار پیروز بنواختشبخندید و بر تخت بنشاختشبدو گفت که «این کاویانی‌دِرفشهمین پَهلوانی و زرّینه‌کفش،نبینم سَزای کسی از سپاهتو را زیبد این نام و این دستگاهتو را پوزش اکنون نباید به کارنه بیگانه را خواستی شهرْیار» وقتی افراسیاب دلش بغل می‌خواهد!استاد زنده‌یاد ابوالفضل خطیبی در یکی از درس‌گفتارهای شاهنامه می‌گفتند که از برتری‌های شاهنامه نسبت به دیگر منظومه‌های حماسی مانند گرشاسب‌نامه و فرامرزنامه ارج نهادن به ویژگی‌های مثبت دشمن است.در دیگر منظومه‌ها فقط بر روی ویژگی‌های مثبت قهرمان خودی تمرکز می‌شود، اما در جای‌جای شاهنامه اگر یک پهلوان تورانی واجد ویژگی مثبتی باشد فردوسی به آن اشاره می‌کند؛ چه پیران ویسه باشد چه افراسیاب چه هومان و بارمان و...یکی از این توجه‌ها به دشمن که به نظرم با ظرافت بیان شده زمانی است که افراسیاب به ایران حمله می‌کنه (بعد از ماجرای سیاوش و سودابه) و در سه روز جنگ از ایرانیان شکست می‌خورد. او خواب دهشتناکی می‌بیند؛ به‌طوری که در خواب به هذیان گفتن می‌افتد و اطرافیانش وحشت‌زده می‌شوند.این سر و صدا به گوش کرسیوز برادر شاه توران می‌رسد و او به خوابگاه افراسیاب رفته و برادر را در آغوش می‌گیرد و از او می‌خواهد که این کابوس که آنقدر افراسیاب را ترسانده برایش تعریف کند.جواب افراسیاب خیلی بامزه است. به برادر می‌گوید فعلاً چیزی نگو و فقط بغلم کن تا آرام بگیرم و بعد خوابم را برایت تعریف خواهم کرد:چنین داد پاسخ که «پرسش مکن!مگوی این زمان هیچ با من سخُن،بدان تا خرد بازیابم یَکیبه بر گیر و سختم بدار اندکی!»افراد اخم کنند! (آماده شدن رستم برای جنگ با سهراب)سهراب ــ شاهنامهٔ شاه طهماسبیدر داستان رستم و سهراب در شاهنامه، سهراب پس از حمله به ایران و اسیر کردن هُجیر پسر گودرز، از او می‌خواهد پهلوانان ایران و به‌ویژه رستم را به او بشناساند. آن دو بر فراز یک بلندی می‌روند و هجیر همهٔ پهلوانان ایران را با سراپرده و درفش مخصوصی که داشتند به سهراب معرفی می‌کند اما به دلایلی رستم را به سهراب نمی‌شناساند.سهراب، این تازه‌جوان سرکش تورانی، از اینکه جواب دلخواه خود را که همان دیدن رستم است نمی‌گیرد، خشمگین می‌شود و به سمت سراپردهٔ کیکاووس حمله‌ور شده و به سراپرده آسیب می‌رساند و شاه ایران را تهدید به کشتن می‌کند.کیکاووس از این حملهٔ سهراب غمگین شده و می‌گوید کسی از پهلوانان ایران هم‌نبرد این تُرک جنگجو نیست مگر رستم و بنابراین طوس را به نزد رستم می‌فرستد تا به او اطلاع دهد که به جنگ با سهراب برود.رستم با دریافت پیام شاه، ضمن اینکه یادآور می‌شود کاووس‌شاه برخلاف دیگر پادشاهان تنها در هنگام رزم (و نه در بزم و رزم) است که از رستم یاد می‌کند، به سرعت آمادهٔ رفتن به سمت سهراب می‌شود تا با او نبرد کند.ابیاتی که در توصیف آماده شدن رستم سروده شده‌اند، به طرز هیجان‌آوری فضا را توصیف می‌کنند و بیانگر شلوغی و تشویش به‌وجود آمده در سپاه ایران هستند.در این ابیات می‌بینیم که هر کدام از پهلوانان نام‌دار ایران یعنی گرگین، رهّام، طوس، زواره و دیگران مشغول آماده کردن بخشی از ساز و برگ جنگی رستم هستند.(توصیهٔ برادرانهٔ زواره برادر رستم به او هم جالب است، او مسئول بنه و تدارکات سپاه ایران است و به رستم می‌گوید جلوتر نرو و به حرف من گوش ده!):بفرمود تا رخش را زین کنندشواران بُروها پر از چین کنندز خَیمه نگه کرد رستم به دشتز ره گیو را دید کاندر گذشت،نِهاد از برِ رخشِ رُخشنده زینهمی گفت گرگین که «بشتاب هین!»،همی‌بست با لرزه رهّام تنگبه بَرگُستَوْان درزده طوس چنگ،همی این بدان، آن بدین گفت: «زودا!»