https://virgool.ir/feed/@m_95428458fa2026-11-11 20:57:50https://virgool.ir/images/default-avatar.jpghttps://virgool.ir/@m_95428458https://virgool.ir/@m_95428458/برسی-مسئله-زنان-در-برابر-زنان-در-نمایشنامه-خانه-برناردا-البا-از-فدریکو-گارسیا-لورکا-fhxa03bljgojچکیدهفدریکو گارسیا لورکا نمایشنامه نویس، در نمایشنامه هایش ، به خوبی سنت ها و آداب و رسوم محل زندگی خود را نشان داده است ؛ به‌ویژه در سه گانه عروسی خون ، یرما و خانه برناردا البا که به تراژدی روستایی معروف است . مقاله پیش رو به تحلیل نمایشنامه خانه برناردا البا ، از نظر برسی محدودیت هایی که یک زن به عنوان کسی که زمانی خود دچار محدودیت بوده و حتی از این محدودیت اسیب هایی دیده ، با توجه و تحلیل دیالوگ های نمایشنامه می‌پردازد .مقدمهفدریکو گارسیا لورکا (1898_1936) نمایشنامه نویس و شاعر اسپانیایی مشهور و محبوبی است که می‌شود در نمایشنامه هایش تصویری از جامعه سنتی و روستایی قرن نوزده و بیستم اسپانیا را دید . او در شهر کوچکی در نزدیکی گرانادا متولد شده و کودکی و نوجوانی خود را در آنجا گذرانده است ؛ محل زندگی لورکا در کودکی و نوجوانی تاثیری عمیق بر شعر ها و نمایش نامه های او گذاشته است . طبیعت و فرهنگ عمیق مردم گرانادا کاملا روی لورکا تاثیر گذاشت . تصاویر و سنت های بومی و محلی گرانادا تشکیل دهنده تمامی تصاویر و اتفاقات اشعار و نمایشنامه های لورکا هستند . لورکا در تمام آثار نمایشی اش از کلام شاعرانه بهره گرفته بود و با این تکنیک توانسته که به طرز عمیقی افکار و عقاید جامعه سنتی اسپانیا که بی شباهت به جامعه سنتی ایران نیست را به تصویر بکشد . با وجودد اینکه لورکا بدون هیچ سو گیری ای سنت های اسپانیا در قرن نوزدهم و بیستم را به تصویر می‌کشد ، نوعی نگاه انتقادی و اعتراضی هم در نمایشنامه ها و اشعارش مشاهده می‌شود . لورکا در یکی از مصاحبه هایش یکی از دو دغدغه مهمش را مسائل اجتماعی بیان می‌کند . (دلگادو 2008 . 139 )در میان آثار لورکا سه تراژدی مهم او عروسی خون ، یرما و خانه برناردا البا که به سه گانه روستایی معروف است ، جزو نمایشنامه های رئالیستی او به حساب می‌ایند . در این سه اثر ، لورکا به انتقادی آگاهانه از سنت های جامعه اسپانیا و دایره اجتماعی و روابط بسته آنها و محدود بودن ارتباط زنان با دنیای بیرون می‌پردازد. در هر کدام از این نمایشنامه ها می‌توان دید که هر قدر محل زندگی افراد از جامعه روستایی یا شهری دورتر هست ، در طبقه اجتماعی پایین تری قرار دارد و هر چه زنان کمتری در محل زندگی وجود دارد ، دختر/ زنی که خواهان آزادیست از آزادی و ارتباط بیشتری با جامعه برخوردار هست . برای مثال در نمایشنامه عروسی خون که محل زندگی در زمین کشاورزی ای دور افتاده هست و با پدرش زندگی می‌کند ، شخصیت (عروس) که خواهان آزادیست هم از آزادی و اجازه ارتباط برقرار کردن با دنیای بیرون بیشتری برخوردار است و هم جرعت اقدام برای آزادی بیشتری نسبت به شخصیت های دیگر داستان ، مثل شخصیت (زن لئوناردو) دارد . از طرفی در نمایشنامه خانه برناردا البا که در مرکزی ترین مکان یک اجتماع و در خانه ای که همه ساکنین آن زن هستند و در خانواده ای با اصل و نصب و اشراف زاده اتفاق می‌افتد ، خفقان با شدت بسیار بیشتری نسبت به نمایشنامه عروسی خون پدیدار می‌شود .