https://virgool.ir/feed/@m_68812788دانشجوی ارشد تاریخ ایران اسلامی علاقه مند به همه ی ادوار تاریخ https://hamibash.com/Alireza798fa2026-11-11 09:28:11https://files.virgool.ir/upload/users/1114862/avatar/BYjOXH.jpghttps://virgool.ir/@m_68812788https://virgool.ir/@m_68812788/عملیات-مارکت-گاردن-dk06zj5jcpefعملیات مارکت گاردن در سپتامبر ۱۹۴۴ یکی از بزرگ‌ترین و جاه‌طلبانه‌ترین عملیات‌های هوابرد جنگ جهانی دوم بود که با هدف عبور سریع نیروهای متفقین از رودخانه‌های بزرگ هلند، تصرف پل‌های راهبردی و ایجاد مسیری برای ورود مستقیم به خاک آلمان طراحی شد. این عملیات که از ۱۷ سپتامبر آغاز شد و مراحل اصلی آن تا ۲۵ سپتامبر ادامه یافت، قرار بود با ترکیب نیروهای چترباز، یگان‌های پیاده‌نظام هوابرد و لشکرهای زرهی بریتانیا، خط دفاعی آلمان در غرب اروپا را دور بزند و راه را برای پیشروی به سوی منطقه صنعتی روهر باز کند. با وجود موفقیت اولیه در تصرف تعدادی از پل‌ها، مقاومت سازمان‌یافته ارتش آلمان، مشکلات ارتباطی، تأخیر نیروهای زمینی، محدودیت‌های تدارکاتی و فاصله زیاد میان مناطق فرود و اهداف اصلی، به‌ویژه پل آرنهم، موجب شد عملیات به هدف نهایی خود نرسد. در پایان، نیروهای بریتانیایی مستقر در شمال رودخانه ندر‌راین مجبور شدند در شب ۲۵ به ۲۶ سپتامبر مواضع خود را تخلیه کنند و به جنوب رودخانه بازگردند.برای درک شرایطی که به شکل‌گیری عملیات مارکت گاردن انجامید، باید به تحولات جبهه غربی اروپا در تابستان ۱۹۴۴ بازگشت. در ششم ژوئن همان سال، نیروهای بریتانیا، ایالات متحده و کانادا در جریان عملیات نپتون در سواحل نرماندی فرانسه پیاده شدند و با وجود مقاومت شدید ارتش آلمان، موفق شدند یک سرپل نظامی در اروپای غربی ایجاد کنند. نبردهای نرماندی طی هفته‌های بعد ادامه یافت و نیروهای آلمانی تلاش کردند پیشروی متفقین را متوقف کنند. با این حال، شکست ضدحملات آلمان، گسترش مواضع متفقین و شکسته‌شدن خطوط دفاعی این کشور در اواخر ژوئیه، شرایط را به‌سرعت تغییر داد.در ادامه، عملیات کبرا و پیشروی نیروهای آمریکایی باعث شد ساختار دفاعی آلمان در بخش بزرگی از جبهه غربی فروبپاشد. نیروهای ورماخت که در ابتدا قصد داشتند متفقین را در منطقه نرماندی متوقف کنند، به‌تدریج مجبور به عقب‌نشینی به سمت شرق شدند. نبرد محاصره فالز در اوت ۱۹۴۴ ضربه سنگینی به ارتش آلمان وارد کرد و شمار زیادی از نیروهای آن در منطقه فالز و اطراف آن کشته، زخمی یا اسیر شدند. بخش‌هایی از ارتش آلمان توانستند از محاصره خارج شوند، اما تجهیزات سنگین، خودروها و مقدار زیادی از تسلیحات خود را در جریان عقب‌نشینی از دست دادند.در اواخر اوت، سرعت پیشروی متفقین افزایش یافت. نیروهای آمریکایی و بریتانیایی از شمال و جنوب فرانسه حرکت کردند و شهرهای مهم یکی پس از دیگری آزاد شدند. پاریس در ۲۵ اوت آزاد شد و نیروهای متفقین در سوم سپتامبر وارد بروکسل شدند. یک روز بعد، آنتورپ نیز به دست نیروهای بریتانیایی افتاد. این پیشروی سریع باعث شد بسیاری از فرماندهان متفقین تصور کنند ارتش آلمان دیگر توانایی سازمان‌دهی یک دفاع گسترده را از دست داده است.با وجود این موفقیت‌ها، وضعیت نظامی متفقین به همان اندازه که در ظاهر امیدوارکننده بود، پیچیدگی‌هایی نیز داشت. نیروهای متفقین در فاصله چند هفته صدها کیلومتر پیشروی کرده بودند و خطوط تدارکاتی آن‌ها از سواحل نرماندی تا مناطق تازه تصرف‌شده در بلژیک و فرانسه امتداد یافته بود. سوخت، مهمات، مواد غذایی، قطعات یدکی و تجهیزات مهندسی باید مسافت زیادی را طی می‌کردند تا به یگان‌های خط مقدم برسند. شبکه راه‌آهن فرانسه نیز بر اثر بمباران‌های پیشین و تخریب‌های نظامی آسیب دیده بود و امکان انتقال سریع حجم عظیمی از تجهیزات از طریق خطوط ریلی وجود نداشت.یکی از مهم‌ترین مشکلات متفقین در این مرحله، ناتوانی در استفاده کامل از بندر آنتورپ بود. این بندر در چهارم سپتامبر به تصرف بریتانیا درآمد، اما آلمان‌ها همچنان سواحل و مواضع دفاعی پیرامون خور رودخانه شلت را در اختیار داشتند. تا زمانی که این مسیر آبی پاک‌سازی نمی‌شد، کشتی‌های تدارکاتی نمی‌توانستند به‌طور مؤثر از بندر آنتورپ استفاده کنند. در نتیجه، نیروهای متفقین با وجود تصرف یک بندر بزرگ، همچنان به خطوط تدارکاتی طولانی و آسیب‌پذیر قبلی وابسته بودند.پیشروی سریع نیز مشکلات دیگری ایجاد کرده بود. بسیاری از یگان‌ها از انبارهای اصلی خود فاصله گرفته بودند و خودروهای حمل سوخت و مهمات نمی‌توانستند با سرعت واحدهای زرهی حرکت کنند. توقف برای سازمان‌دهی مجدد و انتقال تجهیزات ضروری بود، اما این توقف به ارتش آلمان فرصت می‌داد نیروهای پراکنده خود را دوباره سازمان‌دهی کند و خطوط دفاعی تازه‌ای در مرزهای غربی آلمان به وجود آورد.در چنین شرایطی اختلاف نظر میان فرماندهان ارشد متفقین درباره چگونگی ادامه جنگ افزایش یافت. ژنرال دوایت آیزنهاور، فرمانده عالی نیروهای اعزامی متفقین، از راهبرد پیشروی در جبهه‌ای گسترده حمایت می‌کرد. براساس این راهبرد، فشار نظامی باید در بخش‌های مختلف جبهه حفظ می‌شد تا آلمان فرصت تمرکز نیروهای خود در یک منطقه مشخص را پیدا نکند. در مقابل، فیلدمارشال برنارد مونتگمری، فرمانده گروه ارتش بیست‌ویکم بریتانیا، معتقد بود متفقین باید منابع و تجهیزات خود را در یک محور اصلی متمرکز کنند و با اجرای یک پیشروی سریع و قدرتمند در شمال، به قلب صنعتی آلمان برسند.مونتگمری بر این باور بود که ارتش آلمان پس از شکست‌های تابستان ۱۹۴۴ هنوز فرصت سازمان‌دهی یک دفاع مستحکم را پیدا نکرده است. او پیشنهاد می‌کرد نیروهای متفقین از شمال بلژیک وارد هلند شوند، از رودخانه‌های بزرگ عبور کنند و با رسیدن به شمال آلمان، مواضع دفاعی خط زیگفرید را دور بزنند. در ادامه، نیروهای متفقین می‌توانستند به منطقه صنعتی روهر حمله کنند؛ منطقه‌ای که بخش مهمی از تولید صنعتی و تسلیحاتی آلمان به آن وابسته بود.طرح اولیه مونتگمری برای عبور از مسیر هلند با نام عملیات کمت مطرح شده بود، اما به دلیل محدودیت تعداد نیروها و مشکلات اجرایی، این طرح در شکل اولیه کنار گذاشته شد. مونتگمری سپس پیشنهاد گسترده‌تری را ارائه کرد که در آن نیروی هوابرد بسیار بزرگ‌تری برای تصرف پل‌های هلند به کار گرفته می‌شد و یک ستون زرهی زمینی نیز وظیفه عبور از این پل‌ها و پیشروی به سوی آرنهم را بر عهده می‌گرفت.این طرح در نهایت با موافقت آیزنهاور به عملیات مارکت گاردن تبدیل شد. برنامه‌ریزی نهایی در حدود دهم سپتامبر آغاز شد و قرار شد عملیات تنها هفت روز بعد، در ۱۷ سپتامبر ۱۹۴۴، اجرا شود. فاصله کوتاه میان تصمیم‌گیری و آغاز عملیات یکی از عواملی بود که فرصت بررسی کامل همه مشکلات احتمالی را از فرماندهان گرفت.طرح از دو بخش اصلی تشکیل شده بود. بخش نخست، مارکت، عملیات هوابردی بود که وظیفه داشت پل‌ها، جاده‌ها و گذرگاه‌های رودخانه‌ای مهم هلند را به تصرف درآورد. بخش دوم، گاردن، حمله زمینی ارتش بریتانیا بود که باید از جنوب وارد هلند می‌شد و با عبور از مسیر پل‌های تصرف‌شده، خود را به نیروهای هوابرد می‌رساند.برای اجرای بخش مارکت، سه لشکر هوابرد انتخاب شدند. لشکر ۱۰۱ هوابرد ایالات متحده به فرماندهی سرلشکر ماکسول تیلور باید مناطق اطراف آیندهوون، سون، سنت اودنروده و وخل را تصرف می‌کرد. لشکر ۸۲ هوابرد آمریکا به فرماندهی سرتیپ جیمز گاوین مأموریت داشت پل‌های منطقه گرافه و نیمیخن را در اختیار بگیرد و ارتفاعات گروسبیک را حفظ کند. لشکر یکم هوابرد بریتانیا به فرماندهی سرلشکر روی اورکهارت نیز باید پل آرنهم و گذرگاه‌های رودخانه ندر‌راین را تصرف می‌کرد. تیپ مستقل چترباز لهستانی به فرماندهی سرلشکر استانیسواف سوسابوفسکی نیز برای پشتیبانی از عملیات آرنهم در نظر گرفته شده بود.این نیروها تحت ساختار نیروی نخست هوابرد متفقین به فرماندهی ژنرال لوئیس بررتون سازمان‌دهی شده بودند. سپاه نخست هوابرد بریتانیا به فرماندهی سپهبد فردریک براونینگ مسئول هماهنگی بخش مهمی از عملیات هوابرد بود. در بخش زمینی، سپاه سی‌ام بریتانیا به فرماندهی سپهبد برایان هوروکس نیروی اصلی پیشروی را تشکیل می‌داد و زیرمجموعه ارتش دوم بریتانیا به فرماندهی سپهبد مایلز دمپسی فعالیت می‌کرد. بالاتر از این ساختار، مونتگمری فرمانده گروه ارتش بیست‌ویکم بود.هدف اصلی، تصرف مجموعه‌ای از پل‌ها در امتداد مسیر جنوبی تا شمالی هلند بود. این پل‌ها بر فراز رودخانه‌ها و کانال‌هایی قرار داشتند که بخش بزرگی از سرزمین هلند را از یکدیگر جدا می‌کردند. مسیر پیشروی از مناطق مرزی بلژیک آغاز می‌شد و پس از عبور از آیندهوون، سون، سنت اودنروده، وخل، اودن، گرافه و نیمیخن به آرنهم می‌رسید.اهمیت این مسیر به ساختار جغرافیایی هلند مربوط بود. رودخانه‌های ماس، وال، ندر‌راین و شبکه گسترده کانال‌ها، حرکت نیروهای زرهی را به‌شدت محدود می‌کردند. عبور از هر رودخانه به پل یا تجهیزات مهندسی سنگین نیاز داشت. از آنجا که ساخت پل موقت برای عبور تانک‌ها و توپخانه زمان‌بر بود، تصرف پل‌های موجود در وضعیت سالم اهمیت حیاتی داشت.لشکر ۱۰۱ هوابرد باید از پل‌های منطقه سون و گذرگاه‌های میان آیندهوون و وخل محافظت می‌کرد. لشکر ۸۲ هوابرد مأموریت داشت پل رودخانه ماس در گرافه، پل‌های کانال ماس ـ وال و پل‌های بزرگ نیمیخن را تصرف کند. در شمال، لشکر یکم هوابرد بریتانیا باید پل جاده‌ای آرنهم بر روی ندر‌راین را به تصرف درمی‌آورد و آن را تا رسیدن سپاه سی‌ام حفظ می‌کرد.سپاه سی‌ام بریتانیا باید از منطقه نیرپلت در مرز بلژیک و هلند پیشروی می‌کرد. لشکر زرهی گارد، با تانک‌های شرمن و پشتیبانی نیروهای پیاده‌نظام و مهندسی، در رأس ستون زمینی قرار داشت. پس از عبور از پل‌ها، لشکرهای پیاده‌نظام و واحدهای پشتیبانی نیز باید به دنبال آن حرکت می‌کردند. پیشروی تا آرنهم در فاصله‌ای حدود صد کیلومتر از نقطه شروع قرار داشت و فرماندهان امیدوار بودند این مسیر با سرعت زیادی طی شود.با این حال، یکی از مشکلات اساسی طرح از همان مرحله برنامه‌ریزی مشخص بود. بخش عمده ستون زمینی باید از یک جاده اصلی عبور می‌کرد. جاده‌ای که در بسیاری از مناطق باریک بود، از میان زمین‌های پست و آب‌گرفته می‌گذشت و در بخش‌هایی بر روی خاکریزهای بلند قرار داشت. در صورت تخریب یک پل یا مسدود شدن جاده، عبور خودروها و تانک‌ها متوقف می‌شد. استفاده از مسیرهای جایگزین نیز به دلیل وجود کانال‌ها، رودخانه‌ها، زمین‌های باتلاقی و استحکامات آلمان دشوار بود.آلمانی‌ها به‌خوبی می‌توانستند از این محدودیت جغرافیایی استفاده کنند. حتی یک گروه کوچک پیاده‌نظام با توپ ضدتانک می‌توانست در یک نقطه مناسب، پیشروی یک ستون زرهی طولانی را متوقف کند. به‌ویژه اگر نیروهای آلمانی یکی از پل‌های اصلی را تخریب می‌کردند یا از دو طرف جاده به ستون حمله می‌بردند، واحدهای بریتانیایی ممکن بود برای چندین ساعت یا حتی چند روز متوقف شوند.در سوی دیگر جبهه، شرایط ارتش آلمان پیچیده‌تر از تصوری بود که برخی فرماندهان متفقین داشتند. شکست‌های تابستان و عقب‌نشینی از فرانسه ضربات سنگینی به ورماخت وارد کرده بود، اما این شکست به معنای نابودی ساختار فرماندهی آلمان نبود. یگان‌های پراکنده در حال بازسازی بودند و فرماندهان آلمانی تلاش می‌کردند از نیروهای موجود برای ایجاد یک خط دفاعی تازه استفاده کنند.فرماندهی منطقه‌ای آلمان در اختیار گروه ارتش ب به فرماندهی فیلدمارشال والتر مدل قرار داشت. مدل از فرماندهانی بود که در شرایط بحرانی به‌سرعت برای سازمان‌دهی مجدد نیروها اقدام می‌کرد. ارتش چترباز نخست آلمان تحت فرماندهی ژنرال کورت اشتودنت و ارتش پانزدهم به فرماندهی ژنرال گوستاو فون زانگن نیز در مجموعه نیروهای آلمانی منطقه نقش داشتند.یکی از مهم‌ترین تشکیلات زرهی آلمان در منطقه آرنهم، سپاه زرهی دوم اس‌اس به فرماندهی سپهبد ویلی بیتریش بود. این سپاه از دو لشکر زرهی نهم و دهم اس‌اس تشکیل شده بود. لشکر نهم زرهی اس‌اس با نام هوهنشتاوفن و لشکر دهم زرهی اس‌اس با نام فروندسبرگ شناخته می‌شدند.این دو لشکر در نبردهای قبلی آسیب دیده بودند و در زمان آغاز عملیات مارکت گاردن در وضعیت کامل رزمی قرار نداشتند. شمار نیروهای آن‌ها کاهش یافته بود، بخشی از تجهیزات زرهی خود را از دست داده بودند و بسیاری از واحدهایشان در حال استراحت و بازسازی بودند. با وجود این، نیروهای آموزش‌دیده، فرماندهان باتجربه و بخش‌هایی از تجهیزات باقی‌مانده آن‌ها همچنان قابلیت جنگیدن داشتند.در گزارش‌های تاریخی مربوط به عملیات، به تشکیل گروه‌های رزمی کوچک‌تر از دو لشکر اشاره شده است. گروه رزمی هوهنشتاوفن و گروه رزمی فروندسبرگ به‌جای استفاده از ساختار کامل لشکری، با ترکیبی از واحدهای پیاده‌نظام، شناسایی، ضدتانک و نیروهای زرهی وارد عملیات شدند. برخی برآوردهای بریتانیایی شمار تانک‌های عملیاتی این دو لشکر را در مجموع بسیار محدود و در حدود دوازده دستگاه ذکر کرده‌اند، هرچند این رقم به وضعیت اولیه یگان‌ها مربوط است و نباید آن را معیاری ثابت برای تمام روزهای نبرد دانست.فرماندهان آلمانی از وجود یک عملیات هوابرد احتمالی در منطقه اطلاع داشتند و نشانه‌هایی از آمادگی متفقین را دریافت کرده بودند. همچنین اطلاعات مربوط به حضور سپاه زرهی دوم اس‌اس در حوالی آرنهم در اختیار دستگاه‌های اطلاعاتی متفقین قرار گرفته بود. مسئله اصلی، نبود کامل اطلاعات نبود، بلکه ارزیابی نادرست از سرعت واکنش و توانایی سازمان‌دهی مجدد آلمان‌ها بود. برخی فرماندهان متفقین تصور می‌کردند نیروهای آلمانی موجود در منطقه ضعیف‌اند و نمی‌توانند مانع یک پیشروی سریع شوند.سرلشکر اورکهارت نسبت به شرایط منطقه آرنهم نگرانی‌هایی داشت. لشکر یکم هوابرد بریتانیا به‌تازگی گردآوری شده بود و بسیاری از یگان‌های آن پیش‌تر به‌صورت یک نیروی یکپارچه در میدان نبرد عمل نکرده بودند. با این حال، قرار بود این لشکر در فاصله قابل توجهی از خطوط اصلی آلمان فرود آید و بدون پشتیبانی فوری تانک‌ها و توپخانه سنگین، پل اصلی آرنهم را حفظ کند.انتخاب مناطق فرود نیز با مشکلاتی همراه بود. مناطق مناسب برای فرود هواپیماهای حامل نیرو و گلایدرهای سنگین در نزدیکی پل آرنهم محدود بودند. بخش‌هایی از زمین‌های جنوب شهر مرطوب، پر از کانال و خندق و در معرض آتش مستقیم نیروهای آلمانی قرار داشتند. علاوه بر این، نگرانی‌هایی درباره توپ‌های ضدهوایی آلمان در اطراف پل وجود داشت. در نتیجه، فرماندهی بریتانیا مناطق فرود را در غرب و شمال غربی آرنهم انتخاب کرد؛ مناطقی که چندین مایل با پل فاصله داشتند.این تصمیم از یک جهت امنیت فرود را افزایش می‌داد، اما از جهت دیگر به آلمان فرصت می‌داد در فاصله میان مناطق فرود و پل آرنهم نیروهای دفاعی خود را مستقر کند. چتربازان باید پس از فرود، پیاده به سمت اهداف حرکت می‌کردند و در طول مسیر با جاده‌بندان‌ها، واحدهای آلمانی و مواضع دفاعی روبه‌رو می‌شدند.صبح یکشنبه ۱۷ سپتامبر ۱۹۴۴، پس از چندین روز آماده‌سازی، نیروهای متفقین برای اجرای عملیات آماده شدند. شرایط آب‌وهوایی در بیشتر مناطق مناسب بود. آسمان نسبتاً صاف و دید برای پرواز هواپیماهای ترابری و یدک‌کش گلایدرها قابل قبول بود. پیش از آغاز فرود، بمب‌افکن‌های سنگین بریتانیا و آمریکا به فرودگاه‌ها و مواضع ضدهوایی آلمان حمله کردند. جنگنده‌ها و جنگنده‌بمب‌افکن‌های متفقین نیز در مناطق موردنظر به حملات علیه مواضع آلمانی ادامه دادند تا خطر مقابله هوایی کاهش یابد.حدود ساعت یک بعدازظهر، نخستین هواپیماهای حامل نیروهای هوابرد به مناطق تعیین‌شده رسیدند. در روز نخست، تقریباً بیست هزار نیروی رزمی، صدها دستگاه خودرو، صدها قبضه توپ و حجم قابل توجهی تجهیزات از طریق چتربازی و گلایدر به هلند منتقل شدند. فرود اولیه در بیشتر مناطق از نظر دقت موفقیت‌آمیز بود و نیروهای هوابرد توانستند در مدت نسبتاً کوتاهی مواضع اصلی خود را سازمان‌دهی کنند.در منطقه آیندهوون، لشکر ۱۰۱ هوابرد آمریکا به چند گروه تقسیم شده بود. هنگ ۵۰۱ چترباز برای تصرف گذرگاه‌های شمال وخل و منطقه پل‌های اطراف آن حرکت کرد. هنگ ۵۰۲ چترباز به سمت سنت اودنروده و بست پیشروی کرد و هنگ ۵۰۶ چترباز وظیفه تصرف پل سون و تأمین مسیر شمالی آیندهوون را بر عهده داشت.چتربازان آمریکایی در مراحل اولیه با مقاومت پراکنده‌ای روبه‌رو شدند. برخی واحدهای آلمانی به دلیل غافلگیری نتوانستند در نخستین ساعات سازمان دفاعی منسجمی تشکیل دهند. در چند نقطه، نیروهای لشکر ۱۰۱ موفق شدند پل‌های موردنظر را به تصرف درآورند و ارتباط میان مناطق فرود را برقرار کنند.در منطقه وخل، واحدهای هنگ ۵۰۱ با استفاده از سرعت پیشروی خود توانستند به پل‌های اصلی نزدیک شوند و تعدادی از گذرگاه‌های مهم را سالم تصرف کنند. در سنت اودنروده نیز نیروهای هنگ ۵۰۲ به اهداف اولیه خود دست یافتند. در مقابل، تلاش برای تصرف پل منطقه بست با مقاومت شدیدتری مواجه شد. نیروهای آلمانی هنگام عقب‌نشینی یا زمانی که خطر تصرف پل را احساس کردند، اقدام به تخریب آن کردند و در نتیجه نیروهای آمریکایی نتوانستند تمام گذرگاه‌های موردنظر را سالم در اختیار بگیرند.در سون نیز شرایط مشابهی به وجود آمد. نیروهای هنگ ۵۰۶ به پل اصلی کانال ویلهلمینا نزدیک شدند، اما نیروهای مهندسی آلمان پیش از آنکه آمریکایی‌ها بتوانند آن را تصرف کنند، پل را منفجر کردند. این تخریب یکی از نخستین مشکلات جدی عملیات زمینی بود، زیرا ستون زرهی بریتانیا برای عبور از کانال به همان پل نیاز داشت.با وجود تخریب پل، نیروهای آمریکایی منطقه سون را در اختیار گرفتند و مواضع دفاعی اطراف آن را سازمان‌دهی کردند. مهندسان لشکر ۱۰۱ بررسی محل پل را آغاز کردند تا امکان احداث یک پل موقت را فراهم کنند. اما ساخت چنین پلی به زمان و تجهیزات نیاز داشت و ستون زرهی نمی‌توانست بدون انتظار از این نقطه عبور کند.در منطقه مسئولیت لشکر ۸۲ هوابرد آمریکا، چتربازان با هدف تصرف پل‌های گرافه، کانال ماس ـ وال و نیمیخن فرود آمدند. این لشکر علاوه بر پل‌ها باید ارتفاعات گروسبیک را نیز حفظ می‌کرد. ارتفاعات مذکور در جنوب شرقی نیمیخن قرار داشتند و تنها زمین مرتفع قابل توجه در منطقه بودند. اگر آلمانی‌ها این ارتفاعات را در اختیار می‌گرفتند، می‌توانستند بر مناطق فرود، جاده‌های ارتباطی و مواضع دفاعی آمریکایی‌ها تسلط پیدا کنند.هنگ ۵۰۴ چترباز در منطقه گرافه عملیات کرد و موفق شد پل مهم رودخانه ماس را تصرف کند. این پل برای پیشروی نیروهای زمینی به سمت شمال اهمیت زیادی داشت. سایر واحدهای لشکر ۸۲ نیز در اطراف کانال ماس ـ وال فعالیت کردند و شماری از پل‌های کوچک‌تر را به تصرف درآوردند. در همین حال، ارتفاعات گروسبیک به دست نیروهای آمریکایی افتاد و خطوط دفاعی مناسبی در آن منطقه ایجاد شد.با این حال، پل بزرگ جاده‌ای نیمیخن در همان روز نخست به تصرف آمریکایی‌ها درنیامد. این پل یکی از مهم‌ترین اهداف عملیات بود و بر فراز رودخانه وال قرار داشت. رودخانه وال پهن و عمیق بود و عبور از آن بدون پل یا تجهیزات شناوری سنگین دشوار به شمار می‌رفت. پل نیمیخن نیز به دلیل استحکامات اطراف، حضور نیروهای آلمانی و موقعیت جغرافیایی آن به‌راحتی قابل تصرف نبود.در بخش شمالی، عملیات لشکر یکم هوابرد بریتانیا با فرود نیروهای تیپ یکم چترباز و تیپ یکم فرودآمده با گلایدر آغاز شد. تیپ یکم فرودآمده با گلایدر به فرماندهی سرتیپ فیلیپ هیکس مأموریت داشت از مناطق فرود محافظت کند و زمینه ورود نیروهای بعدی را فراهم آورد. تیپ یکم چترباز به فرماندهی سرتیپ جرالد لات‌بری نیز باید در سه مسیر جداگانه به سوی آرنهم حرکت می‌کرد.گردان یکم چترباز مأموریت داشت به سمت ارتفاعات شمال آرنهم حرکت کند. گردان دوم به فرماندهی سرهنگ دوم جان فراست باید از مسیر موسوم به شیر به سمت پل راه‌آهن و پل جاده‌ای آرنهم پیشروی می‌کرد. گردان سوم نیز از مسیر دیگری موسوم به ببر حرکت می‌کرد تا به تصرف پل جاده‌ای کمک کند.در ساعات اولیه، مقاومت آلمان در منطقه فرود محدود بود. با این حال، نیروهای بریتانیایی به‌زودی با نخستین واحدهای سازمان‌یافته دشمن روبه‌رو شدند. در منطقه ولفهزه، یک گردان آموزشی اس‌اس به فرماندهی سرگرد سپ کرافت در حال آموزش بود. این واحد که حدود ۴۳۵ نفر نیرو داشت، با مشاهده فرود چتربازان متفقین به‌سرعت وارد عمل شد و یک موضع دفاعی در مسیر جاده‌های منتهی به آرنهم تشکیل داد.واحد شناسایی گردان سرهنگ دوم فردی گاف که باید با خودروهای سبک و جیپ به‌سرعت به سمت پل حرکت می‌کرد، با این موضع دفاعی روبه‌رو شد و نتوانست طبق برنامه پیشروی کند. این توقف باعث شد گروه شناسایی نتواند پل را در همان ساعات نخست به تصرف درآورد. تلاش گردان یکم چترباز برای عبور از مواضع آلمان نیز با مشکلاتی مواجه شد و این گردان در ادامه به سمت اوستربیک حرکت کرد.در مقابل، گردان دوم چترباز به فرماندهی فراست موفق شد پیشروی بیشتری انجام دهد. نیروهای این گردان در مسیر خود با مقاومت پراکنده مواجه شدند، اما با سرعت بیشتری به مرکز آرنهم رسیدند. هدف آن‌ها پل جاده‌ای روی رودخانه ندر‌راین بود که مسیر ارتباطی اصلی میان شمال و جنوب رودخانه را تشکیل می‌داد.در نزدیکی پل، نیروهای آلمانی تلاش کردند حرکت بریتانیایی‌ها را متوقف کنند. پل راه‌آهن در جریان این درگیری‌ها منهدم شد و دیگر امکان استفاده از آن وجود نداشت. با وجود این، گردان دوم توانست به پل جاده‌ای برسد و بخش شمالی آن را در اختیار بگیرد. نیروهای بریتانیایی در تلاش برای عبور به سمت ساحل جنوبی با مواضع دفاعی آلمان روبه‌رو شدند و نتوانستند به آن سوی رودخانه نفوذ کنند.تا پایان ۱۷ سپتامبر، حدود ۷۵۰ نیروی بریتانیایی در بخش شمالی پل موضع گرفته بودند. این نیروها شامل بخش عمده‌ای از گردان دوم، تعدادی از افراد گردان سوم و عناصر گروه شناسایی بودند. آن‌ها ساختمان‌های اطراف پل را به سنگرهای دفاعی تبدیل کردند و مواضع مسلسل و ضدتانک در اختیار گرفتند.در همان زمان، فرماندهی آلمان در منطقه به‌سرعت در حال واکنش بود. نیروهای آموزش‌دیده و یگان‌های زرهی باقی‌مانده به سمت مناطق مورد تهدید حرکت کردند. سپاه زرهی دوم اس‌اس به فرماندهی بیتریش مسئول مقابله با نیروهای هوابرد در منطقه آرنهم شد. واحدهای هوهنشتاوفن و فروندسبرگ برای تشکیل مواضع دفاعی و سازمان‌دهی ضدحملات وارد عمل شدند.فرماندهان آلمانی از همان ابتدا دریافتند که چتربازان بریتانیایی قصد دارند پل آرنهم را در اختیار بگیرند. آن‌ها تلاش کردند مسیرهای ارتباطی میان مناطق فرود و پل را قطع کنند تا نیروهای بریتانیایی نتوانند به‌صورت یکپارچه به سمت شهر حرکت کنند. در همین شرایط، گروه‌های رزمی کوچک آلمان با استفاده از جاده‌ها، ساختمان‌ها و مناطق جنگلی، مواضع دفاعی پراکنده‌ای ایجاد کردند.در جنوب، ستون زمینی سپاه سی‌ام بریتانیا حرکت خود را از منطقه نیرپلت آغاز کرد. پیش از شروع حمله، توپخانه بریتانیا مواضع آلمان را زیر آتش گرفت و هواپیماهای تهاجمی تایفون نیز برای پشتیبانی از تانک‌ها وارد عمل شدند. لشکر زرهی گارد در رأس ستون حرکت می‌کرد و تلاش داشت با عبور از مواضع مرزی آلمان، مسیر را برای سایر نیروها باز کند.نیروهای زرهی بریتانیا در مسیر حرکت به سمت والکنسوارد با مقاومت نیروهای آلمانی روبه‌رو شدند. برخی مواضع ضدتانک و واحدهای پیاده‌نظام آلمان تلاش کردند ستون را متوقف کنند. تانک‌های پیشرو در جریان درگیری‌ها متحمل خساراتی شدند و در پایان روز نخست، بریتانیایی‌ها با از دست دادن حدود نه تانک به منطقه والکنسوارد رسیدند.این میزان پیشروی بسیار کمتر از آن چیزی بود که برنامه‌ریزان انتظار داشتند. هدف عملیات عبور سریع از مسیر هلند بود، اما ستون زرهی هنوز در نخستین مراحل مسیر خود قرار داشت. با این حال، فرماندهی بریتانیا امیدوار بود با تصرف پل سون و اتصال به لشکر ۱۰۱، حرکت در روز بعد با سرعت بیشتری ادامه پیدا کند.روز هجدهم سپتامبر، دومین مرحله انتقال نیروهای هوابرد آغاز شد. هواپیماهای ترابری و گلایدرها نیروهای تقویتی را به مناطق فرود منتقل کردند. در منطقه آرنهم، تیپ چهارم چترباز و سایر واحدهای لشکر یکم بریتانیا وارد منطقه شدند. این نیروها قرار بود توان دفاعی لشکر را افزایش دهند و برای شکستن خطوط دفاعی آلمان در مسیر پل به کار گرفته شوند.اما وضعیت منطقه آرنهم به‌تدریج وخیم‌تر می‌شد. نیروهای آلمانی که در روز نخست غافلگیر شده بودند، اکنون فرصت کافی برای سازمان‌دهی پیدا کرده بودند. گروه رزمی فون تتاو از سمت غرب وارد منطقه شد و واحدهای دیگری از سپاه زرهی دوم اس‌اس نیز در محورهای مختلف موضع گرفتند.گروه‌های رزمی آلمانی در نقاط مختلف آرنهم و اطراف آن پراکنده شدند. یکی از این گروه‌ها، گروه رزمی اشپینْدلر، با نیروهای بریتانیایی در مسیرهای ارتباطی میان اوستربیک و آرنهم درگیر شد. در نتیجه، گردان سوم چترباز نتوانست با سرعت مورد انتظار به سمت پل حرکت کند.مشکلات ارتباطی نیز در این مرحله به‌شدت بر عملیات بریتانیا تأثیر گذاشت. دستگاه‌های بی‌سیم بسیاری از واحدها به‌درستی کار نمی‌کردند یا به دلیل شرایط جغرافیایی و فاصله زیاد، ارتباط قابل اعتمادی برقرار نمی‌شد. درختان، ساختمان‌ها، زمین‌های ناهموار و فاصله میان یگان‌ها نیز بر کیفیت ارتباطات اثر می‌گذاشتند. در نتیجه، فرماندهان بعضی از گردان‌ها نمی‌توانستند وضعیت دقیق یکدیگر را بدانند و دستورهای فرماندهی به‌موقع منتقل نمی‌شد.سرلشکر اورکهارت و سرتیپ لات‌بری برای پیگیری وضعیت نیروهای خود مجبور شدند از مقر فرماندهی خارج شوند و به مناطق درگیری نزدیک شوند. این تصمیم باعث شد هر دو برای مدتی از مرکز فرماندهی اصلی دور بمانند. در یکی از مراحل، اورکهارت و لات‌بری در جریان درگیری‌های اطراف اوستربیک از یکدیگر جدا شدند و مسیر بازگشت به مقر برای اورکهارت مسدود شد. او مدتی در یک ساختمان و سپس در اتاق زیرشیروانی یک خانه پناه گرفت و نتوانست فرماندهی لشکر را به شکل مستقیم هدایت کند.در مرکز آرنهم، نیروهای آلمانی با استفاده از توپ‌های ضدتانک، مسلسل‌ها و واحدهای پیاده‌نظام تلاش کردند مواضع نیروهای فراست را از چند جهت زیر فشار قرار دهند. یکی از حملات مهم در صبح ۱۸ سپتامبر توسط نیروهایی از گردان شناسایی نهم زرهی اس‌اس انجام شد. تعدادی از خودروهای زرهی آلمانی که از سمت نیمیخن بازگشته بودند، قصد داشتند از پل عبور کنند و مواضع بریتانیایی‌ها را در شمال پل درهم بشکنند.بریتانیایی‌ها با استفاده از مسلسل‌ها، سلاح‌های ضدتانک و آتش از داخل ساختمان‌های اطراف پل، پیشروی آلمانی‌ها را متوقف کردند. بخشی از خودروهای آلمانی از پل عبور کردند، اما نیروهای بریتانیایی توانستند حمله را در محدوده ورودی شمالی پل مهار کنند. درگیری برای چند ساعت ادامه یافت و در نهایت نیروهای آلمانی نتوانستند مواضع اصلی فراست را تصرف کنند.در جنوب، نیروهای لشکر ۱۰۱ هوابرد در تلاش بودند مسیر پیشروی سپاه سی‌ام را باز نگه دارند. نیروهای آمریکایی در مناطق اطراف آیندهوون با مقاومت واحدهای آلمانی روبه‌رو شدند، اما موفق شدند بخش‌هایی از شهر را تصرف کنند. با ورود نیروهای بریتانیایی، ارتباط میان لشکر ۱۰۱ و ستون زمینی برقرار شد و شهر آیندهوون به دست متفقین افتاد.با این حال، پل سون همچنان یک مانع مهم بود. مهندسان بریتانیایی و آمریکایی مشغول ساخت پلی موقت از نوع بیلی بودند تا جایگزین پل تخریب‌شده شوند. ساخت این پل به تجهیزات مهندسی سنگین و زمان نیاز داشت. ستون زرهی مجبور بود در نزدیکی سون منتظر تکمیل کار بماند و همین توقف امکان افزایش فشار آلمان بر جاده را فراهم می‌کرد.در شب هجدهم سپتامبر، هواپیماهای آلمانی نیز به منطقه آیندهوون حمله کردند. این حمله هوایی خساراتی به شهر وارد کرد و جابه‌جایی نیروها و تجهیزات را برای مدتی مختل ساخت. آلمان‌ها می‌خواستند با استفاده از حملات هوایی و زمینی، مسیر تدارکاتی متفقین را از کار بیندازند.در منطقه نیمیخن، لشکر ۸۲ هوابرد همچنان نتوانسته بود پل بزرگ جاده‌ای را تصرف کند. نیروهای آلمانی در اطراف پل مواضع دفاعی محکمی ایجاد کرده بودند و ساختمان‌ها و گذرگاه‌های منتهی به آن را تحت کنترل داشتند. حملات مستقیم نیروهای آمریکایی در روزهای نخست با مقاومت شدید مواجه شد.ژنرال گاوین به‌خوبی می‌دانست که اگر پل نیمیخن تصرف نشود، ستون زمینی بریتانیا نمی‌تواند به سوی آرنهم ادامه دهد. او همچنین از وضعیت دشوار نیروهای بریتانیایی در شمال رودخانه اطلاع داشت. با وجود این، حمله به پل نیازمند نیروهای بیشتر و پشتیبانی سنگین‌تری بود.روز نوزدهم سپتامبر، عملیات در منطقه آرنهم وارد مرحله دشوارتری شد. تیپ چهارم چترباز با پشتیبانی گردان‌هایی از نیروهای فرودآمده با گلایدر تلاش کرد از سمت شمال به مواضع آلمان حمله کند. هدف این حمله بازکردن مسیر ارتباطی میان نیروهای اصلی لشکر و واحدهای محاصره‌شده در نزدیکی پل بود.اما نیروهای آلمانی با استفاده از جنگل‌ها، ساختمان‌ها و موقعیت‌های دفاعی خود حمله را متوقف کردند. مقاومت گروه‌های رزمی اشپینْدلر و فون تتاو باعث شد نیروهای بریتانیایی نتوانند از محورهای اصلی عبور کنند. جنگ در مناطق جنگلی و حاشیه شهر با تلفات سنگین همراه بود و واحدهای بریتانیایی به‌تدریج توان پیشروی خود را از دست می‌دادند.در نزدیکی بیمارستان سنت الیزابت، گردان‌های بریتانیایی تلاش کردند راهی به سمت پل باز کنند. نیروهای آلمانی با آتش مسلسل و توپخانه سبک از مواضع خود دفاع می‌کردند. در جریان این درگیری‌ها، سرتیپ لات‌بری زخمی شد و فرماندهی لشکر بیش از گذشته با مشکلات مواجه شد.در بخش دیگری از آرنهم، نیروهای سرهنگ فراست همچنان در پل مقاومت می‌کردند. وضعیت آن‌ها به‌تدریج دشوارتر می‌شد. مهمات، آب و مواد غذایی محدود بود و حملات توپخانه‌ای آلمان به ساختمان‌های اطراف پل خسارات زیادی وارد می‌کرد. نیروهای زخمی نیز به دلیل نبود مسیر خروج امن، در همان ساختمان‌ها باقی می‌ماندند.در جریان روز نوزدهم، وضعیت آب‌وهوایی برای پرواز نیروهای لهستانی مناسب نبود و انتقال تیپ مستقل چترباز لهستانی به منطقه آرنهم به تعویق افتاد. شرایط جوی همچنین پشتیبانی هوایی نزدیک از نیروهای بریتانیایی را دشوار کرد. در نتیجه، لشکر یکم هوابرد نمی‌توانست از حجم پشتیبانی هوایی مورد انتظار برخوردار شود.نیروهای بریتانیایی برای ادامه نبرد به ارسال تجهیزات و مهمات از طریق هواپیماهای ترابری وابسته شده بودند. اما آلمان‌ها با استقرار توپ‌های ضدهوایی در اطراف مناطق فرود و افزایش گشت‌های زمینی، خطر ارسال تدارکات را بیشتر کردند. تعدادی از محموله‌های هوابرد در مناطقی فرود آمدند که تحت کنترل آلمان قرار داشتند و نیروهای بریتانیایی نتوانستند آن‌ها را جمع‌آوری کنند.در همین زمان، لشکر زرهی گارد پس از عبور از پل موقت سون، پیشروی خود را به سمت شمال ادامه داد. مهندسان بریتانیایی مسیر عبور را آماده کردند و تانک‌ها و واحدهای پیاده‌نظام به حرکت درآمدند. نیروهای زمینی در روز نوزدهم به منطقه گرافه رسیدند و به محدوده مسئولیت لشکر ۸۲ هوابرد نزدیک شدند.با وجود این پیشروی، پل نیمیخن همچنان در دست آلمان بود. حمله تازه‌ای از سوی نیروهای آمریکایی و بریتانیایی انجام شد، اما مدافعان آلمانی مقاومت کردند و اجازه ندادند تانک‌ها از پل عبور کنند. فرماندهان متفقین به‌تدریج دریافتند که تصرف این پل با یک حمله مستقیم از جنوب امکان‌پذیر نیست و باید راهی برای حمله از سمت دیگر رودخانه پیدا شود.ژنرال گاوین به همراه فرماندهان دیگر، از جمله براونینگ و هوروکس، طرح عبور از رودخانه وال را مورد بررسی قرار داد. قرار شد بخشی از نیروهای هنگ ۵۰۴ چترباز از رودخانه عبور کنند و از سمت شمال به پل‌های نیمیخن حمله ببرند. هم‌زمان نیروهای دیگر از جنوب فشار خود را بر مواضع آلمانی افزایش دهند.اجرای این طرح به قایق‌های تهاجمی نیاز داشت. آوردن قایق‌ها از بلژیک به دلیل ترافیک سنگین جاده‌ای و محدودیت امکانات مهندسی زمان‌بر بود. تعدادی از تجهیزات لازم در مسیر جابه‌جایی نیز آسیب دیدند یا از دست رفتند. بنابراین، طرح عبور از وال که می‌توانست زودتر اجرا شود، تا روز بعد به تأخیر افتاد.تا پایان نوزدهم سپتامبر، وضعیت عملیات در سه منطقه اصلی متفاوت بود. لشکر ۱۰۱ هوابرد در جنوب توانسته بود بیشتر اهداف اولیه خود را تصرف کند و با سپاه سی‌ام ارتباط داشته باشد، اما حفظ جاده ارتباطی دشوار بود. لشکر ۸۲ در منطقه نیمیخن بخش مهمی از پل‌های کوچک‌تر و ارتفاعات گروسبیک را در اختیار داشت، ولی هنوز پل اصلی وال تصرف نشده بود. در شمال نیز لشکر یکم هوابرد بریتانیا در آرنهم به‌شدت تحت فشار قرار داشت و دیگر نمی‌توانست به‌راحتی به سمت اهداف اولیه حرکت کند.روز بیستم سپتامبر یکی از روزهای سرنوشت‌ساز عملیات بود. فرماندهی متفقین تصمیم گرفت برای تصرف پل نیمیخن، عملیات عبور از رودخانه وال را اجرا کند. این رودخانه در منطقه نیمیخن پهن بود و نیروهای آلمانی در ساحل شمالی آن مواضع دفاعی مناسبی داشتند. عبور در روشنایی روز، در حالی که مواضع دشمن بر ساحل مقابل مسلط بود، خطر بسیار زیادی داشت.یگان اصلی عبور، گردان سوم هنگ ۵۰۴ چترباز به فرماندهی سرگرد جولیان کوک بود. مهندسان گردان مهندسی هوابرد ۳۰۷ نیز مسئول کمک به انتقال قایق‌ها و اجرای عبور بودند. نیروها از بیست‌وشش قایق تهاجمی سبک استفاده کردند. این قایق‌ها برای انتقال نیروهای پیاده مناسب بودند، اما در برابر آتش مسلسل، خمپاره و توپخانه آلمان حفاظت چندانی نداشتند.پیش از آغاز عبور، توپخانه متفقین مواضع آلمان را زیر آتش گرفت. هواپیماهای متفقین نیز در منطقه عملیات حضور داشتند و دود برای پنهان‌کردن حرکت قایق‌ها مورد استفاده قرار گرفت. با وجود این اقدامات، آلمانی‌ها توانستند نیروهای در حال عبور را شناسایی کنند و آتش سنگینی بر رودخانه گشودند.حدود ساعت سه بعدازظهر، نخستین قایق‌ها وارد آب شدند. چتربازان در حالی که با پاروهای محدود و تجهیزات ابتدایی حرکت می‌کردند، به سمت ساحل شمالی پیش رفتند. آتش مسلسل‌ها و خمپاره‌های آلمان باعث شد تعدادی از قایق‌ها آسیب ببینند یا در مسیر متوقف شوند. برخی نیروها پیش از رسیدن به ساحل مقابل کشته یا زخمی شدند و گروه‌هایی مجبور شدند برای رسیدن به ساحل از تجهیزات خود صرف‌نظر کنند.با وجود تلفات سنگین، گروه‌هایی از هنگ ۵۰۴ به ساحل شمالی رسیدند. آن‌ها به‌سرعت در مواضع آلمان نفوذ کردند و برای ایجاد سرپل تلاش کردند. درگیری‌ها در نزدیکی پل راه‌آهن و سپس در اطراف پل جاده‌ای ادامه یافت. نیروهای آمریکایی با استفاده از نارنجک، مسلسل و سلاح‌های سبک به مواضع آلمان حمله کردند و تلاش کردند مدافعان را از دو پل دور کنند.هم‌زمان، واحدهای بریتانیایی از جنوب به پل نیمیخن فشار آوردند. نیروهای پیاده‌نظام و تانک‌های گارد با پشتیبانی آتش توپخانه به مواضع آلمان حمله کردند. در نتیجه حملات از دو جهت، مدافعان آلمانی به‌تدریج کنترل پل‌ها را از دست دادند.پس از ساعت‌ها درگیری، نیروهای متفقین موفق شدند پل راه‌آهن و پل جاده‌ای نیمیخن را به تصرف درآورند. این موفقیت امکان عبور تانک‌های بریتانیایی به ساحل شمالی رودخانه وال را فراهم کرد. بدین ترتیب یکی از مهم‌ترین موانع پیشروی سپاه سی‌ام از میان برداشته شد.عبور از وال یکی از پرهزینه‌ترین مراحل عملیات برای نیروهای آمریکایی بود. گزارش‌های تاریخی و یادبودهای محلی از کشته‌شدن ده‌ها چترباز آمریکایی در این عملیات خبر می‌دهند. شمار دقیق تلفات بسته به محدوده‌ای که برای این درگیری در نظر گرفته می‌شود متفاوت است، اما روشن است که تصرف پل نیمیخن بدون پرداخت هزینه انسانی سنگین امکان‌پذیر نشد.در همان روز، نیروهای بریتانیایی در اطراف آرنهم همچنان با مقاومت آلمان روبه‌رو بودند. اورکهارت به این نتیجه رسیده بود که نیروهای پراکنده لشکر دیگر نمی‌توانند به‌صورت گسترده به سمت پل پیشروی کنند. تعداد قابل توجهی از نیروهای تیپ‌های چترباز در نبردهای خیابانی و جنگل‌های اطراف شهر از بین رفته یا از واحدهای اصلی خود جدا شده بودند.در نتیجه، اورکهارت تصمیم گرفت مواضع باقی‌مانده لشکر را در محدوده کوچک‌تری در اطراف اوستربیک متمرکز کند. این منطقه در غرب آرنهم و در نزدیکی ساحل شمالی ندر‌راین قرار داشت. مرکز فرماندهی لشکر در هتل هارتنشتاین مستقر شد و ساختمان‌های اطراف آن به مراکز دفاعی و مواضع توپخانه تبدیل شدند.این مواضع به شکل محدوده‌ای تقریباً شست‌مانند در امتداد رودخانه ایجاد شده بودند. عرض آن در بعضی نقاط محدود بود و نیروهای بریتانیایی باید با تعداد اندکی سرباز از خطوط دفاعی خود محافظت می‌کردند. رودخانه در جنوب قرار داشت و جنگل‌ها، ساختمان‌ها و زمین‌های مسکونی در اطراف، میدان نبرد را محدود کرده بودند.نیروهای آلمانی از چند جهت فشار وارد می‌کردند. توپخانه و خمپاره‌ها مواضع بریتانیا را زیر آتش می‌گرفتند و واحدهای پیاده‌نظام تلاش می‌کردند از میان ساختمان‌ها و مناطق جنگلی نفوذ کنند. تانک‌ها و توپ‌های خودکششی نیز برای پشتیبانی از حملات مورد استفاده قرار می‌گرفتند.یکی از مشکلات مهم مدافعان بریتانیایی، قطع ارتباط با واحدهای محاصره‌شده در پل آرنهم بود. فراست و نیروهایش هنوز در شمال پل مقاومت می‌کردند، اما دیگر ارتباط منظمی میان آن‌ها و مقر اصلی لشکر وجود نداشت. آتش آلمان نیز به‌تدریج ساختمان‌هایی را که نیروهای بریتانیایی در آن‌ها موضع گرفته بودند، تخریب می‌کرد.ژنرال اورکهارت در این مرحله نمی‌توانست مطمئن باشد که چه زمانی سپاه سی‌ام به آرنهم خواهد رسید. نیروهایش به مهمات و تجهیزات بیشتری نیاز داشتند و هر روز تأخیر به سود نیروهای آلمانی تمام می‌شد. با وجود این، مقاومت بریتانیایی‌ها در اطراف هارتنشتاین ادامه پیدا کرد.در صبح ۲۱ سپتامبر، آخرین مقاومت سازمان‌یافته نیروهای بریتانیایی در پل آرنهم به پایان رسید. نیروهای فراست که چندین روز در محاصره بودند، پس از تحمل تلفات و کمبود شدید مهمات دیگر نتوانستند مواضع خود را حفظ کنند. فراست نیز در جریان نبرد زخمی شده بود و فرماندهی نیروهای باقی‌مانده به افسران دیگر منتقل شد. نیروهای آلمانی توانستند سرانجام بخش شمالی پل را تصرف کنند و راه عبور نیروهای خود را باز کنند.سقوط پل آرنهم ضربه سنگینی به بخش اصلی عملیات وارد کرد. قرار بود سپاه سی‌ام از پل نیمیخن عبور کند و در ادامه خود را به نیروهای بریتانیایی برساند، اما اکنون پل آرنهم در اختیار آلمان بود. به‌علاوه، نیروهای آلمانی از همان پل برای انتقال نیروهای خود به جنوب استفاده کردند.گروه رزمی کناوست از نیروهای لشکر نهم زرهی اس‌اس پس از بازشدن مسیر توانست از منطقه آرنهم به سمت جنوب حرکت کند و در اطراف اِلست مواضع دفاعی ایجاد کند. این منطقه میان نیمیخن و آرنهم قرار داشت و در مسیر اصلی پیشروی سپاه سی‌ام واقع شده بود.جغرافیای منطقه بار دیگر به کمک آلمان آمد. جاده‌ها و خطوط راه‌آهن بر روی خاکریزهای بلند قرار داشتند و اطراف آن‌ها زمین‌های مرطوب، شیارها و کانال‌های آب وجود داشت. تانک‌ها نمی‌توانستند به‌آسانی از مسیر اصلی خارج شوند و از جناحین به مواضع ضدتانک آلمان حمله کنند. هرگونه تلاش برای عبور از خاکریزها، تانک‌ها را در معرض آتش مستقیم قرار می‌داد.در منطقه نیمیخن، تانک‌های بریتانیایی پس از عبور از پل وال به سمت شمال حرکت کردند. آن‌ها تنها چند کیلومتر با آرنهم فاصله داشتند، اما نیروهای آلمانی در منطقه اِلست و اطراف رسن مقاومت شدیدی از خود نشان دادند. تلاش برای پیشروی به سمت شمال با آتش ضدتانک و توپخانه آلمان متوقف شد.فرماندهان بریتانیایی دریافتند که بدون پیاده‌نظام کافی نمی‌توانند مواضع آلمان را در این منطقه پاک‌سازی کنند. لشکر زرهی گارد در بخش‌هایی از مسیر بدون پشتیبانی نزدیک پیاده‌نظام حرکت می‌کرد و توانایی محدودی برای حمله به استحکامات آلمان داشت. همچنین پشتیبانی هوایی نزدیک به دلیل مشکلات ارتباطی و شرایط جوی به‌طور کامل در دسترس نبود.در چنین شرایطی، لشکر یکم هوابرد بریتانیا همچنان در اوستربیک به مقاومت ادامه می‌داد و فرماندهی آن درخواست فوری برای اعزام نیروی کمکی داشت. به همین دلیل، انتقال تیپ مستقل چترباز لهستانی که از روزهای قبل به تأخیر افتاده بود، دوباره در اولویت قرار گرفت.در ۲۱ سپتامبر، با وجود شرایط نامناسب جوی، هواپیماهای حامل نیروهای لهستانی از انگلستان به سمت هلند پرواز کردند. از ۱۱۴ هواپیمایی که برای انتقال تیپ به پرواز درآمدند، تنها ۷۲ فروند توانستند عملیات فرود چتربازان را انجام دهند. حدود هزار نفر از نیروهای لهستانی در منطقه دریِل، در جنوب رودخانه ندر‌راین، فرود آمدند. تعداد بیشتری از هواپیماها به دلیل وضعیت نامناسب جوی مجبور به بازگشت شدند.