؛تهمتن چُن از خَیمه آوا شُنود،به دل گفت کاین رزم آهَرمَن‌ستنه این رِستْخیز از پَی یَک تن‌ست»!بزد دست و پوشید ببر بیانببست آن کَیانی‌کمر بر میاننِشست از بر رخش و برداشت راهزُواره نگهبانِ رخت و سپاهبدو گفت: «از ایدر مرو پیشتربه من دار گوش از یلان بیشتر!»درفشش ببردند با او بهمهمی‌رفت پَرخاش‌جوی و دُژمنکته:بفرمود تا رخش را زین کنندسُواران بُروها پر از چین کنندمعنی این بیت هم جالبه، بُرو یعنی ابرو و رستم به سپاهیانش دستور می‌دهد که چهره‌ای خشمگین به خود بگیرند.مرا مامِ من نامْ مرگ تو کرد! (رستم و اشکبوس)نبرد رستم و اشکبوس، شاهنامه فردوسی، کارکیا، لاهیجان، ۲۳/۳ در ۱۵/۲ سانتیمتر، ۸۷۲ خورشیدی ، آبرنگ، مرکب و طلا بر روی کاغذ، موزه آقاخان ــ عکس را از کانال تلگرام PersianPainting برداشته‌ام.داستان رزم رستم با اشکبوس در بخش «داستان کاموس کشانی» از نبردهای معروف شاهنامه و جلوه‌ای از شاهکار فردوسی در سرودن ابیات حماسی است که از همان بیت اول شورانگیز آغاز می‌شود:دِلیری کجا نام او اَشْکِبوسهمی‌برخروشید برسان کوسدر ابتدا رُهام از سپاه ایران به جنگ با اشکبوس می‌رود و بعد از پرتاب تیر به سمت او، کم آورده و به سمت سپاه ایران باز می‌گردد.طوس که پرچمدار ایران در قلب سپاه است برآشفته شده و قصد نبرد با اشکبوس را می‌کند، اما رستم ضمن سرزنش و تحقیر رهام به طوس می‌گوید تو در قلب سپاه بمان تا من پیاده به جنگ با اشکبوس بروم.و اینک ابیات بسیار زیبا و حماسیِ رجزخوانی رستم و اشکبوس:(این رجزخوانی با خروشیدن رستم آغاز می‌شود)خروشید ک«ای مرد جنگ‌آزمایهماوردت آمد، مشو بازِ جای!»کُشانی بخندید و خیره بماندعِنان را گِران کرد و او را بخواندبدو گفت خندان که «نام تو چیست؟به بی‌تن سر بر که خواهد گِریست؟»تهمتن چُنین پاسخ داد که «نامچه پرسی که هرگز نبینی تو کاممرا مامِ من نامْ مرگ تو کرد!زمانه مرا پُتکِ تَرگِ تو کرد!»کُشانی بدو گفت: «بی بارگیبه کشتن دِهی سر به یَکبارگی»تهمتن چُنین پاسخ داد بدویکه «ای بیهُده‌مردِ پَرخاش‌جوی،پیاده ندیدی که جنگ آوردسرِ سرکَشان زیرِ سنگ آورد؟!به شهر تو شیر و پلنگ و نهنگسُوار اندرآیند هر سه به جنگ؟!»هم‌اکنون تو را ای نَبرده‌سُوارپیاده بیاموزمت کارْزارپیاده مرا زان فرستاد طوسکه تا اسب بستانم از اَشْکِبوس...مریم رضائی حاجیدهمریم رضائی حاجیدهFri, 04 Sep 2026 16:22:57 +0330https://virgool.ir/@m_hajideh/gashti-dar-shahnameh-bakhsh-aval-tvjeawxqnol6نبرد رستم و دیو سپید ــ شاهنامهٔ شاه طهماسبیمن مریم رضائی حاجیده هستم و به شاهنامه علاقه دارم و آن را خوانده‌ام؛ نه یک‌باره و فقط برای اینکه بگویم «من هم شاهنامه را خوانده‌ام». در کنار خواندن خودِ کتاب، سراغ کتاب‌ها و پژوهش‌هایی دربارهٔ شاهنامه هم رفته‌ام و درس‌گفتارهای زنده‌یاد ابوالفضل خطیبی، شاهنامه‌پژوه و مصحح شاهنامه و از همکاران استاد زنده‌یاد جلال خالقی مطلق، را نیز شنیده‌ام.هرچه بیشتر در شاهنامه پیش رفتم، بیشتر متوجه شدم که برای من جذاب‌ترین بخش ماجرا الزاماً داستان‌های مشهورش نیستند؛ گاهی یک بیت، یک واکنش کوتاه از یک شخصیت، یک جزئیات روایی یا حتی یک جملهٔ ساده از فردوسی بیشتر از یک داستان کامل ذهنم را درگیر می‌کند.این نوشته‌ها از همان جنس‌اند.آنچه هنگام خواندن شاهنامه توجهم را جلب می‌کند را در استوری‌های اینستاگرامم می‌نویسم؛ چیزهایی که برای خودم جالب بوده‌اند، بیت‌هایی که دوست داشته‌ام، شخصیت‌هایی که رفتارشان توجهم را جلب کرده و گاهی نکته‌هایی که در خواندن یا شنیدن دربارهٔ شاهنامه یاد گرفته‌ام.حالا بخشی از آن‌ها را اینجا، در دو قسمت، کنار هم آورده‌ام.