تحلیلی بر مسئله زن در مقابل زن در نمایشنامه خانه برناردا البانمایشنامه خانه برناردا البا ، نوشته شده در ژوئن سال 1936 اخرین نمایشنامه کامل شده لورکا و اخرین نمایشنامه از سه گانه روستایی اوست . می‌توان گفت این تراژدی کامل ترین و پخته ترین تراژدی لورکاست .نمایشنامه وضعیت خانواده ای سنتی و سطح بالا را پس از مرگ تنها مرد خانواده یعنی پدر و همسر را نشان می‌دهد ؛ برناردا البا زن شصت ساله ای که دوبار بیوه شده به همراه پنج دختر مجردش ، مادر هشتاد ساله اش که کمی مجنون است و خدمتکاری که سالها در خانه الباها کار کرده به اسم پون‌چا .صحنه اول مراسم ختم شوهر دوم برناردا الباست ؛ تنها صحنه ای که افراد نمایش ارتباطی با آدم های بیرون از خانه را دارند که آن هم به شکلی محدود و کنترل شده است . در این صحنه پرپر شدن تمام لحظات خوش باقی مانده زندگی پنج دختر برناردا البا را می‌بینیم :پون چا : وقتی دعای آمرزش رو خوندن طفلی ماگداله‌ناهه غش کرد پس افتادخدمتکار : آخه فقط هم اون بود که راس راسی خاطر پدره رو می‌خواست ( لورکا ، 226 ، 1400)برناردا البا : ماگداله‌نا یا گریه تو ببر یا برو تو رخت خوابت . ( لورکا ،233 ، 1400 )به نظر می‌رسد که در این صحنه ، ماگداله‌نا دختر سی ساله ، برای از دست دادن اخرین امیدها و اخرین راه ها برای فرار از محدودیت ها عزاداری می‌کند . زیرا که با مرگ پدر که طبق سنت ها اخرین کسی است که می‌تواند جلوی برناردا البا را بگیرد ، برناردا در خانه قدرت کامل به دست ‌می‌اورد ؛ گویی پادشاهی مستبد در قلمروی کوچکی مثل خانه حکومت می‌کند . او کاملا عیان بیان می‌کند : اینجا حرف ، حرف منه . حالا دیگه نمی‌تونی برای بابات خبرچینی کنی . زن و سوزن و نخ ، مرد و قاطر و شلاق . تو خونواده های حسابی قاعده اینه (لورکا ، 238 ، 1400)برناردا البا زنی سنتی ، مستبه و خودشیفته ست که بیش از هر چیز به حرف مردم اهمیت می‌دهد . او فقرا را حیواناتی می‌نامد که غم و غصه هایشان را با یک ملاقه عدس فراموش می‌کنند . در تمام صحنه اول ، تمام توجه برناردا به این است که مرد ها در حیاط خلوت بمانند ، داخل خانه نشوند و چشم دخترهایش به آنها نیفتد . او حتی مادر خود را درون پستویی پنهان می‌کند تا احدی متوجه او و احوالاتش نشود .البته که بیشتر این دغدغه برناردا البا به دلیل انبوهی از خانم هاییست که در مراسم ختم حضور دارند ، همانطور که در نمایشنامه می‌خوانیم :دختربچه : (به آن‌گوستی‌یاس) پپه‌ال‌رومانو هم اونجا بود ، با مرداآن‌گوستی‌یاس : آره . اونم بود .برناردا : البته منظورت مادرشه . اونی که دیده مادرش بوده . ماها پپه رو ندیدیم . نه اون نه من . هیچ کدوممون . (لورکا ، 234، 1400) او از هرگونه ارتباط با جامعه و جهان بیرون از خانه اش فراریست . می‌گوید : امیدوارم سال های سال عمر کنید اما پا توی خونه من نزارید! (لورکا ، 236 ، 1400 )پس از تمام شدن مراسم ختم ، تمام امکانات ارتباطی برای دختران از بین می‌رود . برناردا به آنها گوشزد می‌کند که در هشت سال دوره عزاداریشان هوای کوچه نباید وارد خانه بشود انگار که درها و پنجره ها رو