https://virgool.ir/feed/@m_69092002fa2026-11-12 03:03:05https://virgool.ir/images/default-avatar.jpghttps://virgool.ir/@m_69092002https://virgool.ir/@m_69092002/حمید-سمندریان-این-همه-آزادی-عمل-یعنی-چه-xmzxop4x6i6bحمید سمندریان در دفتر آموزشگاه مشهورشدر دی ماه 1373،‌ مجله آدینه اقدام به تهیه گزارشی درباره وضعیت تئاتر آن روزها می‌کند. برای این موضوع سردبیر وقت با سه شخصیت شاخص تئاتر ایران گفتگویی ترتیب می‌دهد: حمید سمندریان، علی نصیریان و خسرو حکیم رابط. بررسی گفته‌های هر سه پس از 27 سال می‌تواند جذاب باشد؛ اما قابل‌توجه‌ترین گفتگو، آنی است که با حمید سمندریان ترتیب داده شده است. گفتگویی که اساساً گفتگو نیست و در آن سمندریان بدون هر گونه مماشات، به نقد وضعیت تئاتر می‌پردازد، وضعیتی که چندان متفاوت از امروز نیست.ماجرای گفتگو از آنجا آغاز می‌شود که فرج سرکوهی به منزل سمندریان می‌رود تا با او مصاحبه‌ای داشته باشد. به قول سمندریان سرکوهی تمام شیرینی‌ها و چای‌های موجود در منزل را می‌خورد و می‌رود. قرار بر آن می‌شود که سمندریان به‌صورت مکتوب به پرسش‌ها پاسخ دهد و برای مجله ارسال کند؛ اما به جای یک متن منسجم و مرتب پرسش و پاسخ، او نامه‌ای می‌نویسد با عنوان «دیر خبر شدید، بحران تئاتر حل شد!» اشاره تیتر نامه به خاموشی و سکوت رسانه‌های وقت به موضوع تئاتر است. او در همان ابتدا به سرکوهی می‌گوید پرسش‌هایش تکراری است و بیان آن برای «چهارصدمین بار» منجر به کوچک‌ترین تغییر در سیاست‌های فرهنگی نمی‌شود.اما سمندریان نمی‌خواهد اصطلاحاً سرکوهی را بپیچاند؛ بلکه با زیرکی در نامه هر آنچه دلش می‌خواهد را بیان می‌کند، بدون آنکه به پرسشی پاسخ بدهد. زبان نامه، زبان تعریض است. سرشار از کنایه‌هایی که نامه را به یک کمدی سیاه بدل می‌کند. زبان تلخ و اندکی نزدیک به محاوره، نامه سمندریان را خواندنی می‌کند. او با ترفند ذم شبیه به مدح می‌نویسد «عاملان نالایق از صدر تصمیم‌گیری‌های تئاتر برداشته شده‌اند و جای آنها اشخاص خوش‌نیت، با لیاقت و کفایت به کار گمارده شده‌اند. سالن‌های تئاتر در اختیار گروه‌های ارزنده و کارگردان‌های ممتاز قرار گرفته و آنها هم با روحیه‌ای بسیار شاد به خلاقیت‌های نمایشی فوق تصور پرداخته‌اند و دیگر ملالی ندارند جز فرسودن بودن ابزار فنی و امکانات صوتی و توری محل‌های مایش که آن هم به زودی زود برطرف خواهد شد. شورایی که قبلاً به نام «تصویب متن» وجود داشت، که گاه اشتباهاً سبب رنجش همکاران می‌شد، امروز دیگر دست و بال مجریان را کاملاً باز گذاشته و آزادی مطلق را چنان اعمال می‌کند که خود بچه‌ها کم‌کم ناراحت شده‌اند و شنیده‌ام حتی بعضی از آنها شخصاً به بخش «تصویب متن» مراجعه و اعتراض کرده‌اند که این همه آزادی عمل یعنی چه!؟»