این نوشته قرار نیست معرفی جامع شاهنامه باشد، خلاصهٔ داستان‌های آن هم نیست و ادعای ارائهٔ یک خوانش پژوهشی از اثر فردوسی را ندارد. بیشتر شبیه یک گشت‌وگذار شخصی در شاهنامه است؛ ایستادن کنار بعضی صحنه‌ها، خواندن دوبارهٔ بعضی ابیات و گفتن اینکه چه چیزی در آن‌ها برای من جالب، عجیب، خنده‌دار یا تأثیرگذار بوده است.بخش زیادی از این انتخاب‌ها را مدیون خواندن خود شاهنامه و البته درس‌گفتارها و پژوهش‌هایی هستم که در این مسیر شنیده و خوانده‌ام؛ اما آنچه در این دو نوشته می‌بینید، در نهایت انتخاب و برداشت شخصی من از میان این همه داستان و بیت است.پس بیایید کمی در شاهنامه قدم بزنیم؛ نه لزوماً از ابتدا تا انتها، بلکه هر جا که چیزی توجهمان را جلب کرد، کمی بایستیم.جمشید و نوروز جمشید، شاه پیشدادیِ اساطیرِ ایران، پسر طهمورت دیوبند بود که بعد از مرگِ پدر، با داشتنِ فرِّ شاهنشاهی پادشاهِ جهان می‌شود:«منم» گفت «با فرّهِ ایزدیهَمَم شهریاری و هم موبَدیبدان را ز بد، دست کوته کنم!روان را سویِ روشنی‌ره کنم!»در زمانِ فرمانرواییِ جمشید، ادواتِ جنگی توسعه می‌یابند، تولیدِ البسه از کتان، ابریشم و پنبه رونق می‌گیرد و مردمان در چهار طبقهٔ «موبَدان، ارتشتاران، کشاورزان و صنعتگران» سامان‌دهی می‌شوند.جمشید همچنین، دیوان را که مهندسی می‌دانستند در ساختنِ بناها و کاخ‌ها به خدمت می‌گیرد. پزشکی را توسعه می‌دهد و با کشتی در آب‌های جهان گذر می‌کند.دربار جمشید ــ شاهنامهٔ شاه طهماسبیجمشید با فرِّ کیانی‌ای که داشت، به دیوان دستور داد تختی برایش بسازند و او را از زمین به آسمان ببرند.روزی که جمشید با تختِ مزیّن به گوهر خود به آسمان می‌رود، «نوروز» نامیده شد.فردوسی در شاهنامه چنین می‌گوید:[تمام اعراب‌گذاری‌ها از پیرایشِ استاد خالقی (نشر سخن) هستند]چو خورشیدِ تابان میانِ هوانشسته بر او شاهِ فرمانرواجهان انجمن شد بر تختِ اویشِگِفتی فرومانده از بختِ اویبه جمشید بر گوهر افشاندندمر آن روز را روزِ نو خواندندسرِ سالِ نو هُرمَزِ فَوْرَدینبر آسوده از رنجْ تن، دل ز کین،بزرگان به شادی بیاراستندمَی و جام و رامشگران خواستندچُنین جشنِ فرّخ از آن روزگاربه ما ماند از آن خسرَوْان یادگاردیوان تخت جمشید شاه پیشدادی را به آسمان می‌برندمادر ضحاک و فردوسی باادبدر شاهنامه در بخشِ داستانِ ضحاک می‌خوانیم که او با فریبِ ابلیسِ پلید، وسوسه شده و پدرِ پاک‌دینِ خود «مرداس» را می‌کشد.فردوسی بعد از روایتِ این داستان، توضیح می‌دهد که چنانچه فرزندِ بد به زورمندیِ شیرِ نر هم باشد، هرگز دست به خونِ پدر نمی‌آلاید. لذا ممکن است حقیقتِ ضحاک چیزِ دیگری باشد و او در واقع فرزندِ پدرش نباشد.شاعرِ ملیِ ما به رسمِ زبانِ پاکیزهٔ ویژهٔ خود با کم‌ترین کلمات، این ظن را که متوجهِ مادرِ ضحاک است این‌گونه بیان می‌کند که بسیار جالبِ نظر است:به خونِ پدر گشت هم‌داستان؛ز دانا شنیده‌ستم این داستان،که «فرزندِ بد گر شود نرّه‌شیربه خونِ پدر هم نباشد دلیر،مگر در نهانش سَخُن دیگرستپژوهنده را راز با مادرست!»کشته شدن مرداس ــ شاهنامهٔ شاه طهماسبیعاقبت ضحاک و پند فردوسیفریدون پس از شوریدن علیه ضحاک و تصاحبِ تختِ او، دو جا قصدِ کشتنِ او را می‌کند اما سروشِ ایزدی در هر دو بار وی را از کشتنِ ضحاک باز می‌دارد. بنابراین، فریدون ضحاک را به دماوندکوه برده و اسیرش می‌کند.فردوسی چنانکه در جای‌جایِ داستان‌هایِ شاهنامه مرسوم است، بعد از پایانِ روایتش، ابیاتی را به نصیحت خطاب به خواننده‌اش می‌نویسد.در پایانِ داستانِ ضحاک هم مخاطب را این‌گونه نصیحت می‌کند که از ابیاتِ بسیار زیبایِ کتابش به حساب می‌آیند:بیا تا جهان را به بد نسپَریمبه کوششِ همه دستِ نیکی بریم!