گل گرفتند . درست مثل کاری که در خانه پدر و پدربزرگ برناردا انجام شده . ( لورکا ،237 ،1400) برناردا گویی با وجود اینکه خود زمانی از این آداب و رسوم آسیب دیده ، اما اعتراضی به آن ندارد و انجام آن را اجباری و جاودانه می‌داند و قربانی شدن زندگی فرزندانش را هم امری اجتناب ناپذیر می‌داند . البته که برناردا معتقد است که سرنوشت زن در خانه ماندن و پنهان شدن است این ؛ سرنوشت را مخصوص زنان در خانواده های سطح بالا می‌داند .این در حالی است که آده‌لا که کوچکترین دختر برنادا الباست ، بیش از هرچیز تشنه زندگی است. آنقدر که حتی برای چشیدن ذره ای خوشی به پوشیدن پیراهن سبز مهمانیش در حیاط خلوت و نشان دادن آن به مرغ و خروس های خانه رضایت می‌دهد . آده‌لا آگاه است که بهترین روز های زندگیش در این خانه به هدر می‌رود :آده‌لا : این مراسم عزا منو تو بدترین روزهای عمرم گیر انداخته .ماگداله‌نا : عادت می‌کنی .آده‌لا : نه ! عادت نمیکنم . نمی‌تونم بشینم درو رو خودم ببندم . نمی‌خوام مثل شماها بخشکم . نمی‌خوام جوونیمو میون این چهار دیواری از دست بدم ... ( لورکا ، 252 ، 1400 )اما اوضاع در پرده نهم تغییر می‌کند ، جایی که پپه ال رومانو ، جوانترین پسر روستا ، از آن‌گوستی‌یاس سی و نه ساله ای که از بقیه خواهرانش پولدار تر است اما زیبایی چندانی ندارد و کمی مریض احوال نیز هست ، خواستگاری می‌کند . در نمایشنامه به وضوح اشاره شده که پپه ، صرفا بخاطر ثروتمند بودن آن‌گوستی‌یاس قصد ازدواج با او را دارد .و خود او هم به این مسئله واقف است ؛ اما به نظر می‌اید تنها مسئله ای که برای او اهمیت دارد ، رهایی از خانه برناردا الباست .آن‌گوستی‌یاس :به خواست خدا همین به زودی فلنگو از این جهنم می‌بندم . (لورکا،260، 1400)او ازدواج با پپه را صرفا راهی برای رهایی از خانه می‌داند ، نه علاقه‌ای به او دارد نه به نظر می‌رسد که در آینده به او پیدا بکند ؛ همانطور که در ابتدای پرده اول زمانی که دختر ها مشغول گلدوزی هستند ، هیچ علاقه ای به بودن اسم پپه در کنار اسم خودش . آن‌گوستی‌یاس حتی نمی‌داند چگونه با مردان رفتار کند و خود ازعان می‌کند که وقتی پپه پایین پنجره اش آمده برای اولین با یک مرد تنها شده .در همین حال بقیه دختران خانه هم در تکاپو افتاده اند و به آن‌گوستی‌یاس حسودی می‌کنند و پریشان حال هستند ، اما این بیشتر از همه در آده‌لا رویت می‌شود . در صحنه اول پرده دوم ، می‌بینیم که آده‌لا در ابتدا نسبت به دیدن پپه بی میلی نشان می‌دهد . اما پس از آنکه تنها می‌شود به سمت پنجره اتاقش می‌رود ، جایی که در مسیر پپه قرار دارد . اما این پریشان حالی عیان آده‎‌لا دلیلی مشخص دارد ، که خواهر بزرگ تر آده‌لا ، مارتیریو که 24 سال دارد و گویی خودش را در این کشمکش رغیب آده‌لا می‌داند ، به خوبی آن را درک کرده است . دائم آده‌لا را می‌پاید و سعی دارد از حال او خبر دار باشد که در بعضی دیالوگ ها حالتی طعنه امیز هم پیدا می‌کند .