باید دقت داشت اشاره آقای سمندریان به یکی از سیاه‌ترین دوره‌های تئاتر ایران بازمی‌گردد. زمانی‌که سید مصطفی میرسلیم زعامت وزارت ارشاد را برعهده داشت و موجبات حذف علی منتظری از مرکز هنرهای نمایشی را فراهم کرد. آمدن منتظری به تئاتر منجر به تولید اولین نمایش پس از انقلاب سمندریان، «ازدواج آقای می‌سی‌سی‌پی» می‌شود. سمندریان تا پایان دوره میرسلیم موفق به تولید اثری نمی‌شود و با آمدن حسین سلیمی به مرکز هنرهای نمایشی است که او «دایره گچی قفقازی» را می‌سازد. میرسلیم بعدها در برنامه «شناسنامه» شبکه سه به بسته بودن فضا در دوران خود اعتراف می‌کند.ادامه نامه سمندریان به موضوع سانسور اختصاص می‌یابد و او مدام می‌گوید اساساً دیگر خبری از سانسور نیست؛ ولی واقعیت چیز دیگری است. به تعریض می‌گوید «اگر در حال حاضر نمایش ارزنده‌ای بر صحنه نمی‌بینید، علتش را در خود تئاتری‌ها جستجو کنید.» سمندریان حتی گفته‌های پیشین خود در مصاحبه‌های گذشته را نقض می‌کند و می‌گوید «تبعیض، بی‌عدالتی، خاصه خرجی، حیف و میل و کلماتی از این قبیل که در مصاحبه‌های قبلی من رکورد کلمات تکراری را شکسته بودند، در حال حاضر دیگر معنا و مفهومی ندارند. خاصه خرجی‌ها برطرف شده، عدالت جای بی‌عدالتی را گرفته و حق به حق‌دار می‌رسد و کلمه تبعیض را فکر می‌کنم کم‌کم از لغتنامه‌های تئاتر بیرون بکشند.» قابل‌توجه آنکه در پایان دروه صدارت میرسلیم در تالار وحدت با هزینه‌ای که هیچ‌گاه مشخص نشد، محمود عزیزی نمایش «سردار سازندگی» را در 1376 روی صحنه می‌برد تا شاید گفته‌های سمندریان رنگ و بوی متفاوتی بگیرد.سمندریان در این نامه به لغو اجرای خودش هم می‌پردازد و می‌نویسد «زعما پشت دستشان را داغ کرده‌اند که یا با گروهی قرارداد اجرای نمایش نبندند و یا اگر بستند، دیگر آن را یک طرفه لغو نکنند. این همان اتفاق پرسروصدایی بود که بین مرکز هنرهای نمایشی و بنده اتفاق افتاد.» در اینجا سمندریان به سرکوهی هم حمله می‌کند و می‌نویسد «البته آن‌قدرها هم پروسروصدا نبود، وگرنه بالأخره به گوش شما هم می رسید و لااقل قلم برمی‌داشتند و سه چهار تا بد و بیراه به بدقول‌ها و جرزن‌ها می‌گفتید.»اشاره سمندریان به نمایش «دایره گچی قفقازی» است که گویا ترجمه آن در آغاز انقلاب منجر به اتهاماتی علیهش می‌شود؛ با این وجود او برای اجرایش مصر است تا در نهایت در 1377 آن را در تئاتر شهر روی صحنه می‌برد. گویا قرار بود این نمایش در زمان علی منتظری اجرا شود، چنانچه سمندریان می‌نویسد «دوبار از این سه‌بار در زمان سرپرست پیشین مرکز هنرهای نمایشی بود » که با وجود صداقتش نتوانست نمایشنامه مذکور را روی پا بیاورد و بار سوم تقاضا از طرف تالار وحدت بو که من استقبال کردم و قرارداد بین من و مدیریت تالار به امضا رسید؛ اما ناگهان پس از پنجاه جلسه تمرین یکی از همین زعما قرارداد را یک طرف برهم زد و تمام اعتراض من و 57 بازیگر این نمایش به جایی نرسید.»