فرمانده تیپ، ژنرال سوسابوفسکی، پس از فرود تلاش کرد نیروهای خود را سازمان‌دهی کند و با لشکر بریتانیایی در شمال رودخانه ارتباط برقرار سازد. اما شرایط منطقه دشوار بود. نیروهای آلمانی در ارتفاعات شمال رودخانه موضع داشتند و منطقه گذرگاه هِوِه‌دورپ تحت کنترل آن‌ها قرار داشت. پل آرنهم نیز دوباره به دست آلمان افتاده بود و کشتی یا پل شناوری برای عبور لهستانی‌ها در اختیار نبود.نیروهای لهستانی در نخستین ساعات با آتش مسلسل و خمپاره آلمان روبه‌رو شدند. تعدادی از آن‌ها در جریان فرود کشته و زخمی شدند. باقی‌ماندگان در اطراف دریِل موضع گرفتند و منتظر دریافت تجهیزات مهندسی و قایق‌های عبور از رودخانه شدند.سوسابوفسکی تلاش کرد فرماندهی بریتانیا را از وضعیت واقعی منطقه آگاه کند. ارتباط میان او و اورکهارت از طریق افسران رابط و پیام‌رسان‌ها برقرار شد. در همین زمان، مشخص شد که فرود نیروهای لهستانی به‌تنهایی قادر نیست وضعیت محاصره‌شدگان اوستربیک را تغییر دهد. برای رسیدن به نیروهای بریتانیایی، باید از رودخانه عبور می‌شد و این کار بدون قایق‌های مناسب یا یک گذرگاه سالم امکان‌پذیر نبود.روز بیست‌ودوم سپتامبر، نیروهای لشکر ۴۳ پیاده‌نظام وسکس بریتانیا به سمت دریِل پیشروی کردند. این لشکر از نیروهای سپاه سی‌ام بود و مأموریت داشت ارتباط میان نیروهای زمینی و تیپ لهستانی را برقرار کند. پیشروی آن‌ها باعث شد اتصال محدودی میان سپاه سی‌ام و نیروهای لهستانی در ساحل جنوبی رودخانه ایجاد شود.در همان روز، گروهی از مهندسان بریتانیایی تلاش کردند وسایل عبور از رودخانه را فراهم کنند. قایق‌های لاستیکی و تجهیزات شناوری محدود بودند و شرایط ساحل نیز برای انتقال نیرو و تجهیزات مناسب نبود. در نهایت، در نخستین تلاش‌های شبانه تعدادی از چتربازان لهستانی توانستند با استفاده از قایق‌های کوچک از رودخانه عبور کنند و به نیروهای بریتانیایی در شمال ملحق شوند. گزارش‌ها درباره شمار دقیق این افراد یکسان نیست و از چند ده نفر سخن گفته‌اند.در حالی که نبرد آرنهم در شمال ادامه داشت، بخش جنوبی مسیر زمینی نیز با تهدیدی جدی مواجه شد. ارتش آلمان که از اهمیت جاده ارتباطی سپاه سی‌ام آگاه شده بود، تلاش کرد آن را در چند نقطه قطع کند. این جاده که در جریان عملیات به نام راه جهنمی شناخته شد، مسیر اصلی انتقال سوخت، مهمات، نیروهای کمکی و تجهیزات مهندسی بود.این مسیر به دلیل باریک‌بودن و قرارگرفتن روی خاکریزها، آسیب‌پذیری زیادی داشت. نیروهای آلمانی می‌توانستند با حمله به یک نقطه از آن، تمام ستون تدارکاتی را متوقف کنند. حتی اگر واحدهای بریتانیایی و آمریکایی در مناطق دو طرف جاده پیروزی به دست می‌آوردند، یک حمله موفق آلمان به یکی از پل‌ها یا تقاطع‌ها می‌توانست راه ارتباطی میان جبهه و عقبه را قطع کند.در روزهای بیستم و بیست‌ویکم سپتامبر، نیروهای آلمانی چندین بار در منطقه سون و اطراف جاده به مواضع لشکر ۱۰۱ حمله کردند. یکی از مهم‌ترین یگان‌های آلمانی در این حملات تیپ زرهی ۱۰۷ بود. این یگان تلاش کرد از طریق حملات زرهی، مرکز فرماندهی لشکر ۱۰۱ و پل موقت سون را تهدید کند.در ۲۰ سپتامبر، حمله این تیپ به مواضع آمریکایی‌ها خطر جدی برای حفظ پل موقت ایجاد کرد. با این حال، تانک‌های بریتانیایی از نیروهای سپاه سی‌ام به کمک مدافعان آمدند و حمله آلمان را عقب راندند. این درگیری نشان داد که حتی پس از برقراری ارتباط میان نیروهای هوابرد و زمینی، جاده همچنان می‌تواند در معرض تهدید قرار گیرد.در روز بیست‌ویکم سپتامبر، واحدهای لشکر ۱۰۱ در منطقه سنت اودنروده و شایندل نیز با افزایش فعالیت نیروهای آلمانی روبه‌رو شدند. گزارش‌های نیروهای مقاومت هلند از تمرکز نیروهای آلمانی در اطراف جاده حکایت داشت. اطلاعات محلی در این مرحله اهمیت زیادی داشت، زیرا نیروهای آمریکایی در مناطق پراکنده مستقر بودند و امکان شناسایی تمام تحرکات دشمن را نداشتند.فرماندهان لشکر ۱۰۱ تلاش کردند با حملات محدود، نیروهای آلمانی را از روستاهای اطراف جاده دور کنند. در برخی مناطق این اقدامات موفقیت‌آمیز بود، اما در عین حال نیروهای آلمانی مشغول سازمان‌دهی یک ضدحمله بزرگ‌تر بودند.در ۲۲ سپتامبر، حمله آلمان به منطقه وخل و اودن گسترش یافت. فیلدمارشال مدل نیروهای مختلفی را برای این ضدحمله گردآوری کرده بود. گروه رزمی هوبر از واحدهای لشکر پیاده‌نظام پنجاه‌ونهم تشکیل شده بود و گروه رزمی والتر نیز با پشتیبانی تیپ زرهی ۱۰۷ و دیگر یگان‌های آلمانی به سمت مناطق شرقی و غربی وخل حرکت می‌کرد.هدف این حمله قطع راه جهنمی در حوالی وخل یا اودن و جداکردن نیروهای پیشرو سپاه سی‌ام از خطوط پشتیبانی بود. آلمان‌ها می‌دانستند که اگر جاده در این منطقه مسدود شود، نیروهای بریتانیایی در شمال به‌سختی می‌توانند مهمات و تجهیزات دریافت کنند.در همان روز، نیروهای گروه رزمی والتر از سمت روستای اِرپ به طرف وخل حرکت کردند. در این منطقه، یک گردان از هنگ ۵۰۱ چترباز آمریکا در ساختمان‌ها و سنگرهای اطراف مستقر بود. درگیری در ساعات پس از ظهر آغاز شد و نیروهای آلمانی با استفاده از تانک‌ها و توپخانه فشار زیادی وارد کردند.نیروهای آمریکایی از نظر تعداد و تجهیزات در موقعیت دشوارتری قرار داشتند. تانک‌های آلمان موفق شدند از مواضع اولیه عبور کنند و جاده میان وخل و اودن را قطع کنند. در نتیجه، ستون‌های تدارکاتی و واحدهایی که در شمال مستقر بودند، برای مدتی از مسیر اصلی ارتباطی خود جدا شدند.ژنرال تیلور برای مقابله با این وضعیت، نیروهای کمکی را به منطقه وخل اعزام کرد. گردانی از هنگ ۳۲۷ پیاده‌نظام گلایدر نیز برای تقویت دفاع وارد عمل شد. بخش عمده‌ای از گردان دوم هنگ ۵۰۶ چترباز که در مسیر حرکت به سوی اودن قرار داشت، به سمت وخل تغییر مسیر داد. گروه‌هایی از تانک‌های بریتانیایی نیز برای پشتیبانی از مدافعان به منطقه حرکت کردند.در سمت غرب وخل، نیروهای گروه رزمی هوبر نیز تلاش کردند به شهر نزدیک شوند. در همین زمان، نیروهای آمریکایی و بریتانیایی مواضع دفاعی خود را تقویت کردند. توپخانه لشکر ۱۰۱ به فرماندهی سرتیپ آنتونی مک‌آلیف نقش مهمی در هماهنگی آتش دفاعی داشت. درگیری‌ها در اطراف روستاهای ویبوش و اِرده ادامه یافت و نیروهای آلمانی نتوانستند به هدف اصلی خود برای تصرف وخل دست پیدا کنند.با این حال، تهدید راه جهنمی همچنان برطرف نشده بود. حملات آلمان ادامه داشت و فرماندهان متفقین مجبور شدند بخشی از نیروهای زرهی را به جای ادامه حرکت به سمت شمال، برای باز نگه‌داشتن مسیر ارتباطی به عقب بازگردانند. این وضعیت نشان می‌داد که نیروهای هوابرد نه‌تنها باید پل‌ها را تصرف کنند، بلکه باید در برابر حملات متعدد آلمان برای حفظ جاده نیز مقاومت کنند.در همین روزها، وضعیت اوستربیک نیز به‌شدت وخیم شده بود. نیروهای آلمانی در بخش‌های شرقی و شمالی محدوده دفاعی بریتانیا فشار خود را افزایش داده بودند. توپخانه آلمان به‌طور مداوم مواضع دفاعی، ساختمان‌ها و مراکز فرماندهی را هدف قرار می‌داد. خمپاره‌ها و مسلسل‌ها نیز حملات نزدیک نیروهای آلمانی را پشتیبانی می‌کردند.فرماندهی بریتانیا تلاش کرد از طریق توپخانه سپاه سی‌ام فشار آلمان را کاهش دهد. با وجود فاصله نسبتاً زیاد، توپخانه متفقین در ساحل جنوبی رودخانه توانست برخی مواضع آلمان را هدف قرار دهد. شرایط آب‌وهوایی در ۲۳ سپتامبر بهتر شد و جنگنده‌بمب‌افکن‌های تایفون بریتانیا توانستند در پشتیبانی نزدیک از نیروهای محاصره‌شده وارد عمل شوند.حملات آلمان به محدوده اوستربیک در ۲۳ سپتامبر ادامه پیدا کرد، اما آتش توپخانه و حملات هوایی متفقین مانع از فروپاشی فوری خطوط دفاعی بریتانیا شد. با وجود این، نیروهای مدافع از خستگی شدید، کمبود مهمات و کاهش شمار نیروهای قابل استفاده رنج می‌بردند.در همان شب، حدود دویست نفر دیگر از نیروهای لهستانی توانستند با عبور از رودخانه به محدوده دفاعی بریتانیا برسند. این افراد به نیروهای اورکهارت ملحق شدند، اما شمار آن‌ها برای تغییر اساسی توازن نیروها کافی نبود. بخش عمده تیپ لهستانی همچنان در ساحل جنوبی باقی مانده بود و امکان انتقال کامل آن به شمال وجود نداشت.در ۲۴ سپتامبر، وضعیت فرماندهی بریتانیا به مرحله بحرانی رسید. اورکهارت گزارش‌های مربوط به کمبود مهمات، وضعیت زخمی‌ها و فشار مداوم آلمان را به فرماندهی بالاتر ارسال می‌کرد. نیروهای او دیگر نمی‌توانستند برای مدت طولانی در مواضع خود باقی بمانند. بسیاری از ساختمان‌ها تخریب شده بودند و انتقال مجروحان به عقب بسیار دشوار بود.در این روز، یک آتش‌بس پزشکی محدود امکان انتقال شماری از زخمی‌های بریتانیایی به مراکز درمانی آلمان را فراهم کرد. در بعضی گزارش‌های رسمی از انتقال حدود هزار و دویست مجروح در جریان این آتش‌بس یاد شده است. این افراد در شرایطی قرار داشتند که بسیاری از ساختمان‌های محل نگهداری آن‌ها زیر آتش توپخانه قرار گرفته بودند و خطر تخریب کامل مواضع درمانی وجود داشت.در همان زمان، نیروهای آلمانی حملات خود را در بخش شرقی محدوده دفاعی افزایش دادند. واحدهای زرهی و پیاده‌نظام تلاش کردند به مواضع بریتانیا نزدیک شوند و خطوط دفاعی را از چند نقطه بشکنند. برخی تانک‌های سنگین آلمان نیز در پشتیبانی از حملات به کار گرفته شدند. نیروهای بریتانیایی با توپ‌های ضدتانک، مسلسل‌ها و توپخانه خود تلاش کردند پیشروی آن‌ها را متوقف کنند.در ساحل جنوبی رودخانه، تلاش دیگری برای تقویت نیروهای اورکهارت انجام شد. در شب ۲۴ به ۲۵ سپتامبر، حدود ۳۱۵ نفر از نیروهای هنگ چهارم دورست بریتانیا از لشکر ۴۳ پیاده‌نظام از رودخانه عبور کردند. هدف آن‌ها ایجاد یک موضع کمکی در ساحل شمالی و کمک به نیروهای محاصره‌شده در اوستربیک بود.این نیروها توانستند برای مدتی کوتاه بخشی از ارتفاعات وسترْبووینگ را در اختیار بگیرند، اما مقاومت آلمان و دشواری ارتباط با مواضع اصلی باعث شد نتوانند یک مسیر امن و پایدار برای ورود نیروهای کمکی ایجاد کنند. آتش آلمان همچنان بر گذرگاه‌های رودخانه تسلط داشت و امکان عبور گسترده نیروها فراهم نشد.در این مرحله، فرماندهان متفقین به این نتیجه رسیدند که ادامه مقاومت در اوستربیک بدون ایجاد یک گذرگاه مطمئن و انتقال نیروهای کمکی بیشتر امکان‌پذیر نیست. پل آرنهم در اختیار آلمان بود، مسیر زمینی از جنوب در منطقه اِلست متوقف شده بود و رودخانه ندر‌راین نیز همچنان مانع اصلی ارتباط میان نیروهای بریتانیا و لهستان در جنوب با نیروهای محاصره‌شده در شمال محسوب می‌شد.تصمیم برای تخلیه نیروهای باقی‌مانده لشکر یکم هوابرد بریتانیا در این شرایط اتخاذ شد. عملیات تخلیه با نام رمز برلین شناخته شد. این تصمیم به معنای پایان تلاش برای حفظ مواضع آرنهم بود، اما فرماندهی متفقین می‌خواست تا حد امکان تعداد بیشتری از نیروهای باقی‌مانده را از محاصره خارج کند.قرار شد تخلیه در تاریکی شب انجام شود تا نیروهای آلمانی نتوانند حرکت سربازان را به‌آسانی تشخیص دهند. مهندسان بریتانیایی و کانادایی مسئول انتقال نیروها از رودخانه بودند و برای این منظور قایق‌های کوچک در اختیار داشتند. توپخانه سپاه سی‌ام نیز مأمور شد با اجرای آتش سنگین، توجه نیروهای آلمانی را از ساحل رودخانه منحرف کند.در ۲۵ سپتامبر، وضعیت نیروهای بریتانیایی در اوستربیک همچنان بحرانی بود. آلمان‌ها بخش‌هایی از خطوط دفاعی را زیر آتش گرفته بودند و نیروهای اورکهارت به‌تدریج به ساحل رودخانه نزدیک می‌شدند. محدوده قابل استفاده برای تخلیه بسیار محدود بود و نیروهای بریتانیایی باید از میان مواضع دفاعی تحت فشار خود به نقطه عبور می‌رسیدند.در ساعت نه شب، آتش توپخانه متفقین آغاز شد و نیروهای مهندسی عملیات تخلیه را شروع کردند. حدود سی‌وهفت قایق در اختیار مهندسان بریتانیایی و کانادایی قرار داشت. سربازان باید از ساحل شمالی سوار قایق می‌شدند و به سمت ساحل جنوبی رودخانه حرکت می‌کردند. قایق‌ها پس از تخلیه نیروها دوباره به شمال بازمی‌گشتند تا افراد بیشتری را منتقل کنند.شرایط شبانه و بارندگی به پنهان‌ماندن حرکت نیروها کمک کرد. نیروهای آلمانی همچنان با خمپاره و آتش مسلسل منطقه را هدف قرار می‌دادند، اما تاریکی و شرایط جوی مانع از شناسایی کامل مسیر تخلیه می‌شد. نیروهای بریتانیایی تلاش کردند تا حد امکان بدون ایجاد سروصدای غیرضروری، گروه‌های کوچک را به سمت قایق‌ها منتقل کنند.در این مرحله، تعدادی از مجروحان که توانایی حرکت نداشتند، در ساحل شمالی باقی ماندند. برخی از نیروهای بریتانیایی نیز داوطلب شدند کنار زخمی‌ها بمانند تا در صورت امکان از آن‌ها مراقبت کنند. این تصمیم باعث شد شمار بیشتری از نیروهای سالم فرصت عبور از رودخانه را پیدا کنند.عبور قایق‌ها تا ساعات اولیه صبح ۲۶ سپتامبر ادامه یافت. مهندسان بارها مسیر میان دو ساحل را طی کردند و سربازان باقی‌مانده را به جنوب رودخانه منتقل کردند. با روشن‌شدن هوا، خطر شناسایی قایق‌ها توسط آلمان افزایش یافت و ادامه عملیات دشوار شد.در نهایت، حدود دو هزار و چهارصد نفر از نیروهای بریتانیایی و لهستانی توانستند از رودخانه عبور کنند و به خطوط متفقین در جنوب برسند. آمار شناخته‌شده در بسیاری از گزارش‌های تاریخی حدود دو هزار و سیصد و نودوهشت نفر است. سایر نیروهای باقی‌مانده در آرنهم کشته شده، زخمی شده یا به اسارت آلمان درآمده بودند. تعدادی نیز در جریان آشفتگی نبرد از گروه‌های خود جدا شده بودند.با پایان عملیات تخلیه در صبح ۲۶ سپتامبر، مقاومت سازمان‌یافته لشکر یکم هوابرد بریتانیا در شمال ندر‌راین خاتمه یافت. نیروهای آلمانی کنترل منطقه آرنهم و پل اصلی را حفظ کردند و متفقین نتوانستند از این نقطه وارد خاک آلمان شوند.شکست عملیات در آرنهم به معنای نابودی کامل دستاوردهای متفقین در هلند نبود. لشکرهای ۱۰۱ و ۸۲ هوابرد آمریکا توانسته بودند بخش مهمی از اهداف خود را در جنوب تصرف کنند و پل‌های گرافه، نیمیخن و گذرگاه‌های دیگر را در اختیار بگیرند. شهرهای آیندهوون و نیمیخن نیز آزاد شده بودند و نیروهای متفقین یک منطقه پیش‌آمده در عمق سرزمین‌های اشغالی ایجاد کرده بودند.با این حال، هدف اصلی عملیات که ایجاد گذرگاه پایدار بر فراز رودخانه راین و بازکردن مسیر مستقیم به داخل آلمان بود، تحقق نیافت. پل آرنهم در اختیار آلمان باقی ماند و نیروهای متفقین نتوانستند از ندر‌راین عبور کنند. منطقه‌ای که با هزینه زیاد تصرف شده بود، به یک برجستگی نظامی طولانی و آسیب‌پذیر تبدیل شد که حفاظت از آن به نیروهای بیشتری نیاز داشت.در روزهای پس از عملیات نیز درگیری بر سر راه جهنمی ادامه یافت. نیروهای آلمانی تلاش کردند جاده را در نزدیکی کِوِرینگ، میان سنت اودنروده و وخل، بار دیگر قطع کنند. نیروهای هنگ ۵۰۶ چترباز و واحدهای بریتانیایی در روزهای بعد برای پاک‌سازی این مسیر وارد عمل شدند و تلاش کردند ارتباط تدارکاتی میان جنوب و شمال را دوباره برقرار کنند. بنابراین با وجود پایان عملیات آرنهم، درگیری‌ها در بخش‌های دیگر مسیر همچنان ادامه داشت.از نظر انسانی، عملیات مارکت گاردن یکی از پرهزینه‌ترین عملیات‌های هوابرد متفقین در جنگ جهانی دوم بود. آمارها بسته به محدوده جغرافیایی، دوره زمانی و نوع تلفات متفاوت‌اند و باید میان تلفات نبرد آرنهم و مجموع تلفات تمام عملیات تفاوت قائل شد.در نبرد آرنهم، برای نیروهای هوابرد متفقین برآوردهایی در حدود هزار و چهارصد و هشتاد و پنج کشته یا درگذشته بر اثر جراحات و بیش از شش هزار نفر اسیر ثبت شده است. در مقابل، حدود دو هزار و چهارصد نفر توانستند در عملیات تخلیه از رودخانه عبور کنند. گزارش‌های مختلف درباره شمار اسیران تفاوت‌هایی دارند و در بعضی منابع تعداد افراد اسیرشده بیشتر از شش هزار و چهارصد نفر ثبت شده است.سپاه سی‌ام بریتانیا نیز در جریان عملیات متحمل بیش از هزار تلفات شد. لشکرهای ۱۰۱ و ۸۲ هوابرد آمریکا نیز در نبردهای پیرامون آیندهوون، وخل، گروسبیک و نیمیخن تلفات قابل توجهی داشتند. نیروهای لهستانی نیز در جریان فرود در دریِل و تلاش برای عبور از رودخانه، تعدادی کشته و زخمی از دست دادند.در مجموع عملیات مارکت گاردن، برخی پژوهش‌های نظامی میزان تلفات متفقین را بیش از هفده هزار نفر، شامل کشته، زخمی و مفقود یا اسیر، برآورد کرده‌اند. این رقم شامل نیروهای هوابرد و نیروهای زمینی می‌شود و نباید آن را با شمار کشته‌شدگان اشتباه گرفت.درباره تلفات آلمان نیز اختلاف وجود دارد. یکی از برآوردهای رسمی آلمانی که به فرماندهی فیلدمارشال فون روندشتت نسبت داده شده، حدود سه هزار و سیصد کشته، زخمی و مفقود را ذکر می‌کند. برخی برآوردهای تاریخی بعدی این رقم را پایین‌تر از میزان واقعی می‌دانند و تلفات آلمان را تا حدود هشت هزار نفر تخمین می‌زنند. ناقص‌بودن اسناد یگان‌های آلمانی، جابه‌جایی گروه‌های رزمی و ثبت‌نشدن دقیق برخی تلفات، تعیین رقم قطعی را دشوار کرده است.تلفات تجهیزات نیز قابل توجه بود. تعداد زیادی از هواپیماهای ترابری و گلایدرهای مورد استفاده در عملیات از دست رفتند یا آسیب دیدند. در برخی جمع‌بندی‌های رسمی بریتانیایی، مجموع هواپیماها و گلایدرهای ازدست‌رفته یا ازکارافتاده حدود سیصد و هفتاد و هفت فروند و تلفات خدمه پروازی صدها نفر برآورد شده است. بخش مهمی از این خسارات در جریان پروازهای انتقال نیرو، عملیات تدارکاتی و تلاش برای پشتیبانی از نیروهای محاصره‌شده در آرنهم رخ داد.در زمینه تجهیزات زمینی، تخریب پل‌ها، از دست رفتن تعدادی تانک و خودروهای زرهی، مصرف بالای مهمات توپخانه و آسیب به وسایل مهندسی از جمله خسارات مهم عملیات بود. با این حال، به دلیل اختلاف میان گزارش‌های یگان‌ها و نبود آمار یکپارچه برای همه مناطق درگیری، ارائه یک عدد دقیق و قابل اتکا برای مجموع تجهیزات ازدست‌رفته دشوار است.شکست مارکت گاردن پیامدهای راهبردی مهمی برای ادامه جنگ در جبهه غربی داشت. مهم‌ترین پیامد آن این بود که متفقین نتوانستند در سپتامبر ۱۹۴۴ از رودخانه راین عبور کنند و با یک پیشروی سریع به منطقه صنعتی روهر برسند. آلمان فرصت بیشتری پیدا کرد تا خطوط دفاعی خود را در غرب سازمان‌دهی کند و نیروهای تازه‌ای به مناطق حساس منتقل سازد.همچنین، نیروهای متفقین مجبور شدند به‌جای پیشروی مستقیم از شمال هلند به داخل آلمان، عملیات‌های دیگری را برای آزادسازی مسیرهای تدارکاتی و شکستن خطوط دفاعی آلمان انجام دهند. پاک‌سازی منطقه خور شلت و بازگشایی بندر آنتورپ به یکی از اولویت‌های مهم فرماندهی متفقین تبدیل شد. این عملیات‌ها برای تأمین نیازهای ارتش‌های متفقین اهمیت حیاتی داشتند، زیرا بدون بندر مناسب، ادامه پیشروی گسترده با کمبود سوخت و مهمات روبه‌رو می‌شد.پل زمینی ایجادشده در جریان مارکت گاردن نیز همچنان ارزش نظامی خود را حفظ کرد. متفقین منطقه‌ای در اطراف نیمیخن و جنوب رودخانه‌های اصلی را در اختیار داشتند که بعدها به‌عنوان موضعی برای عملیات‌های بعدی مورد استفاده قرار گرفت. لشکرهای هوابرد آمریکا پس از پایان مرحله اصلی عملیات، برای مدتی در این منطقه باقی ماندند و وظیفه حفاظت از خطوط ارتباطی و مقابله با ضدحملات آلمان را انجام دادند.با وجود این، بخش بزرگی از هلند در شمال رودخانه‌ها همچنان تحت اشغال آلمان باقی ماند. آرنهم آزاد نشد و جمعیت غیرنظامی مناطق شمالی همچنان با مشکلات ناشی از اشغال، کمبود مواد غذایی و محدودیت‌های اقتصادی روبه‌رو بود. ناکامی در آزادسازی سریع این مناطق یکی از پیامدهای انسانی و اجتماعی عملیات به شمار می‌رفت، هرچند بحران غذایی زمستان ۱۹۴۴ و ۱۹۴۵ در هلند دلایل متعدد نظامی، سیاسی و اقتصادی دیگری نیز داشت.عبور نهایی متفقین از رودخانه راین در این بخش از جبهه تا بهار ۱۹۴۵ به تأخیر افتاد. در مارس ۱۹۴۵، نیروهای بریتانیا و دیگر واحدهای متفقین در جریان عملیات پلندر موفق شدند از راین در منطقه وسل عبور کنند و حمله گسترده‌تری را به داخل آلمان آغاز کنند. در نتیجه، هدفی که در سپتامبر ۱۹۴۴ قرار بود با عملیات مارکت گاردن تحقق یابد، سرانجام در شرایطی متفاوت و با آمادگی نظامی بیشتر دنبال شد.در ارزیابی دلایل شکست مارکت گاردن، نمی‌توان تنها یک عامل را مسئول دانست. طرح از نظر نظامی بلندپروازانه بود و بر هماهنگی بسیار دقیق میان نیروهای هوابرد و زمینی تکیه داشت. سه لشکر هوابرد باید پل‌های متعددی را در فاصله‌ای طولانی از یکدیگر تصرف می‌کردند و سپس تا رسیدن نیروهای زمینی در برابر حملات آلمان مقاومت می‌کردند. هرگونه تأخیر در یکی از مناطق می‌توانست برنامه کلی را با مشکل مواجه کند.انتخاب مناطق فرود دور از پل آرنهم، فرصت واکنش بیشتری برای ارتش آلمان فراهم کرد. فاصله زیاد باعث شد چتربازان بریتانیایی برای رسیدن به پل مجبور شوند چندین کیلومتر در مسیرهای تحت کنترل دشمن حرکت کنند. در همین زمان، نیروهای آلمانی فرصت یافتند مواضع دفاعی ایجاد کنند و با استفاده از واحدهای زرهی و پیاده‌نظام مانع اتصال نیروهای پراکنده شوند.نقص در ارتباطات نیز یکی از عوامل تعیین‌کننده بود. نیروهای هوابرد برای هماهنگی حملات و درخواست پشتیبانی به ارتباط بی‌سیم وابسته بودند، اما خرابی دستگاه‌ها و محدودیت برد ارتباطی باعث شد فرماندهان نتوانند تصویر دقیقی از وضعیت همه واحدها داشته باشند. این مشکل در آرنهم شدیدتر بود و جدایی فرماندهان از مقر اصلی نیز وضعیت را دشوارتر کرد.مشکل تدارکات هوابرد نیز تأثیر زیادی داشت. نیروهای محاصره‌شده برای ادامه نبرد به ارسال مهمات، دارو، غذا و تجهیزات ضدتانک نیاز داشتند. اما بخشی از محموله‌ها در مناطق تحت کنترل آلمان فرود آمدند و تعدادی از هواپیماهای حامل تجهیزات در معرض آتش ضدهوایی قرار گرفتند. در نتیجه، مدافعان آرنهم نتوانستند تجهیزات موردنیاز خود را به میزان کافی دریافت کنند.مقاومت آلمان نیز نقشی تعیین‌کننده داشت. ارتش آلمان با وجود شکست‌های پیشین، همچنان فرماندهان باتجربه و یگان‌های قادر به جنگیدن در اختیار داشت. فیلدمارشال مدل و سپهبد بیتریش توانستند از نیروهای موجود در منطقه به‌سرعت استفاده کنند. گروه‌های رزمی هوهنشتاوفن و فروندسبرگ، واحدهای فون تتاو و سایر نیروهای پیاده‌نظام و زرهی با حملات پیوسته، نیروهای هوابرد بریتانیا را در محدوده‌ای محدود تحت فشار قرار دادند.در مقابل، ستون زمینی بریتانیا نیز با محدودیت‌های جدی مواجه بود. جاده باریک، پل‌های تخریب‌شده، ترافیک خودروها، کمبود تجهیزات مهندسی و حملات آلمان باعث شد پیشروی سپاه سی‌ام کندتر از برنامه اولیه باشد. با هر روز تأخیر، وضعیت نیروهای آرنهم دشوارتر می‌شد و امکان رسیدن به‌موقع نیروهای کمکی کاهش می‌یافت.یکی دیگر از مشکلات عملیات، گستردگی بیش از حد اهداف بود. نیروهای هوابرد باید هم‌زمان پل‌ها، ارتفاعات، جاده‌ها و مناطق فرود را حفظ می‌کردند. این وظایف به نیروی انسانی زیادی نیاز داشت و در بسیاری از مناطق، تعداد چتربازان برای دفاع از تمام مواضع کافی نبود. به‌ویژه لشکر ۱۰۱ هوابرد مجبور بود هم از پل‌ها محافظت کند و هم در برابر حملات مکرر آلمان از جاده اصلی دفاع کند.با این حال، بخش‌هایی از عملیات از نظر تاکتیکی موفقیت‌آمیز بود. لشکر ۱۰۱ توانست بخش مهمی از مسیر جنوبی را باز کند و پل‌های اصلی منطقه خود را تصرف کند. لشکر ۸۲ نیز با وجود تأخیر در نیمیخن، سرانجام پل بزرگ شهر را به دست آورد. عبور نیروهای آمریکایی از وال یکی از دشوارترین و مهم‌ترین مراحل نبرد بود و امکان ادامه حرکت تانک‌های بریتانیایی را فراهم کرد.مقاومت لشکر یکم هوابرد بریتانیا نیز مانع از آن شد که آلمان در نخستین روزها به‌سرعت تمام نیروهای هوابرد را نابود کند. نیروهای بریتانیایی در اطراف پل آرنهم و سپس اوستربیک برای چندین روز در برابر حملات نیروهای برتر آلمان مقاومت کردند و زمانی را برای پیشروی نیروهای زمینی فراهم آوردند. با این حال، این مقاومت نتوانست فقدان پشتیبانی زمینی به‌موقع را جبران کند.عملیات مارکت گاردن از نظر تاریخی نمونه‌ای مهم از محدودیت‌های عملیات هوابرد در مقیاس بزرگ به شمار می‌رود. فرود تعداد زیادی نیروی چترباز در عمق مناطق تحت کنترل دشمن می‌توانست به تصرف سریع پل‌ها و نقاط راهبردی منجر شود، اما حفظ این مواضع بدون پشتیبانی زمینی و تدارکات کافی بسیار دشوار بود. در این عملیات، نیروهای هوابرد توانستند در چند منطقه مهم به اهداف اولیه برسند، اما فاصله زیاد، مقاومت آلمان و تأخیر ستون زرهی مانع تحقق هدف نهایی شد.این شکست همچنین نشان داد که برتری هوایی متفقین به‌تنهایی برای تضمین موفقیت عملیات هوابرد کافی نیست. هواپیماهای متفقین توانستند هزاران سرباز و مقدار زیادی تجهیزات را به هلند منتقل کنند، اما محدودیت‌های آب‌وهوایی، آتش ضدهوایی، مشکلات ارتباطی و دشواری ارسال تدارکات باعث شد نیروهای فرودآمده نتوانند از تمام ظرفیت پشتیبانی هوایی بهره‌مند شوند.از منظر فرماندهی، مارکت گاردن یکی از تصمیم‌های بحث‌برانگیز مونتگمری در جنگ جهانی دوم باقی ماند. برخی مورخان بر این باورند که عملیات در شرایطی اجرا شد که ارتش آلمان در حال عقب‌نشینی بود و متفقین می‌توانستند از این فرصت برای ایجاد یک پیشروی سریع استفاده کنند. در مقابل، گروهی دیگر معتقدند طرح بیش از اندازه به موفقیت هم‌زمان چندین مرحله وابسته بود و احتمال تأخیر در تصرف پل‌ها یا پیشروی نیروهای زمینی به اندازه کافی در نظر گرفته نشده بود.اختلاف‌نظر درباره مسئولیت شکست نیز به عوامل متعددی مربوط می‌شود. برخی انتقادها متوجه مونتگمری و تصمیم او برای انتخاب مسیر باریک و طولانی بود. برخی دیگر به ارزیابی اطلاعاتی متفقین درباره توان نیروهای آلمانی، عملکرد فرماندهی هوابرد و محدودیت‌های پشتیبانی لجستیکی اشاره می‌کنند. همچنین نقش آیزنهاور در تأیید عملیات و تخصیص منابع به آن در پژوهش‌های تاریخی مورد بحث قرار گرفته است.در نهایت، مارکت گاردن نه یک شکست کامل در همه بخش‌ها بود و نه یک پیروزی تاکتیکی که بتوان آن را موفقیتی راهبردی دانست. متفقین در بخش‌های جنوبی عملیات توانستند اهداف مهمی را تصرف کنند، اما نتوانستند از پل آرنهم برای عبور از راین استفاده کنند. نیروهای هوابرد بریتانیا در شمال رودخانه متحمل تلفات سنگینی شدند و مجبور به عقب‌نشینی شدند. در نتیجه، مسیر پیشروی سریع به روهر و شمال آلمان باز نشد.اهمیت تاریخی این عملیات در ترکیب کم‌نظیر نیروهای هوابرد، زرهی و پیاده‌نظام، گستردگی منطقه نبرد، شدت مقاومت آلمان و پیامدهای راهبردی آن نهفته است. نبردهای سون، گرافه، گروسبیک، نیمیخن، آرنهم و اوستربیک همگی بخش‌هایی از یک طرح بزرگ بودند که موفقیت هرکدام به تحقق مرحله بعدی وابسته بود. شکست در آرنهم باعث شد تمام تلاش‌های انجام‌شده در جنوب نتواند به نتیجه نهایی موردنظر برسد.عبارت مشهور «یک پل بیش از اندازه دور» که بعدها برای توصیف سرنوشت آرنهم رواج یافت، به‌خوبی فاصله میان اهداف عملیاتی و توانایی واقعی متفقین برای حفظ و پشتیبانی از مواضع تصرف‌شده را نشان می‌دهد. پل آرنهم از نظر جغرافیایی تنها یکی از چندین گذرگاه عملیات بود، اما از نظر راهبردی آخرین حلقه زنجیری محسوب می‌شد که قرار بود نیروهای متفقین را از بلژیک به قلب آلمان برساند.در پایان سپتامبر ۱۹۴۴، آن زنجیر کامل نشد. نیروهای آلمانی توانستند در برابر پیشروی متفقین در شمال هلند مقاومت کنند و گذرگاه راین در آرنهم را حفظ نمایند. متفقین نیز با وجود تصرف مناطق مهمی در جنوب هلند، ناچار شدند برنامه خود را تغییر دهند و برای ادامه جنگ، عملیات‌های تازه‌ای را در جبهه غربی سازمان‌دهی کنند. عملیات مارکت گاردن در نتیجه به یکی از مهم‌ترین نمونه‌های تاریخی تفاوت میان موفقیت در تصرف اهداف اولیه و دستیابی به نتیجه راهبردی تبدیل شد؛ عملیاتی که بخش بزرگی از نیروهای درگیر در آن به اهداف محلی خود رسیدند، اما مجموعه عملیات نتوانست هدف اصلی خود را محقق کند.علیرضا مرادیعلیرضا مرادیSun, 01 Nov 2026 12:03:22 +0330https://virgool.ir/@m_68812788/صلح-آماسیه-fgzxtfn9boq8در آغاز سده شانزدهم میلادی، سرزمین‌های ایران و آناتولی غربی در حال تجربه تغییراتی بودند که روابط سیاسی خاورمیانه را برای چندین نسل تحت تأثیر قرار داد. در ایران، دولت صفوی به رهبری شاه اسماعیل یکم شکل گرفته بود و می‌کوشید قدرت خود را بر سرزمین‌هایی گسترش دهد که پیش از آن میان حکومت‌های محلی و بازماندگان دولت‌های ترکمان تقسیم شده بودند. در غرب، امپراتوری عثمانی به یکی از مهم‌ترین قدرت‌های منطقه تبدیل شده بود و پس از گسترش قلمرو خود در آناتولی و بالکان، توجه بیشتری به مرزهای شرقی نشان می‌داد. میان این دو حکومت، اختلاف تنها بر سر تصرف چند شهر یا تعیین حدود یک منطقه نبود. نفوذ بر قبایل مرزنشین، کنترل راه‌های تجاری، تسلط بر گذرگاه‌های کوهستانی، رقابت بر سر فرمانروایان محلی و تفاوت‌های مذهبی، همگی در شکل‌گیری مناسبات آن‌ها نقش داشتند. در چنین شرایطی، مجموعه‌ای از جنگ‌ها و لشکرکشی‌ها آغاز شد که تا میانه سده شانزدهم ادامه یافت و سرانجام زمینه انعقاد صلح آماسیه در سال ۱۵۵۵ میلادی را فراهم کرد.شاه اسماعیل یکم در سال ۱۵۰۱ میلادی تبریز را تصرف کرد و در همان سال تاج‌گذاری کرد. با این اقدام، دولت صفوی به‌عنوان قدرتی مستقل در ایران ظهور کرد. شاه اسماعیل با تکیه بر نیروهای قزلباش، که هسته مهم نظامی و سیاسی حکومت تازه را تشکیل می‌دادند، توانست بخش بزرگی از ایران را به قلمرو خود بیفزاید. تشیع دوازده‌امامی نیز به مذهب رسمی دولت تبدیل شد و دستگاه حکومتی صفوی به‌تدریج بر مبنای آن سازمان یافت. این تحول مذهبی، افزون بر پیامدهای داخلی، بر مناسبات دولت صفوی با همسایگان سنی‌مذهب آن نیز تأثیر گذاشت.در همان دوره، قلمرو عثمانی تحت فرمانروایی بایزید دوم گسترش می‌یافت. پس از درگذشت او و به قدرت رسیدن سلطان سلیم یکم در سال ۱۵۱۲ میلادی، سیاست خارجی عثمانی در قبال صفویان سخت‌گیرانه‌تر شد. در آناتولی شرقی، قبایل ترکمان و گروه‌هایی از پیروان صفوی حضور داشتند که برخی از آن‌ها با شاه اسماعیل ارتباط مذهبی و سیاسی برقرار کرده بودند. از نگاه دربار عثمانی، گسترش نفوذ صفویان در این مناطق تهدیدی برای اقتدار سلطان و نظم سیاسی قلمرو عثمانی به شمار می‌رفت. در مقابل، صفویان نیز مناطق شرقی آناتولی را بخشی از حوزه نفوذ تاریخی و سیاسی خود می‌دانستند و نسبت به گسترش قدرت عثمانی در آن نواحی بی‌تفاوت نبودند.تفاوت مذهبی دو حکومت این رقابت را تشدید می‌کرد، اما نمی‌توان همه جنگ‌های بعدی را صرفاً نتیجه اختلاف میان تشیع و تسنن دانست. هر دو دولت در پی تثبیت قدرت سیاسی خود بودند و در مناطق مرزی با حکومت‌هایی روبه‌رو می‌شدند که گاهی به صفویان و گاهی به عثمانی‌ها نزدیک می‌شدند. حمایت از این فرمانروایان محلی، پناه‌دادن به شاهزادگان شورشی، استفاده از اختلافات خاندان‌های حاکم و تغییر وفاداری برخی امیران، به ابزارهای رقابت میان دو دربار تبدیل شده بود.در سال ۱۵۱۴ میلادی، این اختلافات به نخستین رویارویی بزرگ میان دو حکومت انجامید. سلطان سلیم یکم با سپاهی بزرگ به سوی قلمرو صفوی حرکت کرد و دو طرف در ۲۳ اوت ۱۵۱۴ در دشت چالدران، در شمال‌غرب ایران امروزی، با یکدیگر جنگیدند. سپاه عثمانی در این نبرد به پیروزی رسید و برتری تسلیحات آتشین و توپخانه عثمانی در نتیجه نبرد تأثیر گذاشت. شاه اسماعیل یکم شکست خورد و ارتش صفوی نتوانست مانع پیشروی عثمانیان شود.پس از چالدران، نیروهای عثمانی وارد تبریز شدند، اما این تصرف به استقرار پایدار عثمانی در پایتخت صفویان نینجامید. مشکلات تأمین آذوقه، دشواری ادامه حضور در فاصله‌ای دور از مراکز اصلی حکومت و شرایط لشکرکشی موجب شد نیروهای عثمانی پس از مدتی شهر را ترک کنند. دولت صفوی، با وجود شکست سنگین، از میان نرفت و شاه اسماعیل توانست اقتدار خود را بر بخش‌های اصلی قلمرو حفظ کند. بنابراین، چالدران اگرچه نقطه عطفی در مناسبات دو کشور بود، اختلافات سرزمینی و سیاسی میان آن‌ها را حل نکرد.درگذشت شاه اسماعیل یکم در سال ۱۵۲۴ میلادی، زمینه‌ساز مرحله تازه‌ای از تاریخ صفویان شد. پسر او، شاه تهماسب یکم، در ۲۳ مه همان سال و در حالی که تنها ده سال داشت، به سلطنت رسید. سال‌های نخست حکومت او با رقابت میان امیران قزلباش، کشمکش بر سر مناصب دربار و تهدیدهای خارجی همراه بود. در شرق، ازبکان بر خراسان فشار می‌آوردند و در غرب، عثمانی‌ها همچنان قدرت برتر نظامی منطقه محسوب می‌شدند. شاه تهماسب برای تثبیت سلطنت خود ناچار بود هم‌زمان با این مشکلات روبه‌رو شود.در سال‌های نخست سلطنت او، اختلافات داخلی صفویان فرصت‌هایی برای مداخله خارجی ایجاد کرد. برخی امیران که از رقابت‌های درباری ناراضی بودند، به عثمانی پناه بردند یا برای جلب حمایت سلطان با دربار او ارتباط برقرار کردند. در مقابل، عثمانی‌ها نیز گاه به مخالفان شاه تهماسب میدان می‌دادند تا بتوانند بر معادلات سیاسی ایران تأثیر بگذارند. شاه تهماسب به‌تدریج اختیار بیشتری در اداره امور به دست گرفت و کوشید نفوذ امیران رقیب را محدود کند، اما فشارهای نظامی و سیاسی از سوی عثمانی همچنان ادامه داشت.در سال ۱۵۳۲ میلادی، اولامه‌بیگ تکلو، از امیرانی که از صفویان جدا شده بود، با پشتیبانی عثمانی‌ها به قلمرو صفوی بازگشت. این اقدام هم‌زمان با فشارهای دیگری بود که در مرزهای غربی و شرقی ایران جریان داشت. شاه تهماسب و فرماندهانش توانستند نیروهای عثمانی را به‌طور موقت از بخش‌هایی از آذربایجان غربی عقب برانند، اما حمله ازبکان به خراسان توجه شاه را به جبهه شرقی معطوف کرد. این جابه‌جایی توجه و نیرو، نمونه‌ای از وضعیتی بود که در سال‌های بعد نیز تکرار شد: هر بار که شاه تهماسب برای مقابله با یکی از دشمنان خود ناچار به حرکت می‌شد، احتمال فعالیت طرف دیگر افزایش می‌یافت.از سال ۱۵۳۳ میلادی، مناسبات دو حکومت وارد مرحله‌ای تازه شد. سلطان سلیمان قانونی که از سال ۱۵۲۰ فرمانروایی عثمانی را در اختیار داشت، تصمیم گرفت فشار نظامی بر ایران را افزایش دهد. لشکرکشی عثمانی در سال‌های ۱۵۳۳ تا ۱۵۳۵ که در تاریخ‌نگاری ترکی به لشکرکشی عراقین شهرت دارد، مهم‌ترین اقدام نظامی عثمانی در آغاز سلطنت شاه تهماسب بود. اصطلاح عراقین به عراق عجم و عراق عرب اشاره داشت و گستره این لشکرکشی، مناطق غربی ایران و بین‌النهرین را دربر می‌گرفت.در جریان این عملیات، ابراهیم پاشا، وزیر اعظم عثمانی، در پیشبرد سپاه نقش داشت و سلطان سلیمان نیز شخصاً در لشکرکشی حضور یافت. نیروهای عثمانی به آذربایجان وارد شدند و تبریز را تصرف کردند. حضور آن‌ها در این شهر بار دیگر نشان داد که پایتخت صفویان در برابر حمله از غرب آسیب‌پذیر است، اما تصرف موقت شهر نتوانست به سلطه دائمی عثمانی بر آذربایجان منجر شود. شاه تهماسب از درگیری مستقیم و تعیین‌کننده با سپاه اصلی عثمانی پرهیز کرد و کوشید از برخوردی که ممکن بود موجودیت حکومتش را به خطر بیندازد، جلوگیری کند.در همین دوره، اختلافات درون خاندان صفوی نیز بر روابط دو دولت اثر گذاشت. سام میرزا، برادر شاه تهماسب، با دربار عثمانی ارتباط داشت و در گزارش‌های تاریخی از احتمال استفاده سلطان سلیمان از اختلافات خاندان صفوی برای تغییر وضعیت سیاسی ایران سخن رفته است. این موضوع در کنار تلاش برخی امیران جداشده برای بازگشت به قدرت، نشان می‌داد که جنگ تنها در میدان نبرد جریان نداشت؛ ارتباطات سیاسی و رقابت بر سر جانشینی نیز بخشی از کشمکش دو حکومت بود.در سال ۱۵۳۴ میلادی، سپاه عثمانی به سوی عراق عرب حرکت کرد و بغداد به تصرف آن درآمد. زمینه این تحول تا اندازه‌ای به وضعیت داخلی شهر بازمی‌گشت. ذوالفقاربیگ، حاکم صفوی بغداد، از حکومت شاه تهماسب جدا شد و به سلطان عثمانی نزدیک گردید. در روایت‌های تاریخی، تغییر گرایش مذهبی و سیاسی او نیز در این تصمیم مطرح شده است. عثمانی‌ها با استفاده از این وضعیت، بغداد را به قلمرو خود افزودند. این شهر پیش از آن در سال ۱۵۰۸ به دست شاه اسماعیل یکم افتاده و از آن زمان تحت حاکمیت صفویان قرار داشت.تصرف بغداد پیامدهای مهمی برای مناسبات دو دولت داشت. این شهر نه‌تنها مرکز سیاسی و اقتصادی مهمی در بین‌النهرین بود، بلکه به دلیل وجود آرامگاه‌ها و زیارتگاه‌های مورد احترام شیعیان، جایگاهی ویژه در جغرافیای مذهبی صفویان داشت. از سوی دیگر، بغداد برای عثمانی‌ها اهمیت راهبردی داشت، زیرا تسلط بر آن امکان کنترل بخش بزرگی از عراق عرب و مسیرهای ارتباطی میان آناتولی، بین‌النهرین و خلیج فارس را فراهم می‌کرد. با این حال، تصرف بغداد به معنای تسلط کامل و بدون منازعه بر همه مناطق عراق نبود. کنترل بصره و نواحی جنوبی بین‌النهرین همچنان با پیچیدگی‌های محلی و رقابت‌های قبیله‌ای روبه‌رو بود و نفوذ عثمانی در بعضی از این مناطق در ابتدا استحکام یکسانی نداشت.سلطان سلیمان در سال ۱۵۳۵ میلادی نیروهای خود را از بسیاری از مناطق بین‌النهرین و قلمرو ایران عقب کشید، اما بغداد را حفظ کرد. در نتیجه، عثمانی‌ها مهم‌ترین دستاورد سرزمینی خود در این لشکرکشی را نگه داشتند، در حالی که صفویان بخش بزرگی از قلمرو اصلی خود را از دست نداده بودند. این وضعیت نیز مانند چالدران نشان می‌داد که برتری عثمانی در میدان نبرد برای از میان بردن دولت صفوی کافی نیست و گسترش قلمرو آن دولت در مناطق دوردست با دشواری‌های عملی روبه‌روست.پس از این لشکرکشی، رقابت میان دو حکومت در مناطق مرزی ادامه یافت. شاه تهماسب درگیر مسائل داخلی و مقابله با ازبکان بود و سلطان سلیمان نیز در جبهه‌های دیگر، از جمله درگیری‌های اروپایی، فعالیت داشت. در سال ۱۵۴۶ میلادی، عثمانی‌ها در پی کشمکش‌های محلی در جنوب عراق، عملیات تازه‌ای را به اجرا گذاشتند که به تحکیم بیشتر موقعیت آن‌ها در بصره انجامید. بنابراین، مسئله عراق همچنان یکی از مهم‌ترین محورهای اختلاف بود، هرچند درگیری‌های سال‌های بعد بیشتر در آذربایجان، شرق آناتولی و قفقاز رخ داد.در اواخر دهه ۱۵۴۰ میلادی، اختلافات خاندان صفوی بار دیگر زمینه‌ای برای مداخله عثمانی فراهم کرد. القاص میرزا، برادر شاه تهماسب که از سال ۱۵۳۸ میلادی فرمانروایی شروان را بر عهده داشت، در مارس ۱۵۴۷ علیه شاه شورش کرد. نیروهای وابسته به او درگیر جنگ با نیروهای وفادار به حکومت مرکزی شدند و تلاش شورشیان برای تثبیت قدرت با شکست روبه‌رو شد. شهر دربند نیز از دست نیروهای شورشی خارج شد. القاص میرزا به همراه گروهی از پیروانش به دربار سلطان سلیمان پناه برد و از او خواست برای سرنگونی شاه تهماسب به ایران لشکر بکشد.سلطان سلیمان این فرصت را برای آغاز لشکرکشی دیگری علیه صفویان مناسب دید. اولامه‌بیگ تکلو که اکنون در خدمت عثمانی‌ها و در مقام حاکم ارزروم بود، مأمور شد در آماده‌سازی نیروها و همراهی با القاص میرزا نقش داشته باشد. لشکرکشی تازه در سال ۱۵۴۸ آغاز شد و نیروهای عثمانی بار دیگر وارد آذربایجان شدند. تبریز در ژوئیه همان سال به دست آنان افتاد، اما حضور القاص میرزا در سپاه عثمانی نتوانست آن نتیجه‌ای را به بار آورد که سلطان انتظار داشت. ادعای او درباره آمادگی گسترده قزلباشان برای پذیرش سلطنتش با واقعیت سازگار نبود و بخش مهمی از نیروهای صفوی همچنان از شاه تهماسب پیروی می‌کردند.پس از تصرف تبریز، عملیات عثمانی به یک لشکرکشی طولانی و پراکنده تبدیل شد. نیروهای همراه القاص میرزا به مناطق مرکزی ایران پیش رفتند و همدان، قم و کاشان را غارت کردند، اما نتوانستند استحکامات اصفهان را درهم بشکنند. شاه تهماسب از رویارویی مستقیم با نیروی اصلی عثمانی پرهیز کرد و نیروهای صفوی به فرماندهی بهرام میرزا و دیگر امیران برای مقابله با قوای مهاجم وارد عمل شدند. با گذشت زمان، لشکرکشی نتوانست هدف سیاسی اصلی خود، یعنی به قدرت رساندن القاص میرزا، را محقق سازد. نیروهای باقی‌مانده او سرانجام به سوی مناطق تحت کنترل عثمانی عقب نشستند.سرنوشت القاص میرزا نیز نشان داد که پناهندگی به دربار عثمانی لزوماً به بازگشت یک شاهزاده به قدرت در ایران منجر نمی‌شد. او در سال ۱۵۴۹ میلادی، پس از ادامه کشمکش‌ها، در منطقه کردستان در قلعه مهر‌بان گرفتار نیروهای صفوی شد و به قلعه قهقهه انتقال یافت. او مدتی در آنجا زندانی بود و در سال ۱۵۵۰ درگذشت. درباره جزئیات دقیق مرگ او در روایت‌های تاریخی تفاوت‌هایی وجود دارد، اما شکست شورش و پایان نقش سیاسی او در مناسبات صفوی و عثمانی روشن است.