نباشد همی نیک و بد پایدارهمان به که نیکی بود یادگارهمان گنجِ دینار و کاخِ بلندنخواهد بُدَن مر تو را سودمندسَخُن ماند از تو همی یادگارسَخُن را چنین خوارمایه مدار!فریدون فرِّخ فرشته نبودز مشک و از عنبر سرشته نبودبه داد و دهش یافت آن نیکُوْیتو داد و دهش کن فریدون تُوْی!فریدون ز کاری که کرد ایزدینخستین جهان را بشست از بدییکی پیشتر بند ضحاک بودکه بیدادگر بود و ناپاک بودوُ دیگر گیتی ز نابخردانبپردخت و بستَد ز دست بدانسه‌دیگر که کین پدر بازخواستجهان ویژه بر خویشتن کرد راست...ضحاک در دماوند کوه به بند کشیده می‌شود ــ شاهنامهٔ شاه طهماسبیجهانا چه بد مهر و بد گوهریکه خود پرورانی و خود بشکَری!نگه کن کجا آفرِیدونِ گُردکه از تخمِ ضحاک شاهی ببرد،بِبُد در جهان پنج‌سد سال شاهبه آخر بشد، ماند از او جایگاه،جهانِ جهان دیگری را سپُردبجز درد و اندوه چیزی نبرد!چُنینیم یَکسر کِه و مِه  همهتو خواهیِ شبان باش، خواهی رمه!آیین و فر مهم است نه ماده و نر!فریدون بعد از شکست دادنِ ضحاک و پادشاه شدن، وقتی به پنجاه سالگی می‌رسد، صاحبِ سه پسر می‌شود و هنگامی که پسران به جوانی می‌رسند، تصمیم می‌گیرد سه خواهر را برایشان به زنی بگیرد. لذا جَندَل نامی از اطرافیانِ خود را مأمور می‌کند تا سه خواهر را انتخاب کند.جندل بعد از گشتن در سراسرِ ایران، دخترانِ سَرو، شاهِ یمن را به فریدون پیشنهاد می‌کند. پس به درگاهِ سرو رفته و پیشنهادِ فریدون را به او می‌گوید.سرو اما دختران را از چشمانش دوست‌تر دارد و راضی به این وصلت نیست. لذا برای به‌اصطلاح دست به سر کردنِ جندل، به او می‌گوید تا پسرانِ فریدون را بیاورد تا خود آن‌ها را دیده و مردانه با ایشان عهد ببندم! اما تصمیم بر جادوگری دارد تا به هر روی مانعِ این وصلت شود.هنگامی که پسران آمادهٔ رفتنِ نزدِ سرو می‌شوند، فریدون که افسونِ ایزدی می‌دانست، حیله‌هایِ سرو را پیش‌بینی کرده و پسرانش را راهنمایی می‌کند تا از عهدهٔ آزمون‌هایِ سرو برآیند.پسرانِ فریدون به یمن رفته و از پس آزمون‌های سرو برمی‌آیند.بدین ترتیب سرو بعد از اینکه می‌بیند جادوهایش بر پسرانِ فریدون کارگر نمی‌افتد، با چشمانِ گریانِ دختران را به همراهِ سه پسرِ فریدون راهیِ ایران می‌کند.اما در دل به خود می‌گوید علت اصلی دور شدن دختران از من، نه فریدون بلکه خودِ من بودم که به جای پسر، دختردار شدم.این واگویه‌هایِ سرو جزء ابیاتی هستند که استاد خالقی در موثق‌بودنشان تردید دارد و آن‌ها این سه بیت هستند:ز کینه به دل گفت شاهِ یمنکه «بد ز آفریدون نیامد به منبد از من که هرگز مبادم میانکه ماده شد از نرّه‌تخمِ کَیانبه اختر کسی دادن که دخترش نیست چو دختر بود، روشن اخترش نیست!»در پایانِ روایتِ داستان و گویی خطاب به سرو چنین می‌خوانیم:چو فرزند را باشد آیین و فرگرامی به دل بر، چه ماده چه نر!😊جهان خواستی، یافتی، خون مریز!در شاهنامه چنین می‌خوانیم که فریدون برای آزمودنِ سه پسرِ خود، به هیئتِ اژدهایِ دَمانی درآمده و بر سر راهشان ظاهر می‌شود.هر کدام از پسران، به فراخورِ خویی که دارند در برابرِ اژدها واکنشی نشان می‌دهند و فریدون هم از این واکنش‌هایِ پسران خرسند است و پس از آن است که بر آن‌ها نام می‌نهد و قلمروِ جهان را بینِ آن‌ها تقسیم می‌کند.آزمودن فریدون پسران را ــ‌ شاهنامهٔ شاه طهماسبیپسر بزرگ‌تر را سَلم نامیده و غرب و روم را به او می‌دهد. پسر میانی را تور نام می‌دهد و چین و ترکستان را به او می‌سپرد. و پسر کوچک‌تر را ایرج می‌خواند و ایران و عربستان را تقدیم وی می‌کند.پس از چندی، دو برادر بزرگ‌تر از این تقسیم‌بندی پدر آشفته شده و به فریدون اعتراض می‌کنند. لذا پیکی به سویش می‌فرستند و او را سرزنش می‌کنند که این چه تقسیم‌کردن است. فریدون پیام دو پسر را دریافت کرده و آن را با ایرج در میان می‌گذارد.