از اینجای نامه سمندریان سرکوهی را به باد نقد می‌گیرد که او در این دوره سکوت کرده است و حق سکوت نداشته است. او می‌گوید «چطور بعضی خبرهای کم‌اهمیت‌تر را می‌شنوید به موقع سروصدا هم می‌کنید. چطور است که وقتی یک مصاحبه لازم دارید، به یاد ما می‌افتید و پاشنه تلفن ما را از جا می‌کنید؛‌ولی وقتی به مصاحبه دست یافتید و چند نفر را به جان ما انداختید که پوستمان را بکنند، آن وقت خودتان کنار می‌نشینید و سکوت می‌کنید؟»اینجا میانه نامه است. خودش می‌نویسد در این میانه اعتراض کرده تا «عقده‌ام» را خالی کنم. دوباره رندی می‌کند و زبان تعریض پیشه می‌کند. به جشنواره‌ها می‌رسد و می‌نویسد «یکی از اقدامانی که انجام می دهند کمک به رشد روز افزون جشنواره تئاتر است. هر ساله، هر ماهه، هر هفته، هر روز در کنار و گوشه مملکت یک جشنواره تئاتر برپاست... عشق و شور مجریان برنامه‌ها و هیجانات غیرقابل انکارشان تنها جنبه مثبت این جشنواره‌هاست و جز این هیچ. بودجه‌ها مصرف می‌شود، عده‌ای مسئول از مرکز به دنبال انتخاب برنامه می‌افتند و از مدتی پیش از شروع جشنواره به تلاشی دست می‌زنند که عبث است.»او سپس سراغ تئاتر دانشگاهی می‌رود و می‌نویسد چرا دانشگاه بازدهی ندارد. «استادان  ضعیف‌تر از آنند که صلاحیت تدریس داشته باشند و صرفاً بر مبنای ضرورت و احتیاج انتخاب شده‌اند... دانشجویی که در کلاس‌های دانشگاه درباره راز و رمز بازیگری پیشرفته و ارزش‌های یک بازیگر بزرگ مطلبی شنیده،‌ در هیچ صحنه‌ای اثری از آن شنیده‌ها نمی‌یابد که هیچ، کار از این بدتر هم می‌مشود: بی‌ارزش‌ها و کم‌اعتبارها -  که صحنه‌ها را تیول خود کرده‌اند - کم‌کم ذوق اجتماعی را پایین می‌آورند.»ادامه دارد...احسان زیورعالماحسان زیورعالمWed, 27 Jan 2021 01:44:56 +0330https://virgool.ir/@m_69092002/مردی-که-سیاسی-نبود-اما-jdnmdreoa0rqدکتر علی رفیعی در جوانی در پاریساحسان زیورعالمعلی رفیعی مشغول تحصیل است که برای مجموعه‌ای تلویزیونی به نام «آخرین فرد قبیله موهاک» وارد قرارداد می‌شود. قرار است بازیگر نقش اول باشد. فیلم اثر مشترکی میان فرانسه و ایتالیاست و قرار است در رومانی فیلمبرداری شود. برایش تلگرافی ارسال می‌شود مبنی بر اینکه به لندن سفر کند و این مصادف است با جریان جذاب ماه مه 1968. به قول خودش «اهل مبارزات سیاسی و عضو کنفدراسیون دانشجویی،‌ شلوار جین می‌پوشیدم و اورکت ارتشی و کافه‌نشین و اهل همه جور ادای روشنفکری هم بودم. من با همین لباس دانشجویی جوانانه و با یک ساک به لندن رفتم؛‌ غافل از اینکه در فرودگاه لندن کلی خبرنگار و عکاس منتظرم هستند.»قرار است علی رفیعی در مقام بازیگر با قراردادی هفت ساله عضوی از کمپانی فوکس قرن بیستم شود. کلاس‌های رنگارنگ برای تبدیل شدن به بازیگر آرمانی،‌ شمشیر و اسب و رقص و حتی آداب معاشرت. او مهیا می‌شود تا هنرپیشه‌ای هالیوودی شود. همه چیز طبق برنامه پیش می‌رود. از پوشیدن لباس تا سوار شدن در ماشین.