شکست پروژه القاص میرزا، اختلافات میان دو حکومت را پایان نداد. در آغاز دهه ۱۵۵۰ میلادی، هر دو طرف همچنان برای گسترش نفوذ خود در شرق آناتولی، شروان، گرجستان و مناطق پیرامون دریاچه وان تلاش می‌کردند. در این نواحی، حکومت‌های محلی و خاندان‌های فرمانروا جایگاهی مهم داشتند. آتابکان و دیگر فرمانروایان محلی گرجستان و مناطق مجاور، بسته به شرایط سیاسی و نظامی، گاه از صفویان و گاه از عثمانی‌ها کمک می‌گرفتند. این مناسبات به دو امپراتوری امکان می‌داد که بدون استقرار مستقیم در همه مناطق، نفوذ خود را از طریق متحدان محلی افزایش دهند.در سال ۱۵۵۱ میلادی، اسکندر پاشا، از مقام‌های برجسته عثمانی که با مناطق مرزی ارتباط داشت، در تحولات مربوط به شرق آناتولی و قلمروهای آتابکان نقش ایفا کرد. اقدامات عثمانی در بخش‌هایی از گرجستان، از جمله تصرف برخی دژها و مناطق مرزی، با رقابت بر سر فرمانروایی محلی و محدود کردن نفوذ صفویان مرتبط بود. در همین سال‌ها، شاه تهماسب نیز بار دیگر در گرجستان دست به لشکرکشی زد. منابع از چند لشکرکشی صفویان به این سرزمین میان سال‌های ۱۵۴۰ تا ۱۵۵۴ میلادی یاد می‌کنند که در جریان آن‌ها تفلیس و نواحی پیرامون آن چند بار هدف حمله قرار گرفتند. این عملیات‌ها با غارت مناطق روستایی، گرفتن غنیمت و اسیر و آسیب‌دیدن مراکز محلی همراه بود. گرجستان در آن زمان به چند پادشاهی و قلمرو کوچک‌تر تقسیم شده بود و نمی‌توان رویدادهای آن را همچون جنگی میان دو دولت کاملاً یکپارچه امروزی در نظر گرفت.در سال ۱۵۵۲ میلادی، شاه تهماسب لشکرکشی دیگری به شرق آناتولی انجام داد. این عملیات در ناحیه‌ای رخ داد که کنترل آن میان نیروهای عثمانی، فرمانروایان محلی و نیروهای صفوی پیوسته تغییر می‌کرد. بخشی از سپاه صفوی به سوی وان حرکت کرد و محاصره این شهر در گزارش‌های تاریخی آمده است. شاه تهماسب نیز به اخلاط توجه نشان داد و نیروهای دیگری برای حمله به مناطق بیتلیس و موش فرستاده شدند. در جریان این عملیات‌ها، مناطق پیرامون دریاچه وان و بخش‌هایی از شرق آناتولی شاهد غارت، تخریب و جابه‌جایی نیروها بودند.در گزارش‌های مربوط به این لشکرکشی، نام شهرهای وان، اخلاط، ارجیش، عدلجواز و برگِری به چشم می‌خورد. برخی منابع از تصرف یا بازپس‌گیری موقت بعضی از قلعه‌ها سخن گفته‌اند و برخی دیگر بر محاصره، حمله و تخریب مناطق پیرامون آن‌ها تأکید دارند. تاریخ دقیق بعضی از این رویدادها نیز در منابع یکسان نیست. ازاین‌رو، نمی‌توان نتیجه گرفت که تمام شهرهای یادشده برای مدتی طولانی و بدون وقفه تحت کنترل صفویان قرار گرفته بودند. آنچه روشن است، شدت گرفتن حملات مرزی و دشوارترشدن وضعیت امنیتی منطقه‌ای بود که پیش از آن نیز بارها میان دو قدرت دست‌به‌دست شده بود.در همین دوره، برخوردهایی میان نیروهای صفوی و عثمانی در نواحی اطراف ارزروم و قلمروهای مرزی گرجستان و کردستان رخ داد. اسکندر پاشا در مقام فرمانده عثمانی در این منطقه با نیروهای صفوی درگیر شد و منابع صفوی از شکست او در یکی از رویارویی‌های این دوره سخن گفته‌اند. در برخی گزارش‌ها، از اسیرشدن سنان پاشا و پیروزی نیروهای صفوی نیز یاد شده است. با این حال، زمان و جزئیات برخی از این نبردها در روایت‌های مختلف یکسان نیست و پیروزی‌های محلی نتوانست به حل نهایی اختلافات سرزمینی بینجامد.در سال ۱۵۵۳ میلادی، سلطان سلیمان تصمیم گرفت بار دیگر شخصاً علیه صفویان لشکرکشی کند. این تصمیم در پی ادامه حملات مرزی و اقدامات نیروهای صفوی در شرق آناتولی اتخاذ شد. سپاه عثمانی در اواخر اوت ۱۵۵۳ حرکت خود را آغاز کرد. این لشکرکشی که در منابع عثمانی به نام لشکرکشی نخجوان شناخته می‌شود، یکی از مهم‌ترین عملیات‌های پایانی جنگ‌های میان دو دولت در دوران شاه تهماسب بود. حرکت سپاه در ابتدا از مسیرهای آناتولی انجام شد و تحولات دربار عثمانی نیز در همین دوره بر فضای سیاسی لشکرکشی سایه انداخت.در جریان این عملیات، شاهزاده مصطفی، پسر سلطان سلیمان، در اکتبر ۱۵۵۳ در نزدیکی قونیه و در منطقه ارغلی به فرمان سلطان کشته شد. دربار عثمانی او را به تلاش برای به دست آوردن سلطنت متهم کرده بود. مرگ او از مهم‌ترین رویدادهای سیاسی دوران سلطنت سلیمان بود و با توجه به حضور سلطان در لشکرکشی، در تاریخ حرکت سپاه و اوضاع داخلی عثمانی جایگاه خاصی دارد. پس از این رویداد، لشکرکشی به سوی شرق ادامه یافت، اما عملیات اصلی در سال ۱۵۵۴ دنبال شد.در سال ۱۵۵۴، سپاه عثمانی به پیشروی خود به سمت شرق ادامه داد و سلطان سلیمان شخصاً فرماندهی آن را بر عهده داشت. مسیر حرکت نیروها از مناطق آناتولی می‌گذشت و دیاربکر و ارزروم از مراکز مهم پشتیبانی و تجمع سپاه به شمار می‌آمدند. ارزروم که در دوره عثمانی به پایگاه مهمی برای عملیات در مرزهای شرقی تبدیل شده بود، در این لشکرکشی نیز نقش داشت. نیروها از آنجا به سوی مناطق مرزی قفقاز و آذربایجان حرکت کردند. در برخی روایت‌ها، پیشروی سپاه در مسیر ایروان و نخجوان توصیف شده است، اما ترتیب دقیق حرکت و حضور نیروها در تک‌تک شهرها در همه منابع یکسان ثبت نشده است.شاه تهماسب در برابر این لشکرکشی تصمیم گرفت از برخورد مستقیم و تعیین‌کننده با سپاه اصلی عثمانی خودداری کند. او می‌دانست که نبردی بزرگ با ارتشی که سلطان شخصاً در رأس آن قرار داشت، می‌تواند خطرهای جدی برای حکومت صفوی به همراه داشته باشد. از این رو، نیروهای صفوی در بسیاری از مواقع به جای تمرکز بر یک نبرد بزرگ، از نزدیک‌شدن به سپاه اصلی پرهیز کردند و کوشش کردند حرکت آن را با تخلیه مناطق، از بین بردن امکانات و دورکردن آذوقه و دام‌ها دشوار سازند. در گزارش‌های تاریخی عثمانی، از سوزاندن آبادی‌ها، انتقال ساکنان و دشواری یافتن خوراک و آب سخن رفته است. درباره گستره و جزئیات بعضی از این گزارش‌ها باید احتیاط کرد، اما روشن است که سپاه عثمانی در مسیر پیشروی با مشکلات تأمین آذوقه و حفظ ارتباط با مراکز پشتیبانی خود روبه‌رو شد.نیروهای عثمانی به سوی نخجوان پیش رفتند و در این منطقه با مقاومت سازمان‌یافته‌ای که به نبردی بزرگ و تعیین‌کننده تبدیل شود، روبه‌رو نشدند. بخش‌هایی از مناطق مورد نظر تخلیه شده بود و سپاه عثمانی نتوانست از حضور خود در آنجا به یک پیروزی سیاسی و سرزمینی نهایی برسد. در جریان حرکت نیروها، شهرها و نواحی مختلف آسیب دیدند و برخی مناطق خالی از سکنه یا منابع لازم برای پشتیبانی از سپاه باقی ماندند. در نتیجه، پیشروی عثمانی هرچند گسترده بود، به استقرار پایدار در آذربایجان و نابودی قدرت نظامی صفویان منجر نشد.در ماه‌های بعد، مشکل تأمین تدارکات و نزدیک‌شدن فصل سرد، ادامه حضور سپاه عثمانی در مناطق دوردست را دشوارتر کرد. ارتش عثمانی پس از حرکت به سوی نخجوان، به سمت ارزروم عقب نشست. این بازگشت به معنای آن نبود که عثمانی‌ها در همه زمینه‌ها شکست خورده بودند؛ آن‌ها همچنان بغداد و بخش‌هایی از عراق و شرق آناتولی را در اختیار داشتند. بااین‌حال، لشکرکشی سال ۱۵۵۴ نیز نتوانسته بود شاه تهماسب را به پذیرش یک نبرد نهایی وادار کند یا قلمرو اصلی صفویان در آذربایجان را به سلطه دائمی عثمانی درآورد. این وضعیت، همانند لشکرکشی‌های پیشین، نشان می‌داد که تصرف موقت شهرها با تثبیت فرمانروایی بر مناطق دوردست یکسان نیست.در همان تابستان، شاه تهماسب برای پایان دادن به درگیری‌ها راه ارتباط دیپلماتیک را گشود. در ۶ اوت ۱۵۵۴ میلادی، پیامی از سوی صفویان به اردوگاه عثمانی در نزدیکی بایزید، در شرق آناتولی، رسید. پیام را یک اسیر ترک که از جانب صفویان فرستاده شده بود به اردوگاه عثمانی رساند و در آن پیشنهاد صلح مطرح شد. این اقدام نخستین مرحله رسمی و روشن روندی بود که در نهایت به پیمان آماسیه انجامید. پیشنهاد صلح در زمانی مطرح شد که سپاه عثمانی از پیشروی خود در نخجوان بازمی‌گشت و دو طرف از ادامه جنگ نتیجه‌ای قطعی به دست نیاورده بودند.پس از رسیدن پیام اولیه، ارتباط میان دو دربار وارد مرحله‌ای رسمی‌تر شد. شاه تهماسب، شاه‌قلی آقا را به‌عنوان نماینده خود فرستاد تا درباره توقف درگیری‌ها با سلطان سلیمان گفت‌وگو کند. او در ۲۶ سپتامبر ۱۵۵۴ به ارزروم رسید؛ جایی که سلطان سلیمان در آن اقامت داشت. در منابع عثمانی نام این فرستاده گاه به صورت قاجار شاه‌قلی آمده است و در دانشنامه ایرانیکا از او با عنوان شاه‌قلی آقا یاد شده است. اختلاف در صورت ثبت نام او، به‌تنهایی دلیل بر وجود دو فرستاده جداگانه نیست.در جریان این دیدار، درخواست شاه تهماسب برای آتش‌بس به سلطان ارائه شد و سلطان سلیمان آن را پذیرفت. این توافق اولیه به معنای پایان قطعی همه اختلافات نبود، بلکه مقدمه‌ای برای ادامه مذاکرات تا شکل‌گیری صلح رسمی به شمار می‌رفت. دو طرف در ماه‌های بعد از طریق نامه‌نگاری و اعزام نمایندگان، درباره شرایط توقف جنگ و روابط آینده گفت‌وگو کردند. این روند دیپلماتیک در شرایطی پیش می‌رفت که سلطان سلیمان در نظر داشت زمستان را در آماسیه بگذراند و دربار عثمانی همچنان امکان ادامه عملیات در سال بعد را حفظ کرده بود.در مکاتبات دو حکومت، مسئله روابط همسایگی، رعایت مرزها و جلوگیری از حمله‌های تازه مطرح بود. یکی از موضوعات حساس، تهدیدهای مطرح‌شده از جانب عثمانی درباره تخریب اردبیل و خانقاه صفویه بود؛ مکانی که برای خاندان صفوی و پیروان آن جایگاه مذهبی مهمی داشت. گزارش‌های تاریخی نشان می‌دهند که این تهدیدها و حضور سلطان سلیمان در آماسیه در زمستان ۱۵۵۴ تا ۱۵۵۵، در تصمیم شاه تهماسب برای پیگیری صلح تأثیر گذاشت. با این حال، روند مذاکرات را نباید تنها نتیجه یک عامل دانست. دشواری لشکرکشی‌های طولانی، نبود پیروزی نهایی، هزینه ادامه جنگ و درگیری‌های عثمانی در جبهه غربی نیز در شرایط سیاسی دو طرف مؤثر بود.برای تکمیل مذاکرات، شاه تهماسب نماینده دیگری به نام فرخ‌زاد بیگ را به دربار عثمانی فرستاد. او در مقام ایشیک‌آقاسی یا رئیس تشریفات دربار صفوی خدمت می‌کرد و مأموریت داشت نامه شاه و هدایای او را به سلطان سلیمان برساند. درباره تاریخ ورود این نماینده به آماسیه اختلافی در منابع وجود دارد. دانشنامه ایرانیکا تاریخ ورود او را ۱۰ مه ۱۵۵۵ ذکر می‌کند و دانشنامه اسلام وابسته به مرکز مطالعات اسلامی ترکیه، ورود او را ۱۷ مه همان سال دانسته است. هر دو روایت از حضور هیئتی همراه با فرخ‌زاد بیگ سخن می‌گویند، اما تاریخ ورود و زمان پذیرش رسمی یکسان نیست. روایت ترکی می‌گوید که او با بیش از صد همراه وارد آماسیه شد و در ۲۲ مه در دیوان عثمانی پذیرفته شد.فرخ‌زاد بیگ نامه شاه تهماسب و هدایای دربار صفوی را به سلطان سلیمان تقدیم کرد. پذیرش او در دیوان عثمانی مرحله مهمی از مذاکرات به شمار می‌آمد، زیرا پس از آن گفت‌وگوها از سطح پیام‌رسانی و توافق موقت فراتر رفت و به تبادل رسمی مکاتبات دو پادشاه رسید. تصویری از پذیرش سفیر صفوی در یکی از نگاره‌های عثمانی به‌جامانده از دوره سلیمان قانونی نیز دیده می‌شود، هرچند نگاره‌های درباری را باید بازنمایی تشریفاتی و هنری دربار دانست، نه گزارش تصویری دقیق از تمام جزئیات رویداد.نامه شاه تهماسب بر برقراری روابط مسالمت‌آمیز، بازماندن راه صلح میان دو کشور و فراهم‌شدن امکان رفت‌وآمد زائران ایرانی تأکید داشت. شاه خواستار آن بود که زائران ایرانی بتوانند برای سفر به کعبه، مدینه و دیگر اماکن مقدس، از قلمرو عثمانی عبور کنند. این درخواست فقط جنبه مذهبی نداشت؛ با واقعیت جغرافیایی منطقه نیز مرتبط بود. مسیرهای اصلی سفر زائران ایرانی به مکه و مدینه از مناطق تحت کنترل عثمانی می‌گذشت و زیارت کربلا و نجف نیز به دسترسی امن به عراق وابسته بود. تسلط عثمانی بر بغداد و بخش‌های مهمی از بین‌النهرین سبب می‌شد عبور زائران از مرزها به موضوعی مهم در روابط دو دولت تبدیل شود.سلطان سلیمان به پیشنهاد صلح پاسخ مثبت داد و نامه‌ای دربردارنده شرایط مورد نظر دربار عثمانی برای شاه تهماسب فرستاد. در روایت دانشنامه اسلام، فرخ‌زاد بیگ در اول ژوئن ۱۵۵۵ دوباره به دیوان فراخوانده شد و نامه سلطان به او تحویل داده شد. این نامه که بر اساس آن توافق دو حکومت شکل گرفت، محور اصلی چیزی بود که بعدها صلح آماسیه نام گرفت. اهمیت مکاتبات در اینجا از آن جهت است که توافق دو دولت به شکل یک سند امروزی با مجموعه‌ای از بندهای شماره‌گذاری‌شده و مرزهای کاملاً نقشه‌برداری‌شده تنظیم نشده بود. نامه‌ها، تعهدات و اعلام رسمی دو پادشاه، مبنای اصلی توافق را تشکیل می‌دادند.تاریخ انعقاد صلح آماسیه در منابع یکسان ثبت نشده است. دانشنامه ایرانیکا تاریخ ۲۹ مه ۱۵۵۵ میلادی، برابر با هشتم رجب سال ۹۶۲ هجری قمری، را به‌عنوان تاریخ پیمان ذکر می‌کند. در مقابل، دانشنامه اسلام وابسته به مرکز مطالعات اسلامی ترکیه، تاریخ اول ژوئن ۱۵۵۵ میلادی، برابر با یازدهم رجب سال ۹۶۲ هجری قمری، را تاریخ انعقاد آن می‌داند. این اختلاف سه‌روزه را نمی‌توان تنها و با قطعیت به تفاوت تقویم‌ها نسبت داد. تبدیل تاریخ قمری به میلادی، شیوه ثبت تاریخ در وقایع‌نامه‌ها و تفاوت میان زمان تکمیل توافق و زمان تحویل نامه رسمی سلطان ممکن است در این اختلاف نقش داشته باشند. با توجه به ماهیت مکاتبات دیپلماتیک، بهتر است هر دو تاریخ در تاریخ‌نگاری ثبت شوند، نه اینکه یکی از آن‌ها بدون توضیح قطعی و دیگری نادرست شمرده شود.مفاد صلح آماسیه را باید در چارچوب همین مکاتبات و تعهدات متقابل فهمید. دربار صفوی پذیرفت که روابط همسایگی را حفظ کند و از اقداماتی که می‌توانست به آغاز دوباره جنگ بینجامد، پرهیز شود. در مقابل، طرف عثمانی نیز تعهد کرد که در صورت نبود تعرض از جانب صفویان، مقام‌های مرزی عثمانی علیه ایران اقدام نظامی نکنند. رعایت قلمروهای تحت حاکمیت دو دولت و دوری از حمله‌های تازه، از اصول اصلی این توافق بود. در واقع، صلح آماسیه بیش از آنکه مرزهای دقیق امروزی را تعیین کند، وضعیت سیاسی و قلمروهای مورد توافق دو حکومت را در میانه سده شانزدهم تثبیت کرد.یکی از حساس‌ترین موضوعات پیمان، مسئله مراسم تبرّا و لعن رسمی برخی شخصیت‌های مورد احترام اهل سنت در قلمرو صفوی بود. از آغاز سلطنت شاه اسماعیل یکم، تشیع دوازده‌امامی به مذهب رسمی دولت تبدیل شده بود و در برخی مناطق، مراسمی با عنوان تبرّا برگزار می‌شد که در آن به خلفای نخستین اهل سنت و بعضی از چهره‌های مورد احترام آنان ناسزا گفته می‌شد. این رفتارها در مناسبات مذهبی و سیاسی دو حکومت بارها به موضوعی مناقشه‌برانگیز تبدیل شده بود. دربار عثمانی که مشروعیت دینی خود را در چارچوب تسنن تعریف می‌کرد، پایان‌دادن به این مراسم را بخشی از شرایط صلح می‌دانست.دانشنامه ایرانیکا به‌طور مشخص از تعهد توقف لعن رسمی ابوبکر و عمر یاد می‌کند، در حالی که روایت دانشنامه اسلام دامنه تبرّا را گسترده‌تر توصیف می‌کند و از لعن خلفای نخستین، صحابه و عایشه سخن می‌گوید. این تفاوت نشان می‌دهد که باید میان عباراتی که در خلاصه‌های تاریخی آمده‌اند و متن دقیق مکاتبات دیپلماتیک تمایز گذاشت. آنچه با اطمینان بیشتری می‌توان گفت، این است که تعهد به توقف یا محدودکردن این مراسم در مذاکرات صلح نقش داشت و از سوی دربار صفوی به‌عنوان بخشی از ترتیبات روابط با عثمانی پذیرفته شد. این موضوع را باید در بستر تاریخی سده شانزدهم بررسی کرد و از تعمیم آن به باورها یا رفتارهای جوامع امروزی پرهیز داشت.موضوع دیگر، تضمین عبور زائران ایرانی از قلمرو عثمانی بود. در پاسخ سلطان سلیمان، به زائران ایرانی اجازه داده می‌شد برای زیارت اماکن مقدس از قلمرو عثمانی عبور کنند. این تعهد برای ایرانیانی که قصد سفر به مکه و مدینه داشتند و نیز برای زائرانی که به کربلا و نجف می‌رفتند، اهمیت داشت. امنیت راه‌ها، رفتار حاکمان محلی، دسترسی به گذرگاه‌های مرزی و مقررات عبور از مناطق عثمانی از مسائل عملی این تعهد بود. در سال‌های بعد نیز موضوع زائران ایرانی در برخی مقاطع روابط دو کشور را تحت تأثیر قرار داد، اما اصل اجازه عبور از مهم‌ترین نتایج دیپلماتیک صلح آماسیه به شمار می‌آمد.وضعیت سرزمین‌های مورد اختلاف پس از صلح را نباید همچون تقسیم مرزهای دو کشور بر اساس خطی دقیق در نقشه‌های امروزی تصور کرد. قلمروهای سده شانزدهم تحت کنترل یکسان و ثابت دولت‌ها نبودند و در بسیاری از مناطق، فرمانروایان محلی، امیران کرد، خاندان‌های گرجی و حکام شهرها نقش مستقلی در مناسبات سیاسی داشتند. با این حال، نتیجه کلی توافق آن بود که حاکمیت عثمانی بر بخش مهمی از عراق عرب و مناطق شرقی آناتولی تثبیت شد، در حالی که دولت صفوی آذربایجان و بخش‌هایی از قفقاز شرقی را در قلمرو خود حفظ کرد.بغداد در نتیجه لشکرکشی سال ۱۵۳۴ میلادی به دست عثمانی افتاده بود و صلح آماسیه وضعیت عثمانی در این شهر را به چالش نکشید. تسلط عثمانی بر بغداد و بخش‌هایی از بین‌النهرین، از جمله نواحی مرتبط با بصره و شهرزور، حفظ شد. این مناطق در دوره‌های بعد نیز از محورهای اختلاف دو دولت بودند، اما بغداد پس از صلح آماسیه تا سال ۱۶۲۳ میلادی از کنترل عثمانی خارج نشد و در آن سال شاه عباس یکم آن را دوباره تصرف کرد.در شرق آناتولی نیز موقعیت عثمانی در مناطقی چون ارزروم، قارص و بخش‌هایی از نواحی وان و بیتلیس تثبیت شد. دانشنامه اسلام از به‌رسمیت‌شناخته‌شدن حاکمیت عثمانی بر بصره، بغداد، شهرزور، وان، بیتلیس، ارزروم، قارص و سرزمین آتابکان سخن می‌گوید. بااین‌حال، این فهرست را نباید به معنای توافق بر سر یک خط مرزی دقیق و پیوسته تلقی کرد. بعضی از این نواحی در عمل تحت کنترل حکام محلی بودند و میزان وابستگی آن‌ها به هر یک از دو قدرت در طول زمان تغییر می‌کرد. از سوی دیگر، حضور نظامی و اداری عثمانی در همه این مناطق یکسان نبود.وضعیت سرزمین‌های گرجستان و ارمنستان نیز پیچیده‌تر از یک تقسیم ساده سرزمینی بود. در گرجستان، پادشاهی‌ها و قلمروهای محلی متعددی وجود داشتند. در بخش‌های غربی گرجستان، نفوذ عثمانی افزایش یافت و در بخش‌هایی از گرجستان شرقی، نفوذ صفویان همچنان اهمیت داشت. منابع گرجی و عثمانی درباره جزئیات این تقسیم روایت‌های متفاوتی دارند و برخی از گزارش‌های بعدی، تقسیم قلمروها را روشن‌تر از آنچه در مکاتبات مستقیم پیمان ثبت شده، توصیف کرده‌اند. در نتیجه، نمی‌توان از یک سند دقیق و کامل سخن گفت که همه مناطق گرجستان را به‌طور روشن و قطعی میان دو دولت تقسیم کرده باشد.در سرزمین‌های ارمنی نیز رقابت میان دو دولت در گذر زمان بر وضعیت مناطق مختلف اثر گذاشت. بخشی از ارمنستان تاریخی در حوزه نفوذ عثمانی و بخش‌های دیگری در حوزه نفوذ صفوی باقی ماندند، اما شهرها و نواحی مرزی در دوره‌های مختلف با جابه‌جایی نیروها و تغییر وفاداری‌های محلی روبه‌رو بودند. آذربایجان در قلمرو صفویان باقی ماند و مناطقی مانند نخجوان و بخش‌هایی از قفقاز شرقی در حوزه نفوذ صفوی اهمیت داشتند. بااین‌حال، صلح آماسیه را نباید سندی دانست که مرزهای امروزی ایران، ترکیه، ارمنستان و گرجستان را تعیین کرده باشد. چنین برداشتی، ساختار پیچیده قدرت و مرزبندی در سده شانزدهم را نادیده می‌گیرد.پس از انعقاد صلح، دو حکومت فرصت یافتند تا بخشی از توان سیاسی و مالی خود را از جبهه غربی ایران و آناتولی به مسائل داخلی و دیگر مرزها اختصاص دهند. برای عثمانی‌ها، کاهش فشار جنگ در شرق امکان توجه بیشتر به جبهه غربی، به‌ویژه رقابت با خاندان هابسبورگ، را فراهم کرد. برای صفویان نیز توقف لشکرکشی‌های بزرگ عثمانی به آذربایجان و مناطق مرکزی، فرصتی برای تحکیم حکومت و بازسازی نواحی آسیب‌دیده بود. شاه تهماسب که بخش بزرگی از دوران سلطنت خود را درگیر جنگ و رقابت‌های داخلی گذرانده بود، توانست در سال‌های بعد تمرکز بیشتری بر اداره کشور و سامان‌دادن به دستگاه حکومت داشته باشد.انتقال مرکز سیاسی صفویان از تبریز به قزوین در سال ۱۵۵۷ میلادی نیز در همین دوره رخ داد. درباره تاریخ دقیق و عوامل این انتقال در میان پژوهشگران اختلاف‌هایی وجود دارد، اما آسیب‌پذیری تبریز در برابر حملات عثمانی یکی از دلایل مطرح‌شده برای انتخاب قزوین بود. قزوین در موقعیت مرکزی‌تری نسبت به بخش‌هایی از قلمرو صفویان قرار داشت و انتقال دستگاه حکومت به آنجا امکان می‌داد که مرکز سیاسی کشور از خط مقدم غربی فاصله بگیرد. این جابه‌جایی را نباید تنها نتیجه مستقیم صلح آماسیه دانست، اما کاهش احتمال لشکرکشی‌های بزرگ عثمانی در سال‌های پس از پیمان، شرایط مساعدتری برای تحولات اداری و درباری فراهم می‌کرد.روابط دو حکومت پس از صلح آماسیه کاملاً خالی از تنش نبود. در سال ۱۵۶۱ میلادی و در دوره‌ای نزدیک به آن، مسئله شاهزاده بایزید، پسر سلطان سلیمان، به یکی از اختلافات مهم دو دربار تبدیل شد. بایزید پس از کشمکش بر سر جانشینی و درگیری با برادرش سلیم، به قلمرو صفوی پناه برد. این اقدام می‌توانست بحران تازه‌ای میان دو دولت ایجاد کند، زیرا سلطان سلیمان خواهان بازگرداندن پسر شورشی خود بود. شاه تهماسب با مذاکرات دیپلماتیک، در نهایت بایزید را به عثمانی تحویل داد و او و پسرانش به فرمان سلطان کشته شدند. با وجود حساسیت این ماجرا، دو کشور از بازگشت به جنگی گسترده پرهیز کردند و صلح آماسیه همچنان مبنای رسمی روابط باقی ماند.در سال‌های پایانی سلطنت شاه تهماسب، روابط با عثمانی از ثبات نسبی برخوردار بود، هرچند رقابت بر سر قفقاز، نفوذ مذهبی و رفتار مقام‌های محلی همچنان ادامه داشت. شاه تهماسب در ۱۴ مه ۱۵۷۶ میلادی درگذشت. مرگ او پس از بیش از پنجاه سال سلطنت، مرحله تازه‌ای از رقابت بر سر جانشینی در ایران را آغاز کرد. پس از مرگ او، بحران‌های درباری و کشمکش‌های میان شاهزادگان و گروه‌های قزلباش شدت گرفت و حکومت صفوی وارد دوره‌ای از بی‌ثباتی سیاسی شد.اسماعیل دوم پس از شاه تهماسب به سلطنت رسید، اما دوره حکومت او کوتاه بود و در سال ۱۵۷۷ میلادی درگذشت. پس از او محمد خدابنده به سلطنت رسید. اختلافات داخلی و ضعف نسبی دستگاه مرکزی در این دوره، فرصت تازه‌ای برای عثمانی‌ها فراهم کرد تا در مناطق مورد اختلاف قفقاز و شرق آناتولی نفوذ خود را گسترش دهند. از این زمان، صلح آماسیه به‌تدریج از کارکرد عملی خود فاصله گرفت، زیرا شرایط سیاسی‌ای که در دوره شاه تهماسب به حفظ آن کمک کرده بود، تغییر کرده بود.در سال ۱۵۷۸ میلادی، در دوران سلطنت سلطان مراد سوم، جنگ گسترده تازه‌ای میان عثمانی و صفوی آغاز شد. لشکرکشی‌های عثمانی به قفقاز و گرجستان، از جمله نبرد چیلدیر در سال ۱۵۷۸ و عملیات بعدی در تفلیس و مناطق پیرامون آن، به مرحله تازه‌ای از درگیری‌های دو دولت انجامید. این جنگ که تا سال ۱۵۹۰ میلادی ادامه یافت، بخش بزرگی از مناطق مورد اختلاف در قفقاز و آذربایجان را درگیر کرد. از این رو، صلح آماسیه را باید توافقی دانست که برای بیش از دو دهه از وقوع جنگی بزرگ میان دو حکومت جلوگیری کرد، اما نتوانست رقابت بر سر مناطق مرزی و نفوذ سیاسی را برای همیشه از میان ببرد.سرنوشت صلح آماسیه نشان می‌دهد که این پیمان نه پایان دائمی رقابت صفویان و عثمانی‌ها، بلکه راه‌حلی برای توقف جنگ در شرایط خاص سیاسی و نظامی سده شانزدهم بود. دو دولت در سال ۱۵۵۵ میلادی پذیرفتند که به جای ادامه لشکرکشی‌های پرهزینه و بی‌نتیجه قطعی، روابط خود را بر پایه مکاتبات رسمی، رعایت قلمروهای تحت کنترل و برخی تعهدات مذهبی و زیارتی تنظیم کنند. صلح به عثمانی‌ها امکان داد موقعیت خود را در عراق و شرق آناتولی تثبیت کنند و به صفویان فرصت داد قدرت خود را در آذربایجان و بخش‌هایی از قفقاز حفظ و بازسازی کنند. اما تفاوت منافع دو حکومت، اهمیت راهبردی قفقاز و عراق، رقابت بر سر فرمانروایان محلی و تحولات دربارهای دو کشور، زمینه اختلافات آینده را همچنان حفظ کرد. با مرگ شاه تهماسب و آغاز بحران جانشینی در ایران، این شرایط بار دیگر دگرگون شد و درگیری‌های تازه‌ای آغاز گردید. به این ترتیب، صلح آماسیه نخستین توافق رسمی و پایدار میان دو قدرت بزرگ منطقه بود که توانست حدود یک نسل از جنگ‌های مستقیم را متوقف کند، اما سرنوشت آن نشان داد که صلح در مرزهای صفوی و عثمانی همواره به توازن قدرت، ثبات سیاسی و توان دو حکومت برای مهار رقابت‌های منطقه‌ای وابسته بود.علیرضا مرادیعلیرضا مرادیThu, 22 Oct 2026 07:27:41 +0330https://virgool.ir/@m_68812788/واقعه-تکلو-در-دوران-شاه-تهماسب-یکم-y3ckrttr2p0hطایفه تکلو از گروه‌های ترکمان آناتولی بود که در سده پانزدهم میلادی، پیش از شکل‌گیری دولت صفوی، با طریقت صفویه ارتباط برقرار کرد و به‌تدریج در شمار هواداران مهم خاندان صفوی درآمد. خاستگاه اصلی این طایفه ناحیه‌ای در جنوب آناتولی بود که در منابع تاریخی با نام تکه‌ائلی شناخته می‌شد و بخش‌هایی از نواحی امروزی آنتالیا، اسپارتا و بوردور را دربر می‌گرفت. تکلوها همچون شماری دیگر از گروه‌های ترکمان، ساختار قبیله‌ای داشتند و پیوندهای خویشاوندی، وفاداری به سران طایفه و ارتباط با رهبران مذهبی و سیاسی در سازمان اجتماعی آنان اهمیت فراوانی داشت. در نیمه دوم سده پانزدهم میلادی، هنگامی که طریقت صفویه در اردبیل و مناطق پیرامونی گسترش می‌یافت، شماری از ترکمانان آناتولی نیز به این جریان پیوستند. نفوذ این طریقت در میان تکلوها با فعالیت حسن خلیفه، از مبلغان وابسته به شیخ حیدر، گسترش یافت. بر پایه گزارش‌های مربوط به تاریخ طایفه، شیخ حیدر حسن خلیفه را برای گسترش دعوت صفوی در میان تکلوها فرستاده بود و فعالیت او زمینه تشکیل گروهی از مریدان وفادار به خاندان صفوی را فراهم کرد. برخی از اعضای طایفه حتی در دوران حیات شیخ حیدر راهی اردبیل شدند و در حلقه پیروان او قرار گرفتند. ازاین‌رو، ارتباط تکلوها با صفویان صرفاً به لشکرکشی‌های شاه اسماعیل یکم محدود نبود، بلکه ریشه در مناسبات مذهبی و پیوندهای اجتماعی پیشین داشت.با ظهور شاه اسماعیل یکم در پایان سده پانزدهم و آغاز حرکت او برای دستیابی به قدرت، گروه‌هایی از ترکمانان وابسته به طریقت صفویه به او پیوستند. تکلوها نیز در زمره نیروهایی بودند که در حوالی ارزرنجان به سپاه شاه اسماعیل ملحق شدند و در شکل‌گیری نیرویی که بعدها با نام قزلباش شناخته شد، مشارکت کردند. عنوان قزلباش به مجموعه‌ای از گروه‌های ترکمان اشاره داشت که با وجود پیروی از رهبر صفوی و برخورداری از نشانه‌های مشترک مذهبی، از نظر تبار، پیوندهای قبیله‌ای و حوزه‌های نفوذ سیاسی یکسان نبودند. تکلوها، شاملوها، استاجلوها، روملوها و ذوالقدرها از گروه‌های مهم این مجموعه بودند و افشارها نیز در جریان گسترش دولت صفوی به یکی از نیروهای مؤثر آن تبدیل شدند. این گروه‌ها در جنگ‌های شاه اسماعیل و تصرف مناطق مختلف ایران حضور داشتند، اما پیروزی مشترک آنان به معنای کناررفتن رقابت‌های قبیله‌ای نبود. هر طایفه سران، نیروها و شبکه ارتباطی خود را حفظ می‌کرد و پس از تثبیت حکومت، مشارکت در لشکرکشی‌ها به فرصت دستیابی به حکومت ولایات، درآمدهای محلی و مقام‌های عالی نظامی و درباری پیوند خورد. بنابراین، همان پیوندهایی که در نخستین سال‌های دولت صفوی به گردآمدن نیروها پیرامون شاه اسماعیل کمک کرده بود، در دوره‌های بعد می‌توانست زمینه اختلاف بر سر تقسیم قدرت نیز باشد.در میان سران تکلو که در دوره آغازین حکومت صفوی شناخته شده‌اند، چوهه سلطان و شرف‌الدین بیگ جایگاه مهمی داشتند و برخی گزارش‌ها از یگن سلطان نیز در میان سران این طایفه نام می‌برند. اعضای تکلو در سطوح مختلف حکومت تازه‌تأسیس فعالیت کردند. از جمله، سارو علی تکلو به مقام مهر‌داری شاه اسماعیل رسید و در سال ۱۵۰۶ میلادی برای سرکوب شورش کرد سارم مأموریت یافت، اما در جریان جنگ کشته شد. برون سلطان تکلو نیز در منابع به‌عنوان حاکم مشهد معرفی شده است. این نمونه‌ها نشان می‌دهد که تکلوها از همان سال‌های نخست استقرار صفویان، تنها نیرویی وابسته به سپاه نبودند و اعضای آنان در اداره مناطق و دستگاه حکومتی نیز حضور داشتند. در عین حال، حکومت صفوی برای جلوگیری از تبدیل پیوندهای قبیله‌ای به کانون‌های مستقل قدرت، ناچار بود میان وابستگان خود موازنه برقرار کند؛ زیرا قدرت یک سردار غالباً بر شمار جنگجویان وفادار به او، دسترسی به درآمدهای یک ولایت و توانایی‌اش در جلب حمایت سایر امیران استوار بود.رویدادی که در سال ۱۵۱۱ میلادی در جنوب آناتولی رخ داد، رابطه تکلوها با دولت صفوی را پیچیده‌تر کرد. شاهقلی بابا تکلی، فرزند حسن خلیفه، رهبری شورشی را بر عهده گرفت که شماری از ترکمانان هوادار صفوی در آن مشارکت داشتند. این جنبش در نواحی پیرامون آنتالیا و دیگر مناطق جنوب آناتولی گسترش یافت و در جریان آن، نیروهای شورشی به دارایی‌های حکومتی و مناطق مختلف حمله کردند. بخشی از تکلوها در این شورش شرکت داشتند و پس از کشته‌شدن شاهقلی و شکست جنبش، گروهی از آنان به‌جای ماندن در قلمرو عثمانی به سوی ایران حرکت کردند. آنان پس از انتخاب حلیفه بابا به‌عنوان رهبر خود، راه شرق را در پیش گرفتند. در مسیر حرکت، گروهی از این ترکمانان در حوالی ارزرنجان به کاروانی تجاری که از تبریز می‌آمد حمله کردند و شماری از بازرگانان آن را کشتند. شاه اسماعیل در آن هنگام در خراسان بود و از جزئیات تحولات آناتولی اطلاع مستقیم نداشت. هنگامی که خبر ورود تکلوها به قلمرو خود را دریافت کرد، چوهه سلطان را مأمور کرد تا با آنان دیدار کند و ماهیت حرکتشان را روشن سازد. پس از مشخص‌شدن تمایل آنان به پیوستن به دولت صفوی، شاه اسماعیل در نزدیکی ری فرمانبرداری‌شان را پذیرفت؛ بااین‌حال، به سبب حمله به کاروان تجاری، شماری از بزرگان گروه تازه‌وارد را به مجازات رساند و دیگر افراد را میان امیران تقسیم کرد تا همه آنان زیر فرمان یک رهبر واحد باقی نمانند. این اقدام نشان می‌داد که پذیرش وابستگان یک طایفه در سپاه صفوی لزوماً به معنای واگذاری آزادی عمل کامل به سران آن نبود.درگذشت شاه اسماعیل یکم در سال ۹۳۰ قمری، برابر با سال ۱۵۲۴ میلادی، مرحله تازه‌ای در مناسبات میان شاه و سران قزلباش آغاز کرد. شاه تهماسب، که در آن هنگام حدود ده سال داشت، در ۲۳ مه ۱۵۲۴ میلادی به سلطنت رسید. او از دوران کودکی در خراسان با ساختار حکومتی و مناسبات سران نظامی آشنا شده بود، اما هنگام رسیدن به پادشاهی هنوز تجربه لازم برای اداره مستقیم همه امور کشور را نداشت. در نظام صفوی، شاه از مشروعیت دودمانی و مذهبی برخوردار بود، ولی اجرای بسیاری از تصمیم‌های حکومتی به امیران قزلباش، حاکمان ولایات و مأموران دیوانی وابسته بود. در نتیجه، افزایش نفوذ یک امیر می‌توانست بر انتصاب‌های حکومتی، اداره سپاه و نحوه توزیع درآمدها تأثیر بگذارد. بااین‌حال، نباید این وضعیت را به معنای ناپدیدشدن اقتدار شاه یا پایان یافتن مشروعیت پادشاهی در سال‌های کودکی تهماسب دانست. پژوهش‌های جدیدتر درباره منابع عصر صفوی نشان می‌دهند که سران قزلباش همچنان شاه را در جایگاه فرمانروای خود به رسمیت می‌شناختند و مشروعیت امیران برای اداره حکومت، در نهایت، از مقام شاه ناشی می‌شد؛ هرچند تهماسب در سال‌های نخست ناچار بود بسیاری از امور اجرایی را به آنان واگذارد.در آغاز سلطنت تهماسب، دیو سلطان روملو از مهم‌ترین چهره‌های سیاسی و نظامی دربار بود. او که از سران طایفه روملو و از امیران مورد اعتماد خاندان صفوی به شمار می‌رفت، پس از به سلطنت رسیدن شاه جوان، نقش برجسته‌ای در اداره حکومت پیدا کرد. بااین‌حال، گسترش نفوذ او با منافع برخی دیگر از طوایف قزلباش سازگار نبود. کوپک سلطان استاجلو از جمله سرانی بود که با برتری روملوها مخالفت داشت و از قدرت قابل‌توجهی در تبریز و مناطق پیرامونی برخوردار بود. تکلوها نیز که در اصفهان، همدان و بخش‌هایی از عراق عجم جایگاه داشتند، نیرویی بودند که نمی‌شد در تقسیم قدرت از آنان چشم پوشید. دیو سلطان برای کاستن از شدت اختلاف‌ها، طرحی مبتنی بر مشارکت سه امیر در مقام امیرالامرایی در پیش گرفت؛ به این ترتیب که خود، کوپک سلطان استاجلو و چوهه سلطان تکلو در ساختار عالی فرماندهی سهیم باشند. این ترتیب در ابتدا امکان همکاری میان نیروهای رقیب را فراهم کرد، اما اختلاف بر سر حدود اختیارات و نفوذ هر یک از آنان ادامه یافت.از سال ۹۳۲ قمری، برابر با ۱۵۲۶ میلادی، درگیری‌های داخلی شدت گرفت. استاجلوها با برتری دیو سلطان مخالفت کردند و کشمکش میان آنان و نیروهای روملو به جنگ داخلی کشیده شد. درگیری‌ها به آذربایجان، اردبیل و گیلان نیز گسترش یافت و نیروهای وابسته به دیو سلطان در چند مرحله بر مخالفان خود غلبه کردند. کوپک سلطان استاجلو در سال ۱۵۲۷ میلادی در حوالی شارور کشته شد و طایفه استاجلو ضربه مهمی دریافت کرد. در همان سال، پس از آنکه دیو سلطان نتوانست اختلاف‌های داخلی و تهدیدهای خارجی را به شکلی پایدار مهار کند، شاه تهماسب فرمان اعدام او را صادر کرد. دیو سلطان در پنجم ژوئیه ۱۵۲۷ میلادی کشته شد و چوهه سلطان تکلو، که پیش‌تر در چارچوب نظام سه‌نفره شریک قدرت بود، به اصلی‌ترین چهره نظامی و سیاسی دولت تبدیل شد. به این ترتیب، نفوذ تکلوها از جایگاه یکی از چند طایفه مؤثر قزلباش به موقعیتی نزدیک شد که امکان مداخله مستقیم در تعیین سیاست‌های حکومت را به آنان می‌داد.مقام امیرالامرایی در دولت صفوی اهمیت ویژه‌ای داشت، زیرا دارنده آن در فرماندهی نیروهای قزلباش و هماهنگ‌کردن امیران نظامی نقش محوری ایفا می‌کرد. البته حدود دقیق اختیارات این مقام در دوره نخست صفوی همواره ثابت نبود و با توجه به شخصیت صاحب‌منصب، نظر شاه و مناسبات میان طوایف تغییر می‌کرد. چوهه سلطان پس از کناررفتن دیو سلطان توانست جایگاه خود را از راه حمایت از سران تکلو و حضور اعضای طایفه در مناصب مختلف تقویت کند. گزارش‌های تاریخی می‌گویند که او شمار قابل‌توجهی از مناصب و عنوان‌های نظامی را به اعضای طایفه خود واگذار کرد و افراد وابسته به خود را در مناطق مهم و برخوردار از درآمد مستقر ساخت. این سیاست برای تکلوها به افزایش قدرت و منابع مالی انجامید، اما هم‌زمان موجب نارضایتی سران طوایف دیگر شد. مسئله تنها افزایش شمار افراد تکلو در دستگاه حکومت نبود؛ اهمیت داشت که چه کسانی بر ولایت‌های پردرآمد، نیروهای نظامی و مسیرهای ارتباطی و مالی تسلط پیدا می‌کردند. ازاین‌رو، انتصاب‌های چوهه سلطان به موضوعی فراتر از اختلاف شخصی میان چند امیر تبدیل شد و در مناسبات درونی قزلباشان بازتاب یافت.در این میان، طوایف دیگر نیز موقعیت‌های خود را حفظ کرده بودند. شاملوها از زمان شاه اسماعیل در خراسان و درباریان وابسته به خاندان سلطنتی جایگاه مهمی داشتند. روملوها همچنان بخشی از شبکه نظامی و حکومتی صفوی را تشکیل می‌دادند، هرچند کشته‌شدن دیو سلطان از قدرت آنان کاسته بود. ذوالقدرها، که در فارس استقرار داشتند، از نیروهای مهم قزلباش به شمار می‌رفتند و دربار می‌توانست در شرایط اختلاف میان دیگر گروه‌ها به آنان تکیه کند. افشارها نیز در نواحی کوهگیلویه و خوزستان از قدرت منطقه‌ای برخوردار بودند. استاجلوها پس از شکست‌های سال ۱۵۲۷ هنوز از میان نرفته بودند و سران آن طایفه در تحولات بعدی حضور داشتند. هیچ‌یک از این گروه‌ها یکپارچه و بدون اختلاف نبودند؛ وابستگی قبیله‌ای نقش مهمی داشت، اما روابط شخصی، پیوند با شاه، رقابت‌های محلی و منافع هر امیر می‌توانست موضع افراد یک طایفه را از یکدیگر جدا کند. از همین رو، در رخدادهای بعدی باید از نسبت‌دادن موضعی واحد به همه اعضای هر طایفه پرهیز کرد.در سال ۱۵۲۸ میلادی، زمانی که حمله ازبکان به خراسان شدت گرفت، شاه تهماسب شخصاً به سوی شرق حرکت کرد و در نبرد جام، در ۲۴ سپتامبر همان سال، با نیروهای عبیدالله‌خان ازبک روبه‌رو شد. پیروزی صفویان در این نبرد، دست‌کم برای مدتی، فشار ازبکان را کاهش داد، اما وضعیت خراسان همچنان ناپایدار ماند. پس از بازگشت شاه و سپاه سلطنتی به مناطق غربی، نیروهای ازبک بار دیگر به خراسان حمله کردند و هرات در محاصره قرار گرفت. حسین‌خان شاملو که از سران مهم طایفه شاملو بود، در این دوره مسئولیت اداره خراسان و سرپرستی سام میرزا، برادر شاه تهماسب، را بر عهده داشت. او در برابر فشار ازبکان مدتی مقاومت کرد، اما سرانجام در سال ۱۵۲۹ میلادی ناچار به واگذاری هرات شد و با تضمین عبور امن از شهر خارج گردید. پس از آن، مدتی در سیستان و سپس در مسیر بازگشت به مرکز ایران به سر برد. این تحولات بر موقعیت او در دربار تأثیر گذاشت؛ او همچنان از پیوندهای نزدیک با خاندان صفوی برخوردار بود، اما در شرایطی بازگشت که چوهه سلطان بر دستگاه حکومتی تسلط بیشتری پیدا کرده بود.حسین‌خان شاملو از نظر خانوادگی نیز با خاندان صفوی پیوند داشت. پدر او، عبدی بیگ شاملو، خواهر شاه اسماعیل یکم را به همسری گرفته بود و همین پیوند جایگاه خاندان او را در میان امیران درباری تقویت می‌کرد. برادرش، درمش‌خان شاملو، پیش‌تر از حکام خراسان بود و پس از مرگ او، حسین‌خان به مقام حکمرانی هرات رسید. در سال‌های نخست سلطنت تهماسب، حسین‌خان در چند مرحله مسئولیت اداره خراسان را بر عهده داشت و در نبرد جام نیز مشارکت کرد. بااین‌حال، شکست و واگذاری هرات به ازبکان در سال ۱۵۲۹ جایگاه او را پیچیده‌تر ساخت. هنگامی که پس از خروج از خراسان به سوی مرکز ایران حرکت کرد، در شیراز توقف داشت و در آغاز نسبت به حضور در دربار، که زیر نفوذ چوهه سلطان بود، احتیاط نشان داد. سرانجام با دریافت امان سلطنتی به اردوی شاه پیوست. گزارش «تاریخ ایلچی نظام‌شاه» می‌گوید که او در اردوگاه ییلاقی شاه در گندمان، در نزدیکی اصفهان، مورد توجه قرار گرفت و از التفات سلطنتی بهره‌مند شد. حضور حسین‌خان در کنار شاه، برای چوهه سلطان که قدرت خود را بر شبکه‌ای از امیران تکلو استوار کرده بود، چالشی تازه به شمار می‌رفت؛ هرچند این برداشت که او تنها از روی ترس یا حسادت به اقدام بعدی دست زد، فراتر از چیزی است که اسناد تاریخی بتوانند با قطعیت اثبات کنند.بحران میان چوهه سلطان و حسین‌خان شاملو در سال ۹۳۷ قمری، برابر با ۱۵۳۰ تا ۱۵۳۱ میلادی، به درگیری آشکار انجامید. درباره جزئیات دقیق این رخداد، گزارش‌ها در همه موارد یکسان نیستند؛ اما روایت شناخته‌شده‌ای که در نوشته‌های مربوط به حسین‌خان شاملو بازتاب یافته، می‌گوید چوهه سلطان برای از میان برداشتن رقیب تازه‌وارد خود درصدد کشتن او برآمد و برای این منظور نقشه‌ای در پیوند با یک مهمانی ترتیب داد. حسین‌خان از این طرح آگاه شد و تصمیم گرفت پیش از اجرای آن اقدام کند. او گروهی از افراد شاملو را گرد آورد و هنگام فرارسیدن شب به سوی خیمه چوهه سلطان حرکت کرد. چوهه سلطان از خیمه خود گریخت و افراد حسین‌خان او را تعقیب کردند. در پی این حرکت، درگیری به فضای اردوگاه سلطنتی کشیده شد و برخوردی مسلحانه میان دو گروه رخ داد. بر پایه همین روایت، دو تیر به تاج شاه تهماسب برخورد کرد؛ رخدادی که نشان می‌دهد شاه در جریان درگیری در معرض خطر مستقیم قرار گرفته بود. نگهبانان سلطنتی، که در این گزارش از اعضای طایفه ذوالقدر معرفی شده‌اند، جانب نیروهای شاملو را گرفتند و چوهه سلطان در جریان زد و خورد زخمی مرگبار برداشت.برخی روایت‌های مختصرتر، به‌جای شرح نقشه پیشین چوهه سلطان، واقعه را به‌صورت حمله ناگهانی حسین‌خان شاملو به او در ییلاق گندمان و کشته‌شدنش بیان می‌کنند. آنچه با اطمینان بیشتری می‌توان پذیرفت، این است که چوهه سلطان در جریان درگیری با نیروهای شاملو در اردوی سلطنتی کشته شد و واقعه در سال ۹۳۷ قمری قرار می‌گیرد. تعیین روز دقیق کشته‌شدن او، شمار کامل افراد حاضر و جزئیات تمام مراحل تعقیب و زد و خورد، با اتکا به گزارش‌های در دسترس ممکن نیست. اختلاف صورت روایت‌ها همچنین به این معناست که نباید همه جزئیات یک روایت را بدون توجه به تفاوت منابع، قطعی تلقی کرد. با وجود این محدودیت‌ها، کشته‌شدن چوهه سلطان پایان دوره‌ای بود که در آن یک امیر تکلو عملاً بر بخش مهمی از اداره حکومت صفوی سلطه داشت. این رخداد به‌تنهایی همه اختلاف‌های درونی قزلباشان را خاتمه نداد، بلکه درگیری‌ای را که تا آن زمان میان سران و شبکه‌های وابسته به آنان جریان داشت، به رویارویی گسترده‌تر میان گروه‌های قبیله‌ای تبدیل کرد.پس از کشته‌شدن چوهه سلطان، درگیری میان تکلوها و نیروهای رقیب برای چند روز ادامه یافت. بخشی از تکلوها به نیروهای شاملو حمله کردند و در گزارش‌های تاریخی از کشته‌شدن شمار زیادی از ترکمانان در این برخوردها یاد شده است. بااین‌حال، منابع مورد اشاره ارقام یکسان و قابل اتکایی برای مجموع کشته‌شدگان ارائه نمی‌کنند و نمی‌توان برای این نبردها عددی قطعی تعیین کرد. درگیری در سطح کشمکش میان دو گروه محدود نماند. از یک سو، شماری از تکلوها درصدد حفظ مقام‌ها و موقعیت‌هایی بودند که در دوره چوهه سلطان به دست آورده بودند؛ از سوی دیگر، سران طوایف دیگر حاضر نبودند اداره نیروهای قزلباش و مناصب عالی حکومت بار دیگر در اختیار یکی از اعضای خاندان چوهه سلطان قرار گیرد. حمایت بخشی از شاملوها از حسین‌خان، پیوستن نگهبانان وابسته به ذوالقدر به نیروهای او و مشارکت گروه‌هایی از روملوها، استاجلوها و افشارها در صف مقابل تکلوها، دامنه درگیری را افزایش داد. گزارش‌ها در نام‌بردن از همه گروه‌های حاضر یکسان نیستند، اما از رویارویی تکلوها با مجموعه‌ای از نیروهای رقیب سخن می‌گویند.