https://virgool.ir/feed/@m_70771749fa2026-11-12 06:14:16https://virgool.ir/images/default-avatar.jpghttps://virgool.ir/@m_70771749https://virgool.ir/@m_70771749/گفتگومندی-در-کیستی-شهر-mubs2emonh7oایزدخواستی می گوید مفهوم اصهانی بودن باید وسیع شودمحمدعلي ايزدخواستيآن چه ما را به گفتگو با محمدعلي ايزدخواستي مشتاق کرد نقش او در تولید و تدوین، کتاب «نگاهی به شهر خلاق» است. همچنین از این نویسنده آثار دیگری همجون «طبقه خلاق» و «ابتکار و نوآوری» منتشر شده است. این پژوهشکر علاقه خود را پیش از این با کار به صورت مورد بر روی دروازه حسن آباد و حمام علی آقا نشان داده است. در این گفتگو، کیستی شهر را مطرح می‌کند و از آن به گفتگومندی شهر می‌رسد. جدایی ناپذیر گذشته و آینده خط اصلی کلام این مدیر جوان است. با این گفتگو همراه شوید.اجاز بدهید پیش از صحبت درباره آینده اصفهان به سراغ کیستی این شهر برویم. صحبت را در این زمینه از جایی که می دانید آغاز کنیدصحبت درباره «کیستی» اصفهان است یا درباره «کجائی» آن؟ این دو مسئله جدا از هم هستند. به نظرمن امروزه داریم کیستی اصفهان را فراموش می‌کنیم و تنها به کجائی آن می‌پردازیم. کجائی ماهیت جغرافیائی دارد و تمام خواسته‌اش محدود می‌شود به زاینده‌رود که البته این خواسته در کیستی اصفهان هم نقش اساسی دارد اما در بحث از کیستی، تمام خواسته زاینده‌رود نیست زیرا به مثال زاینده‌رود خشکیده، بسیاری از سرچشمه‌های کیستی شهر در حال خشکیدن است. این واقعیت تلخ امروزی است که آینده شهر را رقم می زند. در آنجا معضلاتی مانند زاینده‌رود زیاد خواهیم داشت. درنتیجه با نگاه به کیستی شهر، متوجه مشکلات بیشتری برای آینده خواهیم شد.در مورد تفاوت کیستی و کجایی شهر مقدار بیشتر توضیح بدهیدالبته. در کیستی شهر، شهر موجودی زنده و فهیم است. در طول تاریخ زندگی کرده و انسان‌های بزرگی را تربیت کرده است. رشدی منطقی داشته و مشخصات منحصربه‌فردی پیدا کرده است که مخصوص خودش بوده. می‌توان گفت که یگانه زیسته است. یگانه بودن نه به این معنا که بقیه شهرها یگانه نیستند. به این معنا که اصفهان برای خودش تشخصی تمام عیار داشته تا حدی که بر انسان سیطره پیدا کردهاست. یعنی شهروندش را تحت تأثیر قرار داده و خلاق و نوآور پرورش داده است. این کیستی شهر است. نتیجه‌اش می‌شود چند صد رشته صنایع دستی. می‌شود مهد فرهنگ و هنر بودن. می‌شود تمدن‌سازی و سبک منحصربه‌فرد زندگی.در این شهر است که ابن‌سیناها و سهروردی‌ها و شیخ‌بهائی‌ها آمده‌اند و شکوفاتر شده‌اند. خود رشد کرده‌اند و شهر را نیز رشد داده‌اند. در کیستی اصفهان، ما به یک اسطوره‌ ـ‌ شهر می‌رسیم. شهری که به طور دقیق دارای کارکرد اساطیری می‌شود. مانند یک اسطوره تأثیر می‌گذارد. نقش آفرین است. تکرار و تکثیر می‌شود و دارای «روایت» است. اما در کجائی تنها جغرافیا مطرح است. شهر می‌شود یک نقطه روی نقشه مثل هزاران نقطه دیگر. جمعیت اصفهان جغرافیائی عبارت است از دو میلیون نفر ساکن. در حالی‌که جمعیت اصفهان اساطیری عبارت است از عده کمی ساکن و عده کثیری که ممکن است هزاران کیلومتر با این شهر فاصله داشته باشند اما جزئی از کیستی شهر هستند. امثال فرشچیان‌ها که آن سوی دنیا زندگی می‌کنند اما جزء کیستی شهر اند.بحث خوبی شد. از کلام شما این برداشت را کردم که کیستی شهر همان هویت منحصربه‌فرد اصفهان است. درست است؟