در همین اثنا پیتر بروک به علی رفیعی زنگ می‌زند. پشت تلفن پیشنهادی داده می‌شود. بروک می‌خواهد سوپراستار احتمالی هالیوود در آینده، دستیار او در «اورگاست» باشد. جشن هنر شیراز قرار است میزبان رویدادی مهم باشد. رفیعی بر سر دوراهی است. از سویی قرارداد با شرکت آمریکایی را امضا کرده و از سوی دیگر،‌ مشمئز شده از فضای شکل‌گرفته به دور خود است. طرفدار شورش دانشجویان،‌ طغیان می‌کند. با مدیر مسئولش درگیر می‌شود و راهی باشگاه بیتل‌ها می‌شود. به او می‌گویند که «برای ما مثل یک اسب مسابقه اسب‌دوانی هستی و روی تو پول گذاشته و ریسک کرده‌ایم؛ اگر بردی که هیچ و اگر باختی دست کم باید تا ته مسابقه بدوی.»چند ماهی می‌ماند؛‌ ولی به تشبیه اسب‌وار اعتراض می‌کند. ساکش را می‌بندد و جین به پا و اورکت بر تن راهی ایستگاه ویکتوریا می‌شود. چند ساعت بعد در پاریس است. رفیعی چشم‌انتظار شکایت است؛ پس به تحصیلش ادامه می‌دهد. حالش با آشنایی برنار دورت بهتر می‌شود. از دانشگاه میشیگان دعوت به تحصیل می‌شود. خاطرات سخت لندن گویی در حال پاک شدن است.سال 1970، قرار است علی رفیعی با پیتر بروک همکاری کند. بار دیگر تلفن زنگ می‌خورد و بروک شکوایه‌گویانه به او می‌گوید «پسر! این حرف‌ها چیست که زده‌ای و گر نمی‌فهمی که قرار است به ایران بیایی.» همه چیز به مصاحبه با ساندی‌تایمز بازمی‌گردد. می‌گوید «مقاله بدجوری بوی قرمه‌سبزی می‌داد.» علیه فقدان آزادی در ایران حرف زده بود. با این حال راهی تهران می‌شود. از هواپیما پیاده می‌شود. از در ورودی فرودگاه وارد می‌شود؛ اما به اختیار خود از فرودگاه خارج نمی‌شود. علی رفیعی در همان فرودگاه دستگیر می‌شود. سه روز بعد بروک می‌آید و آزاد می‌شود. در سفر به شیراز،‌ قطبی،‌ مدیر تلویزیون ملی و عامل برگزاری جشن هنر شیراز اجازه اقامت به رفیعی در هتل‌های مربوطه را نمی‌دهد.رفیعی یک شب را به تنهایی سر می‌کند و فردا عازم محل اقامت بروک می‌شود. اسطوره تئاتر انگلستان،‌ آب پرتقال به دست، باب نصیحت رفیعی جوان را می‌گشاید. انذار می‌دهد از رفتارها و گفتارهای سیاسیش و تباه شدن هنرش در این ورطه. رفیعی خشمگین می‌شود و «با پشت دست به لیوان آب پرتقالش زدم و آن را پاشیدم و فریاد زدم که من فکر می‌کردم تو آدم مبارزی هستی و نه اینکه مرا دعوت به اپورتونیسم بکنی.»عازم تهران می‌شود. قصد پاریس می‌کند. وقت بازگشت است و گویی جای او اینجا نیست. با پدر و مادرش خداحافظی می‌کند. از در ورودی فرودگاه وارد می‌شود؛‌ اما پایش به خروجی نمی‌رسد. یک بار دیگر نیروهای امنیتی و یک بار دیگر دستیگری. هفت ماه بازداشت در سلطنت‌آباد. خبر دستگیری رفیعی به فرانسه می‌رسد. دورت، استاد راهنمایش در سوربون دست به کار می‌شود. رفیعی از زندان خلاص می‌شود. وقت پایان یک مأموریت می‌رسد.