در همین شرایط، شماری از تکلوها برای حفظ جایگاه خود به فکر سپردن مقام امیرالامرایی به قباد، پسر چوهه سلطان، افتادند. قباد می‌توانست برای بخشی از افراد طایفه نمادی از ادامه موقعیت پیشین باشد، اما منابع موجود به‌روشنی نشان نمی‌دهند که همه سران تکلو در این تصمیم اتفاق نظر داشته‌اند یا میزان حمایت از او در میان تمام شاخه‌های طایفه چقدر بوده است. تلاش برای مطرح‌کردن قباد با مخالفت جدی گروه‌های رقیب مواجه شد. شاملوها که حسین‌خان در رأس شبکه اصلی قدرت آنان قرار داشت، حاضر نبودند موقعیت تازه به‌دست‌آمده را به خانواده چوهه سلطان واگذار کنند. افشارها، استاجلوها و ذوالقدرها نیز از جمله نیروهایی بودند که در برابر ادامه برتری تکلوها قرار گرفتند؛ گزارش‌ها در برخی موارد از حضور روملوها در این صف نیز نام می‌برند. در این مرحله، نزاع بر سر مقام امیرالامرایی از اختلافی درباره جانشینی یک سردار فراتر رفت و به مسئله تعیین نظم قدرت در دولت صفوی تبدیل شد. بااین‌حال، نباید این وضعیت را به‌عنوان ائتلافی ثابت و همیشگی میان تمام اعضای این طوایف در نظر گرفت؛ آنچه شناخته شده، موضع و مشارکت بخشی از آنان در همین بحران مشخص است.شاه تهماسب در این مرحله از بحران به‌تدریج موضع آشکارتری گرفت. تا پیش از آن، نقش او در اداره حکومت با نفوذ گسترده امیران قزلباش همراه بود؛ اما درگیری مسلحانه در اردوگاه سلطنتی و کشیده‌شدن کشمکش به بحران جانشینی امیرالامرایی، اقتدار شخص شاه را مستقیماً درگیر کرد. بر اساس روایت حسین‌خان شاملو، درگیری چند روز ادامه یافت و نیروهای تکلو در برابر نیروهای متحد استاجلو، روملو، ذوالقدر و افشارها قرار گرفتند. در گزارش‌های مربوط به این دوره، پایان نزاع با فرمان شاه تهماسب برای کشتن گروهی از تکلوهایی همراه دانسته شده است که در اردوگاه حضور داشتند. برخی متون تاریخی این اقدام را به‌صورت فرمانی فراگیر علیه طایفه تکلو بازگو کرده‌اند و عنوان «آفت تکلو» یا «بلای تکلو» نیز برای واقعه به کار رفته است. این نام، تاریخ این رویداد را به سال ۹۳۷ قمری پیوند می‌دهد، اما نباید از آن نتیجه گرفت که تک‌تک اعضای طایفه در همان زمان کشته شدند. باقی‌ماندن تکلوهایی در مناصب حکومتی در سال‌های بعد، به‌روشنی نشان می‌دهد که سرکوب، هرچند سنگین و گسترده، به نابودی کامل همه افراد این طایفه نینجامید.از نظر توالی حوادث، دو روایت درباره سرنوشت تکلوها را باید در کنار یکدیگر قرار داد. در گزارش مربوط به کشته‌شدن چوهه سلطان، بر ادامه درگیری‌های قزلباش و صدور فرمان مجازات گروه‌های حاضر در اردوگاه شاه تأکید شده است. در روایت دیگر، پس از شکست نیروهای تکلو و ناکامی آنان در رساندن قباد به مقام امیرالامرایی، گروهی از بازماندگان به سوی بغداد گریختند. این دو گزارش لزوماً متناقض نیستند؛ می‌توان میان کشتار گروهی از افراد حاضر در اردوگاه سلطنتی و فرار بخشی از تکلوها پس از شکست درگیری‌ها تمایز گذاشت. بااین‌حال، اطلاعات موجود برای تعیین شمار دقیق کسانی که در جنگ کشته شدند، کسانی که در فرمان مجازات از میان رفتند و کسانی که موفق به فرار شدند، کفایت نمی‌کند. از همین رو، بازسازی یک فهرست کامل از کشته‌شدگان یا تعیین تعداد دقیق گریختگان، فراتر از شواهد موجود خواهد بود. آنچه روشن است، شکست سیاسی و نظامی شبکه‌ای از قدرت بود که در دوره چوهه سلطان به موقعیت برتر رسیده بود و پس از مرگ او دیگر نتوانست کنترل همان مناصب را حفظ کند.مقصد گروهی از گریختگان بغداد بود؛ شهری که در این دوره یکی از مناطق حساس قلمرو صفوی به شمار می‌رفت و اداره آن با مسائل محلی، رقابت‌های حکومتی و تهدیدهای خارجی پیوند داشت. بغداد در آغاز دهه ۱۵۳۰ میلادی از نظر سیاسی در وضعیتی ناپایدار قرار داشت. پیش‌تر ذوالفقار موصلو، از سرداران وابسته به خاندان موصلو، در برابر حکومت صفوی شورش کرده و کنترل شهر و بخش‌هایی از عراق عرب را به دست گرفته بود. شاه تهماسب در سال ۱۵۳۰ میلادی به بغداد لشکر کشید، شهر را دوباره تصرف کرد و حکومت آن را به سلطان شرف‌الدین سپرد که عنوان خان نیز داشت. در این ساختار، محمدخان شرف‌الدین‌اوغلی تکلو در زمره چهره‌هایی بود که با اداره بغداد و مناسبات صفویان در عراق پیوند داشت. جایگاه او از آن جهت اهمیت داشت که در حالی که بخشی از تکلوها از مرکز حکومت گریخته و در پی پناهگاه بودند، در بغداد امیری از همان طایفه در موقعیت حکومتی قرار داشت که می‌توانست درباره پذیرش یا سرکوب آنان تصمیم بگیرد.روایت مربوط به واقعه تکلو می‌گوید که هنگامی که گروهی از بازماندگان به بغداد رسیدند، محمدخان شرف‌الدین‌اوغلی آنان را نپذیرفت و در عوض دستور داد شماری از سرانشان کشته شوند. در میان کسانی که در این گزارش نام برده شده‌اند، قودوز سلطان قرار دارد. سپس سرهای کشته‌شدگان به تبریز فرستاده شد و بازماندگان دیگر نیز زیر فرمان محمدخان قرار گرفتند. این رویداد از نظر سیاسی مهم بود؛ زیرا محمدخان، با وجود تعلق به طایفه تکلو، در این مقطع جانب فرمانروایی صفوی را گرفت و در برابر گروهی از هم‌طایفه‌ای‌های خود ایستاد. رفتار او نشان می‌داد که پیوند قبیله‌ای همیشه بر وفاداری به شاه یا ملاحظات حکومت غلبه نداشت. برخی امیران تکلو در پی حفظ موقعیت خاندان و شبکه وابستگان خود بودند، اما برخی دیگر می‌توانستند از راه همکاری با حکومت مرکزی، مناصب خود را نگه دارند یا در ساختار تازه جایگاهی به دست آورند. بااین‌حال، منابع موجود اطلاعات کافی برای تعیین شمار کامل افرادی که در بغداد کشته شدند، محل دقیق اجرای حکم یا تمام جزئیات ورود گریختگان به شهر ارائه نمی‌کنند. بنابراین، نام قودوز سلطان و فرستادن سرهای کشته‌شدگان به تبریز را می‌توان به‌عنوان اجزای گزارش تاریخی ذکر کرد، اما افزودن صحنه‌های دقیق، گفت‌وگوها یا اعداد معین قابل توجیه نیست.اهمیت بغداد در این ماجرا تنها به حضور گروهی از گریختگان محدود نبود. این شهر در مرز میان قلمروهای صفوی و عثمانی قرار داشت و کنترل آن برای هر دو حکومت اهمیت سیاسی و راهبردی داشت. دولت صفوی می‌کوشید با استقرار حاکمان وفادار، نفوذ خود را در عراق عرب حفظ کند، اما شورش‌های محلی و لشکرکشی‌های خارجی این کنترل را بارها دچار اختلال می‌کرد. به همین دلیل، محمدخان شرف‌الدین‌اوغلی در موقعیتی قرار داشت که وفاداری او به شاه تهماسب می‌توانست بر سرنوشت اشخاصی اثر بگذارد که از نظر تبار و پیوند قبیله‌ای با او مشترک بودند. در منابع مربوط به طایفه تکلو از رفتار او به‌عنوان بخشی از شکست نهایی آن گروه یاد شده است؛ اما نباید نتیجه گرفت که تمام تکلوها در بغداد کشته شدند یا هیچ‌یک از آنان پس از این واقعه فرصت بازگشت به خدمت صفوی را پیدا نکردند. تجربه سال‌های بعد، خلاف چنین برداشتی را نشان می‌دهد.در پی کناررفتن چوهه سلطان و کاهش قدرت تکلوها، حسین‌خان شاملو به یکی از اصلی‌ترین برندگان بحران تبدیل شد. شاه تهماسب او را به مقام امیرالامرایی منصوب کرد و در ساختار حکومت نیز اختیارهای مهمی به او سپرد. منابع درباره نحوه واگذاری این مقام تفاوت‌هایی دارند؛ در یک گزارش، انتصاب او تصمیم شاه پس از پایان درگیری‌ها معرفی شده و در گزارشی دیگر آمده است که سران قزلباش و بزرگان دولت درباره انتخاب او به توافق رسیدند و سپس شاه از آن آگاه شد. این تفاوت نشان می‌دهد که در دوره نخست تهماسب، تعیین مقامات عالی نه همیشه با یک فرمان ساده و جدا از مناسبات دربار، بلکه در پیوند با توافق‌ها و رقابت‌های گروه‌های صاحب‌نفوذ صورت می‌گرفت. بااین‌حال، نتیجه روشن بود: دوره برتری چوهه سلطان پایان یافت و قدرت دربار برای مدتی در اختیار شبکه‌ای قرار گرفت که حسین‌خان شاملو نماینده برجسته آن بود.تجربه حسین‌خان شاملو نیز نشان می‌دهد که تغییر یک طایفه مسلط با برقراری فوری تعادل پایدار همراه نبود. او در سال‌های پس از واقعه، اعضای طایفه خود را در مناصب مهم گماشت و در اداره حکومت از شبکه وابستگان شاملو بهره گرفت. این روند شباهت‌هایی با شیوه‌ای داشت که پیش‌تر چوهه سلطان در حمایت از تکلوها به کار برده بود. شاه تهماسب که از درگیری‌های سال‌های نخست سلطنت تجربه اندوخته بود، به‌تدریج در برابر تمرکز قدرت در دست یک امیر موضع سخت‌تری گرفت. اختلاف میان او و حسین‌خان در سال‌های بعد بالا گرفت و سرانجام حسین‌خان در سال ۱۵۳۳ میلادی به فرمان شاه کشته شد؛ برخی منابع، تاریخ مرگ او را در سال ۱۵۳۴ یا ۱۵۳۵ میلادی ثبت کرده‌اند. این تحول به معنای پایان یک دوره از رقابت‌های قبیله‌ای و افزایش اراده شاه برای اعمال مستقیم‌تر قدرت بود، هرچند رقابت میان سران قزلباش در سال‌های بعد نیز به شکل‌های گوناگون ادامه یافت.سرنوشت تکلوها پس از واقعه سال ۹۳۷ قمری تنها با فرار گروهی از آنان به بغداد یا پیوستن برخی به عثمانیان تعریف نمی‌شود. در میان اعضای این طایفه، افرادی باقی ماندند که همچنان در خدمت دولت صفوی بودند و از راه وفاداری به شاه توانستند جایگاهی رسمی حفظ کنند. محمدخان شرف‌الدین‌اوغلی تکلو نمونه‌ای از این دسته بود. او پیش از واقعه نیز در اداره قزوین و بغداد حضور داشت و در سال‌های بعد بار دیگر به جایگاه مهمی در دستگاه حکومتی رسید. در سال ۱۵۳۷ میلادی، شاه تهماسب پسر خود، محمد میرزا، را به‌عنوان حاکم اسمی هرات تعیین کرد و محمدخان تکلو سرپرستی او را بر عهده گرفت. این انتصاب نشان می‌دهد که حکومت صفوی، با وجود سرکوب شدید تکلوها در بحران پیشین، میان سران وفادار و گروه‌های شورشی تمایز قائل می‌شد. بنابراین، تعبیر «آفت تکلو» نباید به معنای ممنوعیت همیشگی خدمت اعضای آن طایفه در دستگاه صفوی فهمیده شود.محمدخان در سال‌های بعد در خراسان نیز به فعالیت ادامه داد و تکلوهایی که در پیرامون او باقی مانده بودند، در نبردهای حکومت صفوی با ازبکان مشارکت کردند. پس از مرگ او، حکومت هرات به پسرش قزاق سلطان رسید که در سال ۱۵۵۶ میلادی عهده‌دار این مقام شد. قزاق سلطان نیز در برابر ازبکان فعالیت داشت و از موقعیت محلی قابل‌توجهی برخوردار بود، اما گزارش‌های تاریخی می‌گویند که او به‌تدریج در هرات استقلال عمل بیشتری یافت و شاه تهماسب نسبت به قدرت‌گیری او نگران شد. در سال ۱۵۶۴ میلادی، هنگامی که بیم آن می‌رفت که قزاق سلطان علیه حکومت صفوی اقدام کند، گروهی از فرماندهان سپاه شاه برای بازداشت او حرکت کردند. بر اساس گزارشی از این واقعه، قزاق سلطان در همان دوره و در حالی که در بستر بیماری بود، بازداشت شد و اندکی بعد درگذشت. جزئیات مربوط به قصد او برای شورش، از جمله میزان آمادگی عملی‌اش برای اقدام علیه شاه، در منابع به‌صورت قطعی و یکسان ثبت نشده است. آنچه مشخص است، با مرگ او جایگاه مستقل تکلوها در هرات بیش از پیش تضعیف شد و آنان به‌تدریج بخش مهمی از املاک و مناصب خود را از دست دادند. این روند را باید دنباله طولانی کاهش نفوذ طایفه دانست، نه ادامه مستقیم درگیری‌های خونین سال ۱۵۳۰.یکی دیگر از چهره‌های مهم تکلو در این دوره اولامه‌خان بود؛ امیری که پیش از بروز بحران، در دستگاه شاه اسماعیل یکم به مقام‌های بلندپایه‌ای رسیده بود. او در دوره پیشین مسئولیت‌هایی چون سرپرستی نگهبانان و تشریفات دربار را بر عهده داشت و در مقطعی نیز حکمران آذربایجان بود. پس از کناررفتن تکلوها از مقام‌های عالی و انتقال امیرالامرایی به حسین‌خان شاملو، اولامه‌خان با وضعیت تازه مخالفت کرد. بااین‌حال، درباره جایگاه و اقدامات او باید میان مخالفت با برتری سیاسی شاملوها و مشارکت مستقیم در تمام مراحل درگیری گندمان تمایز گذاشت؛ منابع موجود اجازه نمی‌دهند که همه اقدام‌های او را بخشی از یک طرح واحد و از پیش هماهنگ‌شده معرفی کنیم. آنچه در روایت‌های مربوط به دوره ثبت شده، مخالفت او با تغییر موازنه قدرت و تلاش برای بازیابی موقعیت پیشین تکلوهاست.در سال ۱۵۳۱ میلادی، اولامه‌خان با گروهی از نیروهای تکلو به سوی تبریز حرکت کرد. در برخی گزارش‌ها شمار افراد همراه او حدود هفت هزار نفر ذکر شده است، اما این عدد را باید گزارشی تاریخی دانست، نه آماری که امکان تأیید مستقل آن وجود داشته باشد. حرکت او با مخالفت شاه تهماسب مواجه شد و هنگامی که خبر اعزام نیروهای سلطنتی را دریافت کرد، از ادامه پیشروی خودداری کرد و به سوی وان عقب نشست. اولامه‌خان در آنجا دعوت سلطان سلیمان قانونی را پذیرفت و به خدمت عثمانیان درآمد. پیوستن او به رقیب خارجی صفویان، یکی از مهم‌ترین پیامدهای سیاسی بحران تکلو بود؛ زیرا اختلافی که در ابتدا درون دستگاه قزلباش و بر سر مناصب حکومتی پدید آمده بود، اکنون بر روابط دو دولت نیز تأثیر می‌گذاشت. اولامه‌خان در سال‌های بعد به حکومت عثمانی خدمت کرد و در حملات به مناطق غربی قلمرو صفوی نقش داشت، اما موفق نشد موقعیت سیاسی پیشین تکلوها را در ایران احیا کند.منابع درباره جزئیات کامل پیوستن اولامه‌خان به عثمانیان و گفت‌وگوهای احتمالی میان او و دربار عثمانی اطلاعات یکسانی ندارند. همچنین نباید انتقال او به خدمت عثمانی را به معنای تغییر فوری و کامل اعتقادات مذهبی او دانست. گزارش‌ها از پایبندی او به تشیع حتی پس از پیوستن به عثمانیان یاد می‌کنند، موضوعی که در نگاه برخی کارگزاران عثمانی می‌توانست بر میزان اعتماد به او اثر بگذارد. بااین‌حال، او همچنان به‌عنوان یک امیر نظامی در منازعات غرب ایران مورد استفاده قرار گرفت. بازگشت او به فعالیت نظامی در کنار نیروهای عثمانی در سال‌های بعد، نشان می‌دهد که پیامدهای واقعه تکلو از محدوده کشته‌شدن چوهه سلطان و شکست گروهی از هم‌طایفه‌ای‌هایش فراتر رفت. بخشی از کسانی که در دربار صفوی جایگاه خود را از دست داده بودند، راه خروج از قلمرو شاه را در پیش گرفتند و در دربار رقیب او به خدمت درآمدند.با این همه، نمی‌توان واقعه تکلو را به معنای حذف کامل این طایفه از جامعه سیاسی و نظامی ایران دانست. برخی از اعضای آن در خدمت صفویان باقی ماندند و در دهه‌های بعد نیز مقام‌هایی به دست آوردند. محمدخان شرف‌الدین‌اوغلی و پسرش قزاق سلطان از نمونه‌های مهم این استمرار بودند. در عین حال، قدرت تکلوها دیگر به جایگاه مسلطی که در دوره چوهه سلطان رسیده بود بازنگشت. کاهش نفوذ آنان حاصل مجموعه‌ای از تحولات بود: شکست شبکه سیاسی چوهه سلطان، کشته‌شدن شماری از سران، فرار برخی اعضا به بغداد و قلمرو عثمانی، از دست رفتن مناصب و درآمدهای مهم و محدودشدن قدرت برخی بازماندگان در مناطق شرقی. این روند در دوره شاه تهماسب تدریجی بود و نباید آن را با نابودی کامل یا تبعید همگانی تکلوها در همان سال‌ها یکی دانست. حکومت صفوی همچنان از نیروهای وابسته به این طایفه استفاده می‌کرد، به‌ویژه هنگامی که افراد آن وفاداری خود را به شاه نشان می‌دادند و حاضر بودند در چارچوب اقتدار او فعالیت کنند.واقعه سال ۹۳۷ قمری در دوره شاه تهماسب یکم را باید از سرکوب تکلوها در دوره شاه عباس یکم جدا دانست. بیش از شش دهه پس از درگیری گندمان و فرار شماری از تکلوها، در سال ۱۵۹۶ میلادی رویدادی دیگر در آمل رخ داد. بر اساس گزارش‌های تاریخی مربوط به طایفه تکلو، گروهی از آنان قلعه آمل را تصرف کردند و حاضر به تحویل آن نشدند. در بستر شورش‌ها و ناآرامی‌های آن دوره، شاه عباس فرمان داد تکلوها در هر منطقه‌ای که یافت شوند کشته شوند. در برخی گزارش‌ها، این سرکوب به سال‌های ۱۵۹۶ و ۱۵۹۷ میلادی نسبت داده شده است. این فرمان از نظر گستردگی و شدت با سرکوب سال‌های شاه تهماسب تفاوت داشت و در شرایط سیاسی متفاوتی اجرا شد. واقعه نخست از رقابت بر سر امیرالامرایی، کشته‌شدن چوهه سلطان و بحران درونی سران قزلباش برخاسته بود؛ واقعه دوم به دوره سلطنت شاه عباس و برخورد حکومت با ناآرامی‌های تازه در شمال ایران مربوط می‌شد. شباهت دو رویداد در برخورد سخت حکومت با تکلوهاست، اما از نظر زمان، زمینه، فرمانروا و چگونگی وقوع یکسان نیستند.در سال‌های پس از استقرار شاه عباس، ساختار قدرت صفوی به‌تدریج دگرگون شد و وابستگی حکومت به شبکه‌های نظامی قزلباش، در مقایسه با دوره آغازین، شکل متفاوتی یافت. بااین‌حال، نباید تغییرات این دوره را صرفاً نتیجه واقعه تکلو دانست؛ تحولات سیاسی در طول چندین دهه، سیاست‌های شاهان مختلف، شورش‌های داخلی و فشارهای خارجی در این روند نقش داشتند. کشته‌شدن چوهه سلطان، سرکوب بخشی از تکلوها و انتقال قدرت به حسین‌خان شاملو نقطه‌ای برجسته در تاریخ رقابت‌های قزلباشان بود، زیرا نشان داد که تصاحب مناصب حکومتی به دست یک طایفه، بدون حفظ پشتیبانی دیگر امیران و رعایت جایگاه شاه، می‌تواند به بحرانی گسترده منجر شود. اما همان‌طور که سرنوشت محمدخان شرف‌الدین‌اوغلی و قزاق سلطان نشان می‌دهد، وفاداری به حکومت صفوی امکان ادامه فعالیت برخی اعضای طایفه را فراهم کرد. بنابراین، تاریخ تکلوها پس از سال ۹۳۷ قمری نه تاریخ نابودی یکباره آنان، بلکه روندی طولانی از شکست سیاسی، پراکندگی، بازگشت برخی افراد به خدمت حکومت و کاهش تدریجی نفوذ مستقل آنان در ساختار قدرت صفوی بود.علیرضا مرادیعلیرضا مرادیMon, 19 Oct 2026 16:04:18 +0330https://virgool.ir/@m_68812788/محاصره-قلعه-فوشیمی-ovutud2a9kgjدر سال ۱۶۰۰ میلادی، قلعه فوشیمی در جنوب کیوتو یکی از مهم‌ترین مواضع تحت اختیار توکوگاوا ایه‌یاسو بود. در ماه‌های میانی همان سال، اختلاف میان ایه‌یاسو و نیروهای وفادار به حکومت تویوتومی به رویارویی نظامی نزدیک شده بود. ایه‌یاسو برای لشکرکشی به شرق ژاپن حرکت کرده بود و در شانزدهمین روز ماه ششم سال پنجم دوره کیچو به فوشیمی رسید. در آنجا توری موتوتادا، یکی از فرماندهان نزدیک به او، حضور داشت. پس از دیدار و گفت‌وگو درباره وضعیت قلعه، ایه‌یاسو تصمیم گرفت فوشیمی را ترک کند و حرکت خود را ادامه دهد. مسئولیت نگهداری از قلعه به توری موتوتادا سپرده شد و ماتسودایرا ایه‌تادا، نایتو ایه‌ناگا، ماتسودایرا چیکاماسا و دیگر نیروهای وابسته به خاندان توکوگاوا نیز در قلعه باقی ماندند.ایه‌یاسو در هجدهمین روز ماه ششم فوشیمی را ترک کرد. با خروج او، توری موتوتادا فرمانده اصلی قلعه شد. شمار دقیق نیروهای باقی‌مانده در فوشیمی در منابع یکسان نیست. برخی گزارش‌ها حدود هزار و هشتصد نفر را ذکر کرده‌اند و منابع دیگر اعداد متفاوتی آورده‌اند. به همین دلیل نمی‌توان شمار دقیق پادگان را با قطعیت تعیین کرد. آنچه روشن است این است که ایه‌یاسو بخش عمده نیروی خود را همراه برد و گروهی محدودتر برای نگهداری از قلعه باقی ماندند.در همین زمان، ایشیدا میتسوناری و فرماندهان وابسته به جناح مخالف ایه‌یاسو در منطقه کیوتو و اوساکا در حال گردآوری نیرو بودند. فوشیمی به دلیل موقعیت خود در نزدیکی کیوتو و ارتباط آن با مسیرهای مهم منطقه، در میان نخستین مواضعی قرار گرفت که نیروهای مخالف ایه‌یاسو قصد تصرف آن را داشتند. در هفدهمین روز ماه هفتم، مائدا گن‌ای، ماسودا ناگاموری و ناگاتسوکا ماساایه، که از مقام‌های بلندپایه حکومت تویوتومی بودند، همراه با ایشیدا میتسوناری در برابر اقدامات ایه‌یاسو موضع گرفتند. در همین دوره، پیامی برای توری موتوتادا فرستاده شد و از او خواسته شد فوشیمی را ترک کند. موتوتادا این درخواست را نپذیرفت و در قلعه باقی ماند.در هجدهمین روز ماه هفتم، نیروهای مخالف ایه‌یاسو به سوی فوشیمی حرکت کردند و درگیری‌ها آغاز شد. منابع مربوط به این روزها در تاریخ دقیق آغاز حمله کاملاً یکسان نیستند و برخی آغاز حمله را در روز نوزدهم یا بیستم ماه هفتم ثبت کرده‌اند. با این حال، گزارش‌های نزدیک به حادثه نشان می‌دهند که از این زمان عملیات نظامی علیه فوشیمی آغاز شده بود.در نوزدهمین روز ماه هفتم، درگیری در اطراف قلعه ادامه داشت. نیروهای مدافع از قلعه خارج شدند و به برخی املاک و خانه‌های وابسته به مقام‌های مخالف ایه‌یاسو حمله کردند. خانه‌های ماسودا ناگاموری و مائدا گن‌ای در فوشیمی به آتش کشیده شدند. در همان زمان صدای تیراندازی از قلعه شنیده می‌شد. این درگیری‌ها نشان می‌داد که مدافعان هنوز امکان انجام عملیات در خارج از دیوارهای قلعه را داشتند و محاصره کامل هنوز شکل نگرفته بود.در بیستمین روز ماه هفتم، حمله به فوشیمی به شکل گسترده‌تری ادامه یافت. نیروهای وابسته به جناح مخالف ایه‌یاسو به مواضع مدافعان حمله کردند و نیروهای داخل قلعه با تیراندازی و استفاده از سلاح‌های موجود در برابر آنان مقاومت کردند. در این مرحله هنوز بخش‌های اصلی فوشیمی در اختیار توری موتوتادا و نیروهایش بود.در بیست‌ودومین روز ماه هفتم، صدای تیراندازی نبرد فوشیمی تا فاصله‌ای قابل توجه از قلعه شنیده شد. گزارش‌های مربوط به کیوتو از ادامه شلیک تفنگ‌ها خبر می‌دهند. نیروهای مهاجم در اطراف قلعه تجمع بیشتری پیدا کردند و محاصره به تدریج شکل منظم‌تری گرفت.در بیست‌وسومین روز ماه هفتم، کوبایاکاوا هیده‌آکی با نیروهای خود به منطقه فوشیمی رسید و به نیروهای محاصره‌کننده پیوست. در همان روز گزارش‌هایی از آتش گرفتن بخش‌هایی از قلعه منتشر شد. نیروهای داخل قلعه همچنان با تیراندازی به مهاجمان پاسخ می‌دادند. آتش‌سوزی‌های این مرحله هنوز به معنی سقوط قلعه نبود و مدافعان همچنان کنترل بخش‌های مهم مجموعه را در اختیار داشتند.در روزهای بعد، نیروهای محاصره‌کننده تعداد خود را افزایش دادند و مواضع آنان در اطراف فوشیمی تثبیت شد. منابع تاریخی تعداد کل نیروهای مهاجم را معمولاً ده‌ها هزار نفر ذکر کرده‌اند و رقم حدود چهل هزار نفر در برخی منابع دیده می‌شود، اما این رقم را نمی‌توان شمار دقیق نیروهایی دانست که هم‌زمان در هر نقطه از محاصره حضور داشتند. نیروهای وابسته به اوکیتا هیده‌ایه، کوبایاکاوا هیده‌آکی، ناگاتسوکا ماساایه، ناکامورا کازوئوچی و چند فرمانده دیگر در عملیات حضور داشتند.در بیست‌وهفتمین روز ماه هفتم، محاصره همچنان ادامه داشت و قلعه سقوط نکرده بود. گزارش‌های تاریخی این روز از تصمیم نیروهای مهاجم برای استفاده از تفنگ‌های بزرگ‌تر و سلاح‌های سنگین‌تر سخن می‌گویند. این گزارش نشان می‌دهد که تیراندازی و حملات قبلی هنوز نتوانسته بود قلعه را به تصرف مهاجمان درآورد.در همین دوره، مهاجمان برای نزدیک شدن به استحکامات قلعه اقدام به ایجاد مواضع نزدیک‌تر کردند. در گزارش‌های مربوط به محاصره از پر کردن بخش‌هایی از خندق با چوب و مصالح سخن گفته شده است. نیروهای مهاجم همچنین از تیرهای آتش‌زا و آتش برای حمله به ساختمان‌های داخل قلعه استفاده کردند. در این مرحله، درگیری هم در اطراف خندق‌ها و استحکامات و هم در نزدیکی ساختمان‌های داخلی جریان داشت.در بیست‌وهشتمین روز ماه هفتم، نیروهای محاصره‌کننده برای تهیه مصالح مورد نیاز خود در اطراف فوشیمی فعالیت کردند. در منابع تاریخی از بریدن بامبو و جمع‌آوری چوب در اطراف معبد دای‌گو و مناطق پیرامون قلعه یاد شده است. این مصالح در ادامه عملیات محاصره مورد استفاده قرار گرفتند.در بیست‌ونهمین روز ماه هفتم، ایشیدا میتسوناری از ساوایاما به سمت فوشیمی آمد. در این زمان محاصره هنوز پایان نیافته بود. نیروهای مهاجم در اطراف قلعه مستقر بودند و توری موتوتادا و نیروهایش همچنان مقاومت می‌کردند. در همین دوره، درگیری در اطراف پل گوکوراکو نیز در منابع تاریخی ثبت شده است و نیروهای مدافع در برابر حمله نیروهای مهاجم مقاومت کردند.تا پایان بیست‌ونهمین روز ماه هفتم، فوشیمی هنوز سقوط نکرده بود. نیروهای مهاجم توانسته بودند فشار خود را افزایش دهند، اما مدافعان همچنان بخش‌های اصلی قلعه را در اختیار داشتند. در این زمان، نبرد وارد مرحله‌ای شد که حملات مستقیم و آتش‌سوزی‌های متعدد به شکل هم‌زمان ادامه پیدا کرد.در شب سی‌ام ماه هفتم، مرحله نهایی محاصره آغاز شد. در طول شب، بخش‌هایی از قلعه از جمله ماتسومارو و ناگویا‌مارو آتش گرفتند. صدای تیراندازی همچنان شنیده می‌شد. در گزارش‌های تاریخی آمده است که ماتسومارو در همین مرحله به تصرف نیروهای مهاجم درآمد. زمان دقیق این رویداد در منابع مختلف کمی متفاوت ثبت شده است، اما روشن است که در ساعات پایانی ماه هفتم و نخستین ساعات ماه هشتم، مهاجمان وارد بخش‌هایی از مجموعه داخلی قلعه شدند.در نخستین روز ماه هشتم سال پنجم کیچو، برابر با حدود هشتم سپتامبر ۱۶۰۰ در تبدیل رایج به گاه‌شماری میلادی، نبرد وارد آخرین مرحله خود شد. آتش در بخش‌های مختلف قلعه گسترش پیدا کرد. طبق یادداشت‌های تاریخی، حدود نیمه‌شب آتش در ماتسومارو دیده شد و سپس در ساعات صبح بخش‌های دیگری از قلعه در آتش سوختند.حدود ساعت هشت صبح، ماه‌میکده آتش گرفت. پس از آن آتش به قسمت‌های دیگری از مجموعه گسترش یافت. ساختمان‌ها و برج‌های مختلف یکی پس از دیگری درگیر آتش شدند. نیروهای مهاجم از بیرون به ساختمان‌ها تیرهای آتش‌زا پرتاب می‌کردند و در بخش‌هایی از خندق نیز مصالح چوبی و قابل اشتعال انباشته شده بود. با گسترش آتش، مدافعان مجبور شدند از قسمت‌هایی که دیگر قابل نگهداری نبودند عقب‌نشینی کنند.در حدود ساعت یازده صبح، آتش به بخش بالایی برج اصلی رسید. تا حدود ظهر، برج اصلی و قسمت‌های عمده قلعه در آتش سوختند. گزارش‌های تاریخی که از کیوتو نوشته شده‌اند، گسترش آتش را مرحله‌به‌مرحله ثبت کرده‌اند و از مشاهده دود و شعله‌های گسترده از فاصله دور خبر می‌دهند.در همین زمان، درگیری مسلحانه همچنان ادامه داشت. نیروهای مهاجم از چند جهت به قسمت‌های باقی‌مانده قلعه فشار وارد کردند و مدافعان در بخش‌های داخلی مقاومت کردند. با سوختن ساختمان‌ها و از بین رفتن قسمت‌های مختلف استحکامات، نبرد به بخش‌های داخلی مجموعه کشیده شد.در منابع متأخر داستان‌هایی درباره نقش نیروهای کوگا در گشودن راه ورود مهاجمان و آتش زدن بخشی از قلعه آمده است. در این روایت‌ها گفته شده است که خانواده برخی از نیروهای کوگا در بیرون قلعه در اختیار نیروهای مهاجم قرار داشتند و فشار بر آنان موجب همکاری بعضی از افراد داخل قلعه شد. با این حال، جزئیات این روایت در منابع نزدیک به زمان نبرد به شکل کامل و یکسان ثبت نشده است. بنابراین نمی‌توان علت دقیق آغاز آتش‌سوزی داخلی یا نقش هر فرد را به عنوان واقعیتی قطعی بیان کرد. آنچه در منابع نزدیک به حادثه ثبت شده، آتش گرفتن ماتسومارو و سپس گسترش آتش به بخش‌های دیگر قلعه و ورود نیروهای مهاجم به قسمت‌های داخلی است.در مرحله پایانی، توری موتوتادا همچنان در قلعه حضور داشت. همراه او ماتسودایرا ایه‌تادا، نایتو ایه‌ناگا، ماتسودایرا چیکاماسا و دیگر فرماندهان و نیروهای مدافع باقی مانده بودند. با پیشروی مهاجمان و گسترش آتش، نبرد به درگیری مستقیم در داخل مجموعه تبدیل شد.ماتسودایرا ایه‌تادا در جریان سقوط قلعه کشته شد. نایتو ایه‌ناگا نیز همراه با پسرش در جریان نبرد فوشیمی کشته شدند. ماتسودایرا چیکاماسا و شمار دیگری از فرماندهان و جنگجویان مدافع نیز در مرحله پایانی نبرد جان خود را از دست دادند.درباره تعداد کشته‌شدگان مدافعان، منابع تاریخی اعداد یکسانی ارائه نمی‌کنند. برخی گزارش‌ها از کشته شدن حدود هشتصد نفر سخن گفته‌اند و منابع دیگر شمار کل نیروهای داخل قلعه را حدود هزار و هشتصد نفر یا بیشتر دانسته‌اند. همچنین روایت‌هایی درباره خودکشی گروهی از مدافعان پس از شکست وجود دارد. به دلیل نبود فهرست کامل و هم‌زمان از تمام افراد حاضر در قلعه، نمی‌توان رقم دقیق تلفات را تعیین کرد.در آخرین ساعات نبرد، توری موتوتادا در بخش اصلی قلعه باقی ماند. درباره نحوه دقیق مرگ او روایت‌های مختلفی وجود دارد. منابع متأخر داستان‌هایی درباره آخرین درگیری او با یکی از افراد مهاجم نقل کرده‌اند، اما این جزئیات در همه منابع نزدیک به حادثه تأیید نشده است. یک گزارش تاریخی نزدیک به زمان سقوط، مرگ او را به صورت خودکشی در قلعه ثبت کرده است. بنابراین اصل مرگ توری موتوتادا در روز سقوط فوشیمی قطعی است، اما جزئیات دقیق لحظه آخر او را نمی‌توان با اطمینان از یک روایت واحد بازسازی کرد.با مرگ توری موتوتادا و دیگر فرماندهان اصلی و با سوختن بخش عمده ساختمان‌های قلعه، مقاومت مدافعان پایان یافت. نیروهای مهاجم کنترل مجموعه فوشیمی را به دست گرفتند. برج اصلی و قسمت‌های مهم قلعه در آتش از بین رفتند و محاصره‌ای که از ماه هفتم آغاز شده بود در نخستین روز ماه هشتم پایان یافت.در دومین روز ماه هشتم، گزارش‌های تاریخی وضعیت پس از سقوط قلعه را ثبت کردند. در این گزارش‌ها از سوختن خانه‌ها، وجود اجساد در اطراف قلعه و ویرانی گسترده سخن گفته شده است. خبر سقوط فوشیمی نیز به فرماندهان و متحدان نیروهای مهاجم منتقل شد.پس از سقوط، نیروهای مهاجم به تدریج فوشیمی را ترک کردند و برای عملیات‌های دیگر حرکت کردند. در سومین روز ماه هشتم، دستورهایی برای شناسایی و دستگیری جنگجویانی که احتمالاً از فوشیمی گریخته بودند صادر شد. این اسناد نشان می‌دهد که سرنوشت همه افراد پادگان یکسان نبود و نمی‌توان گفت تمام کسانی که در آغاز محاصره داخل قلعه بودند در همان محل کشته شدند.در چهارمین روز ماه هشتم، یکی از گزارش‌های تاریخی از بازدید از محل قلعه و مشاهده بقایای سوخته و اجساد خبر می‌دهد. ساختمان‌های اصلی فوشیمی در اثر آتش ویران شده بودند و دیگر مقاومت نظامی در آنجا وجود نداشت.به این ترتیب، نبرد فوشیمی پس از حدود دو هفته محاصره و درگیری، با سقوط قلعه در نخستین روز ماه هشتم سال پنجم کیچو پایان یافت. ایه‌یاسو پیش از آغاز محاصره از قلعه خارج شده بود و توری موتوتادا به همراه گروهی از نیروهای وابسته به او برای نگهداری فوشیمی باقی مانده بود. نیروهای مخالف ایه‌یاسو پس از تجمع در اطراف قلعه، حملات خود را آغاز کردند و در روزهای بعد با تیراندازی، نزدیک شدن به استحکامات، استفاده از سلاح‌های سنگین‌تر، پر کردن بخش‌هایی از خندق و استفاده از آتش فشار خود را افزایش دادند. در آخرین شب، ماتسومارو و بخش‌های دیگر قلعه آتش گرفتند و در نخستین ساعات روز بعد، آتش به قسمت‌های اصلی مجموعه گسترش یافت. برج اصلی نیز در حوالی ظهر سوخت. در جریان آخرین درگیری‌ها، توری موتوتادا، ماتسودایرا ایه‌تادا، نایتو ایه‌ناگا، ماتسودایرا چیکاماسا و شمار زیادی از مدافعان کشته شدند. پس از آن نیروهای مهاجم کنترل قلعه را در اختیار گرفتند و نبرد فوشیمی پایان یافت.علیرضا مرادیعلیرضا مرادیFri, 02 Oct 2026 23:32:34 +0330https://virgool.ir/@m_68812788/نبرد-آخن-fpi46xq1ec7jدر سپتامبر ۱۹۴۴، پس از پیشروی سریع ارتش‌های متفقین از نرماندی به سوی فرانسه و بلژیک، نیروهای آمریکایی به مرزهای غربی آلمان رسیدند. در این مرحله، لشکر یکم پیاده‌نظام آمریکا در چارچوب سپاه هفتم ارتش اول آمریکا در برابر منطقه آخن قرار گرفت و لشکر سوم زرهی نیز در جناح جنوبی آن وارد عمل شد. عملیات متفقین در این بخش از جبهه با دشواری‌های تدارکاتی همراه بود، اما مسئله اصلی در برابر نیروهای آمریکایی رسیدن به سامانه استحکامات آلمان موسوم به «خط زیگفرید» یا «دیوار غربی» بود. آخن درون مجموعه‌ای از خطوط دفاعی قرار گرفته بود که در جنوب و شرق شهر با استحکامات، موانع ضدتانک، میدان‌های مین، مواضع بتنی و سنگرهای مسلسل پشتیبانی می‌شد. در جنوب شهر نیز جنگل شهری آخن قرار داشت و در فاصله‌ای دورتر از آن جنگل هورتگن امتداد می‌یافت. در بخش شرقی و شمال شرقی شهر، زمین‌های مرتفعی مانند تپه‌های نزدیک اِلِندورف، فِرلائوتِن‌هایده، راولسبرگ و لوسبرگ بر مسیرهای منتهی به آخن مسلط بودند. خود شهر در ناحیه‌ای نسبتاً گود قرار داشت و لوسبرگ در شمال آن از نقاط مرتفع مهم شهر به شمار می‌آمد.در روزهای پیش از آغاز عملیات، دفاع آلمان در این منطقه یک نیروی یکپارچه و پرقدرت متعارف نبود. بخشی از واحدهای آلمانی از نبردهای قبلی در فرانسه به‌شدت فرسوده شده بودند و بخشی دیگر از واحدهای قلعه‌ای، نیروهای سرزمینی و عناصر جایگزین و اداری تشکیل شده بودند که به‌تدریج برای پر کردن خطوط دفاعی وارد منطقه شدند. سپاه هشتاد و یکم آلمان به فرماندهی ژنرال فریدریش آوگوست شاک مسئول بخش مهمی از جبهه در برابر سپاه هفتم آمریکا بود. در حوالی آخن، لشکر صد و شانزدهم زرهی آلمان که فرماندهی آن با ژنرال گرهارد گراف فون شورین بود، در آن زمان یکی از یگان‌های اصلی مرتبط با دفاع از شهر به شمار می‌رفت. این لشکر در بازگشت از فرانسه به‌شدت کاهش یافته بود. در منابع مختلف درباره تعداد دقیق تانک‌های عملیاتی آن در روزهای آغازین اختلاف وجود دارد، اما بر سر این موضوع توافق وجود دارد که شمار تانک‌های آن بسیار پایین‌تر از سازمان اسمی یک لشکر زرهی بود. در کنار آن، عناصر لشکر نهم زرهی و یگان‌های دیگری مانند لشکر سیصد و پنجاه و سوم پیاده‌نظام و یگان‌های قلعه‌ای و لوفت‌وافه در دفاع منطقه حضور داشتند.در ۱۱ سپتامبر، فرمانده سپاه هفتم، ژنرال ج. لاوتن کالینز، اجازه داد عملیات شناسایی در زور آغاز شود. این عنوان در عمل به معنای یک حمله محدود اما جدی برای آزمودن خط دفاعی آلمان بود. قرار بود لشکر یکم پیاده‌نظام در جناح نزدیک‌تر به خود شهر و لشکر سوم زرهی در محور جنوبی، به‌ویژه در ناحیه‌ای که بعدها «دالان اشتولبرگ» نام گرفت، راهی برای شکستن خط زیگفرید پیدا کنند. هدف اولیه لزوماً ورود مستقیم به خیابان‌های آخن نبود. فرماندهان آمریکایی امیدوار بودند با عبور از استحکامات، شهر را دور بزنند یا دست‌کم آن را از سمت شرق و جنوب منزوی کنند.در ۱۲ سپتامبر، لشکر یکم پیاده‌نظام و لشکر سوم زرهی وارد نبرد شدند. در جناح زرهی، لشکر سوم زرهی نیروهای خود را میان دو فرماندهی رزمی اصلی تقسیم کرده بود. یکی از این فرماندهی‌ها به سوی اوبِرفورستباخ و دیگری به سوی روتگن حرکت کرد. هم‌زمان واحدهای پیاده لشکر یکم در مسیرهای نزدیک‌تر به آخن پیشروی کردند. در جنگل شهری آخن و در اطراف مواضع خط شارنهورست، برخورد با سنگرها و مواضع دفاعی آلمان آغاز شد. در محور زرهی نیز جاده‌ها با موانع ضدتانک، دهانه‌های ایجادشده در مسیر، مین و مواضع آتش پوشانده شده بود و پیشروی برخی ستون‌ها کند شد. منابع رسمی ارتش آمریکا ثبت کرده‌اند که نیروهای لشکر سوم زرهی در همان روزهای نخست در برخی نقاط با مقاومت شدید روبه‌رو شدند و پیشروی اولیه در چند محور متوقف شد.در شب ۱۲ به ۱۳ سپتامبر، وضعیت شهر آخن نیز تحت تأثیر نزدیک شدن نیروهای آمریکایی قرار گرفت. بخشی از مقام‌های حزبی و اداری خواستار تخلیه شهر شدند و شمار زیادی از ساکنان پیش‌تر شهر را ترک کرده بودند. در گزارش‌های تاریخی آمده است که در همان روزها تلاش گسترده‌ای برای خروج غیرنظامیان از آخن انجام شد. ژنرال فون شورین که برای برعهده گرفتن مسئولیت دفاع از منطقه وارد شهر شده بود، با وضعیت آشفته‌ای روبه‌رو شد. درباره اقدامات و تصمیم‌های او در این روزها در منابع آلمانی و آمریکایی روایت‌های متفاوتی وجود دارد و برخی روایت‌های پساجنگ نیز به‌طور مبالغه‌آمیز نقش او را در جلوگیری از تخریب شهر برجسته کرده‌اند. اسناد رسمی بعدی نشان می‌دهند که تخلیه جمعیت در جریان بود و فون شورین با بخشی از اقدامات آن مخالفت کرد. در همین زمان، عناصر آلمانی برای ضدحمله علیه رخنه آمریکایی در جنوب شهر سازمان داده شدند.در ۱۳ سپتامبر، نبرد در جنوب آخن شدت گرفت. نیروهای آلمانی برای بستن رخنه‌های ایجادشده در منطقه براندنبرگ و بازگرداندن خط مقدم وارد عمل شدند. گردان‌های قلعه‌ای لوفت‌وافه و عناصر لشکر صد و شانزدهم زرهی در این تلاش‌ها شرکت داشتند. واحدهای زرهی آلمان در بعدازظهر برای ضدحمله حرکت کردند و پیشروی نیروهای آمریکایی در برخی نقاط را متوقف کردند. هم‌زمان، لشکر سوم زرهی در دالان اشتولبرگ به سمت روت و سایر مواضع خط زیگفرید حمله کرد. در جنوب روت، نیروهای آمریکایی تعدادی از سنگرهای آلمانی را شکستند و در جایی از خط اصلی دفاعی رخنه ایجاد کردند، اما ضدحمله‌ها و موانع موجود از تبدیل آن رخنه به یک شکاف پایدار جلوگیری کرد. تا پایان روز، پیشروی آمریکایی‌ها در چند نقطه متوقف شده بود.در ۱۴ سپتامبر، فشار اصلی در جنوب و جنوب شرقی آخن ادامه یافت. هنگ شانزدهم پیاده‌نظام از لشکر یکم به خط شارنهورست حمله کرد و در چند نقطه از مواضع بتنی عبور کرد. هنگ هجدهم پیاده‌نظام نیز در جنگل شهری آخن وارد عمل شد و عناصر آن به سمت ارتفاعات جنوبی و جنوب غربی شهر حرکت کردند. هنگ بیست و ششم پیاده‌نظام که یکی از گردان‌هایش در پشتیبانی از لشکر سوم زرهی به‌کار گرفته شده بود، پشت سر دیگر واحدها حرکت می‌کرد و به تدریج در جنوب و جنوب شرقی شهر مستقر می‌شد. در همین روز، همکاری تانک‌های لشکر سوم زرهی با پیاده‌نظام برای منهدم کردن مواضع بتنی و ایجاد گذرگاه از موانع ضدتانک افزایش یافت.در ۱۵ سپتامبر، پیشروی آمریکا در بخش جنوبی به نقاط نزدیک‌تر به خود آخن رسید. نیروهای هنگ شانزدهم پیاده‌نظام وارد اِلِندورف شدند و سپس بر ارتفاعات شرق و شمال شرقی آن مستقر شدند. در همان زمان، واحدهای زرهی لشکر سوم در دالان اشتولبرگ به سمت مواضع مستحکم‌تر موسوم به خط شیل حرکت کردند. در منطقه گایسبرگ، بخشی از ستون‌های زرهی آمریکا با آتش مستقیم توپ‌های تهاجمی آلمان روبه‌رو شدند. در یک درگیری ثبت‌شده، هشت تانک آمریکایی از یک مانع جاده‌ای عبور کرده بودند که چند قبضه توپ تهاجمی آلمانی از مواضع مخفی بر روی آنها آتش گشودند و شش تانک در مدت کوتاهی منهدم شد. در ادامه همان روز، واحدهای پیاده برای کمک به زرهی وارد نبرد شدند و خط دفاعی آلمان در چند موضع عقب رانده شد، اما نبرد پایان نیافت. در نتیجه همین فشارها، خطوط آمریکایی در جنوب و شرق آخن به شکل یک قوس ناقص در اطراف شهر درآمد.در این مرحله، فرماندهی آلمان به‌تدریج نیروهای تازه‌تری را وارد منطقه کرد. لشکر دوازدهم پیاده‌نظام آلمان که نسبت به برخی یگان‌های فرسوده قبلی منسجم‌تر و مجهزتر بود، در ۱۶ سپتامبر وارد نبرد شد. عناصر هنگ بیست و هفتم نارنجک‌انداز آن علیه مواضع هنگ شانزدهم پیاده‌نظام در ارتفاعات شرق آخن، به‌ویژه منطقه‌ای که بعدها «خط‌الرأس داوسون» نام گرفت، حمله کردند. گروهان جی به فرماندهی کاپیتان جوزف تی. داوسون و گروهان آی به فرماندهی کاپیتان کیمبال ریچموند در این مواضع باقی ماندند و طی روزهای بعد چندین ضدحمله آلمانی را دفع کردند. درباره آغاز دقیق بعضی از ضدحمله‌ها میان منابع اختلاف وجود دارد. یادداشت‌های داوسون و بعضی روایت‌های پساجنگ آغاز یکی از ضدحمله‌های اصلی را در ۱۶ سپتامبر قرار می‌دهند، در حالی که پژوهش‌های دیگری بر اساس خاطرات و اسناد آن را به ۱۸ سپتامبر نسبت داده‌اند؛ ازاین‌رو تاریخ واحدی را نمی‌توان بدون قید به‌عنوان زمان قطعی همه مراحل آن حمله تعیین کرد.در روزهای ۱۷ تا ۱۹ سپتامبر، مواضع آمریکایی در ارتفاعات شرق آخن هدف حملات متوالی آلمان قرار گرفت. نیروهای لشکر دوازدهم پیاده‌نظام و دیگر عناصر وابسته به سپاه هشتاد و یکم تلاش کردند مواضع به‌دست‌آمده را پس بگیرند و ارتباط میان مواضع آلمان در جنوب، شرق و خود شهر را حفظ کنند. نیروهای آمریکایی نیز با آتش توپخانه و پشتیبانی زرهی و پیاده‌نظام خطوط خود را حفظ کردند. در بخش جنوبی، لشکر سوم زرهی و عناصر لشکر نهم پیاده‌نظام همچنان درگیر پاک‌سازی مواضع خط شیل و مناطق جنگلی و ارتفاعی بودند. در همین زمان روشن شد که پیشروی اولیه آمریکا به شکافی تعیین‌کننده در خط دفاعی آلمان تبدیل نشده است.در ۲۰ و ۲۱ سپتامبر، درگیری‌ها در اطراف قوس جنوبی و شرقی ادامه داشت، اما روند عملیات بزرگ‌تر سپاه هفتم به علت مقاومت آلمان، کمبود مهمات و دشواری‌های تدارکاتی متوقف شد. در ۲۲ سپتامبر، ژنرال کورتنی هاجز فرمانده ارتش اول آمریکا عملاً بیشتر عملیات تهاجمی در جبهه خود را متوقف کرد. لشکر یکم پیاده‌نظام دیگر تلاش نمی‌کرد فوراً وارد آخن شود و سپاه نوزدهم نیز عملیات برنامه‌ریزی‌شده خود را در شمال شهر به تعویق انداخت. این توقف تا پایان سپتامبر ادامه یافت. در این فاصله، سازمان نیروهای آمریکایی تغییر کرد، واحدها استراحت کردند و حمله تازه‌ای برای بستن حلقه پیرامون آخن طراحی شد.در اواخر سپتامبر، دفاع آلمان نیز تغییر کرده بود. نیروهای تازه‌تر به منطقه رسیده بودند و مسئولیت مستقیم شهر دیگر صرفاً بر دوش لشکر صد و شانزدهم زرهی نبود. لشکر دویست و چهل و ششم نارنجک‌انداز خلق به فرماندهی سرهنگ گرهارد ویلک مسئولیت اصلی دفاع از خود آخن را گرفت و لشکر صد و شانزدهم زرهی برای بازسازی و استفاده در نبردهای بعدی جابه‌جا شد. در پیرامون شهر، یگان‌هایی مانند لشکر صد و هشتاد و سوم نارنجک‌انداز خلق، لشکر دوازدهم پیاده‌نظام و عناصر لشکر چهل و نهم پیاده‌نظام در بخش‌های مختلف جبهه حضور داشتند. هم‌زمان لشکر سوم نارنجک‌انداز زرهی و عناصر دیگری نیز برای تقویت منطقه آماده می‌شدند. ساختار دقیق نیروها در روزهای مختلف یکسان نبود و اسناد آلمانی نشان می‌دهند که برخی هنگ‌ها و گردان‌ها موقتاً از لشکرهای خود جدا و به بخش‌های دیگر اعزام شده بودند.