کیستی شهر ترکیبی از «کالبد» و «روح» شهر است. مثالی بزنم. به این واقعیت دقت کنید که اصفهان در طول تاریخ کالبدی آراسته و دارای هویت داشته است. البته در برخی دوره‌ها مثل دوره سلجوقی یا صفوی، وضع بسیار عالی بوده. در برخی دوره‌ها هم ضعیف‌تر بوده است. در نیم قرن اخیر، این کالبد آسیب زیادی دیده است. معماری‌های زشت و ناسازگار با شهر به شهر تحمیل شده است. آثار ارزشمندی تخریب شده و جایشان را کارهای زشتی گرفته است. دلیلش این است که کم کم ما با شهر بیگانه شده‌ایم. آن را فراموش کرده‌ایم.این بیگانگی هم دلائلی دارد. مثلا در طی چند دهه، مهاجرت بیش از حد، فرهنگ شهر را تحت تأثیر قرار داده است. حالا دیگر کسانی که با شهر آشنا نیستند اکثریت شهر را تشکیل داده اند. طبیعی است که این بیگانگی منجر به گسست فرهنگی در شهر می‌شود. البته اصفهان به خاطر اهمیت مدنیت‌اش در طول تاریخ مورد توجه مهاجران بوده است و همیشه مهاجرپذیر بوده است. اما روح حاکم بر شهر چنان قدرتی داشته که از مهاجر، شهروند اصفهانی می‌ساخته است. شهروندانی که طی مدت کوتاهی، خود را اصفهانی می‌دانستند و پس از مدتی مثل یک آشنا با شهر روبه‌رو می‌شدند. اما امروز این توان کم شده است. به جای اینکه، مهاجر اصفهانی شود، اصفهان است که دارد وضعش آشفته می‌شود و در فرهنگ جدید، حل می‌شود. کیستی‌اش را از دست می‌دهد و بی‌هویت می‌شود.اینجاست که من می‌گویم بیشتر از اینکه خشکی زاینده‌رود، سیمای شهر را زشت کرده باشد ـ‌که صد البته زشت کرده و در آن شکی نیست‌ـ معماری و صورت شهر با نماها و ساخت و سازهای ناهمگون، شهر را زشت و بی‌اصالت کرده است. همین مثال کالبدی را که درباره معماری شهر بود در سایر زمینه‌ها هم می‌توان زد. شهروندان اصفهانی در روزگاری خوش سلیقه‌ترین مردم این سرزمین بوداند. اگر اینطور نبود که صنایع دستی و هنر این شهر اینقدر رشد نمی‌کرد. بالاخره آدم‌های خوش سلیقه‌ای بوده‌اند که برای هنرمندان بازار خوبی فراهم می‌کردند و هنر توسعه پیدا می‌کرد. امروز سری به زندگی خودمان بزنیم. هنوز خانواده‌های اصیل اصفهانی، زندگی‌شان مملو از صنایع دستی و آثار هنرمندان شهر است. وقتی وارد خانه‌شان می‌شویم گویا زیبائی‌های میدان نقش‌جهان را کوچک کرده‌اند و در آن جا داده‌اند. اما تعداد این خانواده‌ها چقدر است؟ همین شده که دارد بازار صنایع دستی ما از بین می‌رود هنرهای تجسمی هم از رونق افتاده است. حتی این امر در مسائلی مثل خوراک مردم هم قابل شناسائی است. از غذاهای خوشمزه اصیل شهر، خبری نیست و ده‌ها مثال دیگری که می‌توان زد.بالاخره شهر سال هاست به نوعی توسعه پیدا کرده و کیستی‌اش هم آسیب دیده است. حالا باید چه کار کرد؟ما با توسعه شهر مخالف نیستیم. اما این توسعه باید متناسب با توان شهر باشد. در قدم اول باید بین شهروند امروز اصفهان یعنی این دو میلیون انسان با خود شهر، آشتی برقرار کنیم. شهر باید به ساکنانش معرفی شود. بهترین معرفی هم توسط خود شهر صورت می‌گیرد. شهر همواره در طول تاریخی در یک گفتگوی بی‌پایان با شهروندانش است. حالا باید این گفتگوی میان اصفهان اصیل و تاریخی با شهروندانش دوباره صورت بگیرد. البته منظورم از تاریخی یعنی شهر دارای پشتوانه و پیوسته با گذشته با مشخصه‌های امروزی خودش است نه اینکه منظور صرف بخش تاریخی و سنتی باشد.یک روز بود که معماری اصیل اصفهان در کل شهر حرف اول را می‌زد. کارگاه‌های صنایع دستی در جای جای شهر وجود داشت. مردم هر روز با اینها زندگی می‌کردند. بین نسل‌ها رابطه خوبی بود. قصه‌های شهر از بزرگترها به کوچک‌ترها منتقل می‌شد به عبارتی دقیق‌تر، شهر دارای حافظه تاریخی و مستحکمی بود. شهروندان روایت هر نقطه شهر را می‌دانستند. وقتی یک نفر روایت‌های شاه عباس و شیخ‌بهائی را تعریف می‌کرد، انگار خود شاهد ماجرا بوده و دارد خاطره شخصی تعریف می‌کند. این حافظه تاریخی که عامل پیوند بین نسلی بود، ارتباط میان شهر و شهروند را برقرار می‌کرد.