ایرج بسیار ساده‌دل و درست‌کار است، طوری که به پدر می‌گوید جهان به رنجشِ برادرانم نمی‌ارزد و من حاضرم دست از ولی‌عهدیِ ایران بشویم. فریدون اما نورِ چشم هشدار می‌دهد و می‌گوید که چنانچه می‌خواهی پیامِ پرمهرِ خود را به برادرانت برسانی، برسان. اما جان خود را چنین بی‌بها نگیر!ایرج ساده‌دل مهربان به سوی برادران می‌رود و پیام مهرآمیزش را تکرار می‌کند. اما سخنانش در دل دو برادر کینه‌جوی اثر نگذاشته و در پاسخ، تور برادر میانی با خنجری که می‌کِشد، خون ایرج را به ناروا می‌ریزد...در شاهنامه صحنهٔ گفتگوی آخر ایرج با برادران قبل از کشته‌شدنش، بسیار نفس‌گیر و غم‌ناک توصیف شده است.کشته شدن ایرج ــ شاهنامهٔ شاه طهماسبیایرج در واپسین سخنان خود، چنین مظلومانه و دردناک از برادرانش امان‌خواهی می‌کند:نیایدت گفت ایچ ترس از خدای؟!نه شرم از پدر، خود همین‌ست رای؟!مکش مر مرا کَت سرانجامِ کاربپیچاند از خون من کَردگار!پسندی و هم‌داستانی کنیکه جان داری و جان‌ستانی کنی؟!مکُش مورکی را که روزی کَش‌ستکه او نیز جان دارد و جان خَوش‌ستمکن خویشتن را ز مردم‌کُشانکزین پس نیابی خود از من نشان!بسنده کنم زین جهان گوشه‌ییبه کوشش فراز آورم توشه‌ایبه خون برادر چه بندی کمر؟!چه سوزی دل پیرگشته‌پدر؟!جهان خواستی، یافتی، خون مریز!مکن با جهان‌داریزدان ستیز!پذیره شدن فریدون ایرج را و دیدن تابوت ــ شاهنامهٔ بزرگ ایلخانیچنانچه مثلِ من احیاناً بسیار متأثر شدید، عذر می‌خواهم. علتش یقیناً چیزی جز بیانِ بی‌نظیرِ فردوسی در توصیفِ صحنه‌هایِ کشتنِ پهلوانانِ شاهنامه نیست.دایهٔ زیرک و خبر تولد زالهنگامی که زال، فرزند سام نریمان، با مویِ سپید زاده می‌شود، اهل شبستان تا یک هفته یادی از سام نمی‌کنند و از ترسِ مطلع شدن او از تولدِ این نوزاد، به او چیزی نمی‌گویند تا اینکه دایه‌ای از دایگانِ زال این وظیفه را بر عهده می‌گیرد، ابیاتِ فردوسی در این توصیف بسیار خواندنی هستند:یکی دایه بودش به کردارِ شیربر پهلوان‌اندر آمد دلیرکه بر سام یل روزِ فرخنده باددل بدسگالان او کنده بادپس پرده‌اندر یلِ نامجوییکی پاک پور آمد از ماه‌رویتنش نقرهٔ پاک و رخ چون بهشتبرو بر نبینی یک اندام زشتاز آهو همان کش سپید است مویچنین بود بخشِ تو ای نامجویدرِ خانهٔ سیمرغ برای همیشه به روی زال باز استفردوسی در شاهنامه روایت می‌کند که سام پسر نریمان پس از به دنیا آمدنِ زال، از اینکه می‌بیند فرزندش تنیِ سیاه و مویی سپید دارد، به خدا اعتراض کرده و کودک را در کوه رها می‌کند. اما زال در کوه توسط سیمرغ نجات یافته و پرورده می‌شود.سام پس از مدتی خوابِ فرزند را دیده و از رها کردنِ فرزندش زال در البرزکوه پشیمان می‌شود. او بعد از مشورت با موبدان تصمیم می‌گیرد به البرزکوه برود و فرزندش را بازگرداند. هنگام بازگرداندن زال، سیمرغ، که پرورندهٔ دستان بود، این‌گونه او را از حمایتِ خویش مطمئن می‌سازد:چنین داد پاسخ که «گر تخت و گاهببینی و رسمِ کیانی کلاهمگر کاین نشیمت نیاید به کاریکی آزمایش کن از روزگارابا خویشتن بر یکی پرّ منهمیشه همی باش در فرِّ منکه در زیرِ پرت بپرورده‌امابا بچّگانت برآورده‌امگرت هیچ سختی به روی آورندگر از نیک و بد گفت و گوی آورندبر آتش برافگن یکی پرّ منببینی هم اندر زمان فرّ منهمان گه بیایم چو ابرِ سیاهبی‌آزارت آرم بدین جایگاه»زال و سیمرغ ــ شاهنامهٔ شاه طهماسبیتوصیف زیبایی‌های رودابهسام نریمان پس از بازگرداندنِ فرزندِ ازکرده‌اش پشیمان شده و فرزند را بسیار عزیز می‌دارد. بنابراین، زال را به نزدِ منوچهر، شاهنشاهِ ایران می‌برد و شاه با دیدنِ فرِّه پادشاهیِ زال، او را ولیعهدِ سام در حکمرانیِ سیستان می‌کند.