در ۲ اکتبر، عملیات تازه‌ای آغاز شد. این بار سپاه نوزدهم آمریکا در شمال آخن حمله اصلی را شروع کرد. لشکر سی‌ام پیاده‌نظام به فرماندهی سرلشکر لیلند هابز در امتداد جبهه‌ای وسیع از حوالی گایلِن‌کیرشن تا شمال آخن به سمت شرق و سپس جنوب پیشروی می‌کرد. هنگ‌های ۱۱۷ و ۱۱۹ پیاده‌نظام در خط اول حمله قرار داشتند و هنگ ۱۲۰ در ذخیره بود. لشکر بیست و نهم پیاده‌نظام وظیفه پوشش جناح چپ را بر عهده داشت. عناصر لشکر دوم زرهی نیز برای بهره‌برداری از رخنه و پیشروی سریع‌تر در اختیار عملیات قرار گرفتند. حمله از میان مواضع زیگفرید و منطقه‌ای صنعتی و روستایی که دهکده‌ها، تپه‌های خاکستر زغال‌سنگ، راه‌آهن، موانع بتنی و مواضع ضدتانک در آن پراکنده بود، آغاز شد.در روز ۳ اکتبر، نبرد در اطراف اوباخ و دیگر مواضع شمالی شدت گرفت. نیروهای لشکر سی‌ام در برابر سنگرهای مستحکم و ضدحمله‌های آلمان پیش رفتند و برخی روستاها و مواضع را به دست گرفتند. در ۴ اکتبر، اوباخ به یکی از نقاط اصلی درگیری تبدیل شد و نیروهای آلمانی تلاش کردند پیشروی هنگ ۱۱۹ پیاده‌نظام را متوقف کنند. گزارش‌های تاریخی نشان می‌دهند که ضدحمله آلمان در همان روز با حضور عناصر مختلفی از یگان‌های حاضر در منطقه انجام شد و بخشی از حمله به‌دلیل آتش توپخانه خودی دچار اختلال شد. با وجود آن، درگیری در خود اوباخ ادامه یافت و در نهایت نیروهای آمریکایی تا بعدازظهر کنترل آن را به دست آوردند. در همان شب، فرماندهان آلمانی منطقه از فرماندهی بالاتر درخواست نیروی کمکی کردند، زیرا پیشروی آمریکایی‌ها در شمال آخن ادامه داشت.در ۵ اکتبر، تمرکز حمله لشکر سی‌ام به سمت جنوب تغییر کرد. هنگ ۱۱۹ پیاده‌نظام با پشتیبانی گردان سوم از هنگ ۱۲۰ از میان مناطق جنگلی به سمت جنوب پیش رفت. در ساعت ۱۳:۳۰، یگان زرهی از لشکر دوم زرهی از رود وورم عبور کرد و از خطوط هنگ ۱۱۷ عبور کرد تا پیشروی به سمت شرق را ادامه دهد. با نزدیک‌تر شدن نیروهای سپاه نوزدهم به شمال آخن، فشار بر دفاع آلمان افزایش یافت و ارتباط زمینی میان شهر و برخی مواضع شمالی دشوارتر شد.در صبح ۶ اکتبر، آلمان یکی از شدیدترین ضدحمله‌های خود در این بخش از نبرد را اجرا کرد. چهار سنگر بتنی بازپس گرفته شد و گردان دوم هنگ ۱۱۹ پیاده‌نظام مجبور شد حدود ۸۰۰ یارد، یعنی نزدیک به ۷۳۰ متر، عقب برود و تلفات قابل توجهی متحمل شود. اما تا پایان روز، نیروهای آمریکایی مواضع اولیه خود را دوباره به دست آوردند. در جریان این نبرد، ستون‌های آمریکایی به تدریج به سمت جنوب حرکت کردند و حلقه شمالی محاصره آخن را شکل دادند. تا ۶ و ۷ اکتبر، بخش عمده‌ای از مواضع نخستین خط زیگفرید در ناحیه حمله سپاه نوزدهم شکسته شده بود و نیروهای آمریکایی در عمق بیشتری از خاک آلمان قرار گرفته بودند.در ۷ اکتبر، در حالی که حلقه شمالی هنوز کاملاً بسته نشده بود، عناصر آلمانی در اطراف آخن برای جلوگیری از اتصال سپاه نوزدهم و سپاه هفتم تلاش کردند. در همین زمان، لشکر یکم پیاده‌نظام دستور گرفت حمله‌ای تازه به سمت شمال انجام دهد. هدف این حمله تصرف ارتفاعات و روستاهایی بود که بین مواضع جنوب شهر و نیروهای سپاه نوزدهم قرار داشتند. هنگ هجدهم پیاده‌نظام مأموریت اصلی این بخش را بر عهده گرفت و برای نبرد با سنگرهای بتنی و موانع موجود، نیروهای مهندسی، تانک‌های شرمن، تانک‌شکن‌ها و توپ‌های خودکششی در اختیار آن قرار گرفت.در نخستین ساعات ۸ اکتبر، هنگ هجدهم پیاده‌نظام حمله خود را آغاز کرد. گردان دوم هنگ هجدهم مأمور پاک‌سازی ورلائوتن‌هایده شد و گردان سوم به سمت تپه ۱۹۲ حرکت کرد. اما شناخته‌شده‌ترین درگیری این روز در «کروسیفیکس هیل» یا تپه ۲۳۹ رخ داد؛ ارتفاعی که به علت صلیب بزرگ نصب‌شده بر آن به این نام مشهور شد. گروهان سی از گردان یکم، هنگ هجدهم، به فرماندهی کاپیتان بابی ای. براون، همراه با نیروهای دیگر به این ارتفاع حمله کرد. مواضع بتنی و سنگرهای آلمان امکان عبور مستقیم پیاده‌نظام را دشوار کرده بود و از مواد منفجره، شعله‌افکن، گلوله‌های ضدتانک و تیم‌های ویژه برای نزدیک شدن به سنگرها استفاده شد. براون در جریان حمله چندین بار زخمی شد و به رهبری واحد خود ادامه داد؛ بعدها برای اعمال همان روز نشان افتخار کنگره به او اعطا شد.نبرد تپه کروسیفیکس در همان روز پایان نیافت. نیروهای آمریکایی پس از ورود به مواضع سنگری مجبور شدند یکی پس از دیگری سنگرها را پاک‌سازی کنند و در بعضی نقاط درگیری در فاصله بسیار نزدیک ادامه داشت. توپ‌های خودکششی ۱۵۵ میلی‌متری، تانک‌شکن‌ها و تانک‌ها برای شلیک مستقیم به سنگرهای مستحکم وارد عمل شدند. در ورلائوتن‌هایده نیز نیروهای پیاده‌نظام با مقاومت آلمان روبه‌رو شدند. هدف حمله فقط تصرف یک روستا نبود، بلکه باز کردن راه برای ادامه محاصره از جنوب و رسیدن به ارتفاعات شمال شرقی شهر بود.در ۹ اکتبر، نیروهای آلمانی بار دیگر برای بازپس‌گیری مواضع از دست‌رفته وارد عمل شدند. گردان دوم هنگ شانزدهم پیاده‌نظام آمریکا در ورلائوتن‌هایده چندین تلاش آلمان را برای شکستن خط خود دفع کرد. نیروهای لشکر یکم پیاده‌نظام در همان حال از ارتفاعات تصرف‌شده به سمت هدف‌های بعدی پیش رفتند و نیروهای آلمانی در منطقه شمالی شهر تلاش کردند راه ارتباطی میان آخن و نیروهای بیرونی را باز نگه دارند. تا پایان این روز، مواضع ورلائوتن‌هایده، کروسیفیکس هیل و ارتفاعات مرتبط با این محور در اختیار آمریکا بود و حلقه محاصره نسبت به چند روز پیش بسیار کامل‌تر شده بود.در ۱۰ اکتبر، ژنرال هیوْبنر از لشکر یکم پیاده‌نظام تصمیم گرفت از فرماندهی آخن تسلیم بی‌قیدوشرط را بخواهد. فرستادگان آمریکایی پیامی را به داخل شهر بردند که در آن مهلتی بیست‌وچهارساعته برای تسلیم تعیین شده بود و در صورت رد آن، استفاده گسترده از توپخانه و نیروی هوایی علیه شهر هشدار داده شد. در آن زمان سرهنگ دوم ماکسیمیلیان لِیِر از فرماندهان لشکر دویست و چهل و ششم نارنجک‌انداز خلق مسئول مستقیم شهر بود. ژنرال گرهارد ویلک، فرمانده این لشکر، اندکی بعد وارد آخن شد و فرماندهی دفاع شهر را عملاً در دست گرفت. در منابع درباره لحظه دقیق تغییر مسئولیت لِیِر و ویلک جزئیاتی متفاوت ثبت شده، اما روشن است که پاسخ به ضرب‌الاجل آمریکایی منفی بود.در ۱۱ اکتبر، تهدید حمله هوایی و توپخانه‌ای عملی شد. چهار گروه شکاری تاکتیکی متشکل از حدود ۳۰۰ هواپیما در حمله به آخن شرکت کردند و طبق تاریخ رسمی ارتش آمریکا، حدود ۶۲ تن بمب بر شهر فروریخته شد. در همان زمان، ۱۲ گردان توپخانه لشکر و سپاه نزدیک به ۵۰۰۰ گلوله علیه شهر شلیک کردند که مجموع وزن مهمات انفجاری آنها حدود ۱۶۹ تن گزارش شده است. در بعضی منابع ثانویه، تاریخ و نحوه محاسبه برخی از این بمباران‌ها به شکل متفاوتی آمده است، اما گزارش رسمی لشکر یکم و تاریخ رسمی کارزار، حمله هوایی گسترده و آتش توپخانه سنگین این مرحله را تأیید می‌کنند. بمباران نتوانست همه مواضع دفاعی آلمان را از بین ببرد و هنوز بخش‌های بزرگی از شهر قابل دفاع بود.در همین روز، نیروهای آلمانی در خارج از شهر تلاش کردند عملیات محاصره را بشکنند. لشکر سی‌ام پیاده‌نظام در شمال با ضدحمله‌های آلمان مواجه شد و نیروهای آمریکایی مجبور بودند هم‌زمان با پیشروی جنوب خود، جبهه‌ای رو به شرق را نیز نگه دارند. بخشی از نیروهای آلمانی از یگان‌های زرهی و نارنجک‌انداز زرهی تشکیل می‌شدند و هدف آنها باز کردن راهی به سوی آخن و حفظ امکان ورود نیرو و مهمات به شهر بود. ارتباط میان شهر و منطقه شمال شرقی هنوز به‌طور کامل قطع نشده بود.در ۱۲ اکتبر، هنگ بیست و ششم پیاده‌نظام از لشکر یکم پیاده‌نظام وارد مرحله اصلی عملیات برای تصرف خود شهر شد. گردان سوم، به فرماندهی سرهنگ دوم جان تی. کورلی، در ساعت ۱۱ حمله خود را آغاز کرد. این حمله از شرق به غرب، تقریباً در مسیری خلاف حرکت اولیه لشکر، پیش رفت. واحدهای آمریکایی در جنوب شرقی شهر از ساختمان‌های صنعتی و راه‌آهن عبور کردند و به سمت منطقه شهری حرکت کردند. هم‌زمان، آلمان نیروهای بیشتری برای مقابله وارد میدان کرد. عناصر لشکر صد و شانزدهم زرهی و لشکر سوم نارنجک‌انداز زرهی در نبردهای بیرون شهر و نزدیک شمال و شرق آخن مشارکت داشتند و تلاش کردند راه اتصال سپاه هفتم و نوزدهم را باز نگه دارند. در برخی منابع تعداد تانک‌های عملیاتی لشکر صد و شانزدهم در این مرحله ۴۱ دستگاه ذکر شده است، اما این رقم مربوط به یک مقطع مشخص از بازسازی لشکر است و نباید به تمام روزهای نبرد تعمیم داده شود.در ۱۳ اکتبر، گردان دوم هنگ بیست و ششم، به فرماندهی سرهنگ دوم دِریل ام. دانیل، در ساعت ۸:۳۰ حمله خود را به داخل بخش مرکزی شهر آغاز کرد و گردان سوم در جناح دیگر حرکت می‌کرد. از این روز، نبرد به معنای واقعی کلمه وارد محیط شهری شد. پیشروی دیگر با کیلومتر و ده‌ها کیلومتر سنجیده نمی‌شد؛ تعداد ساختمان‌ها و بلوک‌های تصرف‌شده معیار حرکت بود. هر گروهان محدوده‌ای مشخص داشت و قرار بود ساختمان‌های منطقه خود را یکی‌یکی پاک‌سازی کند. راه‌آهن، کارگاه‌ها، خانه‌ها، زیرزمین‌ها، دیوارهای سنگی و خیابان‌های پر از آوار، مسیر حرکت را محدود می‌کردند. نیروهای آلمانی از ساختمان‌ها، زیرزمین‌ها، پناهگاه‌های عمومی و شبکه فاضلاب استفاده می‌کردند. گزارش هنگ بیست و ششم اشاره می‌کند که مدافعان از فاضلاب برای حرکت و ظاهر شدن در پشت خطوط پیش‌رو استفاده کردند و نیروهای آمریکایی برای جلوگیری از این حرکت مجبور شدند منهول‌ها را باز کنند و مسیرهای زیرزمینی را با نارنجک و موانع مسدود کنند.ساختمان‌های آخن در بسیاری از نقاط آن‌قدر دیوارهای ضخیمی داشتند که شلیک مستقیم تانک و تانک‌شکن همیشه برای فرو ریختن آنها کافی نبود. به همین دلیل، توپ‌های خودکششی ۱۵۵ میلی‌متری که برای شلیک مستقیم وارد میدان شده بودند، اهمیت ویژه‌ای یافتند. در ۱۴ اکتبر، یکی از این توپ‌ها به ساختمانی که در برابر آتش تانک و تانک‌شکن مقاومت کرده بود شلیک کرد و گزارش هنگ ثبت کرد که ساختمان با یک اصابت فرو ریخت. پس از مشاهده این نتیجه، یک توپ ۱۵۵ میلی‌متری دیگر نیز در اختیار گردان دوم قرار گرفت. در کنار آنها از دینامیت، مهمات نارنجک‌انداز، بازوکا و شعله‌افکن برای ایجاد شکاف در دیوارها و عبور پیاده‌نظام از ساختمان به ساختمان استفاده می‌شد. هدف عملی این روش آن بود که سربازان آمریکایی مجبور نباشند در خیابان‌های باز زیر آتش حرکت کنند.در همین روزها، نبرد در داخل شهر با نبرد برای جلوگیری از باز شدن حلقه محاصره در شرق آخن هم‌زمان بود. هنگ بیست و ششم تنها از دو گردان اصلی برای حمله شهری استفاده می‌کرد، زیرا گردان یکم این هنگ پیش‌تر در نبردهای خارج شهر به‌شدت فرسوده شده و در نقش ذخیره قرار گرفته بود. به همین دلیل، هر گردان و حتی هر گروهان مجبور بود بخش‌هایی از شهر را که معمولاً برای واحدهای بزرگ‌تر تعیین می‌شد به تنهایی تصرف کند. پشتیبانی تانک، تانک‌شکن، مهندسی رزمی، توپخانه و هواگردهای تاکتیکی در این مرحله به‌صورت مستمر به کار گرفته شد.در ۱۵ اکتبر، آلمان یک ضدحمله مهم در سمت شرق و شمال شرقی شهر انجام داد تا مواضع آمریکایی روی ارتفاعات و مسیرهای ارتباطی باز شود. گروهان جی و گروهان آی هنگ شانزدهم پیاده‌نظام در «خط‌الرأس داوسون» با فشار شدیدی روبه‌رو شدند. نیروهای زرهی آلمان توانستند بخشی از مواضع گروهان آی را موقتاً درنوردند. پشتیبانی هوایی نزدیک آمریکا نیز برای ضربه زدن به نیروهای آلمانی وارد عمل شد. در همین حال، در خود شهر، نیروهای هنگ بیست و ششم به سمت منطقه فارویْک پارک و ساختمان‌های اطراف آن پیش رفتند. یکی از سنگرهای عظیم زیرزمینی در همین نبرد کشف شد که بعدها مشخص شد بیش از ۲۰۰ سرباز آلمانی و بیش از ۱۰۰۰ غیرنظامی در آن پناه گرفته بودند. این سازه یک پناهگاه حمله هوایی چندطبقه با دیوارهای بسیار ضخیم بود.در ۱۶ اکتبر، وضعیت محاصره تغییر مهمی کرد. هنگ ۱۱۹ پیاده‌نظام از لشکر سی‌ام، در جریان حرکت خود به سمت جنوب، یک گشت ده‌نفره را به فرماندهی گروهبان فرانک ای. کاروِل اعزام کرد تا با نیروهای هنگ هجدهم پیاده‌نظام لشکر یکم تماس برقرار کند. این گشت در منطقه راولسبرگ به نیروهای آمریکایی رسید. گروهبان کاروِل زخمی شد اما گشت را مأمور به ادامه حرکت کرد و تماس با نیروهای طرف مقابل برقرار شد. از نظر جغرافیایی، این تماس به معنای بسته شدن حلقه اصلی پیرامون آخن بود، هرچند لوسبرگ هنوز در اختیار کامل آمریکا قرار نداشت و نیروهای آلمانی و دیده‌بانان آنها در آن ارتفاع حضور داشتند. بنابراین محاصره کامل شهر به صورت یک خط کاملاً استوار در این ساعت شکل نگرفته بود و خود منابع نیز بر شکنندگی این اتصال تأکید می‌کنند.در همان ۱۶ اکتبر، ژنرال هوبنر به هنگ بیست و ششم دستور داد پیشروی خود را برای مدتی متوقف کند، زیرا در شرق شهر نیروهای آمریکایی هنوز با حملات آلمان درگیر بودند و لازم بود نیروهای تقویتی برای نبرد شهری آماده شوند. توقف به معنای پایان درگیری نبود. در داخل شهر، واحدهای هنگ بیست و ششم همچنان در ساختمان‌ها مستقر بودند و آتش متقابل ادامه داشت. در شمال و شمال شرقی نیز نیروهای آلمانی برای برهم زدن اتصال سپاه‌های هفتم و نوزدهم به حمله‌های محدود ادامه دادند.در ۱۷ اکتبر، نیروهای آمریکایی برای تثبیت جاده‌های منتهی به وورزِلِن تلاش کردند. در شرق شهر، گروهان کاِی هنگ هجدهم بر روی یک موضع مسدودکننده قرار گرفت تا راه اصلی به وورزِلِن را ببندد و گروهان ال وظیفه حفظ تماس با نیروهای لشکر سی‌ام را داشت. نبرد در این بخش هنوز شامل حملات پیاده، آتش خمپاره، توپخانه و استفاده پراکنده از زرهی بود. در داخل آخن، گردان‌های هنگ بیست و ششم به حرکت آهسته خود از بلوکی به بلوک دیگر ادامه دادند. خیابان‌هایی که در اثر بمباران ویران شده بودند گاه برای عبور تانک‌ها نیز دشوار شده بودند و در بعضی نقاط تانک‌ها با شلیک مستقیم به دیوارها راه خود را میان ساختمان‌ها باز می‌کردند.در ۱۸ اکتبر، مرحله مهم دیگری از نبرد آغاز شد. گروهان کاِی هنگ هجدهم ارتفاع راولسبرگ را گرفت و در ساعت ۱۱:۴۰ هنگ بیست و ششم گزارش کرد که گردان سوم به «تپه رصد» در پای لوسبرگ رسیده است. با وجود این پیشرفت، نبرد در مرکز شهر همچنان شامل درگیری‌های نزدیک و خانه‌به‌خانه بود. در همین روز، نیروی موسوم به «گروه رزمی هوگان» وارد نبرد شهری شد. این نیرو تحت فرماندهی سرهنگ دوم ساموئل ال. هوگان از لشکر سوم زرهی آمده بود و شامل عناصر زرهی و پیاده‌ای بود که برای پشتیبانی از جناح شمالی هنگ بیست و ششم وارد عمل شدند. هدف آن کمک به تصرف ارتفاعات لوسبرگ و قطع آخرین مسیرهای احتمالی ارتباطی در شمال شهر بود.در همین مرحله، هتل «کوئلِنهوف» و ساختمان‌های اطراف فارویْک پارک به یکی از آخرین مناطق مهم مقاومت آلمان تبدیل شدند. این مجموعه در بخش شمالی شهر قرار داشت و ستاد دفاع آلمان در آن محدوده مستقر بود. نیروهای آمریکایی از تانک‌ها و توپ‌های خودکششی برای شلیک مستقیم به ساختمان‌ها استفاده کردند. گردان سوم هنگ بیست و ششم پیش از این خود را به نزدیکی مجموعه رسانده بود و اکنون با ساختمان‌هایی روبه‌رو بود که از چند جهت می‌شد از آنها دفاع کرد. مدافعان آلمانی از ساختمان‌های محکم، زیرزمین‌ها و مواضع داخلی استفاده می‌کردند و در بعضی نقاط ضدحمله‌های کوتاه برای بازگرداندن زمین از دست‌رفته اجرا کردند. برخی روایت‌های پساجنگ از ورود حدود ۳۰۰ نیروی وابسته به نیروهای زرهی اس‌اس در این مرحله سخن می‌گویند؛ این رقم در همه اسناد روزانه به یک شکل ثبت نشده و بهتر است به‌عنوان رقم تقریبی یک منبع روایی تلقی شود، نه شمار قطعی نیروهای حاضر در ساختمان.در ۱۹ اکتبر، گروه رزمی هوگان حمله خود را در ارتفاعات شمالی ادامه داد. تانک‌ها و پیاده‌نظام آمریکایی در زمین گل‌آلود و زیر آتش مسلسل، خمپاره و تک‌تیرانداز به سمت مواضع لوسبرگ پیش رفتند. چند سنگر و موضع مستحکم در دامنه ارتفاع باید یکی پس از دیگری از بین می‌رفت. در بعضی موارد توپ ۱۵۵ میلی‌متری برای شلیک مستقیم به سنگرهایی به کار رفت که از حملات معمول مقاوم مانده بودند. نیروهای هنگ بیست و ششم در همان زمان وارد مناطق عمیق‌تر شهر شدند و فشار بر ساختمان‌های باقی‌مانده مقاومت افزایش یافت. نیروهای آلمانی همچنان تلاش می‌کردند در نقاطی از فارویْک پارک و حوالی کوئلِنهوف مواضع خود را حفظ کنند.در ۱۹ اکتبر، گردان دوم هنگ ۱۱۰ پیاده‌نظام از لشکر بیست و هشتم نیز برای تقویت عملیات به منطقه آورده شد. این یگان در اصل در بخش دیگری از جبهه خدمت می‌کرد، اما برای کمک به لشکر یکم و پر کردن شکاف‌های موجود در خط داخلی وارد منطقه آخن شد. مأموریت آن در ابتدا دفاعی بود، اما در ۱۹ و ۲۰ اکتبر عملاً در پشتیبانی مستقیم از حمله شهری هنگ بیست و ششم شرکت کرد. این ورود نیروهای تازه‌نفس در زمانی انجام شد که دو گردان اصلی هنگ بیست و ششم پس از چندین روز نبرد در شهری ویران‌شده متحمل تلفات و خستگی زیادی شده بودند.در ۲۰ اکتبر، نیروهای آمریکایی در بیشتر مناطق شرقی و مرکزی آخن پیشروی کرده بودند. مقاومت آلمان به چند مجموعه ساختمان و موضع مستحکم محدودتر شده بود، اما هنوز در برخی نقاط شدید بود. در همین روز، توپخانه سنگین و تانک‌ها همچنان به شلیک مستقیم علیه ساختمان‌های سنگی ادامه دادند. در مناطق نزدیک لوسبرگ و کوئلِنهوف، نیروهای آلمانی آخرین تلاش‌ها را برای حفظ مواضع انجام دادند. در عین حال، راه‌های خروج و ورود به شهر عملاً بسته شده بود و اتصال میان عناصر آمریکایی شمال و جنوب دیگر یک تماس موقتی نبود، بلکه به یک خط پیوسته‌تر تبدیل شده بود. نیروهای آلمانی خارج از شهر نیز دیگر نتوانستند راه مؤثری برای رساندن نیروی قابل توجه به پادگان محاصره‌شده باز کنند.در ساعات پایانی ۲۰ اکتبر، فرماندهی آلمان در آخن همچنان دستور حفظ مقاومت را صادر کرده بود. مرکز فرماندهی ویلک در یک پناهگاه مستحکم زیرزمینی قرار داشت. در برخی منابع، محل آن در حوالی خیابان لوسبرگ و در اسناد دیگر در مجموعه پناهگاه خیابان روچر ثبت شده است و همین تفاوت در نام‌گذاری مکان دقیق، ناشی از تفاوت نام خیابان‌ها و محل ثبت اسناد جنگی و پساجنگ است. آنچه در اسناد روز عملیات روشن است این است که ستاد فرماندهی آلمان در یک پناهگاه بتنی بسیار مستحکم قرار داشت و نیروهای آمریکایی در روز بعد تا نزدیکی آن پیشروی کردند.در صبح ۲۱ اکتبر، هنگ بیست و ششم پیشروی نهایی خود را انجام داد. نیروهای گردان دوم به یک پناهگاه حمله نزدیک شدند که بدون اطلاع آمریکایی‌ها محل فرماندهی ویلک بود. هنگامی که توپ ۱۵۵ میلی‌متری برای شلیک مستقیم به این موضع آماده شد، ویلک تصمیم گرفت تسلیم شود. دو زندانی آمریکایی با پرچم سفید از پناهگاه خارج شدند تا پیام تسلیم را منتقل کنند. کمی بعد، سرهنگ دوم جان تی. کورلی و ستادش با هیئت آلمانی روبه‌رو شدند و در ساعت ۱۲:۰۵ ظهر، ژنرال سرتیپ جورج ای. تیلور، معاون فرمانده لشکر یکم پیاده‌نظام، تسلیم ویلک را پذیرفت. منابع مختلف محل دقیق این تسلیم را با عبارات متفاوت توصیف کرده‌اند، اما درباره ساعت و تاریخ آن اختلاف جدی وجود ندارد.با تسلیم ویلک، مقاومت سازمان‌یافته اصلی آلمان در آخن فروپاشید، اما پاک‌سازی کامل شهر در همان دقیقه تمام نشد. واحدهای هنگ بیست و ششم و عناصر تقویتی آن تا ساعات بعدی ساختمان‌ها، زیرزمین‌ها و مواضع باقی‌مانده را بررسی کردند. تا غروب ۲۱ اکتبر، مناطق مختلف شهر پاک‌سازی شده بود و شمار زیادی از سربازان آلمانی خود را تسلیم کردند. گزارش‌های آمریکایی ارقام متفاوتی برای اسیران ارائه می‌دهند که به تفاوت حوزه جغرافیایی آمار مربوط می‌شود. یک جمع‌بندی تاریخی ارتش آمریکا رقم حدود ۱۱۶۳۷ اسیر آلمانی را برای عملیات در منطقه ثبت کرده و از این میان ۳۴۷۳ نفر در خود شهر آخن به اسارت درآمدند. برخی منابع ثانویه رقم‌های دیگری ارائه کرده‌اند، اما رقم ۳۴۷۳ برای نیروهای اسیرشده در داخل شهر در چند روایت تاریخی تکرار شده است.آمار تلفات نیز بسته به اینکه «نبرد شهر» یا کل عملیات پیرامون آخن مبنا قرار گیرد متفاوت است. برای دو گردان اصلی هنگ بیست و ششم، گزارش لشکر یکم عدد ۴۹۸ کشته، زخمی یا مفقود را ثبت کرده است که از این تعداد ۷۵ نفر کشته و ۹ نفر مفقود بوده‌اند. برای مجموع عملیات مربوط به آخن، یک گزارش تاریخی نظامی آمریکا تلفات آمریکایی را حدود ۶۰۰۰ نفر اعلام می‌کند، در حالی که برخی منابع دیگر رقم‌های بالاتری را برای کل نبرد در محدوده گسترده‌تر اطراف شهر ارائه کرده‌اند. در نتیجه این اعداد را نمی‌توان بدون تعیین محدوده زمانی و جغرافیایی یکسان با هم مقایسه کرد.در طرف آلمان، آمار دقیق کشته و زخمی‌ها دشوارتر است و برای واحدهای مختلف ارقام متفاوتی در اسناد وجود دارد. برخی پژوهش‌ها بر اساس تاریخ رسمی آمریکا حدود ۵۱۰۰ تلفات آلمانی، جدا از اسیران، را برای نبرد گزارش کرده‌اند، اما همین منابع نیز نشان می‌دهند که روش ثبت تلفات بین واحدهای آلمانی و آمریکایی یکسان نبوده است. بنابراین عددی واحد و قطعی برای تمام کشته‌ها و زخمی‌های آلمان در محدوده وسیع نبرد نمی‌توان بدون قید ارائه کرد. آنچه با اطمینان بیشتری ثبت شده، تعداد بالای اسیران آلمانی و فروپاشی بخش عمده واحدهای مدافع منطقه در جریان عملیات است.پس از سقوط شهر، وضعیت آخن بسیار متفاوت از شهری عادی بود. حملات هوایی پیشین و سپس آتش توپخانه و نبرد زمینی، بخش وسیعی از ساختمان‌های آن را ویران کرده بود. در گزارش رسمی مربوط به اشغال آلمان، شهر حدود ۸۵ درصد تخریب‌شده توصیف شده است. جمعیت پیش از جنگ حدود ۱۶۰ هزار نفر بود، اما تا زمان سقوط، بیشتر ساکنان شهر را ترک کرده بودند. ارتش آمریکا پس از تسلیم، حدود ۵۰۰۰ نفر را که در جریان تخلیه یا در منطقه پیدا شده بودند به اردوگاه‌های براند و هومبورگ منتقل کرده بود و چند هزار نفر دیگر پس از سقوط از میان خرابه‌ها و مناطق اطراف پیدا شدند؛ مجموع جمعیت باقی‌مانده و بازگشته در روزهای بعد حدود ۱۴ هزار نفر گزارش شده است. بخشی از ساکنان نیز احتمالاً در جریان تخریب ساختمان‌ها جان باخته بودند و بخش دیگری همراه تخلیه‌شدگان یا آوارگان به مناطق دیگر رفته بودند.در ۲۲ اکتبر، یعنی یک روز پس از تسلیم شهر، واحد امور دولت نظامی آمریکا وارد آخن شد. این واحد که در ساختار اشغال ارتش آمریکا قرار داشت، وظیفه داشت وضعیت غیرنظامیان، آب، برق، راه‌ها، خدمات عمومی و اداره شهر را بررسی کند. به دلیل ویرانی گسترده، بسیاری از ساختمان‌های اداری دیگر قابل استفاده نبودند و بخشی از اسناد و تجهیزات شهری نیز پیش از ورود آمریکایی‌ها از شهر خارج شده بود. گزارش‌های آمریکایی می‌گویند نیروهای امور مدنی در نخستین روزهای پس از سقوط شهر با مشکل کمبود ساختمان سالم، آوار خیابان‌ها و خالی بودن بسیاری از مراکز خدماتی روبه‌رو شدند.بدین‌ترتیب در ۲۱ اکتبر ۱۹۴۴ نبرد برای آخن پایان یافت. نبرد از درگیری‌های اولیه سپتامبر در اطراف خط زیگفرید آغاز شده بود، در نیمه دوم سپتامبر به شکل‌گیری قوس محاصره انجامید، در اوایل اکتبر با حمله لشکر سی‌ام از شمال و سپس حمله لشکر یکم از جنوب و شرق وارد مرحله نهایی شد و در ۱۳ تا ۲۱ اکتبر به نبرد شهری در داخل آخن تبدیل شد. آخرین فرمانده آلمانی شهر، گرهارد ویلک، در ساعت ۱۲:۰۵ روز ۲۱ اکتبر تسلیم شد و تا غروب همان روز بخش‌های باقی‌مانده شهر توسط نیروهای آمریکایی پاک‌سازی شدند. آخن نخستین شهر بزرگ آلمان بود که نیروهای آمریکایی در جریان پیشروی خود در خاک آلمان تصرف کردند، اما خود شهر در پایان نبرد به‌شدت ویران شده بود و بخش عمده جمعیت پیش از تسلیم آن را ترک کرده بودند.علیرضا مرادیعلیرضا مرادیFri, 02 Oct 2026 23:14:30 +0330https://virgool.ir/@m_68812788/قیام-دهقانان-انگلستان-در-سال-۱۳۸۱-میلادی-qm93j0jqzxpfقیام دهقانان انگلستان در سال ۱۳۸۱ میلادی یکی از بزرگ‌ترین شورش‌های اجتماعی انگلستان در سده چهاردهم بود. این قیام در اواخر بهار سال ۱۳۸۱ از جنوب‌شرقی انگلستان آغاز شد و در مدت چند هفته به بخش‌هایی از کنت، اسکس، هرتفوردشر، سافک، نورفک، کمبریج‌شر، هانتینگدون‌شر، یورکشایر، سامرست و چند ناحیه دیگر گسترش یافت. عنوان «قیام دهقانان» که بعدها برای این رویداد رواج یافت، نباید چنین تصور ایجاد کند که تمام شرکت‌کنندگان را می‌توان صرفاً دهقان دانست. اسناد مربوط به قیام نشان می‌دهند که در میان شورشیان روستاییان، کشاورزان، کارگران، صنعتگران، پیشه‌وران، بافندگان، دباغان، کفاشان، خرده‌مالکان، افراد شهری و حتی برخی روحانیان و افراد متعلق به لایه‌های بالاتر جامعه نیز حضور داشتند. بنابراین قیام سال ۱۳۸۱ حرکتی گسترده بود که گروه‌های اجتماعی مختلفی را درگیر کرد و در مناطق گوناگون، خواسته‌ها و اهداف محلی متفاوتی نیز پیدا کرد.زمینه مستقیم این قیام به شرایط اجتماعی و اقتصادی انگلستان در دهه‌های پس از مرگ سیاه بازمی‌گشت. بیماری طاعون در سال‌های ۱۳۴۸ و ۱۳۴۹ میلادی به انگلستان رسید و جمعیت کشور را به‌شدت کاهش داد. کاهش جمعیت موجب کمبود نیروی کار شد و در بسیاری از مناطق، کارگران روستایی و کشاورزان توانستند در برابر مالکان و کارفرمایان موقعیت بهتری پیدا کنند. دستمزدها در برخی مناطق افزایش یافت و کارگران آزادی بیشتری برای انتخاب محل کار و جابه‌جایی پیدا کردند. حکومت و مالکان تلاش کردند این تغییرات را محدود کنند. در سال ۱۳۵۱ مقرراتی برای کنترل دستمزدها و محدودکردن جابه‌جایی کارگران وضع شد و این مقررات در سال‌های بعد نیز مبنای اقدامات حکومتی قرار گرفت.جامعه روستایی انگلستان در آن زمان یکدست نبود. بخشی از مردم آزاد بودند و زمین خود را در قالب‌های مختلف در اختیار داشتند. گروه دیگری از روستاییان دارای حقوق عرفی بودند و در برابر زمین، خدمات یا پرداخت‌هایی به اربابان محلی تعهد داشتند. گروهی نیز در وضعیت وابستگی فئودالی قرار داشتند و مجبور بودند برخی خدمات سنتی را برای ارباب انجام دهند. میزان این تعهدات از منطقه‌ای به منطقه دیگر متفاوت بود. به همین دلیل، مخالفت با وابستگی فئودالی در سال ۱۳۸۱ نیز در همه مناطق دقیقاً به یک شکل مطرح نشد. با این حال، پایان برخی خدمات اجباری و تبدیل تعهدات سنتی به اجاره‌های ثابت، از خواسته‌هایی بود که در جریان قیام بارها مطرح شد.در کنار این مشکلات، فشار مالی حکومت نیز افزایش یافته بود. جنگ طولانی انگلستان با فرانسه هزینه زیادی برای سلطنت ایجاد کرده بود و دولت برای تأمین هزینه‌های خود به مالیات‌های جدید روی آورد. یکی از مهم‌ترین این مالیات‌ها مالیات سرانه بود. سه مالیات سرانه در فاصله سال‌های ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۱ برقرار شد. مالیات سوم که در سال ۱۳۸۰ تصویب و در سال ۱۳۸۱ وصول شد، فشار زیادی بر بخش‌هایی از جامعه وارد کرد. نرخ پایه آن برای افراد مشمول، یک شیلینگ بود، اگرچه نحوه تقسیم مالیات در سطح محلی پیچیده‌تر از پرداخت مبلغ یکسان توسط همه افراد بود. حکومت انتظار داشت مأموران محلی تعداد افرادی را که باید مالیات بپردازند شناسایی کنند و مبالغ مقرر را جمع‌آوری کنند.در اسکس، اختلاف میان تعداد افراد ثبت‌شده برای پرداخت مالیات در سال‌های مختلف نگرانی حکومت را افزایش داد. در ارزیابی سال ۱۳۸۱ تعداد ثبت‌شدگان بسیار کمتر از سال ۱۳۷۷ بود و حکومت این مسئله را نشانه فرار گسترده از مالیات دانست. به همین دلیل مأموران جدیدی برای بررسی فهرست‌ها و دریافت مالیات‌های پرداخت‌نشده فرستاده شدند. همین مأموران در هفته‌های بعد به یکی از اهداف اصلی شورشیان تبدیل شدند.در اواخر ماه مه سال ۱۳۸۱، مقاومت در برابر مأموران مالیاتی در اسکس آشکار شد. در روز سی‌ام ماه مه، توماس بامپتون، مأمور سلطنتی وصول مالیات اسکس، به برنتوود رفت تا مالیات را دریافت و درباره مبالغ پرداخت‌نشده تحقیق کند. گروه‌هایی از مردم روستاهای اطراف، از جمله فابینگ، کورینگهم و استنفورد، در برابر او ایستادند. آنان حاضر نشدند خواسته‌های مأمور را بپذیرند و درگیری به وجود آمد. بامپتون و همراهانش مجبور شدند محل را ترک کنند. این رویداد یکی از نخستین نقاط مشخص آغاز قیام به شمار می‌رود.دو روز بعد، در دوم ژوئن، رابرت بِلکنپ، یکی از قضات ارشد سلطنتی، برای رسیدگی به مقاومت مردم به برنتوود رفت. او با گروهی از همراهان خود وارد منطقه شد، اما با مقاومت روبه‌رو گردید. در جریان این حوادث دو تن از همراهان او کشته شدند. در همان روزها در بُکینگ در اسکس گروه‌هایی از روستاهای مختلف گرد آمدند و تصمیم گرفتند در برابر مقام‌های محلی و حکومت مقاومت کنند. اسناد بعدی نشان می‌دهند که افراد حاضر در این تجمع‌ها سوگندهایی برای همکاری با یکدیگر و مخالفت با برخی تعهدات فئودالی ادا کردند. در نتیجه، شورش خیلی زود از مخالفت با مالیات فراتر رفت و مسائل مربوط به حقوق اربابان، خدمات اجباری و وضعیت حقوقی روستاییان نیز وارد آن شد.هم‌زمان در کنت نیز اعتراض‌ها آغاز شد. در دوم ژوئن گروه‌هایی به دیر لزنس حمله کردند. چند روز بعد دارتفورد در اختیار شورشیان قرار گرفت و در ششم ژوئن شورشیان به روچستر رسیدند. آنان قلعه روچستر را تصرف کردند و به املاک برخی مأموران و مقام‌های محلی حمله کردند. اسناد اداری و مدارکی که حقوق و تعهدات فئودالی را ثبت می‌کردند نیز در این حملات هدف قرار گرفتند. در همین مرحله وات تایلر به یکی از رهبران اصلی شورشیان کنت تبدیل شد.درباره زندگی وات تایلر پیش از قیام اطلاعات قطعی زیادی وجود ندارد. روایت‌های متأخر درباره زندگی او جزئیات مختلفی ارائه کرده‌اند، اما همه آنها از نظر تاریخی قابل اعتماد نیستند. آنچه در اسناد قیام روشن است این است که او در ژوئن ۱۳۸۱ به رهبر اصلی شورشیان کنت تبدیل شد و همراه آنان به سوی لندن حرکت کرد.در ششم ژوئن، شورشیان روچستر زندانیان را نیز آزاد کردند. در هفتم ژوئن، آنان به میدستون رفتند و زندان شهر را گشودند. یکی از مهم‌ترین افرادی که در این مرحله آزاد شد جان بال بود. جان بال روحانی‌ای بود که سال‌ها به دلیل موعظه‌های خود با مقام‌های کلیسایی درگیر بود. او به دلیل سخنان خود علیه برخی ساختارهای اجتماعی و کلیسایی چندین بار با مجازات و بازداشت روبه‌رو شده بود و در سال ۱۳۸۱ نیز به دستور مقام‌های کلیسایی در زندان بود. شورشیان کنت او را آزاد کردند و او به آنان پیوست.جان بال بعدها در بلک‌هیث برای جمعیت شورشیان سخنرانی کرد. مضمون سخنان منسوب به او شامل انتقاد از نابرابری اجتماعی و امتیازات ناشی از جایگاه اجتماعی بود. مشهورترین سخن منسوب به او درباره آدم و حوا و برابری انسان‌هاست، اما باید توجه داشت که متن دقیق سخنرانی او در دست نیست و بخش‌هایی از آنچه بعدها به او نسبت داده شد، از گزارش‌های بعدی به دست آمده است. بنابراین نمی‌توان تمام جملات منسوب به او را نقل‌قول قطعی از همان روز دانست.در نهم ژوئن، جان لگ، مأمور مالیات سرانه در کنت، پس از اطلاع از گسترش شورش به لندن بازگشت. در همان روزها شورشیان به سوی کانتربری حرکت کردند. آنان در دهم ژوئن وارد شهر شدند. قلعه کانتربری و کاخ اسقف اعظم مورد حمله قرار گرفتند و زندانیان آزاد شدند. ویلیام سپتوانز، کلانتر کنت، نیز در اختیار شورشیان قرار گرفت و مجبور شد با آنان همکاری کند. شورشیان او را به ملکی بردند که اسناد اداری در آن نگهداری می‌شد و این اسناد را سوزاندند.سوزاندن اسناد یکی از اقدامات تکرارشونده شورشیان در مناطق مختلف بود. بخشی از اسناد شامل مدارکی درباره اجاره زمین، خدمات فئودالی، جریمه‌ها، بدهی‌ها و حقوق اربابان بود. با نابودی این مدارک، شورشیان تلاش می‌کردند اسنادی را که می‌توانستند مبنای مطالبه تعهدات سنتی از آنان باشند از بین ببرند. با این حال، این رفتار در همه مناطق به یک اندازه دیده نمی‌شد و گروه‌های مختلف شورشی اقدامات متفاوتی انجام می‌دادند.در همین زمان شورش در اسکس نیز گسترش یافت. در دهم ژوئن گروه‌هایی از شورشیان به کرسینگ تمپل، ملکی وابسته به شوالیه‌های مهمان‌نواز، حمله کردند. ساختمان‌ها تخریب شدند و اسناد و اموال موجود در آنجا از میان رفت. پس از آن شورشیان به کوگشل رفتند. خانه جان سیوال، کلانتر اسکس، مورد حمله قرار گرفت و اسناد اداری و سلطنتی نابود شد. جان یول، یکی دیگر از مأموران محلی، نیز کشته شد.اسناد قضایی بعدی نشان می‌دهند که شورشیان اسکس از گروه‌های اجتماعی مختلف تشکیل شده بودند. در میان آنان کارگران کشاورزی، بافندگان، خیاطان، آهنگران، نجاران، بازرگانان، خدمتکاران و افراد دارای مشاغل دیگر دیده می‌شدند. این اسناد نشان می‌دهند که استفاده از عنوان قیام دهقانان نباید به معنای محدودکردن همه شرکت‌کنندگان به کشاورزان باشد.در روزهای بعد شورش به هرتفوردشر، سافک، نورفک، کمبریج‌شر و مناطق دیگر رسید. در برخی نقاط املاک وابسته به جان گانت مورد حمله قرار گرفت. در سنت آلبنز مردم شهر و روستاهای اطراف با دیر محلی بر سر زمین‌های مشاع، حقوق شهر و خدمات فئودالی اختلاف داشتند. در این منطقه نیز اسناد حقوقی از بین رفت و زندان دیر گشوده شد.در دوازدهم ژوئن شورشیان کنت به بلک‌هیث در جنوب لندن رسیدند. گروه‌های اسکس نیز در اطراف مایل‌اند جمع شده بودند. در همین زمان گروه‌هایی از مناطق دیگر به سوی لندن حرکت می‌کردند. شمار دقیق افرادی که در اطراف لندن جمع شده بودند مشخص نیست. برخی منابع قرون وسطایی اعداد بسیار بزرگی ذکر کرده‌اند و در پژوهش‌های جدید نیز برآوردهای متفاوتی وجود دارد. به همین دلیل نمی‌توان یک رقم قطعی برای تعداد شورشیان ارائه کرد.ریچارد دوم در آن زمان تنها چهارده سال داشت و پادشاه انگلستان بود. بسیاری از مقام‌های ارشد حکومت در کنار او حضور داشتند. جان گانت در اسکاتلند بود و در لندن سیمون سودبری، اسقف اعظم کانتربری و صدراعظم پادشاهی، و رابرت هیلز، خزانه‌دار پادشاهی، از مقام‌های اصلی حاضر بودند. پادشاه و اطرافیانش در برج لندن قرار داشتند.در سیزدهم ژوئن ریچارد دوم برای دیدار با شورشیان به سوی روتردیث رفت. پادشاه قصد داشت با آنان گفت‌وگو کند، اما دیدار به نتیجه مشخصی نرسید و ریچارد به برج لندن بازگشت. پس از آن شورشیان کنت به سمت لندن حرکت کردند. پل لندن در اختیار آنان قرار گرفت و شورشیان وارد شهر شدند. در این مرحله بخشی از مردم لندن نیز با آنان همراه شدند یا در گشودن مسیر ورود آنان نقش داشتند.در سیزدهم ژوئن و شب پس از آن، بخش‌هایی از لندن دچار آشوب شد. زندان‌های مارشالسی، فلیت و نیوگیت مورد حمله قرار گرفتند و زندانیان آزاد شدند. مرکز شوالیه‌های مهمان‌نواز در کلرکنول هدف حمله قرار گرفت. کاخ ساووی، محل اقامت جان گانت، نیز مورد حمله قرار گرفت و به آتش کشیده شد. اموال موجود در آنجا از میان رفت. برخی ساختمان‌های حقوقی و محل‌های نگهداری اسناد نیز هدف حمله قرار گرفتند.در جریان آشوب‌های لندن، برخی خارجیان نیز هدف حمله قرار گرفتند و به‌خصوص فلاندری‌ها مورد خشونت قرار گرفتند. در عین حال، گزارش‌های هم‌زمان نشان می‌دهند که همه خارجیان به یک شکل هدف قرار نگرفتند و بازرگانان هانزی در لندن دست‌کم در یک گزارش نزدیک به زمان واقعه از آسیب جدی در امان مانده‌اند.در چهاردهم ژوئن ریچارد دوم از برج لندن خارج شد و به مایل‌اند رفت تا با شورشیان اسکس و دیگر گروه‌های حاضر در آنجا ملاقات کند. این دیدار به صدور منشورهایی برای آزادی و بخشودگی منجر شد. خواسته‌های شورشیان شامل پایان وضعیت بندگی و خدمات فئودالی، تبدیل تعهدات مربوط به زمین به اجاره‌های ثابت، آزادی بیشتر در خرید و فروش و عفو عمومی برای اقدامات انجام‌شده در جریان قیام بود. ریچارد دوم این خواسته‌ها را پذیرفت و فرمان‌هایی صادر شد که آزادی افراد وابسته و بخشودگی آنان را اعلام می‌کرد.برخی از شورشیان اسکس پس از دریافت این منشورها به سوی خانه‌های خود بازگشتند. اما شورش در لندن پایان نیافت. در همان روز، گروهی از شورشیان وارد برج لندن شدند. سیمون سودبری و رابرت هیلز و جان لگ از جمله افرادی بودند که در این مرحله هدف قرار گرفتند. سودبری و هیلز از برج خارج شدند و در تاور هیل کشته شدند. سرهای آنان برای نمایش عمومی از بدن جدا شد.هم‌زمان در بخش‌های دیگر انگلستان نیز شورش ادامه داشت. در سافک گروه‌هایی به رهبری جان وراو فعالیت می‌کردند. در بوری سنت ادموندز املاک و حقوق دیر بزرگ شهر هدف اعتراض قرار گرفت. در کمبریج شورشیان به خانه‌ها و املاک برخی مقام‌ها و مالکان حمله کردند و اسناد حقوقی را از میان بردند. در نورفک نیز جفری لیستر، رنگرز اهل فلینگهام، به یکی از رهبران اصلی شورش تبدیل شد.در پانزدهم ژوئن ۱۳۸۱ مهم‌ترین و تعیین‌کننده‌ترین دیدار قیام در اسمیتفیلد انجام شد. ریچارد دوم برای دیدار با وات تایلر به آنجا رفت. ویلیام والورث، شهردار لندن، نیز در کنار پادشاه حضور داشت. شورشیان در میدان اسمیتفیلد جمع شده بودند و وات تایلر به نمایندگی از آنان نزد پادشاه رفت.گزارش‌های نزدیک به زمان واقعه می‌گویند وات تایلر با اسب خود نزد پادشاه رفت و سپس از اسب پایین آمد. در یکی از منابع آمده است که او خنجری در دست داشت و دست پادشاه را گرفت و تکان داد. ریچارد از او خواست خواسته‌های شورشیان را بیان کند.در گزارش مشهور مربوط به اسمیتفیلد، وات تایلر خواسته‌هایی گسترده‌تر از آنچه در مایل‌اند مطرح شده بود بیان کرد. از جمله خواسته‌های ثبت‌شده، پایان وضعیت بندگی، برابری افراد آزاد به استثنای جایگاه پادشاه، پایان برخی ساختارهای اربابی و تغییرات گسترده در روابط اجتماعی و کلیسایی بود. همچنین در برخی گزارش‌ها محدودکردن املاک کلیسا و تغییر ساختار آن نیز از خواسته‌های تایلر ذکر شده است. با این حال، فهرست دقیق خواسته‌ها در همه منابع یکسان نیست و بخش‌هایی از این روایت تنها در یک یا چند منبع قرون وسطایی ثبت شده است.پس از گفت‌وگو، اتفاقی رخ داد که به پایان زندگی وات تایلر انجامید. گزارش آنونیمال می‌گوید یکی از افراد همراه پادشاه تایلر را دزد و راهزن خطاب کرد. تایلر واکنش نشان داد و درگیری میان او و اطرافیان پادشاه آغاز شد. ویلیام والورث به سوی تایلر رفت و او را زخمی کرد. منابع درباره جزئیات دقیق ضربه‌ها و اینکه چه کسی پس از والورث به تایلر ضربه زد اختلاف‌هایی دارند، اما در اصل زخمی‌شدن تایلر به دست والورث اختلاف اساسی وجود ندارد.تایلر پس از زخمی‌شدن از میدان دور شد و به بیمارستان سنت بارتولومیو منتقل شد. در آنجا تحت مراقبت قرار گرفت. ویلیام والورث پس از بازگشت به شهر، تایلر را از بیمارستان بیرون آورد و دوباره به اسمیتفیلد برد. در آنجا وات تایلر کشته و سرش از بدن جدا شد.سر تایلر به نزد ریچارد دوم برده شد و پادشاه آن را به شورشیان نشان داد. پس از کشته‌شدن رهبر اصلی خود، شورشیان برای بخشش درخواست کردند. ریچارد دوم به آنان اعلام کرد که باید از لندن خارج شوند و به خانه‌های خود بازگردند. او همچنین وعده داد که آنان را بدون آسیب از شهر خارج کند. پس از این اقدام، بخش عمده شورشیانی که در لندن باقی مانده بودند پراکنده شدند.اما در شهرستان‌ها قیام هنوز ادامه داشت. حکومت پس از بازگشت اقتدار خود، نیروهای نظامی و مقام‌های سلطنتی را برای سرکوب شورش به مناطق مختلف فرستاد. در اسکس، شورشیان در مناطق مختلف از جمله گریت بدو و رِتندون تجمع کردند. در اواخر ژوئن، نیروهای حکومتی در بِلِریکِی با شورشیان درگیر شدند. تعداد دقیق کشته‌شدگان این درگیری مشخص نیست و منابع اعداد متفاوتی ارائه کرده‌اند.در کنت نیز نیروهای سلطنتی برای سرکوب شورشیان اعزام شدند. تا پایان ژوئن مقاومت سازمان‌یافته آنان شکست خورد. با این حال، برخی گروه‌ها در ماه‌های بعد نیز تلاش‌هایی برای ادامه مقاومت داشتند. در پاییز سال ۱۳۸۱ گروهی در کنت قصد تصرف میدستون را داشتند، اما رهبران آن دستگیر شدند و تعدادی از آنان بعداً اعدام شدند.در نورفک، هنری دسپنسر، اسقف نورویچ، نیروهایی را برای مقابله با شورشیان به حرکت درآورد. نیروهای او سرانجام در اواخر ژوئن با شورشیان جفری لیستر در نورث والشم روبه‌رو شدند. شورشیان شکست خوردند و جفری لیستر دستگیر شد. او بعداً اعدام شد و مقاومت سازمان‌یافته شورشیان نورفک پایان یافت.