همان طور که در صحبت هایم مخص بود، معماری و هنر دو رکن مهم گفتگومندی شهر با انسان است. این انسان می‌خواست شهروند اصفهانی باشد، می‌خواست مهاجر باشد و یا حتی گردشگر. شما نتیجه این گفتگو را در برگ برگ صفحات جهانگردانی مثل شاردن می‌بینید. غیر اصفهانی هایی که صدها سال پیش از اصفهان دیدن کرده‌اند. حال باید چه کرد؟ به نظر من برای احیای کیستی اصفهان باید گفتگومندی شهر را احیاء کنیم.مراد شما از گفتگوی شهر چیست و این گفتگومندی چطور احیاء می‌شود؟گفتگو بهانه می‌خواهد. وقتی بهانه باشد، گفتگو جاری می‌شود. عرض کردم. معماری و هنر دو رکن این مسئله است. البته ارکان دیگری هم دارد. استاد حسین علیزاده آهنگساز بزرگ کشور با مضمونی نزدیک به این می‌گفتند که شخصیت هنری من در بازار سنتی تهران شکل گرفت. بچه که بودم هر روز از آنجا رد می‌شدم چون در مسیر منزلمان بود. تناسب‌ها و قواعد معماری سنتی تهران، نقش‌مایه‌های روح من شد. این مسئله که ایشان فرمودند مصداق بارز گفتگوی شهر است. گفتگوی میان کودکی یک هنرمند و بازار سنتی تهران. یعنی نتیجه یک معماری منطقی می‌شود تربیت یک انسان خلاق.اگر دقت کنیم متوجه می شویم درکی که هر کدام از ما از اصفهان داریم، با یکدیگر متفاوت است. یک مغازه‌داری که در میدان نقش‌جهان کار می‌کند با کسی که در یک پاساِژ یا مال تجاری مدرن کار می‌کند، در فهم این شهر با هم تفاوت دارند. نفر اول خواسته یا ناخواسته دارد در یک دستاورد بی‌بدیل بشری زندگی می‌کند که از اتفاق به شهر خودش تعلق دارد. میدان نقش‌جهان یکی از آن نقطه‌های قدرتمند گفتگومندی شهر است. چهارباغ نقطه دیگری از کالبد شهر است که امکان گفتگومندی در آن میان خیابان و رهگذر وجود دارد. اگر پای صحبت بزرگترها بنشینید، ساعت‌ها خاطره از چهارباغ دارند. پل‌های تاریخی هم همین کارکرد را دارند. مغازه‌های صنایع دستی هم همینطور است زیرا صنایع دستی یکی از تبلورهای اصیل صدای اصفهان است. به عنوان مثال پارچه‌های قلمکار اصفهان. برای یک اصفهانی، معانی متعددی دارد که در کنارش، خاطرات بسیاری نهفته است. اگر از یک اصفهانی بخواهید برایتان درباره پارچه قلمکار صحبت کند، احساس خواهید کرد که دنیائی از خاطرات و روایت‌ها را می‌خواهد برایتان بیان کند. پارچه قلمکار سفره نان و روزی بوده است. ظهر که می‌شده خانم خانه آن را پهن می‌کرده و به زیبائی با ظروف غذا آن را آراسته‌تر می‌کرده است. بقچه لباس در کمد بوده و وسیله حمل هدایا بوده است. پرده جلو پنجره، رومیزی و تزئین دیوارها بوده است. در مراسم عزاداری حضرت امام حسین علیه‌السلام با نقاشی عاشورائی و اشعار مرثیه، بر دیوار و روی چادر سقف قرار می‌گرفته است. حالا همه اینها دارای روایت‌های شخصی آدم‌ها می‌شده است.فکر می کنم موزه ها هم در این زمینه مقداری کمک کنندموزه‌ها یکی از نقاط امروزی هستند که می‌توانند حافظه تاریخی شهر را منتقل کنند. البته ما در این شهر هم موزه کم داریم و هم موزه‌ رو. خیلی مردم شهر حتی یکبار پایشان به موزه‌ها نرسیده است. وقتی یک شئ تاریخی در ویترین موزه قرار می‌گیرد، با زبان بی‌زبانی با بیننده ارتباط برقرار می‌کند و صحبت می‌کند. قدیم‌ترها موزه به معنای امروزی‌اش وجود نداشت اما خانه مردم هرکدام موزه‌ای از اشیای ارزشمندشان بود که بر روی دیوار نصب می‌شد یا در طاقچه قرار می‌گرفت. ساکنان خانه در طول شبانه‌روز در ارتباطی پیوسته با آن قرار داشتند. اگر یکی از این اشیاء از آن خانه بیرون می‌رفت، دلتنگش می‌شدند. هر کدام نیز قصه منحصر به خود را داشت که نسل به نسل منتقل می‌شد. امروزه در خانه‌ها خبری از این اشیا نیست. مردم برای خرید آثار صنایع دستی یا هنرهای تجسمی هزینه نمی‌کنند.