منوچهر به سام هم مأموریت می‌دهد تا به گرگسار و مازندران برود.سام زال را بازمی‌یابد ــ شاهنامهٔ شاه اسماعیل دوم زال در نبودِ پدر برای سرکشی به سمتِ کابلستان (که تحتِ فرمانروایی خاندانِ سام بود) می‌رود و مهراب، پادشاه کابل که خبرِ آمدنِ زال را می‌شنود، با هدایای بسیار به دیدارِ زال می‌رود.در این دیدار، زال مبهوتِ هیکلِ برازنده و پهلوانی و عقل و خردِ مهرابِ کابلی می‌شود.در اینجاست که یکی از بزرگان همراهِ زال به او می‌گوید که مهراب دخترِ بسیار زیبایی در پسِ پرده دارد و سپس به توصیفِ او می‌پردازد. این توصیفات سبب می‌شوند زال بدون دیدنِ رودابه، به او دل ببندد:خب!تصمیم گرفتم این ابیاتِ هوش‌ربا و تحریک‌آمیز را ننویسم، چون نسبت به رودابه غیرت دارم 😉شما هم زال هم نیستید عزیزانم! به شاهنامه مراجعه کنید!زال؟ نه! مردی برسان سرو سهیدایه‌ها و پرستنده‌ها در ادبِ فارسی خیلی نقشِ خوبی داشتند از نظرِ رساندنِ عاشق و معشوق و شعله‌ورتر کردنِ آتشِ عشق بینِ این دو. برای مثال این توصیفاتِ زال رو ببینید که پرستندگانِ رودابه به او می‌گویند و واقعاً دل از هر زن و بسا مردی میبرند این توصیفات:که مردی‌ست برسان سرو سهیهمش زیب و هم فر شاهنشهیهمش رنگ و بوی و همش قد و شاخسُواری میان لاغر و بر فراخدو چشمش چو دو نرگسِ قیرگونلبانش چو بُسَّد، رخانش چو خونکف و ساعدش چو کفِ شیرِ نرهیون‌ران و موبددل و شاه ‌فرسراسر سپیدست مویش به رنگاز آهو همین است و این نیست ننگسرِ جَعد آن پهلوانِ جهانچو سیمین زره بر گل ارغوانزال و رودابه، برگ مصور از یک نسخه دستنویس شاهنامه فردوسی سیندخت؛ زن باتدبیر شاهنامهدر گیرودارِ آمدوشدها و نامه‌نگاری‌هایِ سرِ وصالِ زال و رودابه در شاهنامه، سام، پدرِ زال و بزرگ‌پهلوانِ دورانِ منوچهرشاه، با سیندختِ مادرِ رودابه و همسرِ مهراب‌شاهِ کابلی، گفتگویی دارد که وقتی می‌خوانیمش، بر ما معلوم می‌شود که چرا این زن، از باتدبیرترین و عاقل‌ترین زنانِ شاهنامه است.ارمغان آوردن سیندخت برای سام ــ شاهنامهٔ شاه طهماسبیابیاتِ آغازینِ این گفتگو که جملاتِ سیندخت‌اند، به این شرح‌اند:چنین گفت سیندخت با پهلوانکه با رایِ تو پیر گردد جوانبزرگان ز تو دانش آموختندبه تو تیره گیهان بیفروختندبه مهرِ تو شد بسته دستِ بدیبه گرزت گشاده رهِ ایزدیگنه‌کار اگر بود مهراب، بودز خونِ دلش میژه سیراب بودسرِ بی‌گناهان کاوُل چه کردکجا اندرآورد باید به گرد...سیندخت راضی نیست که سرِ خشمِ مهراب، بی‌گناهیِ کابل کشته شود و به سام می‌گوید:کنون آمدم تا هوایِ تو چیستز کاول ترا دشمن و دوست کیستاگر ما گنه‌کار و بدگوهریمبدین پادشاهی نه اندرخوریممن اینک به پیشِ توام مستمندبکش کشتنی را و بندی ببنددل بی‌گناهانِ کاول مسوزکه بس تیره روز اندر آید به روز  مریم رضائی حاجیدهمریم رضائی حاجیدهThu, 03 Sep 2026 19:49:51 +0330https://virgool.ir/@m_hajideh/تحلیل-ادیسهٔ-هومر-اولیس-جهانی-بی-رحم-و-انتخابِ-زندگی-lxumfwx5eib3جان ویلیام واترهاوس در این نقاشی (۱۸۹۱، اولیس را در یکی از پرمخاطره‌ترین لحظات سفرش به تصویر کشیده؛ جایی که برای شنیدن آواز سیرن‌ها، خود را به دکل کشتی می‌بندد تا تسلیم وسوسه نشود.هشدار: اگر هنوز ادیسهٔ هومر را نخوانده‌اید یا فیلم آن را ندیده‌اید، این نوشته بخش‌هایی از داستان و اتفاقات مهم آن را لو می‌دهد.این روزها نام «ادیسه» دوباره زیاد شنیده می‌شود. فیلم جدید کریستوفر نولان با عنوان The Odyssey، اقتباسی از منظومهٔ مشهور هومر، شاعر یونان باستان، دوباره توجه‌ها را به داستان اولیس و سفر طولانی او جلب کرده است.