در کمبریج‌شر نیز حکومت عملیات سرکوب را ادامه داد. اموال افراد متهم به مشارکت در قیام بررسی شد و افراد زیادی شناسایی و دستگیر شدند. اسناد دادگاه‌ها نام شمار زیادی از افراد را ثبت کرده‌اند. این اسناد نشان می‌دهند که شرکت‌کنندگان از مشاغل و موقعیت‌های اجتماعی مختلف بودند.در سنت آلبنز نیز مقام‌های سلطنتی تلاش کردند امتیازهایی را که در زمان قیام به مردم داده شده بود پس بگیرند. ویلیام گرندکاب یکی از رهبران اصلی این منطقه بود. او ابتدا بازداشت شد و سپس در جریان تحولات بعدی دوباره دستگیر شد. سرانجام گرندکاب و شماری از دیگر رهبران سنت آلبنز اعدام شدند.جان بال پس از فروپاشی قیام لندن فرار کرد. او در کوونتری دستگیر شد و به سنت آلبنز انتقال یافت. در آنجا محاکمه شد و به خیانت محکوم گردید. در پانزدهم ژوئیه ۱۳۸۱، جان بال در سنت آلبنز اعدام شد. حکم او شامل به دار آویختن و سپس چهارقسمت‌کردن بدن بود. بخش‌هایی از بدن او برای نمایش عمومی به نقاط مختلف فرستاده شد و سرش نیز در لندن به نمایش گذاشته شد.جفری لیستر نیز پس از شکست در نورث والشم اعدام شد. جان وراو، یکی از رهبران شورش سافک، نیز دستگیر و محاکمه شد و سرانجام در سال ۱۳۸۲ اعدام گردید. افراد دیگری نیز در مناطق مختلف انگلستان محاکمه و اعدام شدند. با این حال، همه شرکت‌کنندگان در قیام اعدام نشدند. بخشی از آنان زندانی شدند و بخشی دیگر در قالب عفوهای سلطنتی از مجازات‌های سنگین نجات یافتند.در دوم ژوئیه ۱۳۸۱، ریچارد دوم در چلمزفورد امتیازهایی را که در جریان بحران به شورشیان داده شده بود پس گرفت. منشورهایی که آزادی و پایان برخی تعهدات فئودالی را اعلام کرده بودند دیگر مبنای سیاست سلطنتی نبودند. حکومت از شورشیان خواست دوباره به تعهدات پیشین خود بازگردند.در ماه‌های بعد، دادگاه‌ها و کمیسیون‌های ویژه برای رسیدگی به شرکت‌کنندگان در قیام تشکیل شدند. مأموران سلطنتی به روستاها و شهرهای مختلف رفتند و افرادی را که در حمله به املاک، سوزاندن اسناد، آزادکردن زندانیان، کشتن مأموران یا اقدامات دیگر شرکت کرده بودند شناسایی کردند. نام بسیاری از این افراد در اسناد قضایی ثبت شد. این اسناد نشان می‌دهند که سرکوب قیام فقط به رهبران مشهور محدود نبود و افراد عادی نیز در مناطق مختلف تحت تعقیب قرار گرفتند.در نوامبر سال ۱۳۸۱، پارلمان با نوعی عفو عمومی موافقت کرد، اما گروهی از افراد از این عفو مستثنا شدند. نام حدود چند صد نفر در فهرست‌های مربوط به افراد مستثنا از عفو قرار گرفت. این افراد کسانی بودند که حکومت آنان را برای پیگرد بیشتر در اولویت قرار داده بود. برخی از آنان در سال‌های بعد محاکمه شدند و بعضی توانستند با ارائه مدارک عفو از مجازات نجات پیدا کنند.سرکوب قیام در نتیجه چندین ماه ادامه یافت و آثار قضایی آن نیز تا سال‌های بعد دیده شد. در برخی مناطق، حکومت عفو صادر کرد و در برخی مناطق دیگر رهبران یا شرکت‌کنندگان اصلی را اعدام کرد. بنابراین پایان قیام یک رویداد واحد نبود، بلکه در مناطق مختلف در زمان‌های متفاوت اتفاق افتاد.مالیات سرانه‌ای که یکی از عوامل مستقیم شکل‌گیری قیام بود نیز پس از سال ۱۳۸۱ دوباره به همان شکل ادامه پیدا نکرد. حکومت در ادامه قرن چهاردهم دیگر مالیات سرانه‌ای مشابه آنچه در سال ۱۳۸۱ موجب بحران شده بود برقرار نکرد. درباره اینکه قیام چه اندازه بر روند کاهش تدریجی وابستگی فئودالی اثر گذاشت، میان پژوهشگران اختلاف نظر وجود دارد و نمی‌توان پایان سریع و مستقیم نظام ویلنی را صرفاً نتیجه قیام سال ۱۳۸۱ دانست. کاهش وابستگی فئودالی فرایندی طولانی بود که عوامل اقتصادی، جمعیتی، حقوقی و اجتماعی متعددی در آن نقش داشتند.قیام سال ۱۳۸۱ در مدت کوتاهی از اعتراض به مأموران مالیاتی در اسکس و کنت به شورشی گسترده تبدیل شد. شورشیان در چندین منطقه به املاک مالکان، مراکز اداری، زندان‌ها و محل نگهداری اسناد حمله کردند. آنان اسناد مربوط به تعهدات فئودالی را سوزاندند، زندانیان را آزاد کردند و در برخی شهرها کنترل موقت مراکز مهم را به دست گرفتند. در کنت، وات تایلر و جان بال به رهبران شناخته‌شده تبدیل شدند و گروه‌های مختلف به سوی لندن حرکت کردند. ورود شورشیان به لندن، حمله به زندان‌ها، تخریب ساووی و حمله به برج لندن، قیام را به بزرگ‌ترین بحران داخلی دوران پادشاهی ریچارد دوم تبدیل کرد.ریچارد دوم در دو روز پیاپی با شورشیان دیدار کرد. در چهاردهم ژوئن در مایل‌اند منشورهایی برای آزادی و بخشودگی صادر شد، اما در همان روز سیمون سودبری و رابرت هیلز کشته شدند. در پانزدهم ژوئن، در اسمیتفیلد، دیدار ریچارد دوم و وات تایلر با زخمی‌شدن و سپس کشته‌شدن تایلر پایان یافت. پس از مرگ او، شورشیان لندن پراکنده شدند و حکومت توانست قدرت خود را دوباره برقرار کند. سپس نیروهای سلطنتی به مناطق مختلف فرستاده شدند و مقاومت‌های باقی‌مانده سرکوب شد.جان بال، جفری لیستر، ویلیام گرندکاب و بسیاری دیگر از رهبران محلی اعدام شدند و شمار نامعلومی از شرکت‌کنندگان عادی نیز در هفته‌ها و ماه‌های بعد مجازات شدند. با این حال، همه شورشیان کشته یا اعدام نشدند و عفوهای سلطنتی موجب شد بخشی از آنان از مجازات شدید نجات پیدا کنند. برخی افراد نیز سال‌ها بعد در پرونده‌های قضایی مربوط به قیام ظاهر شدند.بدین‌ترتیب قیام سال ۱۳۸۱ پس از چند هفته شورش گسترده و چندین ماه سرکوب و پیگرد قضایی پایان یافت. آغاز آن با مقاومت در برابر مالیات سرانه در اسکس و کنت پیوند مستقیم داشت، اما در جریان گسترش خود به مسائل دیگری از جمله خدمات فئودالی، وابستگی روستاییان، حقوق زمین، قدرت مالکان، عملکرد مأموران محلی، اسناد حقوقی و آزادی زندانیان نیز کشیده شد. شرکت‌کنندگان نیز تنها دهقانان نبودند و اسناد تاریخی حضور گروه‌های مختلف اجتماعی را در آن ثبت کرده‌اند. با کشته‌شدن وات تایلر در اسمیتفیلد و پراکنده‌شدن شورشیان، قدرت سلطنتی دوباره برقرار شد و امتیازهای داده‌شده در روزهای بحران پس گرفته شد. پس از آن، دستگیری، محاکمه و اعدام شماری از رهبران و شرکت‌کنندگان ادامه یافت و قیام به‌طور کامل فروکش کرد.علیرضا مرادیعلیرضا مرادیTue, 29 Sep 2026 20:30:45 +0330https://virgool.ir/@m_68812788/نبرد-سالسو-در-سال-۶۱۲-میلادی-nvluukmyt312در سال ۶۱۲ میلادی، که در گاه‌شماری دودمان سوئی سال هشتم دورهٔ «دایه» (عنوان دوران فرمانروایی امپراتور یانگ) شمرده می‌شد، امپراتور یانگ از دودمان سوئی لشکرکشی بزرگی را علیه گوگوریو آغاز کرد. ماه‌هایی که در این روایت می‌آید ماه‌های گاه‌شماری چینی است، نه ماه‌های میلادی. در ماه نخست همان سال، نیروهای گردآوری‌شده از نواحی گوناگون در ولایت ژوئو (ژوئوجون) فراهم آمده بودند و امپراتور نیز در همان‌جا حضور داشت.در ماه نخست، در روز رن‌وو، فرمان حرکت صادر شد. بر پایهٔ این فرمان، دوازده سپاه جناح چپ و دوازده سپاه جناح راست، هر یک از راهی جداگانه، باید پشت سر هم حرکت می‌کردند و همگی در پیونگ‌یانگ، پایتخت گوگوریو، گرد می‌آمدند. شمار نیروهای جنگی در منبع ۱٬۱۳۳٬۸۰۰ نفر گزارش شده است. همان منبع می‌نویسد که این نیرو را «دو میلیون» می‌خواندند و شمار حمل‌کنندگان تدارکات دو برابر آن بود. این‌ها ارقام گزارش‌شده در منبع‌اند و پژوهشگران دربارهٔ دقت آن‌ها بحث دارند.امپراتور شخصاً ترتیب سپاه را ابلاغ کرد. در هر سپاه یک سپهبد و یک سردار دوم بود. سواره‌نظام در چهل دستهٔ صدنفره سازمان یافت و هر ده دسته یک هنگ بود. پیاده‌نظام در هشتاد دسته بود که به چهار هنگ تقسیم می‌شد و هر هنگ یک سردار فرعی داشت. زره و کلاه‌خود و منگوله و پرچم هر هنگ به رنگی متفاوت بود. برای هر سپاه یک «فرستادهٔ پذیرش تسلیم» تعیین شد که به فرمان امپراتور دلجویی می‌کرد و از سپهبد فرمان نمی‌برد. باروبنه و نیروهای پراکنده نیز در چهار هنگ قرار گرفتند و پیاده‌نظام آن‌ها را همراهی می‌کرد. برای حرکت و اردو زدن ترتیب و آیینی معین شده بود. پیش از حرکت مراسم قربانی برگزار شد: در جنوب رود سانگ‌گان، در جنوب کاخ لین‌شو و در شمال شهر جی.روز بعد، گوئی‌وی، سپاه نخست حرکت کرد. هر روز یک سپاه راه می‌افتاد و میان سپاه‌ها چهل لی فاصله بود (لی واحد مسافت چینی است). اردوگاه‌ها پیوسته پیش می‌رفتند و حرکت همهٔ سپاه‌ها چهل روز طول کشید. در گزارش آمده است که آغاز و پایان ستون به هم می‌پیوست، صدای طبل و شیپور از یکدیگر شنیده می‌شد و درفش‌ها نهصد و شصت لی امتداد داشت. اردوی سلطنتی پس از آن حرکت کرد. این اردو شامل یازده گارد و دیوان‌ها و ادارات دربار بود که میان شش سپاه درونی، بیرونی، پیشین، پسین، چپ و راست تقسیم شده بود، و هشتاد لی امتداد داشت.در ماه سوم، در روز گوئی‌سی، امپراتور فرماندهی مستقیم سپاه را به دست گرفت و به رود لیائو رسید. سپاه‌ها گرد آمدند و کنار آب آرایش بزرگی گرفتند. سپاه گوگوریو در سوی دیگر رود ایستاده بود و مانع می‌شد، و سربازان سوئی نتوانستند عبور کنند. مای تیه‌ژانگ، سپهبد گارد چپ تون‌وی، به اطرافیان گفت نمی‌خواهد در بستر بیماری و به دست فرزندانش بمیرد و خود داوطلب فرماندهی پیشقراولان شد. به سه پسرش گفت به دولت مدیون است، آن روز روز مرگ اوست و اگر مرگی شایسته بیابد، آنان به ثروت و مقام خواهند رسید.امپراتور به یوون کای، وزیر کارها، فرمان داد سه پل شناور در کرانهٔ غربی رود بسازد. پل‌ها را به سوی کرانهٔ شرقی کشیدند، اما بیش از یک ژانگ (واحد طول چینی) از کرانه کوتاه ماندند. سپاه گوگوریو با شمار زیاد رسید. سربازان دلیر سوئی برای جنگ به آب زدند، ولی نیروهای گوگوریو از بلندی بر آنان می‌تاختند، سوئی‌ها نتوانستند به ساحل برسند و شمار زیادی کشته شدند. مای تیه‌ژانگ خود را به ساحل رساند و همراه دو فرماندهٔ گارد ببر، چیان شی‌شیونگ و منگ چا، در نبرد کشته شد. سپاه را عقب کشیدند و پل‌ها را دوباره به کرانهٔ غربی بازگرداندند. امپراتور پس از مرگ به مای تیه‌ژانگ عنوانی اعطا کرد و پسرش وارث آن شد.سپس هه چو، مدیر دیوان خزانه، پل‌ها را بلندتر کرد و کار در دو روز به پایان رسید. سپاه‌ها یکی پس از دیگری گذشتند و در کرانهٔ شرقی نبرد بزرگی درگرفت. سپاه گوگوریو به سختی شکست خورد و شمار کشته‌شدگان آن در منبع با تعبیر «ده‌هزارها» آمده است. سپاه‌های سوئی پیروزمندانه پیش رفتند و شهر لیائودونگ را، که در نام کره‌ای یودونگ خوانده می‌شود و در متن با شیانگ‌پینگ عهد هان یکی دانسته شده، محاصره کردند. امپراتور خود از رود گذشت و عفو عمومی اعلام کرد. او به وی ون‌شنگ، وزیر دادگستری، و لیو شی‌لونگ، معاون راست دیوان امور دولتی، دستور داد مردم سرزمین‌های شرق لیائو را دلجویی کنند، ده سال آنان را از مالیات و خدمت معاف سازند و ولایت‌ها و شهرستان‌هایی برای اداره‌شان ایجاد کنند.هنگامی که سرداران به سوی شرق پیش می‌رفتند، امپراتور شخصاً به آنان هشدار داد. به گفتهٔ او این لشکرکشی برای دلجویی از مردم و مجازات گناهکاران بود و نه برای نام‌جویی. ممکن بود برخی سرداران مقصود او را درنیابند و بخواهند با نیروی سبک شبیخون بزنند و تنها بجنگند تا نامی بیابند و پاداش بگیرند، و این قاعدهٔ سپاه بزرگ نبود. دستور داد در سه راه پیش بروند و هر حمله را سه راه با اطلاع یکدیگر انجام دهند. افزون بر آن، هر پیشروی و توقف باید به اطلاع امپراتور برسد و پاسخ او انتظار برده شود و هیچ‌کس خودسرانه عمل نکند.در لیائودونگ، سپاه گوگوریو چند بار بیرون آمد و موفق نشد، سپس در پشت باروها ایستادگی کرد و امپراتور فرمان حمله داد. او به سرداران دستور داد که اگر گوگوریو تسلیم شد آن را بپذیرند و سپاه را رها نکنند. هرگاه شهر نزدیک سقوط می‌شد، مردم درون آن تقاضای تسلیم می‌کردند. سرداران، به پیروی از فرمان، جرئت نمی‌کردند فرصت را دریابند و نخست پیکی نزد امپراتور می‌فرستادند. تا پاسخ برسد، دفاع شهر آماده شده بود و آنان بیرون می‌آمدند و می‌جنگیدند. این چند بار تکرار شد. شهر مدتی طولانی سقوط نکرد و در ماه ششم، در روز جی‌وی، امپراتور به جنوب شهر آمد و باروها و خندق را دید. سرداران را فراخواند و بازخواست کرد. به آنان گفت به منصب و خاندان خود تکیه کرده‌اند و او را با ناتوانی و سستی می‌گذرانند. گفت هنگام حضور در پایتخت هم نمی‌خواستند او بیاید، مبادا کاستی‌هایشان آشکار شود، و اکنون آمده تا کار آنان را ببیند و اگر لازم باشد گردن‌شان را بزند. گزارش می‌گوید سرداران از ترس رنگ باختند. امپراتور چند لی در غرب شهر، در اردوگاهی موسوم به شهر لیوهه، ماند. دژهای دیگر گوگوریو نیز همچنان مقاومت می‌کردند.نیروی دریایی سوئی، که پیش‌تر از راه دریا روانه شده بود، در همین دوره وارد عمل شد. لای هوئر، سپهبد گارد راست، سپاه دریایی رودهای یانگ‌تسه و هوآی را فرماندهی می‌کرد و ناوگانش صدها لی امتداد داشت. او از راه رود پِسو وارد شد و در شصت لی‌ای پیونگ‌یانگ با گوگوریو روبه‌رو شد و آنان را به سختی شکست داد. لای هوئر می‌خواست پیروزی را ادامه دهد و به شهر برود، اما ژو فاشانگ، معاون فرمانده، او را بازداشت و خواست منتظر رسیدن سپاه‌های دیگر بماند تا همه با هم پیش بروند. لای هوئر نپذیرفت. چهل هزار سرباز زره‌پوش برگزید و مستقیم به پای شهر رفت. گوگوریو نیرویی را در معبدی خالی درون حصار بیرونی شهر پنهان کرده بود. سپاهی از گوگوریو با لای هوئر جنگید و به‌ظاهر شکست خورد. لای هوئر آنان را تا درون شهر دنبال کرد و سربازانش پراکنده شدند، غارت و اسیرگیری کردند و نظم خود را از دست دادند. کمین‌گاه برخاست و لای هوئر به سختی شکست خورد و به‌زحمت جان به در برد. شمار سربازانی که بازگشتند از چند هزار نفر بیشتر نبود. گوگوریو آنان را تا کشتی‌ها دنبال کرد و ژو فاشانگ آرایش گرفت و منتظر ماند تا گوگوریو عقب نشست. در روایت کره‌ای این درگیری به کو گئونمو، برادر شاه، و دسته‌ای پانصدنفره از سربازان گزیدهٔ او نسبت داده شده است. لای هوئر با سپاهش به ساحل بازگشت و دیگر برای پشتیبانی از سپاه‌های دیگر نماند.در همین مرحله نیروی بزرگی از ارتش جدا شد تا به پیونگ‌یانگ برود. منبع چینی آن را «نُه سپاه» می‌نامد و فرماندهان و راه‌های آن را چنین گزارش می‌کند: یوون شو، سپهبد گارد چپ، از راه فویو. یو ژونگ‌ون، سپهبد گارد راست، از راه لولانگ. جینگ یوان‌هِنگ، سپهبد گارد چپ شیائووی، از راه لیائودونگ. شوئه شی‌شیونگ، سردار گارد راست، از راه وُجو. شین شی‌شیونگ، سردار گارد راست تون‌وی، از راه شوئن‌تو. ژانگ جین، سردار گارد راست یووی، از راه شیانگ‌پینگ. ژائو شیائوتسای، سردار راست وو، از راه جیه‌شی. تسوئی هونگ‌شنگ، فرماندار ژوئو که به‌عنوان سردار گارد چپ وو منصوب شده بود، از راه سویچنگ. وی ون‌شنگ، فرمانده گارد ببر که به‌جای سردار گارد راست یووی گماشته شده بود، از راه ژنگ‌دی. همهٔ این راه‌ها باید در باختر رود یالو به هم می‌رسیدند. عنوان شین شی‌شیونگ در منابع گاه گارد راست تون‌وی و گاه گارد چپ تون‌وی آمده است.سپاه‌های یوون شو و دیگران از دو پادگان لوهه و هوآی‌یوان راه افتادند. به هر مرد و اسب خوراک صد روز داده شد. افزون بر آن زره‌های پلکانی، نیزه و ژوپین، جامه و ابزار جنگی و چادر آتش‌زا را باید حمل می‌کردند و بار هر نفر بیش از سه «شی» (واحد پیمانه و وزن چینی) بود، چندان سنگین که کسی توان بردنش را نداشت. در سپاه دستور داده شد که هر کس دانه و برنج را دور بریزد کشته شود. سربازان در زیر چادرهای خود گودال می‌کندند و غله را پنهان می‌کردند. سپاه هنوز به میانهٔ راه نرسیده بود که خواربار رو به پایان رفت. در روایتی دربارهٔ مسیر یو ژونگ‌ون آمده که نزدیک دژ اوگول او چند هزار اسب و الاغ لاغر را برگزید و پشت سپاه نگه داشت. هنگامی که به سوی شرق می‌گذشت، گوگوریو به بار و بنه حمله کرد. یو ژونگ‌ون برگشت و آنان را به سختی شکست داد.در کنار رود یالو، گوگوریو اولچی موندوک، مقامی بلندپایه، را به اردوگاه سوئی فرستاد تا وانمود کند تسلیم می‌شود، در حالی که به گزارش منابع می‌خواست وضع سپاه را ببیند. در روایت کره‌ای دربارهٔ او آمده که تبارش معلوم نیست و او را آدمی آرام و دارای تدبیر و آشنا به نگارش دانسته‌اند. در روایت چینی، یو ژونگ‌ون پیش‌تر فرمان محرمانه‌ای از امپراتور داشت که هرگاه گائو یوان، یعنی شاه گوگوریو، یا اولچی موندوک را دید، حتماً دستگیرشان کند. در روایت کره‌ای این فرمان به یوون شو و یو ژونگ‌ون هر دو نسبت داده شده است. یو ژونگ‌ون خواست او را بازداشت کند، اما لیو شی‌لونگ، که فرستادهٔ دلجویی سپاه بود، سخت مخالفت کرد. یو ژونگ‌ون اولچی موندوک را رها کرد، بعد پشیمان شد و کسی را فرستاد تا به او بگوید اگر سخنی دیگر دارد بازگردد. اولچی موندوک روی برنگرداند و از رود یالو گذشت و رفت.یو ژونگ‌ون و یوون شو پس از رفتن او دچار نگرانی شدند. یوون شو چون خواربار تمام شده بود می‌خواست بازگردد، اما یو ژونگ‌ون پیشنهاد کرد با نیروی برگزیده اولچی موندوک را دنبال کنند تا کاری از پیش ببرند. یوون شو سخت مخالفت کرد. یو ژونگ‌ون خشمگین گفت سپهبدی که بر صد هزار نفر تکیه دارد و نمی‌تواند دشمن اندکی را بشکند، با چه رویی نزد امپراتور برود. گفت از همان آغاز می‌دانسته این سفر بی‌نتیجه است، چون سرداران کامیاب گذشته کار سپاه را به یک نفر می‌سپردند، و اکنون هر کس رأی خود را دارد. بنا به گزارش، امپراتور یو ژونگ‌ون را دارای تدبیر می‌دانست و به سپاه‌ها فرمان داده بود از او دستور بخواهند. یوون شو به روایت دیگری با صدای بلند پرسید از کجا می‌داند بی‌نتیجه است. سرانجام یوون شو و دیگران ناچار پذیرفتند و همراه سرداران از آب گذشتند تا اولچی موندوک را دنبال کنند.در روایت آمده که اولچی موندوک با دیدن نشانهٔ گرسنگی در سربازان یوون شو، در هر نبرد عقب می‌نشست تا آنان را فرسوده کند. در یک روز هفت نبرد رخ داد و سوئی در همهٔ آن‌ها پیروز شد. یوون شو که به پیروزی‌های پی‌درپی دل بسته بود و زیر فشار نظر دیگران قرار داشت، پیش رفت. سپاه به سوی شرق از رود سالسو گذشت و در سی لی‌ای پیونگ‌یانگ، در کنار کوهی، اردو زد. اولچی موندوک برای یو ژونگ‌ون شعری فرستاد. مضمون آن این بود که تدبیر شگفت او راز آسمان را دریافته و حساب دقیقش زمین را پیموده و پیروزی‌هایش بزرگ است، پس بس است و کوتاه بیاید. یو ژونگ‌ون پاسخی نوشت که محتوای آن در منابع نیامده است. در روایتی دیگر آمده که پس از این پاسخ اولچی موندوک اردوگاه خود را آتش زد و کناره گرفت. سپس اولچی موندوک بار دیگر پیکی به نزد یوون شو فرستاد و وانمود کرد تسلیم می‌شود. گفت اگر سپاه بازگردد، شاه گوگوریو را نزد امپراتور خواهد برد. یوون شو سربازان را خسته و ناتوان از جنگ دید و پیونگ‌یانگ را استوار و دشوار برای تسخیر یافت. به همین سبب این پیشنهاد را پذیرفت و بازگشت.یوون شو و سرداران دیگر در آرایش چهارگوش پس نشستند. گوگوریو از چهار سو حمله‌های پراکنده می‌کرد و سوئی جنگ‌کنان راه می‌پیمود. در ماه هفتم، در روز رن‌یین، که بر پایهٔ تبدیل روزشمار حدود ۲۶ اوت ۶۱۲ در گاه‌شماری ژولین است، سپاه به رود سالسو رسید. پژوهشگران معمولاً این رود را با رود چونگ‌چون در شمال شبه‌جزیرهٔ کره یکی می‌دانند. هنگامی که سپاه نیمی از رود را گذرانده بود، گوگوریو از پشت به ستون عقب حمله کرد و شین شی‌شیونگ در نبرد کشته شد. در روایت کره‌ای آمده که اولچی موندوک خود نیروها را پیش برد و به ستون عقب حمله کرد. پس از آن همهٔ سپاه‌ها از هم پاشیدند و نتوانستند جلو خود را بگیرند. سربازان و فرماندهان شبانه‌روزی گریختند و به رود یالو رسیدند، مسافتی که در منبع چهارصد و پنجاه لی گفته شده است. وانگ رن‌گونگ در عقب سپاه ماند و به گوگوریو حمله کرد و آنان را عقب راند. لای هوئر با شنیدن خبر شکست یوون شو و دیگران او نیز بازگشت. از نُه سپاه فقط سپاه وی ون‌شنگ سالم ماند.دربارهٔ روایت مشهور سد و رهاسازی ناگهانی آب رود سالسو باید گفت که در منابع اصلی و نزدیک به این رویداد، از جمله در متن‌هایی که گزارش بالا از آن‌ها گرفته شده، هیچ اشاره‌ای به ساختن سد یا رها کردن آب نیامده است. این روایت در برخی روایت‌های متأخرتر، از جمله در آثار قرن بیستم و بازگویی‌های عمومی، دیده می‌شود. در کتاب‌ها و پژوهش‌های جدید معمولاً تصریح می‌شود که منبع همعصری آن را ثبت نکرده است. روایت سد در این متن به‌عنوان روایتی متأخر و ثبت‌نشده در منابع همعصر ذکر می‌شود و دربارهٔ درستی یا نادرستی آن حکمی داده نمی‌شود.در منبع آمده که شمار نُه سپاه هنگام عبور از رود لیائو ۳۰۵٬۰۰۰ نفر بود و هنگام رسیدن به شهر لیائودونگ فقط ۲٬۷۰۰ نفر باقی ماندند. خواربار و ابزار جنگی که به مقدار کلان بود از دست رفت. این‌ها ارقام گزارش‌شده در منبع‌اند و پژوهشگران دربارهٔ دقت عددی آن‌ها بحث دارند. در همین منبع رقم دیگری برای کشته‌شدگان یا فراریان به‌طور جداگانه داده نشده است.امپراتور خشمگین شد و به گزارش، یوون شو و دیگران را به زنجیر کشید. در گزارش دربارهٔ یو ژونگ‌ون آمده است که امپراتور سرداران دیگر را آزاد کرد و تنها او را زندانی نگه داشت. در روز بعد، گوئی‌مائو، امپراتور سپاه را بازگرداند. منابع این دو رویداد را در دو روز پیاپی ثبت کرده‌اند. در پی نبرد سالسو، گوگوریو شوئه شی‌شیونگ را در کوه بایشی دنبال و محاصره کرد. او با شدت جنگید و آنان را شکست داد و به همین سبب تنها او از عزل نجات یافت.در این لشکرکشی، غیر از دژ وولی‌لو در باختر رود لیائو، که گرفته شد و ولایت لیائودونگ و پادگان تونگ‌دینگ در آن‌جا ایجاد گردید، دژ دیگری تصرف نشد. در ماه هشتم امپراتور فرمان داد غله‌ها از انبارهای لی‌یانگ، لویانگ و تایوان به دهانهٔ وانگ‌های منتقل شود و فان زی‌گای را در ژوئو گذاشت. در ماه نهم، در روز گنگ‌یین، ارابهٔ امپراتور به پایتخت شرقی رسید. در ماه یازدهم، در روز جیا‌شن، یوون شو، یو ژونگ‌ون و دیگران از منصب برکنار شدند و به عامی بودن بازگشتند. لیو شی‌لونگ به‌عنوان عذرخواهی از مردم گردن زده شد. در گزارش آمده که یوون شو از پیش مورد مهر امپراتور بود و پسرش با دختر امپراتور ازدواج کرده بود، و به همین سبب امپراتور او را نکشت. وی ون‌شنگ درجهٔ بالاتری گرفت. یو ژونگ‌ون، که تنها او زندانی مانده بود، از اندوه و خشم بیمار شد. هنگامی که حالش وخیم شد او را آزاد کردند و در خانه در شصت‌وهشت‌سالگی درگذشت. جنگ پس از سال ۶۱۲ ادامه یافت و در سال‌های ۶۱۳ و ۶۱۴ نیز لشکرکشی‌های دیگری صورت گرفت.علیرضا مرادیعلیرضا مرادیSun, 20 Sep 2026 08:56:33 +0330https://virgool.ir/@m_68812788/نبرد-قلعه-ایتر-5-مه-1945-s6oabeawpn4rقلعه ایتر یا «شلوس ایتر» در ایالت تیرول اتریش و در نزدیکی روستای ایتر، بر فراز ارتفاعی مشرف به دره این و مسیرهای ارتباطی منطقه وورگل و کوفشتاین قرار داشت. این قلعه در سال‌های پایانی جنگ جهانی دوم دیگر یک دژ نظامی فعال به معنای سنتی نبود، بلکه پس از تصرف اتریش به‌وسیله آلمان و در شرایط گسترش شبکه زندان‌های اس‌اس، به محل نگهداری گروهی از زندانیان ویژه و افراد بلندپایه فرانسوی تبدیل شد. دولت آلمان در اواخر سال ۱۹۴۰ قلعه را از مالک آن، فرانتس گرونر، اجاره کرد و در ۷ فوریه ۱۹۴۳، اوسوالد پول، از فرماندهان ارشد اس‌اس، به دستور هاینریش هیملر آن را در اختیار ساختار اس‌اس قرار داد. تبدیل قلعه به یک زندان ویژه تا ۲۵ آوریل ۱۹۴۳ تکمیل شد و این مرکز به‌عنوان یکی از مراکز وابسته به اردوگاه داخائو اداره شد. هدف از ایجاد این محل، نگهداری زندانیان بلندپایه‌ای بود که رژیم آلمان آنان را از نظر سیاسی یا تبلیغاتی مهم می‌دانست. در کنار زندانیان فرانسوی، تعدادی زندانی از اروپای شرقی نیز در قلعه نگهداری می‌شدند که برای کارهای خدماتی و نگهداری از محل به کار گرفته می‌شدند.در میان زندانیان فرانسوی، ادوار دالادیه و پل رینو، نخست‌وزیران پیشین فرانسه، حضور داشتند. موریس گاملن و ماکسیم وِیگان، دو فرمانده ارشد سابق ارتش فرانسه، نیز در شمار زندانیان بودند. ژان بوروتر، قهرمان سرشناس تنیس و مقام پیشین دولت ویشی، ماری-اگنس کایو، خواهر بزرگ‌تر شارل دوگل، فرانسوا دو لا روک، لئون ژوهو، میشل کلمانسو و چند شخصیت دیگر نیز در مقاطع مختلف در قلعه نگهداری شدند. شمار و ترکیب دقیق زندانیان در طول دوره فعالیت زندان ثابت نبود. یکی از منابع پژوهشی مبتنی بر اسناد آرشیوی زونی‌میر چوچکوویچ، شمار زندانیان برجسته را در مه ۱۹۴۵ چهارده نفر می‌داند و گزارش معاصر «هل‌کت نیوز» نیز از چهارده شخصیت فرانسوی نام می‌برد، هرچند فهرست افراد در روایت‌های مختلف اندکی تفاوت دارد.اهمیت این افراد برای فهم وقایع قلعه در روزهای پایانی جنگ از آن جهت بود که آنان زندانیان عادی جنگی نبودند. بیشترشان سابقه سیاسی، نظامی یا اجتماعی برجسته داشتند و رژیم نازی آنان را در چارچوب نظام «زندانیان ویژه» در شرایطی متفاوت از زندانیان عادی اردوگاه‌ها نگهداری می‌کرد. خود قلعه در مقایسه با اردوگاه‌های اصلی داخائو شرایط اقامتی متفاوتی داشت، اما این تفاوت به معنای آزادی یا امنیت نبود؛ قلعه همچنان یک زندان تحت ساختار اس‌اس بود و سرنوشت زندانیان به تصمیم نگهبانان و مقام‌های نازی وابسته بود. دانشنامه هولوکاست ایالات متحده این نوع زندانیان را در چارچوب سازوکار بازداشت ویژه و گروگان‌گیری سیاسی رژیم نازی قرار می‌دهد.در روزهای پایانی آوریل ۱۹۴۵، وضعیت سیاسی و نظامی آلمان به‌سرعت فرو می‌پاشید. پیشروی متفقین به جنوب آلمان و اتریش رسیده بود، ارتباط میان واحدهای آلمانی مختل شده بود و در بسیاری از مناطق نیروهای ارتش آلمان به‌جای اجرای دستورهای قبلی در حال عقب‌نشینی، تسلیم یا پراکنده شدن بودند. خبرهای مربوط به فروپاشی حکومت و پیشروی آمریکا به قلعه نیز رسید. در همین شرایط، ادوارد وایتر، آخرین فرمانده رسمی اردوگاه داخائو، که پیش از رسیدن آمریکایی‌ها از داخائو گریخته بود، سرانجام خود را به ایتر رساند و در آنجا جان باخت. درباره تاریخ و چگونگی مرگ وایتر اختلاف وجود دارد. بعضی منابع تاریخی تاریخ مرگ او را ۲۷ آوریل و برخی ۲ مه می‌دانند. پل رینو در خاطرات خود مرگ او را در ۲ مه و به شکل خودکشی توصیف کرده است، در حالی که برخی پژوهشگران بعدی درباره جزئیات این مرگ تردیدهایی مطرح کرده‌اند. برای خود نبرد ۵ مه، موضوع اصلی این است که حضور او در قلعه نیز بخشی از همان آشفتگی روزهای پایانی نظام اردوگاهی بود.با نزدیک شدن نیروهای آمریکایی، فرمانده و نگهبانان اس‌اس قلعه نیز در موقعیتی نامطمئن قرار گرفتند. سباستیان ویمر، فرمانده زندان ایتر، به‌تدریج دریافت که ادامه نگهبانی در شرایط موجود می‌تواند برای نیروهای اس‌اس خطرناک باشد. نگهبانان وابسته به ساختار اس‌اس سرانجام در روزهای ۳ و ۴ مه مواضع خود را ترک کردند. با ترک نگهبانان، زندانیان عملاً در وضعیت بی‌پناهی قرار گرفتند. آنان به بخشی از سلاح‌هایی که در قلعه باقی مانده بود دسترسی پیدا کردند و خود را مسلح کردند، زیرا هنوز هیچ تضمینی وجود نداشت که نیروهای آمریکایی پیش از رسیدن واحدهای اس‌اس به قلعه برسند.در این مقطع، یکی از نخستین تلاش‌ها برای رساندن خبر قلعه به نیروهای آمریکایی به وسیله زونی‌میر چوچکوویچ انجام شد. او یک زندانی اهل یوگسلاوی و عضو مقاومت کمونیستی بود که در قلعه به کارهای خدماتی اشتغال داشت. درباره تاریخ دقیق خروج او اختلاف وجود دارد. برخی روایت‌های عمومی آن را ۳ مه ۱۹۴۵ ذکر می‌کنند، در حالی که بعضی گزارش‌ها تاریخ تماس او با نیروهای آمریکایی را ۳ مه و برخی توالی رویداد را در ۳ و ۴ مه تنظیم کرده‌اند. روایت پژوهشی استیون هاردینگ، بر پایه یادداشت‌های چوچکوویچ و اسناد دیگر، خروج او را در ۳ مه قرار می‌دهد و ملاقات او با نیروهای آمریکایی را در صبح ۴ مه دنبال می‌کند. در مقابل، برخی منابع خلاصه‌وار تاریخ خروج را ۴ مه نوشته‌اند. این اختلاف را نمی‌توان بدون اشاره به تفاوت منابع نادیده گرفت.چوچکوویچ با دوچرخه قلعه را ترک کرد. او نامه‌ای را همراه داشت که در آن به نیروهای آمریکایی اطلاع داده شده بود که گروهی از شخصیت‌های فرانسوی در قلعه ایتر نگهداری می‌شوند و برای رسیدن به آنان درخواست کمک شده است. مقصد اولیه طبیعی برای چنین مأموریتی وورگل بود، اما آن شهر هنوز در وضعیت ناامنی قرار داشت و نیروهای آلمانی در آن حضور داشتند؛ بنابراین چوچکوویچ در مسیر دره این به سمت اینسبروک حرکت کرد. در اواخر مسیر، به واحدهای مقدماتی آمریکایی متعلق به هنگ ۴۰۹ پیاده از لشکر ۱۰۳ پیاده رسید. گزارش‌های مربوط به این تماس، از جمله روایت مایر لوین که بعدها در روزنامه و مجله منتشر شد، تأکید می‌کنند که چوچکوویچ خبر وجود زندانیان فرانسوی و محل قلعه را به نیروهای آمریکایی رساند.مأموریت نخست آمریکایی‌ها برای رسیدن به قلعه همان زمان به نتیجه نرسید. سرگرد جان تی. کرامرز که با امور دولت نظامی لشکر ۱۰۳ مرتبط بود، پس از بررسی نامه و اطلاعات چوچکوویچ، طرح نجاتی را آماده کرد. یک نیروی کوچک با سه تانک شرمن وابسته به گردان تانک ۷۸۳ و خودروهای همراه تشکیل شد. در مسیر، این ستون پس از عبور از هال، شوآتس و ینباخ، در حوالی راتنبرگ با نیروهای آمریکایی هنگ ۴۰۹ برخورد کرد و از وضعیت نامساعد جاده مطلع شد. گزارش شده بود که در منطقه بیش از صد نیروی مسلح اس‌اس حضور دارند و با مسلسل‌های ام‌گه ۴۲، پانزرفاوست و دست‌کم یک توپ ضدتانک مقاومت می‌کنند و پیش‌تر یک شرمن و دو نفربر آمریکایی نیز از کار افتاده‌اند. کرامرز با توجه به مقاومت موجود و تاریک شدن هوا ناچار شد آن تلاش را متوقف کند.مشکل دیگر مربوط به مرز مسئولیت عملیاتی دو لشکر آمریکایی بود. قلعه ایتر در منطقه‌ای قرار داشت که مسئولیت آن به لشکر ۳۶ پیاده منتقل شده بود، در حالی که نیروی کرامرز از لشکر ۱۰۳ می‌آمد. فرماندهی لشکر ۱۰۳ دستور بازگشت صادر کرد. این تصمیم باعث شد عملیات نخست که از اینسبروک آغاز شده بود پیش از رسیدن به ایتر متوقف شود. در نتیجه، آگاهی آمریکایی‌ها از وجود زندانیان باعث نجات فوری آنان نشد.در قلعه، چون چوچکوویچ بازنگشته بود و نتیجه مأموریت او معلوم نبود، زندانیان بار دیگر با همان مشکل روبه‌رو شدند. در این شرایط آندریاس کروبوت، آشپز اهل چک قلعه، پیشنهاد کرد با دوچرخه خود را به وورگل برساند. کروبوت در ۴ مه قلعه را ترک کرد و به سمت وورگل رفت. روایت‌ها درباره ساعت دقیق حرکت متفاوت‌اند، اما حدود میانه روز برای این مأموریت ذکر شده است. او در منطقه‌ای که هنوز نیروهای مسلح آلمانی و دسته‌های اس‌اس در رفت‌وآمد بودند، به مقاومت اتریش در وورگل رسید. اعضای مقاومت او را نزد یوزف «زپ» گانگل بردند.یوزف گانگل افسر ورماخت و در آن زمان سرگرد بود. او در چارچوب یگان‌های توپخانه و پرتابگرهای راکتی خدمت کرده بود و در سال‌های جنگ تجربه جبهه شرقی، فرانسه و نبردهای اواخر جنگ را داشت. در مارس ۱۹۴۴ به هنگ پرتابگر ۸۳ منتقل شده بود و در پایان جنگ فرماندهی بقایای یک واحد از آن ساختار را بر عهده داشت. منابع درباره محل دقیق و ساختار تشکیلاتی باقی‌مانده افراد او تفاوت‌هایی دارند، اما مشخص است که در روزهای نخست مه ۱۹۴۵ گروه کوچکی از نیروهای ورماخت تحت فرمان او در وورگل مانده بودند و با مقاومت اتریش همکاری داشتند. گانگل و افرادش برخلاف فرمان عقب‌نشینی باقی مانده بودند. انگیزه مستقیم او و همفکرانش جلوگیری از تبدیل وورگل به صحنه درگیری و جلوگیری از اقدامات نیروهای افراطی اس‌اس علیه غیرنظامیان بود.زمانی که کروبوت وضعیت قلعه و زندانیان را برای گانگل شرح داد، مسئله دیگر تنها رساندن پیام نبود. نیروهای اس‌اس همچنان در منطقه حضور داشتند و احتمال حمله به قلعه وجود داشت. گانگل برای کمک به زندانیان تصمیم گرفت با آمریکایی‌ها تماس بگیرد. تعداد نیروهای همراه او در روایت‌های تاریخی یکسان نیست. در گزارش‌های متأخر معمولاً از حدود ده سرباز ورماخت یاد می‌شود که از بقایای هنگ پرتابگر ۸۳ بودند. برخی روایت‌ها شمار همراهان آلمانی را ده نفر و برخی ساختار دفاعی بعدی را با تعداد بیشتری از نیروهای آلمانی محاسبه می‌کنند. آنچه قطعی‌تر است این است که هسته اولیه نیروی گانگل کوچک بود و توانایی اجرای عملیات بزرگی مستقل از آمریکایی‌ها نداشت.در همین روز، گانگل با پرچم سفید به سوی مواضع آمریکایی رفت تا درخواست کمک کند. در حوالی کوفشتاین با نیروهای آمریکایی متعلق به لشکر دوازدهم زرهی و گروه عملیاتی تحت فرمان ستوان یکم جان کری «جک» لی جونیور تماس برقرار شد. لی فرمانده گروهی از نیروی «تسک فورس لی» و افسر شرکت ب گردان ۲۳ تانک بود. او در آن زمان ۲۷ سال داشت و تجربه عملیاتی قابل‌توجهی از نبردهای اروپا پشت سر گذاشته بود. واحد او بخشی از لشکر دوازدهم زرهی بود که در پایان جنگ وارد اتریش شده بود. منابع نشان می‌دهند که لی در ۴ مه، حدود ساعت ۱۵:۲۵، در کوفشتاین مستقر بود و به فرماندهی خود گزارش داده بود که با مقاومت جدی روبه‌رو نشده است و باید تا تحویل منطقه به لشکر ۳۶ در موضع باقی بماند. ورود گانگل وضعیت را تغییر داد.لی برای اطمینان از صحت اطلاعات گانگل تصمیم گرفت پیش از حرکت نیروی اصلی، شخصاً و به همراه گانگل منطقه وورگل و قلعه را بررسی کند. او با یک خودروی کوبل‌واگن همراه گانگل، سرجوخه ادوارد سیمچیک و راهنمایی اعضای مقاومت حرکت کرد. مسیر آنان با چند پل کوچک و نقاطی که احتمال کارگذاری مواد منفجره در آنها وجود داشت همراه بود. در بعضی موارد گانگل دستور داد مواد منفجره برداشته شود. آنان حدود ساعت ۴:۳۰ بعدازظهر به وورگل رسیدند و در آنجا با روپرت هاگلایتنر و اعضای مقاومت اتریش تماس گرفتند. لی تسلیم پادگان باقی‌مانده ورماخت را پذیرفت، اما به گانگل و افرادش اجازه داد سلاح‌های خود را نگه دارند تا در برابر دسته‌های اس‌اس احتمالی از شهر دفاع کنند.لی سپس با گانگل، هاگلایتنر و سیمچیک به سوی ایتر حرکت کرد. فاصله جاده‌ای قلعه حدود چند کیلومتر بود، اما مسیر مستقیم به علت وجود موانع و مواضع اس‌اس قابل استفاده نبود. آنان از جاده‌های فرعی و مسیرهای خاکی استفاده کردند و برای اجتناب از مواضع دشمن چند بار تغییر مسیر دادند. حدود ساعت ۱۷:۳۰ به سمت ایتر حرکت کردند و حدود سه‌ربع ساعت بعد به روستای ایتر رسیدند. در میدان روبه‌روی کلیسای سنت یوزف، با کورت-زیگفرید شرادر روبه‌رو شدند. شرادر افسر اس‌اس بود که در ایتر سکونت داشت و به زندانیان قول داده بود از آنان حمایت کند. گانگل او را از دوره‌ای که هر دو در گروه رزمی گیهل فعالیت داشتند می‌شناخت و صحت هویت او را برای لی تأیید کرد.شرادر در آن زمان در عمل موضع خود را از ادامه جنگ جدا کرده بود و حفاظت از خانواده خود و زندانیان را در اولویت قرار داده بود. این نکته در روایت نبرد مهم است، زیرا او همچنان در لباس و با درجه اس‌اس در قلعه حضور داشت، اما در جریان حمله در کنار مدافعان قرار گرفت. منابع از اینکه دقیقاً چه زمانی او از موضع رسمی اس‌اس فاصله گرفت یا چه نیتی در هر مرحله داشت، روایت‌های یکسانی ندارند، اما حضور او در دفاع از قلعه و همکاری با لی و گانگل به‌روشنی در گزارش‌های مربوط به نبرد ثبت شده است.لی پس از رسیدن به قلعه با چند زندانی فرانسوی روبه‌رو شد. آنان ابتدا انتظار نیرویی بزرگ‌تر را داشتند، اما نیروی همراه لی بسیار کوچک بود. لی اعلام کرد که برای آوردن نیروی کمکی بازخواهد گشت. بعد از بررسی وضعیت قلعه، او، گانگل و همراهانشان دوباره به سمت کوفشتاین رفتند. در این مرحله، فرماندهی لی اجازه داد تنها امکانات محدودی از گردان ۲۳ تانک در اختیارش باشد و برای باقی نیروها باید از لشکر ۳۶ کمک می‌گرفت.لی دو تانک را در اختیار خود داشت و سپس توانست چند تانک دیگر از یگان‌هایی که به منطقه رسیده بودند دریافت کند. در گزارش معاصر «هل‌کت نیوز» آمده است که پس از بازگشت به کوفشتاین، لی دو تانک از یگان خود و پنج تانک از گردان‌های مرتبط با لشکر ۳۶ گرفت. در روایت پژوهشی هاردینگ، ساختار دقیق این نیروی موقت اندکی متفاوت و مرحله‌به‌مرحله توضیح داده شده است، زیرا چند وسیله در مسیر به علت محدودیت پل‌ها و مسیر جدا شدند. نکته قطعی این است که ستون بزرگ‌تر لی در ابتدا چندین تانک داشت، اما هنگامی که سرانجام به قلعه رسید، فقط یک شرمن، یعنی تانک معروف «بسوتن جنی»، همراه با تعداد محدودی از سربازان آمریکایی مستقیماً وارد قلعه شد.«بسوتن جنی» یک تانک شرمن مدل ام۴ای۳ با توپ ۷۶ میلی‌متری بود که در اختیار گردان ۲۳ تانک قرار داشت. خدمه این تانک پنج نفر بودند، اما در زمان رسیدن به قلعه همه آنان در حال نبرد نبودند و وظایف مختلفی میان افراد تقسیم شده بود. نام تانک در گزارش‌ها به همین شکل ثبت شده است و در جریان نبرد نقش مهمی در تأمین آتش مسلسل برای مدافعان داشت. لی آن را نزدیک ورودی اصلی قلعه قرار داد تا بتواند جاده ورودی و محوطه روبه‌روی آن را زیر آتش بگیرد.در مرحله نهایی استقرار، شمار مدافعان در منابع مختلف یکسان نیست. مهم‌ترین گزارش معاصر، یعنی مقاله جان جی. مایر در «هل‌کت نیوز» به تاریخ ۲۶ مه ۱۹۴۵، شمار مدافعان در آغاز دفاع را ۴۱ نفر اعلام می‌کند: ۲۰ سرباز ورماخت، ۱۴ فرانسوی و هفت آمریکایی. این عدد بعدها در بسیاری از منابع تکرار شده است. اما با ورود نیروهای اضافی ورماخت و مقاومت اتریش و تغییر محل برخی افراد، تعداد افراد حاضر در نقاط مختلف قلعه ثابت نماند. بنابراین عدد ۴۱ را باید شمار مطرح‌شده در گزارش معاصر برای «مدافعان» دانست، نه شمار مطلق تمام افرادی که در هر لحظه در قلعه یا اطراف آن حضور داشتند.اندکی بعد، گانگل از طریق ارتباط تلفنی با وورگل با آلویس مایر و روپرت هاگلایتنر از رهبران مقاومت اتریش تماس گرفت و وضعیت را اطلاع داد. آنان توانستند سه نفر دیگر را برای تقویت دفاع بفرستند: ستوان دوم وگ‌شایدر، سرجوخه لینسن و هانس والتل، جوانی ۱۷ ساله که به مقاومت اتریش وابسته بود. مسیر آنان نیز ساده نبود و برای دور زدن موانع اس‌اس حدود سه‌ربع ساعت وقت صرف شد. این سه نفر پیش از آغاز حمله اصلی خود را به قلعه رساندند.به این ترتیب، در ساعات شب ۴ مه، قلعه در اختیار گروهی کوچک قرار داشت که ترکیب آن از نظر سیاسی و نظامی بسیار ناهمگون بود: چند سرباز آمریکایی از لشکر دوازدهم زرهی، سربازان ورماخت تحت فرمان گانگل، شرادر از اس‌اس، اعضایی از مقاومت اتریش و گروهی از زندانیان فرانسوی. مهم‌ترین مسئله آن لحظه، نزدیک شدن نیروهای مسلح اس‌اس بود. دسته‌هایی از نیروهای اس‌اس در منطقه در حال حرکت بودند و نمی‌خواستند نیروهای متفقین و عناصر آلمانی‌ای که از تسلیم حمایت می‌کردند کنترل منطقه را در دست بگیرند.در طول شب، نیروهای اس‌اس با گروه‌های شناسایی و تیراندازی‌های پراکنده مواضع قلعه را بررسی کردند. مدافعان هنوز از آمادگی دقیق مهاجمان مطمئن نبودند. حدود ساعت ۴ بامداد ۵ مه، یک نیروی کوچک اس‌اس به سمت شیب منتهی به قلعه حرکت کرد. گزارش معاصر «هل‌کت نیوز» این درگیری اولیه را آغاز نبرد می‌داند. تفنگ‌های آمریکایی و مسلسل‌های سبک نیروهای ورماخت به سمت مهاجمان شلیک کردند و این حمله اولیه دفع شد.در ساعات اولیه صبح، هنوز بخش اصلی حمله آغاز نشده بود. مدافعان در حال بررسی مواضع و جابه‌جایی افراد بودند. حدود ساعت ۸ صبح حادثه دیگری رخ داد: یکی از سربازان ورماخت که در قلعه بود با استفاده از طناب خود را از بخشی از ساختمان پایین کشید و از محوطه خارج شد. او از مواضع مدافعان شناخت داشت و به سمت جنگل گریخت. سربازان آمریکایی به سوی او شلیک کردند، اما موفق به متوقف کردنش نشدند. این سرباز از موقعیت افراد، تعداد تقریبی سلاح‌ها و وضعیت مهمات اطلاع داشت و فرار او به این معنا بود که اطلاعات دفاعی قلعه می‌توانست در اختیار مهاجمان قرار گیرد. با وجود این حادثه، گانگل و دیگر افراد ورماخت در قلعه باقی ماندند و لی آنان را خلع سلاح نکرد.کمی بعد، حدود ساعت ۸:۳۰، لی و همراهانش دو سلاح سنگین را در فاصله‌ای در شمال غربی قلعه مشاهده کردند: یک توپ ضدهوایی ۲۰ میلی‌متری و یک توپ ۸۸ میلی‌متری. هم‌زمان کامیون‌هایی از سمت هوپف‌گارتن وارد منطقه شدند و شمار بیشتری از سربازان اس‌اس را پیاده کردند. برآورد لی از تعداد آنان بین ۱۰۰ تا ۱۵۰ نفر بود. نشانه‌های تشکیلاتی روی برخی خودروها به لشکر ۱۷ زرهی-نارنجک‌انداز اس‌اس «گوتس فون برلیشینگن» تعلق داشت. منابع دیگر نیز از حضور عناصر این لشکر در حمله یاد کرده‌اند، هرچند اینکه کل نیروی مهاجم یک یگان سازمان‌یافته کامل از لشکر بوده باشد، با وضعیت واقعی واحدهای آلمانی در واپسین ساعات جنگ سازگار نیست. بهتر است از عبارت «عناصر یا نیروهای وابسته به لشکر ۱۷» استفاده شود، نه اینکه تصور شود یک لشکر کامل در برابر قلعه صف‌آرایی کرده بود.