رفیعی در 1974 مدرک دکترایش را می‌گیرد. آماده رفتن به میشیگان است. با این حال با تضمین هوشنگ نهاوندی در سال 1353 عازم ایران می‌شود. عامل بازگشت دلبستگی به خانواده است. کاری به کارش ندارند. استادیار دانشگاه تهران می‌شود. تا یکسال و نیم حکمش را صادر نمی‌کنند؛‌ ولی تدریس را آغاز کرده. کار هم روی صحنه نمی‌برد. پس به سراغ دانشجویان می‌رود. خودش نام این گروه را به زبان می‌آورد: رضا کیانیان،‌ تانیا جوهری، شهلا میربختیار،‌ جمشید ملک‌پور. اسمشان می‌شود «دانشجویان شر دانشکده». گروهی معترض به همه چیز. می‌گوید «در اصل مرا مثل طعمه‌ای فرستادند تا بلعیده شوم. غافل از اینکه بچه‌های کلاس پرونده مرا در کنفدراسیون دانشجویان ایرانی در پاریس دارند و از من استقبال هم می‌کنند. تدریس پا می‌گیرد و رابطه من و بچه‌ها بسیار هم گرم می‌شود. همین رابطه باعث می‌شود که در سال دوم با همین بچه‌ها نمایش آنتیگون را به صحنه ببرم.»حالا رفیعی به یک تثبیت دست یافته و وقت محکم کردن پایه‌های هنری است. می‌گوید متن «خاطرات و کابوس‌ها...» قرار است اولین تجربه نمایشنامه‌نویسیش به زبان فارسی باشد. علت نگارش از دید خودش چنین است. «نمی‌خواستم دنبال نمایشنامه‌ای تاریخی بروم. به‌هیچ وجه نمی‌خواستم به رغم اندیشه‌های سیاسی و اجتماعیم در متون واقعی تاریخی کندوکاو کنم. دیدگاه تاریخ برایم مهم نبود. من هیچ‌وقت سیاسی نبودم. همیشه آرمانگرا و آزادی‌خواه بودم. در کنفدراسیون هم هیچ‌وقت تعلق به دسته‌بندی‌های حزبی و گروهی نداشتم. می‌خواستم کاری بنویسم که سیاسی نباشد؛ اما در لایه‌های زیرینش آنچه را که فکر می‌کردم جریان داشته باشد.»دنیا کوچک‌تر از حد ممکن است. همان قطبی که عامل حذف رفیعی از اورگاست بروک می‌شود تماس می‌گیرد. به دنبال وقت ملاقاتی است. رفیعی در تدارک اجرای «خاطرات و کابوس‌ها...» در تالار مولوی است. به تماس قطبی توجه نمی‌کند؛ اما اصرار ادامه دارد. قرار ملاقات را می‌پذیرد و با همان جین و اورکت عازم دفتر قطبی می‌شود. قطبی از او می‌خواهد گذشته را کالبدشکافی نکند؛ در عوض مدیریت تئاتر شهر را بپذیرد. «تالار تئاتر شهر یک Salle Vagram است. در زبان فرانسه یعنی تالاری که در آن شعبده‌بازی،‌ آکروبات،‌ آتراکسیون و از این قبیل اجرا می‌شود. به‌طور خلاصه یعنی گاراژ. تئاتر شهر یک گاراژ است و می‌خواهم شما آن را به یک تئاتر ملی بدل کنید.» قطبی پیشنهاد بزرگی در برابر رفیعی چهل ساله می‌گذارد. حالا وقت هجرت است از مولوی به تئاتر شهر.متن ناقص است و نیاز به یک انگیزه. سعید سلطان‌پور می‌شود آن انگیزه. متن را می‌خواند به رفیعی می‌گوید «شما فرمالیست هستید.» بحث بالا می‌گیرد. سلطان‌پور طرفدار اصل قرار گرفتن محتواست. رفیعی مخالف است. می‌گوید «خود همین بحث مرا به نوشتن کامل متن جری‌تر کرد.»احسان زیورعالماحسان زیورعالمWed, 20 Jan 2021 18:47:04 +0330