آده‌لا : دممو چسبیده ول نمی‌کنه . گاه چشم شو می‌چسبونه به در اتاقم ببینه خوابم یا بیدار . نمیذاره نفس بکشم . مدام می‌گه حیف این صورت ! حیف این تن و بدن که داره حروم می‌شه ! اما من نمی‌ذارم حروم بشه ! .. بابا! تن من مال اون کسیه که خودم بخوام ! ( لورکا ، 266 ، 1400) کاراکتر دیگری که متوجه دلیل دگرگونی حال آده‌لا شده پون‌چا خدمتکار چندین ساله خانه است که در این صحنه آده‌لا را نصیحت می‌کند تا صبر کند خواهر مریض احوالش هنگام زایمان و بعد از ازدواج با پپه فوت شود .حسودی دو خواهر کوچک تر به آن‌گوستی‌یاس و حتی به همدیگر ، تا جایی پیش می‌رود که مارتیریو ، عکس پپه را از اتاق ان‌گوستی‌یاس می‌دزدد ، مارتیریو که قبل از آن عشقی نا فرجام به پسری به نام انریکه اومانوس داشته ، حالا دیگر امیدی برای ازدواج ندارد و شاید با برداشتن عکس پپه به رویای آن نزدیک می‌شود . اما عمق فاجعه جایی مشخص می‌شود که پپه بعد از دیدار شبانه با آن‌گوستی‌یاس پای پنجره شخص دیگری هم توقف می‌کند . اما برناردا که درصدد کنترل اوضاع است حتی اجازه پرس به آن‌گوستی‌یاس هم نمی‌دهد .آن‌گوستی‌یاس : من حق دارم بدونم !برناردا : تو فقط حق داری اطاعت کنی . ( لورکا ، 286 ، 1400 )بعد از اتمام این صحنه ، آده‌لا و مارتیریو باهم تنها می‌شوند و مشخص می‌شود که کسی که پپه پنهانی کنار پنجره با او دیدار می‌کند آده‌لاست و مارتیریو هم از این موضوع با خبراست .پنجره در خانه برناردا ، به شکل تنها راه ارتباطی با جامعه عمل می‌کند ؛ به نظر می‌اید در واقع به شکل راه فراری می‌شود به آن نگاه کرد . همانطور که مردان برای درخواست ازدواج به هنگام شب به پای پنجره دختران می‌روند و خواستگاری و ازدواج هم تنها راه رهایی از خانه است .در صحنه یازدهم رسوایی دختری از همسایه های ده برملا می‌شود که بچه ای که در خفا آن را بدنیا آورده و رها کرده است پیدا شده و اهالی روستا قصد کشتن دختر را دارند . همه اهالی خانه دختر را بی عصمتی می‌دانند که سزاوار شسته شدن لکه ننگ او هستند ؛ هیچ‌یک از آنها به اینکه آن دختر هم دختریست در حصر در پستوی خانه و شاید این اقدام ، اقدامی بوده برای رسیدن به آزادی توجهی نمی‌کند به جز آده‌لا . در لحظه ای گویی مارتیریو می‌خواهد راجع به آینده به آده‌لا هشدار دهد و آده‌لا هم خود را در همان آینده می‌بیند .آده‌لا : خدایا ، ولش کنن ! شماها دیگه کجا ؟مارتیریو : ( چشم تو چشم با آده‌لا) میوه معصیتشو چشیده پس بزار پای لرزشم بشینه !آده‌لا : (شکمش را می‌چسبد ) نه! نه! (لورکا ، 289 ، 1400 )در شروع پرده سوم ، اثر کمتری از حضور آده‌لا و حتی تلاش برای خارج شدن از صحنه را می‌بینیم . همه خانواده در حیاط مشغول شام خوردن هستند و همسایه ای هم برای دیدن حلقه آن‌گوستی‌یاس آمده است . از ابتدا تا پرده سوم که پرده پایانی نمایشنامه است این دومین باریست که یک نفر از بیرون خانه به درون آن می‌‌اید . همسایه با دیدن حلقه مروارید آن‌گوستی‎‌یاس گویی پیشگویی می‌کند ، در تمام پرده سوم دیالوگ هایی از افراد مختلف را می‌بینیم که مخاطب را برای تراژدی اخر نمایش آماده می‌کنند . برای مثال :پرودن سیا :خوشگله . سه تا مرواری .. دوره ما مرواری رو بد می‌دونستن . می‌گفتن علامت اشکهآن‌گوستی‌یاس : امروزه روز معنی چیزها عوض شده .