در این زمان، لی، گانگل و شرادر مواضع دشمن را از قلعه بررسی می‌کردند. توپ ۸۸ میلی‌متری و توپ ۲۰ میلی‌متری در شمال غرب مستقر شده بودند و یک توپ ۷۵ میلی‌متری ضدتانک نیز در منطقه شرقی یا جنوبی موضع گرفته بود. این سلاح‌ها در حمله بعدی علیه قلعه و تانک شرمن نقش داشتند.تقریباً در ساعت ۱۰ صبح، مرحله اصلی نبرد آغاز شد. ابتدا گلوله‌ای از توپ ۸۸ میلی‌متری به بخش غربی طبقه سوم ساختمان اصلی قلعه اصابت کرد و اتاق موریس گاملن را ویران کرد. خود گاملن در آن زمان در نقطه دیگری از ساختمان بود و آسیب ندید. هم‌زمان مسلسل‌ها و تفنگ‌های نیروهای اس‌اس از جنگل‌ها و زمین‌های اطراف به سمت قلعه شلیک کردند و توپ ۲۰ میلی‌متری نیز به سمت دیوارهای ساختمان اصلی تیراندازی کرد. از این مرحله به بعد، درگیری دیگر صرفاً شناسایی یا تیراندازی پراکنده نبود، بلکه یک حمله پیوسته علیه مواضع قلعه بود.تانک «بسوتن جنی» در نزدیکی ورودی اصلی قلعه مستقر بود. در جریان آغاز آتش سنگین، این تانک هدف قرار گرفت. یک گلوله ضدتانک به بدنه چپ آن اصابت کرد، وارد محفظه موتور شد و آتش‌سوزی ایجاد کرد. در آن لحظه، یکی از افراد داخل تانک برای تعمیر بی‌سیم در حال کار بود و دو سرباز آمریکایی نیز بیرون تانک در نزدیکی آن قرار داشتند. آنان موفق شدند خود را به داخل قلعه برسانند. اندکی بعد سوخت و مهمات موجود در تانک منفجر شد و «بسوتن جنی» عملاً از میدان خارج شد. علت دقیق شلیکی که تانک را از کار انداخت در برخی منابع میان توپ ۷۵ میلی‌متری پاک ۴۰ و آتش توپ ۸۸ میلی‌متری متفاوت گزارش شده است؛ روایت هاردینگ به اصابت محتمل یک پاک ۴۰ اشاره می‌کند و گزارش‌های عمومی‌تر بیشتر نابودی تانک با آتش ۸۸ میلی‌متری را ذکر می‌کنند.پس از از کار افتادن تانک، زندانیان فرانسوی که لی دستور داده بود در بخش‌های امن‌تر قلعه باقی بمانند، عملاً وارد دفاع شدند. این تصمیم در منابع با جزئیات نسبتاً مشخص ثبت شده است. پل رینو، موریس گاملن، ژان بوروتر، فرانسوا دو لا روک و میشل کلمانسو سلاح‌هایی را که از اتاق اسلحه قلعه به دست آورده بودند برداشتند. رینو یک مسلسل دستی تامسون در اختیار داشت و در بخش حیاط و کنار شکاف‌های دیوار موضع گرفت. کلمانسو نیز پشت یکی از نقاط تیراندازی مستقر شد. گاملن، بوروتر و دو لا روک نیز به مواضع دفاعی پیوستند. رینو در یادداشت‌های خود نوشته است که برای پوشش بخشی از دیوار و جلوگیری از نفوذ مهاجمان وارد حیاط شد.در مورد نقش زندانیان فرانسوی باید از بزرگ‌نمایی فاصله گرفت. آنان سربازان یک یگان منظم آمریکایی نبودند و آموزش و تجهیزاتشان یکسان نبود. با این حال، برخی از آنان سابقه نظامی داشتند و از سلاح‌های موجود در قلعه استفاده کردند. رینو، گاملن و دو لا روک از جمله کسانی بودند که به‌صورت ثبت‌شده در تیراندازی مشارکت کردند. بوروتر نیز در دفاع مسلحانه حضور داشت، اما اقدام مهم‌تر او بعداً در خروج از قلعه برای رساندن درخواست کمک انجام شد. در نتیجه، مشارکت فرانسویان واقعیتی ثبت‌شده است، ولی تبدیل آن به یک نیروی رزمی منسجم یا نسبت دادن موفقیت نبرد صرفاً به آنان دقیق نیست.با گسترش حمله، آتش از چند جهت قلعه را زیر پوشش گرفت. نیروهای ورماخت در طبقات بالایی و نقاط تیراندازی ساختمان موضع گرفتند و به سمت نیروهای اس‌اس در شیب شمالی، غربی و شرقی شلیک کردند. سربازان آمریکایی نیز از اطراف دروازه و بخش‌های بیرونی دفاع می‌کردند. مهمات به تدریج کاهش یافت. دروازه و ساختمان‌های پیرامونی همچنان زیر آتش بود و استفاده از سلاح‌های خودکار و توپخانه باعث آسیب به دیوارها و اتاق‌های قلعه شد. گزارش مایر لوین و روایت هاردینگ نشان می‌دهند که در میانه روز وضعیت مهمات به مرحله بحرانی رسیده بود.در همین مرحله یوزف گانگل کشته شد. این بخش از نبرد یکی از مواردی است که منابع درباره جزئیات آن به‌طور کامل یکسان نیستند. بر پایه روایت هاردینگ، رینو در حیاط به سمت بخش نزدیک دروازه حرکت کرده بود و گانگل برای دور کردن او از منطقه‌ای که زیر آتش دشمن بود از موضع خود برخاست و به طرف او دوید. گانگل تنها حدود ده قدم حرکت کرده بود که ناگهان بر زمین افتاد. سربازان آمریکایی در ابتدا تصور کردند زمین خورده است، اما خونریزی سر نشان داد که گلوله‌ای به او اصابت کرده است. روایت غالب پژوهشی این است که گلوله از سوی تیرانداز اس‌اس یا تک‌تیرانداز مهاجم شلیک شده بود. هاردینگ بر اساس شهادت‌های موجود آن را اصابت گلوله تک‌تیرانداز می‌داند.با این حال، در گزارش‌ها و خاطرات دیگر علت دقیق مرگ گانگل همیشه یکسان توصیف نشده است. پل رینو در روایت خود به ماجرایی متفاوت اشاره کرده و برخی منابع متأخر نیز جزئیات متفاوتی درباره اینکه گانگل دقیقاً هنگام چه اقدامی هدف گلوله قرار گرفت ارائه کرده‌اند. بنابراین، آنچه با اطمینان بیشتری می‌توان گفت این است که گانگل در حیاط یا محدوده داخلی قلعه، در جریان دفاع و در زمانی که نیروهای مهاجم قلعه را زیر آتش داشتند، هدف گلوله قرار گرفت و کشته شد. اینکه آیا او به‌طور مشخص برای دور کردن رینو از خط آتش حرکت کرده بود یا هدف اقدام دیگری قرار داشت، بر اساس اختلاف منابع نباید با قطعیت مطلق بیان شود.پس از مرگ گانگل، لی فرماندهی دفاع را ادامه داد. آتش دشمن شدت گرفت و چندین گلوله ۸۸ میلی‌متری به دیوارهای قلعه برخورد کرد. سربازان آمریکایی و آلمانی در نقاط مختلف موضع خود را حفظ کردند و رینو و کلمانسو به بخش دیگری از دیوار رفتند تا در دفاع شرکت کنند. هانس والتل، عضو جوان مقاومت اتریش، نیز در این مرحله در کنار نیروهای ورماخت و آمریکایی جنگید. تعداد دقیق مجروحان مدافعان نیز در منابع متفاوت است، ولی درباره کشته شدن گانگل به‌عنوان تنها کشته شناخته‌شده از میان فرماندهان و مدافعان اصلی اتفاق نظر بیشتری وجود دارد. برخی گزارش‌ها چهار زخمی آمریکایی یا مدافع را ثبت کرده‌اند و برخی روایت‌های جزئی‌تر تفاوت بیشتری در شمار مجروحان نشان می‌دهند.در همین زمان ارتباط تلفنی قلعه با وورگل هنوز برای مدت کوتاهی برقرار بود. سران قلعه از این ارتباط استفاده کردند و گانگل پیش از مرگ درخواست کمک کرده بود. پس از کشته شدن گانگل، ارتباط تلفنی به یکی از معدود راه‌های باقی‌مانده برای انتقال وضعیت قلعه به بیرون تبدیل شد. سرانجام سرگرد کرامرز که تلاش نخست او از اینسبروک متوقف شده بود، در مسیر برگشت خود توانست با نیروهای موجود در وورگل ارتباط برقرار کند. او به شهرداری وورگل رفت و از طریق تلفن با قلعه تماس گرفت. لی به او اعلام کرد که مهمات رو به پایان است و وضعیت مدافعان بسیار دشوار است. ارتباط سپس قطع شد.کرامرز در وورگل با واحدهایی از هنگ ۱۴۲ پیاده متعلق به لشکر ۳۶ برخورد کرد. در ابتدا فرمانده یکی از گروهان‌ها از مأموریت نجات قلعه اطلاع نداشت و مأموریت رسمی یگان خود را ادامه مسیر و ارتباط با لشکر ۱۰۳ می‌دانست. در نهایت فرمانده هنگ، سرهنگ جورج ای. لینچ، برای عملیات نجات دستور صادر کرد. تصمیم گرفته شد نیروهایی از گروهان ای، گروهان ج و گروهان اف در مسیرهای مختلف به سمت قلعه حرکت کنند. قرار شد یکی از ستون‌ها از سمت جنوب و جاده ایتر و ستون دیگری از سمت شمال به طرف موه‌لتال حرکت کند.نیروی اصلی نجات سرانجام حدود ساعت یک بعدازظهر از وورگل حرکت کرد. این ستون شامل تانک‌های شرمن از گردان ۷۵۳ تانک، نیروهای پیاده هنگ ۱۴۲ و خودروهای همراه بود. مسیر آنان از وورگل به سمت زول، لویتنتال و هوپف‌گارتن و سپس جاده منتهی به ایتر بود. در مسیر، گروه‌هایی از سربازان آلمانی که دیگر توان یا تمایل ادامه جنگ نداشتند تسلیم شدند. با این حال، در بعضی نقاط نیروهای وافن‌اس‌اس همچنان مقاومت می‌کردند. در نزدیکی مسیر حرکت، مسلسل‌های ام‌گه ۴۲ و تیراندازی تک‌تیراندازان باعث توقف و احتیاط ستون شد و تانک‌ها برای خاموش کردن مواضع مقاومت وارد عمل شدند.در همین زمان ژان بوروتر در قلعه نقش دیگری بر عهده گرفت. چون مهمات مدافعان بسیار کم شده بود و لی نمی‌دانست نیروهای کمکی چه مقدار از وضعیت واقعی قلعه اطلاع دارند، بوروتر پیشنهاد کرد شخصاً از قلعه خارج شود و خود را به نیروهای آمریکایی برساند. این پیشنهاد در منابع مختلف با جزئیات متفاوت توصیف شده، اما اصل آن قطعی است: بوروتر داوطلب شد از حلقه نیروهای اس‌اس عبور کند و محل و وضعیت قلعه را به آمریکایی‌ها اطلاع دهد. لی ابتدا این پیشنهاد را نپذیرفت، اما بعد از شدت گرفتن حمله و کمبود مهمات، اجازه داد او تلاش کند.بوروتر از بخش شمالی قلعه خارج شد. روایت هاردینگ می‌گوید او برای اینکه به‌عنوان یک غیرنظامی آواره یا کشاورز محلی دیده شود، خود را با لباس و وسایلی مبدل کرد و در فرصتی که شدت آتش کمتر شده بود، از دیوار پایین رفت. او از فضای باز عبور کرد و خود را به جنگل‌های شمال غرب قلعه رساند. در ادامه با مواضع نیروهای اس‌اس مواجه شد، اما توانست از کنار آنان عبور کند. یکی از نقاط خطرناک مسیر، محل استقرار یک مسلسل ام‌گه ۴۲ بود که دو سرباز اس‌اس از آن برای پوشش مسیر و قلعه استفاده می‌کردند. بوروتر بدون درگیری از آن نقطه عبور کرد و به طرف رودخانه و مسیر سول-لویتنتال ادامه داد.بوروتر سپس خود را به نیروهای آمریکایی رساند. رنه لووسک، خبرنگار جنگی فرانسوی-کانادایی که همراه نیروهای هنگ ۱۴۲ بود، او را شناخت. بوروتر وضعیت قلعه را توضیح داد و اعلام کرد که مدافعان مهمات کمی دارند و حمله اس‌اس ادامه دارد. او از نیروهای آمریکایی خواست سریع‌تر حرکت کنند و پیشنهاد کرد خودش مسیر کوتاه‌تر به قلعه را نشان دهد. این بار درخواست او با واکنش عملی روبه‌رو شد و او با یونیفورم آمریکایی و سلاح به همراه سربازان راه افتاد تا مواضع نیروهای اس‌اس را در مسیر نشان دهد.گروهی از نیروهای آمریکایی همراه بوروتر در مسیر شمالی با مواضع نیروهای اس‌اس روبه‌رو شدند. یکی از مسلسل‌های ام‌گه ۴۲ و خدمه آن هدف حمله قرار گرفتند و سپس آمریکایی‌ها از جریان آب عبور کردند و از شیب بالا رفتند. در این بخش از مسیر دو سرباز اس‌اس کشته و دوازده نفر اسیر شدند. این درگیری بخشی از عملیات نزدیک شدن به قلعه بود، نه نبرد اصلی داخل محوطه قلعه. در همین زمان ستون اصلی هنگ ۱۴۲ نیز از مسیر هوپف‌گارتن به سمت جاده باریک منتهی به ایتر پیش می‌رفت.در مسیر جاده ایتر، نیروهای آمریکایی با چند مانع و موضع دفاعی روبه‌رو شدند. در یکی از موارد یک توپ ضدتانک نصب‌شده روی یک وسیله نقلیه زرهی به سمت تانک پیشرو شلیک کرد، اما تیر به هدف نخورد و یکی از تانک‌های آمریکایی موضع را از بین برد. ستون همچنان به حرکت ادامه داد. در روستای ایتر نیز نیروهای آلمانی با دیدن تانک‌ها تسلیم شدند. این روند در اواخر بعدازظهر باعث شد ستون نجات به فاصله کوتاهی از قلعه برسد.در داخل قلعه، هم‌زمان وضعیت به بحرانی‌ترین مرحله نزدیک شده بود. مهمات نیروهای مدافع رو به پایان بود. تعداد گلوله‌های مسلسل و مهمات تفنگ‌ها کاهش یافته بود و برخی از فرانسویان تقریباً تمام خشاب‌های خود را مصرف کرده بودند. لی و سایر مدافعان برای احتمال ورود نیروهای اس‌اس به داخل قلعه آماده می‌شدند. قرار بود اگر مدافعان نتوانند دیوارها و دروازه را حفظ کنند، دفاع به طبقات و بخش‌های داخلی ساختمان منتقل شود. این موضوع در روایت‌های مربوط به مواضع پایانی مدافعان ثبت شده است.دالادیه در یکی از اتاق‌های طبقه دوم در کنار سربازان آلمانی موضع گرفته بود. دو سرباز ورماخت از پنجره به مواضع نیروهای اس‌اس شلیک می‌کردند. رینو، کلمانسو، گاملن، بوروتر و دو لا روک همچنان در بخش‌هایی از دفاع حضور داشتند. برخی از این افراد از مسلسل‌های دستی و برخی از سلاح‌های سبک دیگری که از قلعه برداشته بودند استفاده می‌کردند. در گزارش‌های ثبت‌شده نشانه‌ای وجود ندارد که همه زندانیان فرانسوی هم‌زمان و به یک اندازه مسلح و درگیر بوده باشند. بنابراین شمار افرادی که واقعاً در خط تیراندازی قرار گرفتند کمتر از کل چهارده زندانی برجسته بود.در حدود ساعت ۱۵ تا ۱۶، وضعیت در اطراف قلعه تغییر کرد. ستون آمریکایی از جانب هوپف‌گارتن و روستاهای اطراف به ایتر رسید. هم‌زمان مقاومت نیروهای اس‌اس در نزدیکی قلعه کاهش یافت. هنگامی که تانک‌های آمریکایی به روستای ایتر رسیدند، صدای شلیک مسلسل و توپ در پشت مواضع اس‌اس شنیده شد. برخی از نیروهای مهاجم مواضع خود را ترک کردند و به سمت جنگل عقب رفتند. در حدود ساعت ۴ بعدازظهر، نخستین نیروهای ستون نجات به قلعه رسیدند و تماس مستقیم با مدافعان برقرار شد. گزارش‌های مختلف اختلاف اندکی درباره زمان دقیق دارند، اما محدوده حدود ۱۵:۳۰ تا ۱۶:۰۰ برای رسیدن نیروهای اصلی نجات قابل اتکاتر است.در گزارش معاصر «هل‌کت نیوز» زمان رسیدن نیروهای نجات حدود ساعت ۱۵ ذکر شده و روایت پژوهشی هاردینگ آن را اندکی بعد از ۱۶ قرار می‌دهد. این تفاوت به احتمال زیاد حاصل تفاوت در ثبت ساعت‌ها، مراحل ورود نیروها و تفاوت میان رسیدن نخستین تانک‌ها به روستا و ورود کامل نیروهای پیاده به خود قلعه است. بنابراین بیان «حدود اواخر بعدازظهر ۵ مه، نزدیک ساعت ۴» دقیق‌تر از تعیین یک دقیقه قطعی است.با ورود تانک‌ها و نیروهای پیاده آمریکایی، نیروهای وافن‌اس‌اس مواضع خود را ترک کردند یا تسلیم شدند. در برخی نقاط، سربازان آلمانی تلاش کردند در جنگل یا ساختمان‌های اطراف پنهان شوند، اما نیروهای آمریکایی منطقه را پاک‌سازی کردند. تعداد دقیق کشته‌ها و زخمی‌های اس‌اس مشخص نیست. یکی از اعداد بسیار تکرارشده، دستگیری حدود ۱۰۰ نفر از نیروهای اس‌اس است. گزارش‌های دیگری از ده‌ها کشته و زخمی سخن می‌گویند، اما آمار کامل و رسمی قابل اتکایی برای کل تلفات مهاجمان در دست نیست. بنابراین نمی‌توان گفت دقیقاً چند نفر از مهاجمان در نبرد کشته شدند. آنچه با اطمینان بیشتری ثبت شده، شکست حمله، عقب‌نشینی یا تسلیم شمار قابل‌توجهی از مهاجمان و دستگیری حدود صد نفر است.با پایان درگیری، نیروهای آمریکایی امنیت قلعه و اطراف آن را در دست گرفتند. نیروهای فرانسوی از ساختمان خارج شدند و سربازان آمریکایی ترتیب انتقال آنان را دادند. حدود ساعت ۷ عصر، گروهی از زندانیان سابق با خودروها و کامیون‌های نظامی از قلعه به سمت اینسبروک حرکت کردند. فرماندهی آمریکایی تصمیم گرفت آنان را ابتدا به مقر لشکر ۱۰۳ در اینسبروک منتقل کند. در روزهای بعد، آنان از مسیر آلمان به سمت فرانسه حرکت کردند. منابع درباره اینکه همه آنان دقیقاً در چه روزی وارد فرانسه شدند اختلاف جزئی دارند، ولی در هر صورت آزادی آنان با پایان نبرد ۵ مه آغاز شد و انتقال رسمی‌شان بلافاصله پس از آن انجام گرفت.در همان شب، بدن یوزف گانگل ابتدا به کلیسای سنت یوزف در روستای ایتر منتقل شد. سپس پیکر او در گورستان اصلی وورگل دفن شد. او تنها مدافع شناخته‌شده قلعه بود که در جریان خود نبرد کشته شد. چهار آمریکایی یا دیگر مدافعان نیز در گزارش‌های عمومی به‌عنوان مجروح ثبت شده‌اند، اما جزئیات دقیق همه جراحات در تمام منابع یکسان نیست. در سوی مقابل، شمار کشته‌ها و زخمی‌های نیروهای اس‌اس مشخص نیست و منابع فقط از تلفات قابل‌توجه و تعداد زیادی اسیر خبر می‌دهند.تانک «بسوتن جنی» نیز در محل نبرد باقی ماند و بعداً برای بازیابی و انتقال از منطقه کشیده شد. تانک در اثر آتش دشمن کاملاً از کار افتاده بود. تانک دوم یعنی «بوچ باستر» که در بخشی از مسیر وورگل باقی مانده بود، در مرحله نهایی به نیروهای نجات پیوست. بنابراین نقش تانک‌ها در نبرد دو مرحله داشت: یک تانک شرمن در دفاع مستقیم قلعه به کار رفت و تانک دیگری در مراحل عملیات بیرونی و سپس ورود نیروی کمکی نقش داشت.در پایان ۵ مه، فرماندهی هنگ ۱۴۲ پیاده و نیروهای آمریکایی کنترل قلعه را به دست داشتند. خود قلعه نیز به دلیل آتش توپخانه و تیراندازی آسیب دیده بود. نیروهای آمریکایی بلافاصله کار انتقال زندانیان و برقراری امنیت را آغاز کردند. ماجرای قلعه با این حال در همان شب کاملاً از زمینه جنگ جدا نشد، زیرا هنوز در بخش‌هایی از تیرول واحدهای مسلح آلمانی وجود داشتند و آتش‌بس عمومی هنوز به‌طور کامل اجرا نشده بود. فرمانده هنگ ۱۴۲، جورج لینچ، برای مدتی قلعه را به مرکز فرماندهی خود تبدیل کرد و از آنجا در مذاکرات محلی برای پایان درگیری در تیرول نقش داشت.زندانیان فرانسوی پس از انتقال به اینسبروک در ۶ مه به آلمان برده شدند. در ادامه، آنان به مناطق تحت کنترل متفقین انتقال یافتند. ماکسیم وِیگان، ژان بوروتر و فرانسوا دو لا روک پس از رسیدن به مناطق تحت کنترل فرانسه بازداشت شدند تا درباره نقش آنان در حکومت ویشی و همکاری‌های جنگی‌شان رسیدگی شود؛ سایر زندانیان مسیر متفاوتی داشتند. این وقایع دیگر جزو خود نبرد نیست، اما برای تعیین پایان مستقیم سرنوشت زندانیانی که در ۵ مه آزاد شدند اهمیت دارد.از نظر زمانی، نبرد قلعه ایتر در یک بازه بسیار کوتاه اتفاق افتاد، اما روند آن از چند مرحله به هم پیوسته تشکیل شد: فروپاشی نگهبانی اس‌اس و بی‌سرپرست شدن قلعه؛ تلاش زونی‌میر چوچکوویچ برای رساندن خبر به آمریکایی‌ها؛ شکست نخستین تلاش نجات از اینسبروک؛ خروج آندریاس کروبوت و رسیدن او به گانگل در وورگل؛ تماس گانگل با جک لی در کوفشتاین؛ شناسایی و ورود گروه کوچک آمریکایی و آلمانی به قلعه در شام ۴ مه؛ تشکیل دفاع مشترک؛ عملیات شناسایی و آغاز درگیری‌های اولیه؛ حمله اصلی وافن‌اس‌اس در صبح ۵ مه؛ مشارکت زندانیان فرانسوی؛ از کار افتادن «بسوتن جنی»؛ کشته شدن گانگل؛ خروج بوروتر برای رساندن اطلاعات به نیروهای نجات؛ حرکت نیروهای هنگ ۱۴۲ و سرانجام ورود ستون کمکی در اواخر بعدازظهر و فروپاشی مقاومت مهاجمان.در مورد تعداد نیروهای دو طرف باید چند اختلاف را جداگانه ثبت کرد. برای مدافعان، گزارش معاصر لشکر دوازدهم زرهی عدد ۴۱ نفر را اعلام می‌کند که شامل ۲۰ سرباز ورماخت، ۱۴ فرانسوی و هفت آمریکایی بود. این عدد با اضافه شدن وگ‌شایدر، لینسن و هانس والتل و تغییرات نیروها در طول نبرد، لزوماً بیانگر تمام افرادی نیست که در هر لحظه در محوطه قلعه حضور داشتند. برخی منابع مدرن شمار آمریکایی‌ها و آلمانی‌ها را بالاتر حساب کرده‌اند، زیرا کسانی را که در مسیر یا پیرامون قلعه حضور داشتند نیز اضافه می‌کنند. به همین دلیل عدد ۴۱ را باید یک رقم تاریخی مهم اما وابسته به تعریف «مدافع» دانست.برای نیروهای مهاجم، عدد رایج حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ نفر است. بعضی منابع عمومی این رقم را تا حدود ۱۵۰ یا ۲۰۰ نفر افزایش داده‌اند. روایت هاردینگ برآورد ۱۰۰ تا ۱۵۰ نفر را از مشاهده مستقیم کامیون‌ها و نیروهای پیاده ثبت کرده است و نشانه‌های یگان ۱۷ اس‌اس را نیز ذکر می‌کند. بنابراین بیان «یک نیروی حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ نفره از عناصر وافن‌اس‌اس، عمدتاً مرتبط با لشکر ۱۷ زرهی-نارنجک‌انداز اس‌اس» محتاطانه‌تر از عبارت «یک لشکر ۱۷۰۰ نفره» یا «کل لشکر ۱۷» است. خود یگان ۱۷ اس‌اس در آن مرحله از جنگ پراکنده و تضعیف شده بود و منابع نظامی نیز از حضور عناصر آن، نه کل تشکیلات لشکر، سخن می‌گویند.برای تلفات مدافعان، درباره کشته شدن یوزف گانگل اتفاق نظر بیشتری وجود دارد و او تنها کشته شناخته‌شده در میان فرماندهان و مدافعان اصلی بود. گزارش‌های مختلف از چهار مجروح سخن می‌گویند. در مورد مهاجمان، حدود صد اسیر یک رقم پرتکرار است، اما آمار دقیق کشته‌ها و زخمی‌ها در منابع مختلف ناقص است و نمی‌توان از آن یک رقم قطعی ساخت. این مسئله به‌ویژه به دلیل فروپاشی سریع واحدهای آلمانی در روزهای آخر جنگ و ثبت ناقص تلفات در آن ساعات قابل توضیح است.در مورد زمان آغاز نبرد نیز باید میان «اولین تیراندازی» و «آغاز حمله اصلی» فرق گذاشت. گزارش معاصر لشکر دوازدهم زرهی شروع یک حمله کوچک در حدود ساعت ۴ بامداد ۵ مه را ثبت کرده است. روایت هاردینگ نشان می‌دهد که در حدود ساعت ۸ تا ۸:۳۰ صبح افزایش حضور نیروهای اس‌اس و استقرار توپ‌های سنگین آشکار شد و حدود ساعت ۱۰ صبح با برخورد گلوله ۸۸ میلی‌متری به ساختمان و آغاز آتش گسترده، نبرد اصلی وارد مرحله شدید خود شد. از این رو، اگر از «شروع نبرد» سخن گفته شود، ساعت ۴ بامداد برای نخستین حمله و حوالی ۱۰ صبح برای آغاز نبرد سنگین قابل ذکر است.در مورد زونی‌میر چوچکوویچ نیز اختلاف تاریخ ۳ و ۴ مه وجود دارد. اسناد و پژوهش‌های مبتنی بر یادداشت‌های او توالی‌ای را ارائه می‌کنند که در آن او در ۳ مه قلعه را ترک و در ۴ مه صبح دوباره در اینسبروک با سرگرد کرامرز دیدار می‌کند؛ برخی روایت‌های عمومی‌تر تاریخ خروج را ۴ مه نوشته‌اند. از آنجا که داستان نجات قلعه در منابع بعدی بارها بازگویی و ساده‌سازی شده، این اختلاف کوچک در تاریخ‌گذاری طبیعی است و نباید با قطعیت ساختگی از میان برداشته شود.درباره مرگ ادوارد وایتر نیز اختلاف وجود دارد؛ ۲۷ آوریل و ۲ مه هر دو در منابع دیده می‌شوند. درباره مرگ گانگل نیز اصل واقعه قطعی است، ولی جزئیات دقیق اینکه گلوله از کدام موضع و در چه لحظه‌ای شلیک شد، در همه منابع یکسان نیست. روایت استیون هاردینگ، با تکیه بر شاهدان، مرگ او را هنگام حرکت به سوی پل رینو و اصابت گلوله تک‌تیرانداز توضیح می‌دهد، در حالی که خاطرات پل رینو و برخی منابع دیگر توصیف متفاوتی ارائه می‌کنند. از این رو، بهتر است اصل حادثه یعنی کشته شدن گانگل در حیاط قلعه هنگام درگیری با نیروهای مهاجم قطعی دانسته شود و جزئیات دقیق‌تر با درجه‌ای از احتیاط نقل شود.نبرد قلعه ایتر در ۵ مه ۱۹۴۵ در شرایطی پایان یافت که جنگ در اروپا عملاً به آخرین ساعات خود رسیده بود، اما هنوز در برخی نقاط تیرول نیروهای آلمانی مسلح بودند. دفاع از قلعه با ورود نیروی کوچک آمریکایی تحت فرمان جک لی و سربازان ورماخت تحت فرمان یوزف گانگل و مشارکت شماری از زندانیان فرانسوی و اعضای مقاومت اتریش شکل گرفت. حمله نیروهای وافن‌اس‌اس پس از چند ساعت درگیری و آتش توپخانه شکست خورد و ورود نیروهای هنگ ۱۴۲ پیاده باعث فروپاشی حمله و اسارت شمار زیادی از مهاجمان شد. زندانیان فرانسوی در همان روز از قلعه خارج شدند و به اینسبروک انتقال یافتند. در میان مدافعان، یوزف گانگل کشته شد و «بسوتن جنی» نیز از بین رفت. علیرضا مرادیعلیرضا مرادیTue, 15 Sep 2026 19:09:39 +0330https://virgool.ir/@m_68812788/عملیات-کیکوسویی-by0ijdladzizدر بهار ۱۹۴۵، فرماندهی نظامی ژاپن دیگر با مسئله‌ای معمولی در میدان جنگ روبه‌رو نبود. مسئله این بود که چگونه، در شرایطی که بخش بزرگی از توان تهاجمی ژاپن فرسوده شده بود، هنوز می‌توانست به ناوگان عظیم آمریکا که در آب‌های پیرامون اوکیناوا مستقر شده بود ضربه‌ای وارد کند که هزینه آن برای متفقین آن‌قدر سنگین باشد که روند عملیات را مختل کند. ژاپن دیگر توانایی رقابت متعارف با نیروی دریایی و هوایی آمریکا را نداشت. تعداد هواپیماهای آماده عملیات کاهش یافته بود، خلبانان باتجربه‌ای که در سال‌های نخست جنگ ستون فقرات نیروی هوایی را تشکیل می‌دادند یا کشته شده بودند یا به‌شدت کاهش یافته بودند، سوخت هواپیما به کالایی کمیاب تبدیل شده بود و بسیاری از واحدها ناچار بودند با هواپیماهایی قدیمی، فرسوده یا حتی هواپیماهای آموزشی وارد میدان شوند. در چنین شرایطی، فرماندهی ژاپن به این نتیجه رسید که اگر نمی‌تواند برتری هوایی ایجاد کند، باید از همان چیزی استفاده کند که هنوز در اختیار داشت: امکان تبدیل هواپیما و خلبان به یک سلاح یک‌بارمصرف که بتواند در صورت عبور از شبکه دفاعی آمریکا، مستقیماً به کشتی اصابت کند.این تصمیم ناگهان در ۶ آوریل ۱۹۴۵ به وجود نیامد. حملات انتحاری هوایی پیش از آن نیز انجام شده بود و اصطلاح «کامیکازه» برای چنین حملاتی از ماه‌های پایانی ۱۹۴۴ وارد ادبیات نظامی شده بود، اما آنچه در عملیات کیکوسویی شکل گرفت از نظر مقیاس، سازماندهی و تداوم با حملات پراکنده قبلی تفاوت داشت. کیکوسویی نام مجموعه‌ای از ده حمله بزرگ و سازمان‌یافته بود که از ۶ آوریل تا ۲۲ ژوئن ۱۹۴۵ ادامه یافت و هدف اصلی آن ضربه زدن به ناوگان متفقین و به‌خصوص کشتی‌هایی بود که در پشتیبانی از عملیات پیرامون اوکیناوا فعالیت می‌کردند. در این ده موج اصلی، در مجموع حدود ۱۴۶۵ هواپیمای کامیکازه ژاپنی شرکت داشتند؛ ۸۶۰ فروند از نیروی دریایی و ۶۰۵ فروند از نیروی هوایی ارتش. این اعداد با آمار کل هواپیماهایی که در حملات کیکوسویی به سمت منطقه اعزام شدند یکسان نیستند، زیرا در کنار هواپیماهای انتحاری، هواپیماهای شناسایی، بمب‌افکن‌ها، جنگنده‌های اسکورت و هواپیماهای حمله متعارف نیز به کار گرفته می‌شدند. یک جمع‌بندی رسمی نیروی دریایی آمریکا شمار کل هواپیماهایی را که در ده حمله اصلی کیکوسویی به سوی ناوگان آمریکا به پرواز درآمدند حدود ۹۴۰۰ فروند دانسته است، اما تصریح می‌کند که همه آنها کامیکازه نبودند. در کل کارزار، ۱۸۴۰ سورتی انتحاری انجام شد و حدود ۹۶۰ هواپیمای کامیکازه توسط آتش ضدهوایی، جنگنده‌ها یا برخورد با هدف از بین رفتند. بنابراین از همان ابتدا باید میان «هواپیماهای اعزام‌شده در چارچوب حمله»، «هواپیماهای کامیکازه» و «هواپیماهایی که واقعاً به کشتی برخورد کردند» تفاوت گذاشت.نام کیکوسویی نیز تصادفی انتخاب نشده بود. واژه ژاپنی «کیکوسویی» از دو بخش تشکیل می‌شود که معنای آن را می‌توان «گل داوودی بر آب» یا «داوودی شناور بر آب» دانست. این تصویر به نشان خانوادگی خاندان کوسونُکی ماساشیگه، جنگجوی قرن چهاردهم، مربوط بود. نشان کیکوسویی تصویری از گل داوودی را نشان می‌داد که بخشی از آن در سطح آب قرار گرفته است. ماساشیگه در تاریخ و حافظه سیاسی ژاپن مدرن به نماد وفاداری مطلق به امپراتور تبدیل شده بود و حکومت ژاپن پیش از جنگ جهانی دوم از شخصیت او برای ساختن الگوی مطلوب «وفاداری تا مرگ» استفاده کرده بود. بنابراین وقتی فرماندهان ژاپنی نام کیکوسویی را برای این مجموعه حملات انتخاب کردند، تنها یک اسم زیبا برای عملیات انتخاب نکردند، بلکه آن را به یک نماد تاریخی پیوند زدند که برای فرهنگ سیاسی و نظامی ژاپن آن دوره معنای بسیار سنگینی داشت. البته ریشه تاریخی نشان کیکوسویی پیچیده‌تر از روایت‌های تبلیغاتی دوران جنگ بود و ارتباط آن با خاندان ماساشیگه در سنت‌های تاریخی و ادبی ژاپن شکل گرفته بود؛ اما در فضای سیاسی دهه ۱۹۴۰ همین نشان به نمادی از وفاداری، فداکاری و مرگ در راه امپراتور تبدیل شده بود.با این حال، «کامیکازه» و «کیکوسویی» مترادف کامل یکدیگر نبودند. کامیکازه اصطلاحی عمومی‌تر برای هواپیماهای انتحاری و یگان‌های ویژه حمله بود، در حالی که کیکوسویی عنوانی عملیاتی برای موج‌های بزرگ حملات هماهنگ‌شده‌ای بود که در فاصله ۶ آوریل تا ۲۲ ژوئن انجام شدند. به همین دلیل هر هواپیمای کامیکازه‌ای که در بهار ۱۹۴۵ در اطراف اوکیناوا پرواز کرد الزاماً متعلق به یکی از ده موج اصلی کیکوسویی نبود. حملات کوچک‌تر میان این موج‌ها نیز ادامه داشت و گاهی هواپیماهای انتحاری به‌صورت چند فروندی یا حتی انفرادی وارد عمل می‌شدند. از طرف دیگر، درون خود موج‌های کیکوسویی نیز تعداد قابل توجهی هواپیمای غیرانتحاری حضور داشتند. آنها برای شناسایی، حمله متعارف، بمباران یا اسکورت استفاده می‌شدند و وظیفه‌شان این بود که دفاع آمریکا را مختل کنند، مسیرهای پروازی را بررسی کنند یا جنگنده‌های آمریکایی را درگیر نگه دارند.تصمیم برای اجرای چنین حملاتی در ساختار فرماندهی ژاپن نتیجه یک محاسبه تلخ بود. فرماندهان ژاپنی می‌دانستند که نمی‌توانند صدها هواپیمای آمریکایی را در یک نبرد متعارف شکست دهند. ناوهای هواپیمابر آمریکایی نه‌تنها تعداد بسیار زیادی هواپیما در اختیار داشتند، بلکه می‌توانستند جنگنده‌های گشت هوایی رزمی را در آسمان نگه دارند، هواپیماهای مهاجم را در فاصله زیاد شناسایی کنند و آنها را پیش از رسیدن به کشتی‌ها درگیر کنند. در اطراف منطقه عملیات نیز ناوشکن‌هایی در ایستگاه‌های پیکت راداری مستقر شده بودند تا مانند زنجیره‌ای از دیده‌بان‌های مسلح، نزدیک شدن هواپیماهای ژاپنی را زودتر تشخیص دهند. بنابراین ژاپنی‌ها برای موفقیت نیاز داشتند که نه یک هواپیما، بلکه تعداد زیادی هواپیما را تقریباً هم‌زمان یا در فاصله‌های کوتاه وارد منطقه کنند. هدف، اشباع دفاع بود. اگر یک گروه ده‌ها فروندی وارد می‌شد، حتی اگر بخش بزرگی از آن پیش از رسیدن به ناوگان از بین می‌رفت، احتمال داشت چند هواپیما از شکاف‌های دفاعی عبور کنند.همین منطق در سازماندهی کیکوسویی اهمیت داشت. ژاپن می‌خواست حملات در چند مرحله انجام شوند، از جهات مختلف به منطقه نزدیک شوند و زمان‌بندی آنها به‌گونه‌ای باشد که دفاع آمریکا مجبور شود میان چند تهدید هم‌زمان تقسیم شود. حمله بزرگ فقط به معنای فرستادن تعداد بیشتری هواپیما نبود. لازم بود هواپیماها از پایگاه‌های مختلف برخیزند، مسیرهای متفاوتی را طی کنند، در ارتفاع‌های مختلف حرکت کنند و در برخی موارد از ابرها و وضعیت جوی برای پنهان ماندن استفاده کنند. در عین حال، هواپیماهای غیرانتحاری نیز می‌توانستند به‌عنوان بخشی از فشار کلی عمل کنند.تا اوایل آوریل، ژاپن در کیوشو و فورموزا حدود ۷۰۰ هواپیما را برای اجرای ضدحمله علیه نیروهای آمریکایی گرد آورده بود. این عدد به معنای ۷۰۰ هواپیمای کامیکازه نبود. بخشی از آنها برای حملات متعارف، شناسایی و اسکورت اختصاص داشتند. اما همین تجمع نشان می‌داد که فرماندهی ژاپن می‌خواست نخستین ضربه کیکوسویی را با مقیاسی بسیار بزرگ‌تر از حملات قبلی اجرا کند. نخستین موج بزرگ در ۶ آوریل آغاز شد و تا ۷ آوریل ادامه یافت. در این دو روز، ۲۳۰ هواپیمای کامیکازه نیروی دریایی و ۱۲۵ هواپیمای کامیکازه ارتش، در مجموع ۳۵۵ هواپیمای انتحاری، به سوی کشتی‌های آمریکایی اعزام شدند. در کنار آنها حدود ۳۴۰ هواپیمای دیگر در نقش‌های متعارف و اسکورت وارد عملیات شدند. این نخستین و بزرگ‌ترین موج کیکوسویی بود.اهمیت ۶ آوریل فقط در عدد ۳۵۵ خلاصه نمی‌شد. فرماندهان ژاپنی تلاش کرده بودند تهدید را به یک حمله کوتاه چنددقیقه‌ای تبدیل نکنند. هواپیماها در گروه‌های مختلف و در زمان‌های متفاوت ظاهر شدند. بعضی گروه‌ها بزرگ بودند، برخی کوچک و برخی حتی شامل یک هواپیما می‌شدند. به این ترتیب، ناوگان آمریکا نمی‌توانست پس از دفع یک موج فرضی تصور کند که خطر تمام شده است. حملات در ساعت‌های مختلف ادامه پیدا می‌کردند و نزدیک غروب، زمانی که بخشی از جنگنده‌های گشت هوایی رزمی در حال بازگشت به ناوهای هواپیمابر بودند، خطر افزایش می‌یافت. این همان چیزی بود که فرماندهان ژاپنی به دنبال آن بودند: ایجاد فشار مداوم بر شبکه دفاعی، نه صرفاً یک ضربه منفرد.در سوی آمریکا، نخستین خط دفاعی رادار بود. ناوشکن‌های پیکت راداری در فاصله‌ای جلوتر از نیروی اصلی قرار گرفته بودند. وظیفه آنها ساده به نظر می‌رسید اما در عمل بسیار خطرناک بود: هواپیماهای ژاپنی را زودتر از آنکه به ناوهای بزرگ برسند شناسایی کنند و اطلاعات را به مراکز کنترل منتقل کنند. در شرایط مطلوب، رادار می‌توانست مسیر تقریبی یک گروه هواپیما را نشان دهد و جنگنده‌های گشت هوایی رزمی را به سمت آن هدایت کند. اما رادار همیشه تصویری کامل و بدون خطا ارائه نمی‌داد. ارتفاع پایین، ابر، بازتاب سطح دریا، تعداد زیاد هواپیماهای خودی و دشمن و محدودیت‌های فنی می‌توانستند تشخیص را دشوار کنند.پس از شناسایی، جنگنده‌های آمریکایی تلاش می‌کردند هواپیماهای ژاپنی را پیش از رسیدن به محدوده کشتی‌ها رهگیری کنند. جنگنده‌هایی مانند «اف۶اف هلکت» و «اف۴یو کورسیر» برای این کار به کار می‌رفتند. اما اگر بخشی از هواپیماهای مهاجم از این حلقه عبور می‌کردند، باید با لایه بعدی دفاعی روبه‌رو می‌شدند: آتش توپ‌های ضدهوایی کشتی‌ها. توپ‌های ۵ اینچی، توپ‌های ۴۰ میلی‌متری و توپ‌های ۲۰ میلی‌متری در فاصله‌های مختلف وارد عمل می‌شدند. فیوز مجاورتی وی‌تی نیز به گلوله‌های ضدهوایی امکان می‌داد بدون نیاز به برخورد مستقیم با بدنه هواپیما، در نزدیکی آن منفجر شوند. این فناوری در برابر بسیاری از هواپیماهای ژاپنی بسیار مؤثر بود، اما حتی چنین سامانه‌ای هم دفاع مطلق ایجاد نمی‌کرد.مشکل اصلی این بود که کامیکازه‌ای که از فاصله کوتاه وارد حمله می‌شد، دیگر مانند یک بمب‌افکن معمولی رفتار نمی‌کرد. هدف او اصابت بود. خلبان می‌توانست ارتفاع خود را در آخرین لحظات کاهش دهد، مسیر را تغییر دهد و حتی پس از آسیب‌دیدن هواپیما همچنان به سمت کشتی حرکت کند. بنابراین نابودی هواپیما چند ثانیه پیش از برخورد تفاوت بسیار زیادی با نابودی آن چند دقیقه پیش از رسیدن به منطقه هدف داشت. یک هواپیما ممکن بود چندین بار مورد اصابت قرار بگیرد، آتش بگیرد و باز هم در مسیر کشتی باقی بماند.نخستین موج کیکوسویی در ۶ آوریل همین مشکل را آشکار کرد. کشتی‌های پیکت راداری و سایر ناوهای آمریکایی در نقاط مختلف منطقه مورد حمله قرار گرفتند. یکی از نمونه‌های اولیه، ناوشکن یواس‌اس هاینس‌ورث بود که حدود ساعت یک بعدازظهر با یک بمب‌افکن شیرجه‌رو ژاپنی از نوع «جودی» درگیر شد. بمب هواپیما با فاصله زیادی از کشتی سقوط کرد، اما هواپیما پس از رها کردن بمب همچنان مسیر خود را تغییر داد و به‌صورت انتحاری به کشتی حمله کرد. هواپیما به بخش جلویی سازه فوقانی کشتی برخورد کرد و انفجار از طریق مرکز اطلاعات رزمی، اتاق رادیویی اصلی و اتاق فرستنده رادار گسترش یافت. هفت نفر از خدمه کشته و ۲۵ نفر زخمی شدند، اما کشتی غرق نشد و توانست در خدمت باقی بماند. همین حادثه نشان می‌داد که هواپیمای مهاجم الزاماً برای حمله دقیق به یک نقطه خاص وارد نمی‌شد؛ هدف نهایی می‌توانست تبدیل شدن خود هواپیما به یک بمب بزرگ در دل کشتی باشد.در همان موج نخست، فشار اصلی به کشتی‌هایی وارد شد که در حلقه‌های نزدیک‌تر به منطقه عملیات قرار داشتند. ناوشکن یواس‌اس بوش در اثر حملات کامیکازه به‌شدت آسیب دید و سرانجام غرق شد. ناوشکن یواس‌اس کالهون نیز در جریان حملات از بین رفت. ناوشکن‌های یواس‌اس نیوکامب و یواس‌اس لوتزه نیز چنان آسیب دیدند که توان رزمی آنها به‌شدت کاهش یافت. اهمیت این حملات در این بود که ژاپنی‌ها فقط به ناوهای بزرگ حمله نمی‌کردند. ناوشکن‌ها، ناوهای پشتیبانی و کشتی‌هایی که در خطوط پیکت راداری یا در نزدیکی منطقه عملیات فعالیت می‌کردند، به دلیل موقعیتشان اهداف بسیار در دسترسی بودند.در چنین حمله‌ای، یک ناوشکن کوچک‌تر از یک ناو هواپیمابر آسیب‌پذیرتر بود. زره ناوهای بزرگ می‌توانست بخشی از انفجارها را تحمل کند و حجم عظیم بدنه و سامانه‌های چندگانه آنها امکان ادامه فعالیت را افزایش می‌داد، اما ناوشکن‌ها برای سرعت، مانور و جنگ ضدزیردریایی طراحی شده بودند و تحمل برخورد مستقیم یک هواپیمای مملو از سوخت و مواد منفجره برای آنها بسیار دشوار بود. از سوی دیگر، ناوشکن‌ها در عملیات پیکت راداری عمداً جلوتر از نیروی اصلی قرار داشتند، یعنی همان جایی که خطر بیشترین بود.در ۷ آوریل، موج نخست همچنان ادامه داشت و عملیات هوایی ژاپن با تلاش‌های دیگر برای ضربه زدن به ناوگان آمریکا همراه شد. در همین چارچوب، عملیات تن‌گو نیز اجرا شد که در آن ناو جنگی یاماتو، رزمناو سبک یاهاگی و هشت ناوشکن ژاپنی به سوی منطقه اوکیناوا حرکت کردند. رابطه این عملیات با کیکوسویی مستقیم بود، زیرا فرماندهی ژاپن امیدوار بود حرکت نیروی سطحی و حملات هوایی هم‌زمان، فشار بر نیروهای دریایی آمریکا را افزایش دهد و بخشی از هواپیماهای آمریکایی را از مأموریت‌های دیگر منحرف کند. با این حال، یاماتو و گروه همراه آن در ۷ آوریل زیر حملات گسترده هواپیماهای ناوهای آمریکایی قرار گرفتند و پیش از رسیدن به مقصد نابود شدند. بنابراین عملیات تن‌گو را نمی‌توان صرفاً یک نبرد دریایی جداگانه دانست؛ این عملیات در همان فضای تصمیم‌گیری قرار داشت که کیکوسویی را به وجود آورده بود، اما نباید آن را با موج‌های حملات هوایی کیکوسویی یکی دانست.پس از پایان نخستین موج، فرماندهی ژاپن به یک نتیجه مهم رسید. اگرچه شبکه دفاعی آمریکا توانسته بود بخش بزرگی از هواپیماهای مهاجم را نابود کند، اما حتی تعداد محدودی هواپیمای نفوذکرده می‌توانستند خسارت سنگینی ایجاد کنند. این همان منطق اساسی کیکوسویی بود: ژاپن نمی‌توانست از نظر تعداد هواپیما یا کیفیت خلبانان با آمریکا رقابت کند، بنابراین تلاش می‌کرد با افزایش تعداد حملات، احتمال عبور چند مهاجم از شبکه دفاعی را بالا ببرد.اما مشکل ژاپن نیز از همین جا آشکار شد. هر موج بزرگ، تعداد زیادی هواپیما و خلبان را مصرف می‌کرد و امکان جایگزینی آنها محدود بود. خلبانانی که پیش از جنگ یا در سال‌های نخست جنگ آموزش دیده بودند و تجربه رزمی داشتند بسیار ارزشمند بودند، اما نسل جدید خلبانان ویژه حملات انتحاری اغلب آموزش کوتاه‌تری دریافت می‌کردند. برخی از آنها تنها برای برخاستن، هدایت هواپیما در مسیر مشخص و نزدیک شدن به هدف آموزش دیده بودند و فرصت بسیار محدودی برای کسب مهارت‌های پیچیده پروازی داشتند. این موضوع یکی از تناقض‌های اساسی برنامه بود: ژاپن برای افزایش تعداد هواپیماهای قابل اعزام، ناچار بود استاندارد آموزش را پایین بیاورد و در نتیجه کیفیت بخشی از نیروی انسانی کاهش پیدا می‌کرد.این کاهش کیفیت البته به معنای بی‌تجربه بودن همه خلبانان نبود. در میان خلبانان کیکوسویی افراد باتجربه نیز وجود داشتند، اما نسبت به سال‌های پیشین جنگ، ذخیره خلبانان حرفه‌ای ژاپن به‌شدت کاهش یافته بود. بخشی از خلبانان تازه‌کار حتی در هواپیماهایی پرواز می‌کردند که برای نبرد مدرن ایده‌آل نبودند. هواپیماهای قدیمی و مدل‌هایی که در شرایط عادی دیگر برای عملیات خط مقدم مناسب نبودند، اکنون می‌توانستند با یک بمب بزرگ یا مقدار زیادی مواد منفجره به سلاح انتحاری تبدیل شوند. در برخی موارد حتی هواپیماهای آموزشی نیز برای این مأموریت‌ها مورد استفاده قرار گرفتند.این مسئله در هفته‌های بعد اهمیت بیشتری پیدا کرد، زیرا کیکوسویی از یک حمله عظیم به یک الگوی تکرارشونده تبدیل شد. موج دوم در ۱۲ و ۱۳ آوریل اجرا شد و شامل ۱۸۵ هواپیمای کامیکازه بود؛ ۱۲۵ فروند از نیروی دریایی و ۶۰ فروند از نیروی هوایی ارتش. در این موج، ژاپنی‌ها تلاش کردند فشار را پس از ضربه نخست حفظ کنند. در میان اهداف، ناوشکن‌ها و کشتی‌های پیکت راداری همچنان جایگاه ویژه‌ای داشتند، زیرا از بین بردن آنها می‌توانست دروازه‌ای در شبکه هشدار زودهنگام ایجاد کند.یکی از مهم‌ترین قربانیان موج دوم ناوشکن یواس‌اس مانرت ابل بود. کشتی در فاصله‌ای حدود ۷۵ مایلی شمال اوکیناوا قرار داشت. حدود ساعت ۱۳:۲۰ هواپیماهای ژاپنی از فاصله‌ای در حدود ۶۰ مایلی روی رادار مشاهده شدند. در جریان حمله، یک هواپیما به بخش عقبی کشتی برخورد کرد و حدود یک دقیقه بعد یک هواپیمای «اوکا» نیز به خط آب اصابت کرد. ترکیب این دو ضربه برای کشتی فاجعه‌بار بود. بدنه آسیب جدی دید و کشتی در نهایت شکست و غرق شد. حدود ۸۴ نفر کشته و ۳۰ نفر زخمی شدند. این حادثه اهمیت دیگری نیز داشت، زیرا اوکا در واقع یک هواپیمای انتحاری سرنشین‌دار بود که برای حمله نهایی به یک هواپیمای حامل منتقل می‌شد و پس از رها شدن، خلبان دیگر امکان بازگشت نداشت.استفاده از اوکا نشان می‌داد که برنامه جنگ انتحاری ژاپن تنها به هواپیماهای عادی کامیکازه محدود نبود. ژاپنی‌ها تلاش می‌کردند مشکل دفاع آمریکایی‌ها را با افزایش سرعت مرحله نهایی حمله حل کنند. اوکا پس از رها شدن می‌توانست با سرعت بسیار بالا به سمت هدف شیرجه برود و زمان واکنش توپچی‌ها و جنگنده‌ها را کاهش دهد. با این حال، هواپیمای حامل اوکا خود یک هدف بزرگ‌تر بود و اگر جنگنده‌های آمریکایی پیش از رسیدن به منطقه رهاسازی آن را پیدا می‌کردند، هم حامل و هم سلاح انتحاری از بین می‌رفتند. بنابراین اوکا یک راه‌حل کامل نبود و خود به مجموعه‌ای از مشکلات عملیاتی تازه منجر می‌شد.در موج سوم، که در ۱۵ و ۱۶ آوریل به اوج رسید، ۱۶۵ هواپیمای کامیکازه شرکت کردند؛ ۱۲۰ فروند از نیروی دریایی و ۴۵ فروند از نیروی هوایی ارتش. این موج یکی از مشهورترین صحنه‌های مقاومت ناوگان آمریکا در برابر حملات انتحاری را ایجاد کرد، زیرا در ۱۶ آوریل ناوشکن یواس‌اس لَفی در ایستگاه پیکت راداری شماره یک با حمله‌ای بسیار شدید روبه‌رو شد. آنچه برای بازسازی این حادثه اهمیت دارد این است که منابع مختلف درباره تعداد دقیق هواپیماها، زمان برخی حملات و حتی تعداد بمب‌های اصابت‌کرده اختلاف دارند. پژوهش رسمی تاریخ نیروی دریایی آمریکا نیز این اختلاف را صریحاً پذیرفته و گزارش پس از عملیات خود لَفی را مبنای اصلی بازسازی قرار داده، اما آن را با منابع دیگر مقایسه کرده است.