اشاره‌ای به معماری کردید. آیا فقط رد این گفتگو در معماری سنتی ماست؟خیر. معماری اگر درست روند تاریخی‌اش را طی کرده باشد، جزئی تفکیک ناپذیر از شهر است. اما معماری آشفته و ناهمگون، نمی‌تواند گفتگوگر کیستی اصفهان باشد. معماری متناسب با روند تکامل تاریخی آن در اصفهان، دارای قابلیت گفتگومندی است. نمونه‌های خوبی از این معماری را هم در اختیار داریم. به عنوان مثال مجموعه تجاری فرهنگی عباسی که در خیابان آمادگاه در مقابل هتل عباسی است، نمونه‌ای از این معماری است که در عین به روز بودن، دارای برخی از مؤلفه‌های معماری تاریخی شهر است.مهم عدم گسست است و الا نمی توانیم که هیچ ساختمانی نسازیم و فقط در گذشته زندگی کنیم. از طرف دیگر مگر می‌شود بدون خلاقیت و نوآوری کاری کرد. بی‌شک معماری دوره صفویه دارای انبوهی نوآوری و به‌روزشدگی در دوره خودش نسبت به معماری‌های قبلی مثل معماری سلجوقی و غیره بوده است. معماری امروز هم برآمده از زبان زندگی امروز است اما در عین حال باید پیوستگی‌اش با معماری گذشته را هم از دست ندهد.نباید فراموش کند که در کجا قرار گرفته و چه مسئولیتی در قبال شهر دارد. البته در برخی از شهرهای تاریخی جهان، این پیوستگی، به الزامات سنگین قانونی مسلح شده است. مثلا در پاریس اجازه تخریب نمای تاریخی را نمی دهند یا در برخی موارد باید طرح معماری به طور کامل، هم‌سو با معماری تاریخی باشد. به این صورت، یک سیما و منظر پیوسته و همگون شهری را شاهد هستیم. شاید یکی از مهمترین دلائل حفظ هویت پاریس در دوران مختلف، همین الزامات قانونی باشد. خلاصه اینکه می‌شود تدابیری برای مسئله اندیشید.فکر می کنید این تصمیمات در رونق بازار گردشگری در آینده هم موثر باشداین فرایند موقعی به نتیجه می رسد که گردشگر وجود داشته باشد.این اصل گردشگری است. به نحوی شرایطی فراهم کنیم که شهر به عنوان مقصد گردشگر قرار بگیرد. سال ها پیش به یکی از کشورهای خارجی سفر کردم. وقتی گفتم از ایران آمده ام ،گفتند؛ علی دایی! از ایران چیز دیگری نمی دانستند. چرا؟ چون در آن حوزه فقط علی دایی ایران را مطرح کرده بود.باید اتفاقی بیفتد که ایران و اصفهان به عنوان مقصد گردشگر انتخاب شود. به عنوان مثال اگر بخواهید به فرانسه مسافرت کنید به جز پاریس که همه ان را می شناسند،کدام شهر را انتخاب می کنید؟ اکثر افراد شهر "کن" را نام می برند. چون جشنواره کن درآن برگزار می شود و نام آن بسیار شنیده شده است.شهرهایی که گردشگر پایدار جذب می کنند به هر نحوی شده به عامل تکثیر شهر دست پیدا کرده و شهرشان را تکثیر کرده اند. مثلا فلش مموری می خرید. تصویر برج ایفل را دارد؛ این یعنی تکثیر پاریس. در نتیجه در آینده پاریس می تواند به عنوان مقصد گردشگری انتخاب شود. چرا شهر دیگری انتخاب نمی شود؟ چون آن شهر تکثیر نشده است.این برنامه حوزه ادبیات،سینما و داستان نویسی را هم شامل می شود. میزان جذب گردشگری که یک کتاب مانند بينوايان برای پاریس داشته، تبلیغات تلویزیونی و ماهواره ای نداشته است. .نکته مهم این کتاب این است که پس از خواندن آن، میل رفتن به پاریس در افراد ایجاد می شود. این قابلیتی است که اثر هنری خودش را تکثیر کرده است.محمود فروزبخشمحمود فروزبخشMon, 11 Sep 2023 10:21:12 +0330