آده‌لا : فکر نمی‌کنم ... چیزا همیشه همون معنی رو که داشتن دارن . ( لورکا ، 295 ، 1400 )یاماریا خوزه‌فا : پپه ال رومانو یه غوله . شما همتون خاطرشو می‌خوایین اما اون میاد و از دم می‌بلعدتون ، چون شماها هر کدوم پیش اون یه حبه‌ی گندمین ... ( لورکا ،309 ، 1400 )حتی در آخرین لحظات هم شاهد نزاع بین مارتیریو و آده‌لا هستیم ، از طرفی به نظر می‌آید که مارتیریو قصد محافطت از خواهر کوچک را دارد و از طرفی هم گویی از حسد و عقده است که او را از رفتن پیش پپه منع می‌کند .در پایان نمایشنامه می‌بینیم که مارتیریو ، آده‌لا را پس از رفتن پیش پپه می‌بیند و اهالی خانه را خبر می‌کند ، آده‌لا در اخرین لحظات بالاخره با مادرش رو در رو می‌شود .آده‌لا : در این زندون شکنجه و سکوتتو تخته کن ! این دستور دادن چپ و راستتو بریز دور ! (عصا را از دست برناردا بیرون می‌کشد و دو تکه می‌کند ) بیا ! با این چماق ظلم باید اینجور کرد. دیگه هیچ کی جز پپه حق نداره به من دستور بده (لورکا ،314 ،1400)برناردا البا حتی در مردانه ترین لحظات حضورش داخل نمایشنامه ، که با تفنگ به پپه‌ال‌رومانو شلیک می‌کند هم نسبت به زن بود خود اعتراض دارد و خود را بابت زن بودن ضعیف میداند :پون‌چا : چی ؟ کشتیش ؟مارتیریو : نه . با اسبش فلنگو بست .برناردا : تقصیر من بود . زن نمی‌تونن با تفنگ درست نشونه بگیرن . (لورکا ، 316 ، 1400)آده‌لا گویی با تصور مرگ پپه ، اخرین امیدهایش برای زندگی را نابود شده می‌بیند ، به کام مرگ می‌رود و این مرگ میتواند همان آزادی باشد . آده‌لایی که قبل از مرگ یک بار از حد و مرز های سنتی فراتر رفته و دیالوگ مارتیریو مهر تایید این است :مارتیریو : هزار بار تنش شاد که تونست اونو تنگ بغلش بگیره (لورکا ، 318 ، 1400 )اما برای برناردا البا هیچ چیزی جز حفظ ظاهر و حفظ ابرو برای سنن قدیمی وجود ندارد ، در اخرین دیالوگ برناردا که اخرین دیالوگ کل نمایشنامه هست می‌شنویم که می‌گوید : آده‌لا ، کوچیک ترین دختر برناردا البا باکره مرد . شنیدین که چی گفتم ؟ ساکت ! ساکت ! گفتم ساکت !نتیجه گیریهمانطور که با استناد به اتفاقات و دیالوگ های نمایشنامه گفته شد ؛ تمام زنان نمایشنامه ، به نوعی در جنگ و نزاع با یکدیگرند . جنگی بر سر فرار از دایره محدودی که ارتباط آنها را به طور کامل با جهان بیرون از خانواده و جامعه مختل کرده و بخش اعظم این محدودیت خواسته مادر خانواده است که حتی بیشتر از مرد در خانواده مراقب آداب و رسوم است . تمام افراد درون این نمایشنامه قربانی آداب و رسوم و باورهای خانوادگی ستمگر آن زمان اسپانیا هستند که خود به جای از بین بردن این آداب ، با قبول کردن آنها و پذیرفتن شرایط به عنوان سرنوشت ، این محدودیت ها را همیشگی می‌کنند .منابع :لورکا ، فدریکو گارسیا (1400). سه نمایشنامه عروسی خون ، یرما ، خانه برناردا البا ، ترجمه احمد شاملو ، چاپ دهم ، نشر چشمهباقری لویه ، سپیده ، ناهید احمدیان ، (1394) ، برسی تطبیقی آرای جامعه شناختی امیل دورکیم در دو نمایشنامه یرما و خانه برناردا البا نوشته فدریکو گارسیا لورکا . نشریه تئاتر ، ش 62جامه گرمی ، ترانه (1381) ، نگاهی بر آثار و اندیشه های فدریکو گارسیا لورکا ، ماهنامه صحنه ، (10):44-47گیبسن ، یان (1378) قتلگاه شاعر ، ترجمه فریده حسن زاده ، شعر ،(26)گردآورنده : ساحل کاشی (زینب آخوندکاشی ) ساحل کاشیساحل کاشیMon, 10 Feb 2025 01:17:15 +0330