اما برای من، ادیسه مدت‌هاست فقط یک داستان اسطوره‌ای یا یک اثر کلاسیک ادبی نیست. مواجههٔ من با آن از مسیر دیگری شکل گرفت؛ از شنیدن تحلیل‌های علی شاهی دربارهٔ این کتاب.اولین بار تابستان ۱۴۰۱، در لایوهای اینستاگرامی صفحهٔ کتابخانهٔ بابل با آقای علی شاهی آشنا شدم؛ لایوهایی که موضوعشان تحلیل کتاب ادیسهٔ هومر بود. این جلسات به دلیل اتفاقات شهریور همان سال ناتمام ماند، اما برای من شروع یک جور دیگر دیدن و خواندن کتاب‌ها بود.خوشبختانه کمتر از دو سال بعد، تحلیل ادیسه در کانال تلگرامی ایشان، «آگرافوس»، منتشر شد. «آگرافوس» در یونانی به معنای «نانوشته» است و اشاره دارد به اینکه مطالب کانال به شکل صوتی بیان می‌شوند، نه به صورت مکتوب.چیزی که در تحلیل‌های علی شاهی برای من جذاب بود، فقط اطلاعاتی که درباره کتاب‌ها می‌داد نبود. او به کتاب‌ها و رمان‌ها از زاویه‌ای نگاه می‌کرد که برای من تازه بود. ارجاع‌هایش به کتاب‌هایی که معمولاً در پیج‌های کتاب‌محور اینستاگرامی نمی‌دیدم و کشف‌هایی که از دل آثار بیرون می‌کشید، باعث شد به این فکر کنم که شاید یک اثر ادبی فقط همان چیزی نباشد که در سطح داستانش می‌بینیم.مهم‌ترین چیزی که از تحلیل‌های او یاد گرفتم همین بود: جور دیگری دیدن یک اثر. اینکه یک داستان، ورای سطرهایش، چه چیزی برای گفتن دارد و منِ خواننده چه چیزی می‌توانم از آن با خودم به زندگی ببرم.و در مورد ادیسه، برای من این چیز، بیش از هر چیز، مواجههٔ اولیس با جهان بود.لوگوی کانال تلگرامی آگرافوس علی شاهیاولیس در راه بازگشت به خانهداستان ادیسه بعد از پایان جنگ تروا آغاز می‌شود. اولیس، پادشاه ایتاکا، می‌خواهد به خانه برگردد؛ نزد همسرش پنه‌لوپه، پسرش تلماخوس و سرزمینش.اما بازگشت به خانه آن‌قدرها هم ساده نیست.سفر او چیزی حدود ده سال طول می‌کشد. در این مسیر اتفاقات مختلفی برایش رخ می‌دهد: با سیکلوپ‌ها مواجه می‌شود، خشم پوزئیدون را برمی‌انگیزد، به جزیرهٔ سیرسه می‌رسد، از کنار سیرن‌ها عبور می‌کند، مدتی نزد کالیپسو می‌ماند و بارها با خطرهایی روبه‌رو می‌شود که می‌توانند سفرش را برای همیشه تمام کنند.در نهایت حتی همهٔ همراهانش را از دست می‌دهد و خودش تنها ادامه می‌دهد.اولیس فقط با یک مسیر دشوار روبه‌رو نیست؛ انگار تمام جهان دست به دست هم داده است تا او به خانه نرسد.و درست همین‌جا بود که برای من، ادیسه از یک داستان اسطوره‌ای فاصله گرفت.جهانی که قرار نیست با تو مهربان باشداگر بخواهم تجربه‌ام از تحلیل علی شاهی را دربارهٔ ادیسهٔ هومر در یک عبارت خلاصه کنم، آن عبارت برای من این است: مواجههٔ اولیس با جهان.اولیس بعد از جنگ تروا، در راه بازگشت به ایتاکا، با بی‌رحمی دنیا چشم در چشم می‌شود. مدام مانعی تازه سر راهش قرار می‌گیرد. یک بار دریا، یک بار یک موجود ناشناخته، یک بار خدایان و یک بار اتفاقی که اصلاً در کنترل او نیست و ...اما چیزی که برای من جالب بود این بود که اولیس در چنین جهانی دست از زندگی و هدفش نمی‌کشد. او در این دنیای ترسناک نظم و برنامه دارد. می‌خواهد به ایتاکا برگردد و برای این هدف، با وجود تمام اتفاقاتی که برایش می‌افتد، مسیرش را ادامه می‌دهد.در نگاه تحلیلی که از علی شاهی شنیدم، خدایان را هم نمی‌توان صرفاً موجوداتی اسطوره‌ای دید. آنها بیشتر شبیه نیروهای کور طبیعت‌اند؛ نیروهایی که برای انسان اهمیت خاصی قائل نیستند. یکی با اولیس خوب است و دیگری بد. اگر بخواهیم خیلی اسطوره‌ای به آن نگاه نکنیم، می‌شود آنها را شبیه همان چیزی دید که ما در زندگی «شانس»، «بخت» و «تصادف» می‌نامیم. چیزهایی که ممکن است یک روز به نفع ما باشند و روز دیگر علیه ما. ما خیلی از اتفاقاتی را که برایمان می‌افتد انتخاب نمی‌کنیم. اما اینکه بعد از اتفاق چه کار کنیم، همیشه هم به طور کامل از دست ما خارج نیست.اصلاً یکی از چیزهایی که اولیس را برای من جذاب می‌کند همین است. او نمی‌تواند جهان را کنترل کند. اما سعی می‌کند در جهانی که نمی‌تواند کنترلش کند، راه خودش را پیدا کند.اولیس یا آشیل؛ افتخار یا زندگی؟این جام سرخ‌پیکر یونانی (متعلق به حدود ۴۷۰ پیش از میلاد)، اولیس و آشیل را در کنار یکدیگر به تصویر می‌کشد؛ دو قهرمان حماسی که تقابل نگاهشان به زندگی و افتخار، بعدها در دیدارشان در جهان مردگان به یکی از مهم‌ترین لحظه‌های ادیسه تبدیل می‌شود.اما شاید مهم‌ترین بخش تحلیل‌های ادیسه برای من جایی بود که اولیس به دنیای مردگان (هادس) می‌رود و با آشیل دیدار می‌کند. آشیل یکی از بزرگ‌ترین قهرمانان جنگ ترواست؛ قهرمانی که افتخار و نام جاودانه برایش اهمیت داشت. اما حالا که مرده است، وقتی اولیس او را می‌بیند، نگاه متفاوتی به زندگی و مرگ آشیل پیدا می‌کنیم. آشیل، با تمام افتخاری که در زندگی به دست آورده، دیگر زنده نیست. و اولیس؟او هنوز می‌خواهد زندگی کند. همین تفاوت برای من بسیار مهم بود. آشیل دنبال افتخار است، ولو مرده باشد؛ اولیس دنبال زندگی است. برای اولیس زندگی مهم بود، نه مردن و افتخار.این نگاه باعث شد دربارهٔ خیلی از چیزهایی که در زندگی برایمان ارزش تلقی می‌شوند فکر کنم. اینکه زندگی اصل است؛ نه اینکه حتماً باید برای افتخار، برای نام، برای قهرمان بودن یا برای چیزهایی از این جنس از خود زندگی بگذریم. مگر چقدر وقت داریم برای زندگی؟ آن هم در جهانی که خودش به اندازهٔ کافی سخت است.آیا واقعاً می‌شود مثل اولیس بود؟از اینجا به بعد، ادیسه برای من دیگر فقط دربارهٔ اولیس نیست. دربارهٔ خودم هم هست. دربارهٔ زندگی در جهانی که خیلی از اتفاقاتش دست ما نیست. دربارهٔ چیزهایی که نمی‌توانیم کنترل کنیم و اتفاقاتی که بدون اینکه از ما اجازه بگیرند وارد زندگی‌مان می‌شوند.وقتی به شرایط امروز و به زندگی خودم فکر می‌کنم، نمی‌توانم ادعا کنم شرایط من همان چیزی است که اولیس تجربه کرده. مقایسهٔ مستقیم بین زندگی یک انسان امروز و یک قهرمان اسطوره‌ای هم چندان معنایی ندارد.اما می‌توانم از خودم بپرسم: واقعاً می‌شود مثل اولیس بود؟وقتی زندگی سخت می‌شود، وقتی اتفاقاتی می‌افتند که انتخابشان نکرده‌ایم، وقتی بخش زیادی از مسیر در اختیار ما نیست، آیا می‌توانیم همچنان هدفی داشته باشیم و راه خودمان را پیدا کنیم؟ حتی گاهی از خودم می‌پرسم زندگی من سخت‌تر است یا زندگی اولیس؟ اولیس یک داستان است. یک شخصیت اسطوره‌ای است. چرا باید این‌قدر به او اهمیت بدهم؟شاید مسئله دقیقاً همین‌جا باشد.قرار نیست اولیس را جدی بگیریم چون واقعاً وجود داشته است. قرار است ببینیم آیا چیزی از او برای زندگی خودمان قابل برداشتن هست یا نه. من، دست‌کم، دوست دارم اولیس باشم. نمی‌دانم چقدر در این کار موفق بوده‌ام. شاید خیلی جاها نبوده‌ام اما فکر می‌کنم باید بشود. به هر حال باید بشود.چیزی که از اولیس برای خودم نگه داشته‌ام، نه داستان سفرهای عجیبش است، نه جنگ با موجودات افسانه‌ای و نه حتی بازگشت باشکوهش به ایتاکا. چیزی که برای من مانده، تصویر آدمی است که فهمیده دنیا قرار نیست با او مهربان باشد، اما با این حال تصمیم گرفته زندگی کند و راهش را پیدا کند. و شاید این چیزی باشد که امروز بیشتر از همیشه به آن احتیاج داریم: یاد بگیر دنیا بی‌رحم و ترسناک است؛ پس بدان چطور در آن بجنگی.مریم رضائی حاجیدهمریم رضائی حاجیدهWed, 12 Aug 2026 18:10:53 +0330