صبح ۱۶ آوریل، در ساعت ۰۸:۰۰، وضعیت دریا آرام بود، نسیم سبکی می‌وزید و دید بسیار خوب بود. هشت دقیقه بعد، رادار جست‌وجوی هوایی لَفی تعداد زیادی هواپیمای در حال نزدیک شدن را از سمت شمال شناسایی کرد. کشتی بلافاصله شروع به تغییر مسیر و سرعت کرد. افسر هدایت جنگنده کشتی درخواست گشت هوایی رزمی فوری کرد و ناو اسکورت شَمراک بِی چهار جنگنده «اف‌ام-۲ وایلدکت» را به پرواز درآورد، اما آنها برای رسیدن به لَفی به زمان نیاز داشتند. تا ساعت ۰۸:۲۵، رادار لَفی آن‌قدر هدف نشان می‌داد که شمارش آنها دشوار شده بود. اینها عناصر پیشروی موج سوم کیکوسویی بودند.حدود ساعت ۰۸:۳۰، یک بمب‌افکن شیرجه‌رو «وال» در نزدیکی لَفی دیده شد. احتمال داده می‌شود که این هواپیما در حال شناسایی بوده باشد. توپ‌های ۵ اینچی کشتی به سمت آن شلیک کردند و هواپیما بمب خود را رها کرد و منطقه را ترک کرد. اندکی بعد چهار فروند وال در فاصله حدود هشت مایلی شمال‌شرقی ظاهر شدند. این گروه در برابر آتش کشتی به دو گروه دوتایی تقسیم شد و از جلو و عقب به سمت لَفی حرکت کرد. فرمانده کشتی، فردریک جولیان بکتون، تلاش کرد مسیر کشتی را طوری تغییر دهد که بیشترین تعداد توپ‌ها بتوانند هم‌زمان به سمت مهاجمان شلیک کنند. این تصمیم اهمیت تاکتیکی زیادی داشت. در نیروی دریایی آمریکا درباره بهترین روش مقابله با کامیکازه بحث وجود داشت: آیا باید کشتی با مانورهای شدید از مسیر هواپیماها کنار برود یا باید مسیر را طوری حفظ کند که حداکثر تعداد توپ‌ها بتوانند آتش کنند؟ تجربه نشان داده بود که در برابر هواپیماهای سریع انتحاری، مانور به‌تنهایی کافی نیست و حجم آتش ضدهوایی اهمیت بسیار بیشتری پیدا می‌کند.حمله لَفی بیش از یک حمله مستقیم نبود؛ یک رشته حمله پی‌درپی بود که حدود ۸۰ دقیقه ادامه داشت. هواپیماها از جهات مختلف نزدیک شدند و کشتی مجبور شد تقریباً بدون وقفه تغییر مسیر دهد، آتش کند و خسارات داخلی را کنترل کند. در نهایت پنج هواپیمای کامیکازه به کشتی برخورد کردند و چندین هواپیمای دیگر با بمب‌های خود به آن آسیب زدند یا در نزدیکی آن سقوط کردند. منابع رسمی مختلف در تعداد دقیق بمب‌ها اختلاف دارند. گزارش تاریخی جدیدتر نیروی دریایی آمریکا چهار اصابت بمب را ذکر می‌کند، در حالی که برخی گزارش‌های دیگر در شمارش بمب‌ها و برخوردهای هواپیما تفاوت دارند. همین اختلاف یکی از دلایلی است که نباید اعداد مربوط به لَفی را بدون توضیح به شکل یک حقیقت مطلق ارائه کرد.شدت حمله به حدی بود که رادارهای کشتی از کار افتادند، یکی از برجک‌های ۵ اینچی منهدم شد، یکی از مجموعه‌های چهارلوله ۴۰ میلی‌متری از بین رفت و مجموعه دیگر آتش گرفت. برخوردها و آتش‌سوزی‌ها قسمت عقب کشتی را درگیر کردند و سوخت هواپیماهای موجود در هواپیماهای مهاجم نیز به آتش‌های بزرگ تبدیل شد. سکان کشتی در اثر انفجار آسیب دید و در زاویه‌ای حدود ۲۶ درجه گیر کرد. با این حال، کشتی غرق نشد. خدمه همچنان به مقابله ادامه دادند و گروه‌های کنترل خسارت در شرایطی که بخشی از کشتی در آتش بود، تلاش کردند مسیر آب را مهار کنند و از گسترش خسارت جلوگیری کنند. فرمانده بکتون نیز در طول حمله کنترل کشتی را حفظ کرد. لَفی پس از پایان حمله هنوز روی آب بود و توانست از منطقه خارج شود.این حادثه یکی از مهم‌ترین نمونه‌های تاکتیک اشباع دفاع بود. ژاپنی‌ها نمی‌توانستند مطمئن باشند که یک هواپیما حتماً به هدف برخورد خواهد کرد. اما اگر تعداد زیادی هواپیما در یک بازه زمانی کوتاه به کشتی نزدیک می‌شدند، حتی دفاع بسیار قدرتمند نیز با مشکل مواجه می‌شد. توپچی‌ها باید بین چندین هدف تصمیم می‌گرفتند، فرمانده باید مسیر کشتی را تنظیم می‌کرد، خدمه کنترل خسارت باید هم‌زمان با آتش‌سوزی و نفوذ آب مقابله می‌کردند و ارتباط میان بخش‌های مختلف کشتی ممکن بود در اثر انفجار قطع شود. به همین دلیل، کیکوسویی بیش از آنکه صرفاً مسئله «یک هواپیما در برابر یک کشتی» باشد، جنگی میان یک شبکه دفاعی چندلایه و گروه‌هایی از هواپیماها بود که قصد داشتند این شبکه را تا نقطه شکست تحت فشار قرار دهند.در همان موج سوم، ناوشکن یواس‌اس پرینگل نیز هدف قرار گرفت. پرینگل در ایستگاه پیکت شماره ۱۴ تلاش کرد چندین هواپیمای کامیکازه را دفع کند. یک بمب‌افکن شیرجه‌رو «وال» از میان آتش ضدهوایی عبور کرد و به قسمت جلویی کشتی برخورد کرد. برخورد و انفجار باعث آسیب بسیار شدید شد و کشتی تنها حدود شش دقیقه بعد شکست و غرق شد. درباره تلفات پرینگل نیز اختلاف‌هایی میان منابع وجود دارد؛ برخی گزارش‌های اولیه و برخی بازسازی‌های بعدی اعداد متفاوتی ارائه می‌کنند، زیرا آمار تلفات در سال‌های بعد با اضافه شدن افرادی که بر اثر جراحات جان باختند اصلاح شد. پژوهش رسمی نیروی دریایی آمریکا در یک جمع‌بندی، ۶۵ کشته و ۱۱۰ زخمی را برای پرینگل ثبت کرده است.موج سوم علاوه بر لَفی و پرینگل، چند ناوشکن و شناور دیگر را نیز از نظر عملیاتی از میدان خارج کرد. ناوشکن یواس‌اس برایانت، ناوشکن مین‌روب یواس‌اس هابسون، ناوشکن مین‌روب یواس‌اس هاردینگ و ناوشکن اسکورت یواس‌اس باورز آسیب‌هایی دیدند که باعث شدند دیگر در ادامه جنگ به شکل عادی به خدمت بازنگردند. ناو هواپیمابر یواس‌اس اینترپید نیز آسیب دید و بیش از ۳۰ روز از عملیات خارج شد. در مجموع، موج سوم حدود ۲۲۵ کشته و حدود ۳۹۰ زخمی آمریکایی بر جای گذاشت.اما کیکوسویی با موج سوم تمام نشد. اتفاقاً فرماندهی ژاپن نشان داده بود که قصد دارد حملات را به‌صورت دوره‌ای تکرار کند. تفاوت میان موج‌های بعدی و موج اول این بود که تعداد هواپیماهای کامیکازه به‌تدریج کاهش می‌یافت. این کاهش فقط نتیجه تصمیم فرماندهان نبود، بلکه بازتاب مستقیم فرسایش ذخایر ژاپن بود. هر موج هواپیما، خلبان و تجهیزات مصرف می‌کرد و جایگزینی آنها دشوارتر می‌شد. با وجود این، ژاپن همچنان تلاش می‌کرد با استفاده از مدل‌های متنوع هواپیما و حتی هواپیماهای قدیمی، حجم حملات را حفظ کند.موج چهارم در ۲۷ و ۲۸ آوریل انجام شد و شامل ۱۱۵ هواپیمای کامیکازه بود؛ ۶۵ فروند از نیروی دریایی و ۵۰ فروند از نیروی هوایی ارتش. در این مرحله، اهداف همچنان کشتی‌هایی بودند که برای هشدار راداری، پشتیبانی و حفاظت از ناوگان اصلی در منطقه فعالیت می‌کردند. یکی از خسارات مهم این موج غرق شدن کشتی مهمات «کانادا ویکتوری» بود. کشتی‌های دیگری مانند ناوشکن یواس‌اس راثبرن، کشتی یواس‌اس پینکنی و کشتی بیمارستانی یواس‌اس کامفورت نیز آسیب دیدند. این مرحله نشان می‌داد که ژاپنی‌ها حتی با تعداد کمتر هواپیما هنوز می‌توانستند در صورت عبور بخشی از مهاجمان از دفاع، به کشتی‌های پشتیبانی خسارت وارد کنند.در همین دوره، یک تغییر مهم دیگر در دفاع آمریکا نیز شکل گرفت. فرماندهان آمریکایی به‌تدریج تجربه بیشتری در مقابله با حملات انتحاری به دست آورده بودند. شبکه پیکت راداری توسعه یافته بود، هماهنگی میان رادار و جنگنده‌ها بهتر شده بود و کشتی‌ها در استفاده از آتش متمرکز ضدهوایی تجربه بیشتری پیدا کرده بودند. با این حال، این دفاع هیچ‌گاه کاملاً نفوذناپذیر نشد. شرایط جوی، ارتفاع پایین مهاجمان، نزدیکی ناگهانی هواپیماها، تعداد زیاد هواپیماهای خودی در آسمان و تلاش ژاپنی‌ها برای ورود از جهات مختلف همچنان می‌توانستند زمان واکنش را کاهش دهند.در چنین شرایطی بود که پنجمین موج کیکوسویی در ۳ و ۴ مه شکل گرفت. در این موج حدود ۱۲۵ هواپیمای کامیکازه شرکت کردند؛ ۷۵ فروند نیروی دریایی و ۵۰ فروند نیروی هوایی ارتش. پروازهای ژاپنی از نخستین ساعات صبح آغاز شدند و در کنار هواپیماهای کامیکازه، هواپیماهای دیگری نیز در عملیات شرکت کردند. در میان انواع به‌کاررفته، مدل‌هایی مانند «نیت»، «اسکار»، «تونی»، «فرانک»، «نیک»، «زیرو» و «وال» دیده می‌شدند. همچنین هواپیماهای حامل اوکا، هواپیماهای آب‌نشین «جیک» و «آلف» نیز در عملیات حضور داشتند.در این موج، یکی از عجیب‌ترین نمونه‌های استفاده از هواپیماهای قدیمی نیز دیده شد. هواپیمای آب‌نشین «آلف» که طراحی آن به دوره‌ای بسیار قدیمی‌تر بازمی‌گشت، دیگر در یک نبرد هوایی مدرن هواپیمایی پیشرفته محسوب نمی‌شد. اما ژاپنی‌ها می‌توانستند همین هواپیما را به یک حامل بمب تبدیل کنند. ویژگی ساختاری آن نیز گاهی دفاع آمریکا را با مشکل مواجه می‌کرد. گزارش‌های تاریخی اشاره کرده‌اند که گلوله‌های توپ‌های ضدهوایی با فیوز مجاورتی در برابر برخی هواپیماهای چوبی و پارچه‌ای مانند «آلف» عملکرد مورد انتظار را نداشتند و گلوله‌های مسلسل نیز ممکن بود از پارچه عبور کنند بدون آنکه همان اثر تخریبی را که بر بدنه فلزی یک هواپیمای مدرن داشتند ایجاد کنند. یکی از همین هواپیماها توانست خود را به ناوشکن یواس‌اس موریسون برساند و با اصابت بمب، کشتی را غرق کند.این حادثه اهمیت دیگری هم داشت. در جنگ هوایی، قدیمی بودن هواپیما همیشه به معنای بی‌خطر بودن آن نبود. اگر هواپیمایی تنها برای رساندن یک بمب به فاصله بسیار نزدیک از کشتی استفاده می‌شد، سرعت، مانورپذیری یا فناوری آن اهمیت کمتری پیدا می‌کرد. مهم این بود که بتواند از حلقه دفاع عبور کند. این یکی از ویژگی‌های ناخوشایند کیکوسویی بود: ژاپن می‌توانست از تجهیزاتی که در شرایط عادی ارزش رزمی محدودی داشتند، در قالب حمله انتحاری استفاده کند.اما موج پنجم نیز بهای سنگینی برای ژاپن داشت. تعداد زیادی از هواپیماها پیش از رسیدن به اهداف از بین رفتند و خلبانان آنها نیز کشته شدند. در این مرحله دیگر نشانه‌های فرسایش شدید منابع ژاپنی آشکار بود. هواپیماهای گوناگون، از مدل‌های جدیدتر تا هواپیماهای قدیمی، در کنار یکدیگر به کار گرفته می‌شدند و همین تنوع نشانه‌ای از فشار فزاینده بر صنعت و سازمان عملیاتی ژاپن بود. در آغاز کیکوسویی، ژاپن می‌توانست صدها هواپیما را در یک موج متمرکز کند؛ اما هر موج بعدی ذخیره موجود را کوچک‌تر می‌کرد.در ۱۰ و ۱۱ مه، موج ششم آغاز شد و ۱۵۰ هواپیمای کامیکازه در آن شرکت کردند؛ ۷۰ فروند نیروی دریایی و ۸۰ فروند نیروی هوایی ارتش. این موج از نظر تلفات آمریکایی یکی از سنگین‌ترین مراحل کل کیکوسویی بود و بیش از ۴۶۳ کشته آمریکایی بر جای گذاشت. در میان اهداف آن، ناوشکن‌های پیکت راداری و سپس ناوهای اصلی نیروی عملیاتی ناوهای هواپیمابر سریع قرار داشتند. در صبح ۱۱ مه، یکی از مهم‌ترین حملات این موج علیه ناو هواپیمابر یواس‌اس بانکر هیل انجام شد.در حدود ساعت ۱۰:۰۰ صبح ۱۱ مه، بانکر هیل پنجاه‌ونهمین روز پیاپی عملیات خود را پشت سر می‌گذاشت. حدود ۲۵ هواپیمای آن در آسمان بودند و بسیاری از آنها نیاز داشتند برای فرود بازگردند. اما روی عرشه پرواز ۳۴ جنگنده و بمب‌افکن و هواپیمای اژدرافکن قرار داشتند که سوخت‌گیری و مسلح شده و آماده پرواز بودند. چنین وضعیتی عرشه ناو را به محیطی بسیار خطرناک تبدیل می‌کرد، زیرا هواپیماها هم‌زمان حاوی سوخت و مهمات بودند.در ساعت ۱۰:۰۲، مرکز اطلاعات رزمی گزارش‌هایی درباره احتمال حضور هواپیماهای ژاپنی در میان هواپیماهای آمریکایی بازگشته از مأموریت‌های نزدیک اوکیناوا دریافت کرد. این احتمال درست بود. دو دقیقه بعد، سرگرد جیمز سوئت، خلبان یکی از جنگنده‌های آمریکایی که در حال بازگشت بود، یک هواپیمای ژاپنی را دید که از ابرهای کم‌ارتفاع به سمت بانکر هیل شیرجه می‌رفت. او هشدار رادیویی داد، اما فاصله آن‌قدر کم شده بود که زمان واکنش تقریباً از دست رفته بود.هواپیمای نخست به عرشه ناو برخورد کرد و پس از آن هواپیمای دوم نیز به کشتی اصابت کرد. انفجارها در محیطی رخ دادند که ده‌ها هواپیمای مسلح و سوخت‌گیری‌شده روی عرشه حضور داشتند. در نتیجه آتش به سرعت گسترش پیدا کرد و بخش بزرگی از عرشه و اطراف آن را درگیر کرد. سوخت هواپیماها، مهمات و تجهیزات روی عرشه به انفجارهای پی‌درپی منجر شدند. آتش‌نشانان و گروه‌های کنترل خسارت ناو در شرایطی بسیار دشوار وارد عمل شدند. اینجا یکی از تفاوت‌های اساسی بانکر هیل با یک ناوشکن کوچک آشکار شد: حجم بزرگ ناو باعث شد آسیب‌های گسترده را تحمل کند، اما همان حجم بزرگ تجهیزات و هواپیماهای مستقر روی عرشه نیز میزان آتش و انفجار را افزایش داد.بانکر هیل توانست زنده بماند، اما خسارت آن بسیار سنگین بود و شمار زیادی از افراد کشته یا زخمی شدند. حادثه نشان داد که حتی یک ناو هواپیمابر بزرگ که در مرکز شبکه دفاعی ناوگان قرار داشت، در صورت نفوذ دو هواپیمای کامیکازه می‌توانست آسیب فاجعه‌باری ببیند. مهاجمان مجبور نبودند ناو را غرق کنند تا مأموریت خود را موفق بدانند. کافی بود عرشه پرواز از کار بیفتد، گروه هوایی ناو نتواند پرواز کند و کشتی برای هفته‌ها یا ماه‌ها از عملیات خارج شود. از این نظر، «از کار انداختن» یک ناو هواپیمابر می‌توانست برای ژاپن ارزش عملیاتی بسیار زیادی داشته باشد، حتی اگر کشتی هرگز غرق نشود.با این حال، همین حادثه بار دیگر ضعف اساسی کیکوسویی را آشکار کرد. برای وارد کردن دو هواپیما به عرشه بانکر هیل، ژاپن مجبور بود تعداد زیادی هواپیما و خلبان را به منطقه بفرستد که بسیاری از آنها هرگز به هدف نمی‌رسیدند. بنابراین نسبت هزینه به نتیجه برای ژاپن بسیار سنگین بود. از یک سو یک ناو هواپیمابر مهم برای مدتی از میدان خارج می‌شد؛ از سوی دیگر برای ایجاد همان فرصت، تعداد زیادی خلبان و هواپیما از دست می‌رفتند.تا این مرحله، کیکوسویی وارد مرحله‌ای شده بود که هر موج کوچک‌تر از موج قبلی بود، اما حملات همچنان می‌توانستند در نقاط حساس خسارت بسیار سنگین ایجاد کنند. فرماندهی ژاپن دیگر نمی‌توانست مانند ۶ آوریل صدها هواپیمای کامیکازه را در یک حمله واحد به کار گیرد. با این حال، هنوز ذخایری در کیوشو، فورموزا و دیگر پایگاه‌ها وجود داشت و فرماندهی ژاپن تلاش می‌کرد از هر هواپیمای قابل پرواز استفاده کند.از سوی دیگر، خلبانان جوانی که برای مأموریت‌های ویژه آموزش داده می‌شدند، در محیطی بسیار متفاوت از خلبانان حرفه‌ای سال‌های نخست جنگ قرار داشتند. آموزش آنها گاهی به تمرین‌های بسیار ساده تقلیل پیدا می‌کرد: برخاستن، حفظ مسیر، پیدا کردن هدف و اجرای شیرجه نهایی. در برخی واحدها مراسم پیش از پرواز شامل پوشیدن سربند سفید، نوشتن پیام خداحافظی یا وداع با همرزمان و خانواده بود. اما این مراسم در همه واحدها یکسان نبود و نباید تصاویر مشهور مربوط به برخی واحدها را به‌عنوان یک الگوی کاملاً ثابت برای تمام خلبانان کیکوسویی در نظر گرفت. اسناد و نامه‌های باقی‌مانده نشان می‌دهند که تجربه شخصی خلبانان نیز یکسان نبود. بعضی نامه‌ها زبان شدیداً ملی‌گرایانه دارند، بعضی دیگر بسیار شخصی‌اند و درباره خانواده، ترس، آرزو و احساس مسئولیت نوشته شده‌اند. بنابراین تصویر یکدست و ساده‌ای از خلبان کامیکازه با واقعیت تاریخی سازگار نیست.همین پیچیدگی در مورد انگیزه نیز وجود داشت. ساختار نظامی ژاپن فشار بسیار زیادی برای پذیرش مأموریت ایجاد می‌کرد و فرهنگ نظامی آن دوره فداکاری برای امپراتور را ارزش بسیار بالایی می‌دانست، اما از این واقعیت نمی‌توان نتیجه گرفت که تمام خلبانان با احساسات یکسان یا بدون ترس به مأموریت می‌رفتند. برخی نوشته‌های باقی‌مانده نشان می‌دهند که آنها از مرگ آگاه بودند، درباره خانواده‌هایشان فکر می‌کردند و گاهی میان وظیفه نظامی و احساسات شخصی خود گرفتار بودند. بنابراین برای فهم کیکوسویی باید هم ساختار ایدئولوژیک و هم تجربه انسانی افراد را در نظر گرفت.در همین حال، از نظر فنی نیز محدودیت‌ها شدیدتر می‌شد. سوخت کم بود، قطعات یدکی محدود بود، تعمیر هواپیماها دشوارتر شده بود و فرودگاه‌ها خود در معرض حملات قرار داشتند. هواپیمایی که برای مأموریت معمولی نیازمند موتور سالم، تجهیزات ارتباطی مناسب، مهمات و تعمیرات دقیق بود، برای مأموریت انتحاری گاهی با استاندارد پایین‌تری آماده می‌شد. هدف اصلی این بود که هواپیما بتواند از زمین بلند شود، به منطقه هدف برسد و یک بار حمله کند. این منطق در کوتاه‌مدت تعداد هواپیماهای قابل اعزام را افزایش می‌داد، اما در بلندمدت کیفیت نیروی هوایی ژاپن را بیش از پیش کاهش می‌داد.پس از موج ششم، ژاپن وارد مرحله‌ای شد که دیگر حتی در بزرگ‌ترین حملات نیز نمی‌توانست مقیاس ۶ آوریل را تکرار کند. با این حال، موج‌های هفتم و هشتم هنوز در راه بودند و فرماندهی ژاپن تلاش می‌کرد با استفاده از ترکیبی از هواپیماهای نیروی دریایی و ارتش، حملات انتحاری را حفظ کند. موج هفتم در ۲۴ و ۲۵ مه شامل حدود ۱۶۵ هواپیمای کامیکازه بود؛ ۶۵ فروند نیروی دریایی و ۱۰۰ فروند نیروی هوایی ارتش. سه روز بعد، موج هشتم در ۲۷ و ۲۸ مه با حدود ۱۱۰ هواپیمای کامیکازه، شامل ۶۰ فروند نیروی دریایی و ۵۰ فروند نیروی هوایی ارتش، اجرا شد. موج هشتم یکی از آخرین حملات بزرگ محسوب می‌شد که هنوز بیش از صد هواپیمای کامیکازه را دربر می‌گرفت.در موج هشتم، استفاده از حملات در ارتفاع پایین و نزدیک شدن از مسیرهایی که احتمال شناسایی دیرتر بود اهمیت داشت. یکی از نمونه‌های ثبت‌شده، حمله به یواس‌اس سندووال در ۲۸ مه بود. یک هواپیمای «تونی» در ارتفاع بسیار پایین، حدود ۵۰ فوت بالاتر از سطح آب، به کشتی نزدیک شد و توانست خود را به سازه فرماندهی برساند. برخورد باعث کشته شدن معاون فرمانده و چهار نفر دیگر شد و فرمانده کشتی و ۲۸ نفر دیگر زخمی شدند. سه نفر از مجروحان نیز بعدها بر اثر جراحات جان باختند. این حادثه نشان می‌داد که پرواز بسیار پایین می‌توانست زمان واکنش مدافعان را کاهش دهد، هرچند خود هواپیما را در برابر موانع و آتش نزدیک نیز آسیب‌پذیر می‌کرد.در یکی دیگر از حملات این دوره، ناوشکن یواس‌اس شابریک با مجموعه‌ای از حملات شبانه و نزدیک‌شونده روبه‌رو شد. هواپیماها در شرایطی وارد شدند که تشخیص آنها دشوار بود و یکی از آنها به سامانه کنترل آتش و توپ‌های ۴۰ میلی‌متری برخورد کرد. بمب هواپیما نیز سوراخ بزرگی در بدنه ایجاد کرد. این نوع حملات نشان می‌داد که کیکوسویی صرفاً حمله روزانه با تعداد زیادی هواپیما نبود. ژاپنی‌ها می‌کوشیدند از ساعات، ارتفاع‌ها و مسیرهای مختلف استفاده کنند تا بخشی از سامانه دفاعی را غافلگیر کنند.با این حال، از پایان ماه مه به بعد، نشانه‌های فرسودگی ژاپن دیگر بسیار آشکار شده بود. تعداد هواپیماهای موجود کاهش یافته بود، خلبانان باتجربه کمتر شده بودند و حملات با فاصله بیشتری انجام می‌شدند. موج نهم که از ۳ تا ۷ ژوئن ادامه یافت، تنها شامل حدود ۵۰ هواپیمای کامیکازه بود؛ ۲۰ فروند نیروی دریایی و ۳۰ فروند نیروی هوایی ارتش. حتی همین موج نیز با محدودیت‌های شدید روبه‌رو بود و شرایط جوی و کمبود هواپیما و خلبان بر میزان اثرگذاری آن تأثیر گذاشت.در این زمان، کیکوسویی دیگر نمی‌توانست همان فشار هوایی هفته‌های نخست را ایجاد کند. دفاع آمریکا تجربه بیشتری به دست آورده بود و ژاپن ذخیره کمتری داشت. این تغییر بسیار مهم بود. در ۶ آوریل، ژاپن می‌توانست حمله‌ای با صدها کامیکازه و صدها هواپیمای دیگر ترتیب دهد. در اوایل ژوئن، یک موج اصلی تنها ۵۰ کامیکازه داشت. این تفاوت عددی به‌تنهایی تصویر کاملی ارائه نمی‌دهد، اما روند فرسایش توان عملیاتی ژاپن را به‌خوبی نشان می‌دهد.آخرین موج اصلی کیکوسویی در ۲۱ و ۲۲ ژوئن اجرا شد و تنها ۴۵ هواپیمای کامیکازه داشت؛ ۳۰ فروند نیروی دریایی و ۱۵ فروند نیروی هوایی ارتش. از نظر حجم، این موج بسیار کوچک‌تر از نخستین حمله بود، اما همچنان توانست خسارت وارد کند. یکی از قربانیان، یواس‌اس بری بود که پیش‌تر در حملات کامیکازه آسیب دیده بود و پس از خارج شدن تجهیزات ارزشمندش، قرار بود به‌عنوان یک طعمه یا هدف کاذب برای منحرف کردن حملات مورد استفاده قرار گیرد. در ۲۱ ژوئن، یدک‌کش یواس‌اس لیپان، لاشه بری را به سمت خارج از کراما رتو می‌کشید و یواس‌اس ال‌اس‌ام-۵۹ آن را همراهی می‌کرد. گروه با دو کامیکازه روبه‌رو شد. یکی از هواپیماها ابتدا به ال‌اس‌ام-۵۹ برخورد کرد، از عرشه عبور کرد و وارد موتورخانه شد و در نهایت سوراخی در کف کشتی ایجاد کرد. کشتی در مدت کوتاهی غرق شد و دو نفر کشته و هشت نفر زخمی شدند.کمی بعد، هواپیمای دیگر به بری برخورد کرد و آن را نیز غرق کرد. در همان مرحله، کشتی آب‌نشین یواس‌اس کرتِس نیز به‌شدت آسیب دید. روز ۲۲ ژوئن، کشتی یواس‌اس ال‌اس‌تی-۵۳۴ نیز در حالی که در ساحل قرار داشت مورد اصابت یک کامیکازه قرار گرفت. از نظر فنی کشتی غرق‌شده محسوب شد، اما چون در آب کم‌عمق قرار داشت بعدها امکان بالا کشیدن آن وجود داشت. در نتیجه، یواس‌اس ال‌اس‌ام-۵۹ آخرین کشتی در خدمت کمیسیون‌شده آمریکا بود که در این مرحله از مقاومت ژاپن غرق شد.با پایان ۲۲ ژوئن، دیگر موج اصلی دیگری از کیکوسویی در مقیاس مشابه سازماندهی نشد. ده موجی که از ۶ آوریل آغاز شده بودند، در مجموع ۱۴۶۵ هواپیمای کامیکازه را دربر گرفتند: ۸۶۰ فروند نیروی دریایی و ۶۰۵ فروند نیروی هوایی ارتش. ترتیب عددی آنها چنین بود: ۳۵۵ فروند در موج نخست، ۱۸۵ فروند در موج دوم، ۱۶۵ فروند در موج سوم، ۱۱۵ فروند در موج چهارم، ۱۲۵ فروند در موج پنجم، ۱۵۰ فروند در موج ششم، ۱۶۵ فروند در موج هفتم، ۱۱۰ فروند در موج هشتم، ۵۰ فروند در موج نهم و ۴۵ فروند در موج دهم. این آمار به ده موج اصلی مربوط است و نباید با تمام حملات کامیکازه انجام‌شده در اطراف اوکیناوا یا تمام هواپیماهای متعارف شرکت‌کننده در این حملات یکی گرفته شود.کاهش تعداد هواپیماها از ۳۵۵ در موج نخست به ۴۵ در موج دهم یکی از روشن‌ترین نشانه‌های نتیجه عملیاتی کیکوسویی بود. ژاپن توانست در چند هفته نخست فشار بسیار سنگینی ایجاد کند و شماری از کشتی‌های آمریکا و متفقین را غرق یا برای مدت طولانی از خدمت خارج کند. ناوشکن‌های بوش، کالهون، مانرت ابل و پرینگل از جمله کشتی‌هایی بودند که در این سلسله حملات از دست رفتند. لَفی با وجود پنج برخورد کامیکازه و چند اصابت بمب زنده ماند، اما خسارت سنگینی دید. بانکر هیل نیز با وجود تلفات بسیار سنگین، غرق نشد ولی برای مدت طولانی از عملیات خارج شد. موریسون، لوس و شماری از کشتی‌های دیگر نیز قربانی حملات شدند. بنابراین کیکوسویی در سطح تاکتیکی قطعاً توانست خسارت واقعی و گاه بسیار سنگینی به ناوگان آمریکا وارد کند.اما مسئله اصلی این بود که آیا این خسارت‌ها ارزش هزینه‌ای را که ژاپن پرداخت کرد داشتند یا نه. در اینجا تفاوت میان موفقیت تاکتیکی و موفقیت راهبردی آشکار می‌شود. یک کامیکازه ممکن بود یک ناوشکن را غرق کند و از نظر تاکتیکی موفق باشد، اما برای انجام این کار یک هواپیما و یک خلبان نیز از دست می‌رفت. اگر برای آسیب زدن به یک کشتی چندین هواپیما از بین می‌رفتند، و اگر جایگزینی خلبانان و هواپیماها برای ژاپن دشوارتر از جایگزینی کشتی برای آمریکا بود، در بلندمدت این روند به نفع ژاپن نبود.همین تفاوت در مورد ناوهای هواپیمابر نیز وجود داشت. از کار انداختن موقت یک ناو هواپیمابر می‌توانست برای چند هفته اثر عملیاتی قابل توجهی داشته باشد، اما آمریکا دارای ناوهای متعدد، گروه‌های هوایی جایگزین، ظرفیت عظیم تعمیرات و شبکه لجستیکی گسترده بود. بنابراین کشتی آسیب‌دیده می‌توانست تعمیر شود و دوباره به خدمت بازگردد. در مقابل، خلبان کامیکازه و هواپیمایی که با او از بین رفته بود قابل بازگشت نبودند.عملیات کیکوسویی در نتیجه به یکی از افراطی‌ترین نمونه‌های جنگ فرسایشی تبدیل شد. ژاپن با استفاده از نیروی انسانی و تجهیزات محدود تلاش کرد هزینه‌ای بسیار بزرگ به نیروی دریایی آمریکا تحمیل کند. این سیاست در برخی نقاط موفق بود. حملات کامیکازه باعث شدند کشتی‌های متعدد غرق شوند، صدها کشتی دیگر آسیب ببینند و هزاران نفر از نیروهای متفقین کشته یا زخمی شوند. اما از طرف دیگر، آمریکا توانست شبکه دفاعی خود را به‌تدریج بهبود دهد و ژاپن در طول همان روند بخش بزرگی از ذخیره هواپیماها و خلبانان خود را از دست داد.حتی اعداد کلی نیز باید با احتیاط خوانده شوند. یک گزارش تاریخی نیروی دریایی آمریکا بر اساس داده‌های بررسی راهبردی ایالات متحده، ۱۴۶۵ هواپیمای کامیکازه را برای ده موج اصلی ثبت می‌کند و می‌گوید از ۱۸۴۰ سورتی انتحاری کل کارزار، حدود ۹۶۰ هواپیمای کامیکازه در اثر آتش ضدهوایی، گشت هوایی رزمی یا برخورد با هدف نابود شدند. در یک جمع‌بندی دیگر، حدود ۹۴۰۰ هواپیما در مجموع ده حمله اصلی به سمت ناوگان آمریکا اعزام شدند، اما این رقم شامل هواپیماهای غیرانتحاری نیز می‌شود. بنابراین نمی‌توان عدد ۹۴۰۰ را به‌عنوان «تعداد کامیکازه‌ها» منتشر کرد. چنین اشتباهی باعث می‌شود ابعاد واقعی عملیات به‌شدت تحریف شود.سرانجام در ۲۲ ژوئن، با پایان موج دهم، کیکوسویی به پایان مرحله اصلی خود رسید. این پایان به معنای آن نبود که هیچ هواپیمای ژاپنی دیگری علیه کشتی‌های آمریکا پرواز نکرد. حملات کوچک‌تر و تلاش‌های دیگر برای استفاده از سلاح‌های انتحاری ادامه داشتند، اما ساختار ده‌موجی عملیات کیکوسویی دیگر ادامه پیدا نکرد. کاهش توان هوایی ژاپن، کمبود هواپیما و سوخت، کاهش خلبانان آموزش‌دیده، افزایش کارایی دفاع آمریکا و تغییر شرایط عملیاتی باعث شده بود که ژاپن دیگر قادر نباشد حملات عظیم ماه آوریل را تکرار کند. در آخرین موج، تنها ۴۵ هواپیمای کامیکازه در اختیار عملیات اصلی قرار گرفتند، در حالی که نخستین موج با ۳۵۵ هواپیما آغاز شده بود. این فاصله عددی در کمتر از سه ماه، خود به‌تنهایی نشان‌دهنده فرسایش شدید توان ژاپن بود.کیکوسویی در نهایت نه یک شکست ساده و نه یک پیروزی ساده بود. از دید تاکتیکی، ژاپن توانست با استفاده از حملات انتحاری خسارات بسیار سنگینی ایجاد کند. کشتی‌های متعدد غرق شدند، کشتی‌های بیشتری آسیب دیدند و عملیات برخی ناوهای مهم برای هفته‌ها مختل شد. در مواردی مانند لَفی، مهاجمان توانستند با وجود دفاع بسیار شدید چندین بار به یک کشتی اصابت کنند. در مورد بانکر هیل نیز تنها دو هواپیمای نفوذکرده توانستند خسارات و تلفات بسیار سنگینی ایجاد کنند. بنابراین نمی‌توان کارایی تاکتیکی این حملات را انکار کرد.اما از دید راهبردی، کیکوسویی نتوانست هدف اصلی خود را تحقق بخشد. ناوگان آمریکا از بین نرفت، خطوط پشتیبانی قطع نشدند و توان آمریکا برای ادامه عملیات دریایی در اطراف اوکیناوا فرو نریخت. برعکس، ژاپن بخش بزرگی از ذخیره هوایی و انسانی خود را مصرف کرد و در پایان دوره کیکوسویی تعداد هواپیماهای قابل استفاده به‌شدت کاهش یافت. بنابراین کیکوسویی نمونه‌ای روشن از یک استراتژی است که می‌تواند در سطح تاکتیکی خسارت بسیار سنگین ایجاد کند، اما اگر نتواند ظرفیت دشمن برای جایگزینی خسارت را بشکند، در سطح راهبردی به نتیجه مورد انتظار نمی‌رسد.مهم‌ترین میراث عملیاتی کیکوسویی نیز همین تناقض بود. ژاپن نشان داد که حتی در شرایطی که برتری هوایی ندارد، می‌تواند با تمرکز تعداد زیادی هواپیما و استفاده از حملات انتحاری، دفاع یک نیروی دریایی بسیار قدرتمند را تحت فشار قرار دهد. اما همان روش در عین حال ذخیره محدود ژاپن را با سرعت بیشتری مصرف کرد. هر موج، دفاع آمریکا را آزمایش کرد؛ هر بار که یک هواپیما عبور کرد، یک کشتی آسیب دید یا غرق شد؛ و هر بار که یک هواپیمای ژاپنی سرنگون شد، یک خلبان و یک هواپیما برای همیشه از ذخیره ژاپن حذف شدند. از ۶ آوریل تا ۲۲ ژوئن، این روند بارها و بارها تکرار شد تا سرانجام حجم حملات از صدها هواپیما به چند ده فروند کاهش یافت. کیکوسویی در همان حال که یکی از خطرناک‌ترین تهدیدهای هوایی دوران جنگ برای ناوگان آمریکا بود، به یکی از آشکارترین نشانه‌های فرسایش توان نظامی ژاپن نیز تبدیل شد.علیرضا مرادیعلیرضا مرادیSat, 05 Sep 2026 21:10:36 +0330https://virgool.ir/@m_68812788/عملیات-سونن-بلوم-bhsqccg0qim1عملیات سونن‌بلوم یکی از مهم‌ترین نقاط عطف جنگ در شمال آفریقا در سال ۱۹۴۱ بود؛ عملیاتی که در معنای دقیق تاریخی خود نه یک تهاجم عظیم و مستقل همانند عملیات‌های بزرگ بعدی، بلکه مجموعه‌ای از اقدامات برای اعزام، انتقال، استقرار و به‌کارگیری نیروهای آلمانی در لیبی بود که هدف اولیه آن جلوگیری از فروپاشی کامل نیروهای ایتالیایی و از دست رفتن لیبی به دست بریتانیا بود. با این حال، ورود همین نیروی نسبتاً محدود آلمانی و تصمیم اروین رومل برای استفاده تهاجمی از آن، در مدت کوتاهی توازن نظامی شمال آفریقا را تغییر داد و زمینه را برای بازپس‌گیری تقریباً تمام سیرنائیکا توسط نیروهای محور، عقب‌نشینی نیروهای بریتانیا تا مرز مصر و آغاز محاصره توبروک فراهم کرد.برای درک عملیات سونن‌بلوم باید ابتدا به شرایطی بازگشت که در اواخر سال ۱۹۴۰ و اوایل ۱۹۴۱ در شمال آفریقا شکل گرفته بود. ایتالیا پس از ورود به جنگ جهانی دوم در ژوئن ۱۹۴۰ تلاش کرد از مستعمره خود در لیبی به سمت مصر پیشروی کند. هدف سیاسی و نظامی موسولینی ایجاد فشار بر بریتانیا، تهدید کانال سوئز و گسترش نفوذ ایتالیا در شرق مدیترانه و خاورمیانه بود. ارتش ایتالیا در سپتامبر ۱۹۴۰ وارد مصر شد و پس از پیشروی محدود تا منطقه سیدی برانی، در مواضع دفاعی متوقف شد. این توقف فرصت ارزشمندی در اختیار بریتانیا قرار داد تا نیروهای خود را سازمان دهد و یک ضدحمله طراحی کند. در دسامبر ۱۹۴۰، نیروهای بریتانیایی و Commonwealth عملیات Compass را آغاز کردند. آنچه ابتدا یک عملیات محدود برای ضربه زدن به مواضع ایتالیا بود، به دلیل فروپاشی سریع خطوط دفاعی ایتالیا به یک حمله گسترده تبدیل شد. نیروهای بریتانیایی ابتدا سیدی برانی را گرفتند، سپس به بردیا و توبروک پیشروی کردند و در ژانویه ۱۹۴۱ توانستند توبروک را تصرف کنند. پس از آن نیروهای بریتانیا به سوی بنغازی حرکت کردند و در نبرد بدّه فوم در فوریه ۱۹۴۱ بخش بزرگی از ارتش دهم ایتالیا را به دام انداختند.شکست ایتالیا بسیار شدید بود. شمار زیادی از سربازان ایتالیایی کشته یا اسیر شدند، تجهیزات و توپخانه فراوانی از دست رفت و ساختار فرماندهی ایتالیا در شرق لیبی عملاً فروپاشید. در اوایل فوریه، بریتانیا تقریباً تمام سیرنائیکا را در اختیار داشت و اگر پیشروی ادامه می‌یافت، احتمال از دست رفتن کامل شرق لیبی و تهدید مستقیم طرابلس وجود داشت. برای موسولینی این وضعیت یک شکست نظامی و سیاسی بزرگ بود، اما برای هیتلر نیز خطرات خاص خود را داشت. شکست کامل ایتالیا در لیبی می‌توانست اعتبار سیاسی متحد اصلی آلمان را بیشتر تضعیف کند و موقعیت بریتانیا را در مدیترانه تقویت کند. از این رو برلین تصمیم گرفت برای جلوگیری از نابودی کامل نیروهای ایتالیایی و تثبیت جبهه لیبی نیروی نظامی اعزام کند.پیش از این نیز در محافل نظامی آلمان درباره امکان کمک به ایتالیا در شمال آفریقا بحث شده بود، اما هیتلر در سال ۱۹۴۰ تمایلی نداشت شمال آفریقا را به یک جبهه بزرگ تبدیل کند. آلمان درگیر نبرد با بریتانیا بود و هم‌زمان برنامه‌ریزی برای عملیات‌های آینده در بالکان و مهم‌تر از همه حمله به اتحاد شوروی اهمیت زیادی داشت. با شکست‌های ایتالیا، شرایط تغییر کرد. در ۱۱ ژانویه ۱۹۴۱، هیتلر Führerweisung Nr. 22 را صادر کرد که چارچوبی برای افزایش حمایت آلمان از ایتالیا در مدیترانه ایجاد می‌کرد. در ابتدا قرار نبود یک ارتش کامل آلمانی به لیبی اعزام شود. هدف ایجاد نیرویی بود که بتواند از طرابلس و مناطق مهم لیبی دفاع کند و مانع از نابودی کامل ایتالیا شود. این نیرو در ابتدا ماهیت بازدارنده و دفاعی داشت، اما تحولات سریع میدان نبرد باعث شد مأموریت آن به‌تدریج تهاجمی شود.برای فرماندهی این نیروی اعزامی اروین رومل انتخاب شد. رومل از افسران شناخته‌شده ارتش آلمان بود و سابقه نظامی او به جنگ جهانی اول بازمی‌گشت. در آن جنگ در جبهه‌های مختلف از جمله فرانسه، رومانی و ایتالیا خدمت کرده بود و در جریان نبرد کاپورتو عملکرد برجسته‌ای از خود نشان داد. او به دلیل عملیات‌های جسورانه و استفاده از حرکت سریع در جنگ کوهستانی نشان Pour le Mérite دریافت کرده بود. در دوره میان دو جنگ نیز درباره تاکتیک‌های پیاده‌نظام مطالعه و آموزش کرد و کتاب Infanterie greift an را نوشت. در سال‌های پایانی دهه ۱۹۳۰ به هیتلر نزدیک شد و مدتی فرمانده یگان محافظ او بود. سپس در جریان حمله آلمان به فرانسه در سال ۱۹۴۰ فرمانده لشکر هفتم زرهی شد و با پیشروی سریع و استفاده تهاجمی از تحرک زرهی شهرت زیادی به دست آورد. همین تجربه باعث شد او برای فرماندهی نیرویی انتخاب شود که باید با تعداد نسبتاً محدودی نیرو در محیطی بسیار وسیع و کم‌امکانات عمل می‌کرد.رومل در ۶ فوریه ۱۹۴۱ برای فرماندهی نیروی آلمانی در لیبی تعیین شد و در ۱۲ فوریه به طرابلس رسید. نخستین عناصر آلمانی نیز در همین دوره وارد لیبی شدند. نیروی اعزامی به‌تدریج حول لشکر پنجم سبک آفریقایی سازمان یافت و بعدها ساختار Deutsches Afrikakorps یا DAK به وجود آمد. لازم است میان آفریکاکورپس و تمام نیروهای آلمانی و ایتالیایی حاضر در شمال آفریقا تفاوت گذاشته شود. آفریکاکورپس یک سپاه آلمانی بود و کل ارتش محور در لیبی محسوب نمی‌شد. نیروهای ایتالیایی، لشکرهای پیاده و زرهی ایتالیا و بعدها واحدهای آلمانی دیگری که به شمال آفریقا اعزام شدند، همگی جزو DAK نبودند. در نخستین مرحله، هسته اصلی نیروی آلمانی را لشکر پنجم سبک تشکیل می‌داد که شامل هنگ پنجم زرهی، واحدهای شناسایی، ضدتانک، توپخانه، ضدهوایی، مهندسی، مخابرات، تعمیرات و واحدهای تدارکاتی بود.اعزام این نیرو خود یک عملیات بزرگ لجستیکی بود. سربازان و تجهیزات آلمانی از مناطق مختلف اروپا به ایتالیا منتقل می‌شدند و سپس از بنادر ایتالیایی، به‌خصوص ناپل، به سوی طرابلس حرکت می‌کردند. نیروهای دریایی ایتالیا وظیفه اسکورت بسیاری از کاروان‌ها را بر عهده داشتند و لوفت‌وافه نیز تلاش می‌کرد تهدید بریتانیا در مدیترانه را کاهش دهد. مسیر دریایی بسیار خطرناک بود. بریتانیا از ناوگان سطحی، زیردریایی‌ها، هواپیماهای شناسایی و پایگاه مالت برای حمله به خطوط ارتباطی محور استفاده می‌کرد. از سوی دیگر، آلمان برای حفاظت از مسیرهای دریایی و کاهش فشار بریتانیا، بخشی از نیروی هوایی خود را در مدیترانه مستقر کرد. مالت در این میان اهمیت ویژه‌ای داشت، زیرا موقعیت آن به بریتانیا اجازه می‌داد مسیرهای دریایی میان ایتالیا و شمال آفریقا را تهدید کند.محموله‌های اعزامی فقط تانک نبودند. تانک‌ها، کامیون‌ها، مهمات، سوخت، روغن موتور، قطعات یدکی، خودروهای شناسایی، توپخانه، تجهیزات مخابراتی، ابزار تعمیر، تجهیزات مهندسی، مواد غذایی و تجهیزات پزشکی باید همگی به طرابلس منتقل می‌شدند. این مسئله اهمیت زیادی داشت، زیرا جنگ در شمال آفریقا بیش از بسیاری از جبهه‌های دیگر به حمل‌ونقل وابسته بود. هر تانک برای حرکت به سوخت نیاز داشت، هر کامیون سوخت بیشتری مصرف می‌کرد و هرچه ارتش از بندر دورتر می‌شد، مقدار بیشتری از توان حمل‌ونقل صرف رساندن سوخت به خود خودروهای حمل‌کننده سوخت می‌شد.نخستین نیروهای آلمانی در فوریه وارد طرابلس شدند. رومل نیز در ۱۲ فوریه وارد شهر شد. در روزهای بعد عناصر پیشتاز لشکر پنجم سبک، به‌ویژه واحدهای شناسایی و ضدتانک، به سوی شرق حرکت کردند. شرایط محیطی کاملاً با جبهه اروپا متفاوت بود. دشت‌های باز، زمین‌های سنگلاخی، مناطق شنی، کمبود آب، گردوغبار و فاصله زیاد میان مراکز جمعیتی و بنادر، شرایط خاصی ایجاد می‌کرد. خودروها و تانک‌ها در اثر گردوغبار و فشار زیاد دچار خرابی می‌شدند و تعمیر آنها در صحرا دشوار بود. آب نیز برای سربازان، خودروها و تجهیزات ضروری بود. شناسایی چاه‌ها و منابع آب بخشی از برنامه‌ریزی نظامی محسوب می‌شد.در همین زمان وضعیت نیروهای بریتانیا نیز پیچیده شده بود. عملیات Compass موفقیت بسیار بزرگی به دست آورده بود، اما نیروهای بریتانیایی پس از هفته‌ها عملیات فرسوده شده بودند. تانک‌ها و خودروهای زرهی دچار خرابی شده بودند، نیروهای انسانی خسته بودند و خطوط ارتباطی بسیار طولانی شده بود. علاوه بر این، در اوایل ۱۹۴۱ دولت بریتانیا تصمیم گرفت بخشی از نیروهای خود را برای کمک به یونان در برابر آلمان اعزام کند. این تصمیم باعث کاهش بخشی از توان موجود در شمال آفریقا شد. بریتانیا پس از پیروزی‌های Compass تصور می‌کرد که تهدید اصلی در لیبی تا حد زیادی از بین رفته است، اما ورود نیروهای آلمانی این محاسبه را تغییر داد.رومل در ابتدا مأموریت محدودی داشت، اما او خیلی زود متوجه شد که وضعیت نیروهای بریتانیایی فرصت مناسبی برای حمله ایجاد کرده است. او از شناسایی هوایی و زمینی برای بررسی مواضع بریتانیا استفاده کرد. هواپیماهای شناسایی تلاش می‌کردند محل تجمع خودروها، فرودگاه‌ها، ستون‌های تدارکاتی و مسیرهای حرکت نیروهای بریتانیایی را پیدا کنند. واحدهای شناسایی موتوری آلمان نیز در صحرا به جلو می‌رفتند. رومل به‌تدریج به این نتیجه رسید که اگر منتظر تکمیل کامل نیروهای آلمانی بماند، بریتانیا فرصت خواهد داشت مواضع خود را تحکیم کند و نیروهای بیشتری از مصر وارد کند.در این مرحله میان رومل و فرماندهی ایتالیا اختلاف نظر وجود داشت. فرماندهی ایتالیا، به‌ویژه ایتالو گاریبولدی، نسبت به آغاز یک تهاجم بزرگ پیش از تکمیل نیروهای آلمانی محتاط بود. ایتالیا از نظر لجستیکی وضعیت دشواری داشت و تجربه شکست Compass نشان داده بود که پیشروی سریع بدون پشتوانه کافی می‌تواند به فاجعه منجر شود. رومل اما معتقد بود که ضعف موقت بریتانیا فرصتی است که ممکن است دوباره ایجاد نشود. او تصمیم گرفت از این فرصت استفاده کند.در ۲۴ مارس ۱۹۴۱، نیروهای محور در منطقه ال‌عغیله دست به پیشروی زدند. این اقدام آغاز مرحله تهاجمی عملیات سونن‌بلوم بود، هرچند از نظر دقیق تاریخی باید آن را بخشی از تهاجم بهاری رومل دانست و نه اینکه تمام این تهاجم را با نام سونن‌بلوم یکی بدانیم. نیروهای بریتانیایی در برابر این فشار عقب نشستند و همین عقب‌نشینی رومل را تشویق کرد که عملیات را ادامه دهد. در ۳۱ مارس نیروهای محور در منطقه مارسا البریگه با نیروهای بریتانیایی درگیر شدند. موقعیت جغرافیایی منطقه، زمین‌های دشوار و مسیرهای محدود باعث شده بود کنترل آن اهمیت داشته باشد. رومل با ترکیب نیروهای زرهی، شناسایی، پیاده‌نظام موتوری و توپخانه تلاش کرد مواضع بریتانیا را تهدید کند و آنها را وادار به عقب‌نشینی کند.در اوایل آوریل پیشروی محور سرعت گرفت. در ۳ آوریل تخلیه بنغازی آغاز شد و در ۴ آوریل نیروهای محور کنترل شهر را به دست آوردند. بنغازی برای رومل اهمیت ویژه‌ای داشت، زیرا یک بندر مهم بود و در صورت فعال شدن می‌توانست فاصله لجستیکی میان بنادر غربی لیبی و خط مقدم را کاهش دهد. با این حال، بندر در اثر اقدامات تخریبی و محدودیت‌های فنی نمی‌توانست فوراً به یک پایگاه بزرگ تدارکاتی تبدیل شود.در همین زمان ضعف لشکر دوم زرهی بریتانیا آشکار شد. این لشکر پس از عملیات Compass با مشکلات مکانیکی جدی روبه‌رو بود و تعداد تانک‌های آماده آن به‌طور قابل توجهی کاهش یافته بود. کمبود سوخت، خرابی خودروها، مشکلات مخابراتی و پراکندگی واحدها نیز بر وضعیت تأثیر گذاشت. بنابراین پیشروی رومل را نمی‌توان صرفاً نتیجه برتری فنی تانک‌های آلمانی دانست. بخشی از موفقیت او نتیجه شرایط نامناسب نیروی بریتانیایی و تصمیمات فرماندهی آن بود.در ۵ و ۶ آوریل فشار محور ادامه یافت و مچیلی به یکی از نقاط اصلی درگیری تبدیل شد. رومل تلاش کرد با تهدید مچیلی، نیروهای بریتانیایی را از مسیرهای ارتباطی خود جدا کند. در جریان این عقب‌نشینی، ژنرال فیلیپ نیم و ژنرال ریچارد اوکانر نیز در شرایطی گرفتار شدند و به اسارت درآمدند. اسارت اوکانر ضربه مهمی به فرماندهی بریتانیا بود، زیرا او یکی از اصلی‌ترین معماران پیروزی Compass محسوب می‌شد.در ۷ آوریل نیروهای محور به منطقه درنه رسیدند و عقب‌نشینی بریتانیا ادامه پیدا کرد. در ۸ آوریل مچیلی نیز سقوط کرد و شمار زیادی از نیروهای بریتانیایی و Commonwealth اسیر شدند. با این حال همه نیروهای مدافع مچیلی تسلیم نشدند و بخشی از نیروهای هندی و بریتانیایی توانستند از محاصره خارج شوند. این موضوع نشان می‌دهد که ارقام مربوط به اسیران و تلفات این نبرد بسته به منبع و تعریف واحدهای درگیر متفاوت است و نمی‌توان یک رقم واحد را بدون توضیح به‌عنوان عدد قطعی ارائه کرد.در این مرحله رومل تقریباً تمام سیرنائیکا را در معرض کنترل محور قرار داده بود و هدف بعدی توبروک بود. توبروک از نظر راهبردی اهمیت فوق‌العاده داشت. این شهر یک بندر مهم بود و شبکه‌ای از استحکامات دفاعی در اطراف آن وجود داشت. اگر رومل توبروک را تصرف می‌کرد، می‌توانست از بندر آن برای نزدیک کردن تدارکات به خط مقدم استفاده کند و فشار لجستیکی بر مسیر طرابلس را کاهش دهد. اگر توبروک در دست بریتانیا باقی می‌ماند، یک نیروی بزرگ متفقین در پشت سر رومل باقی می‌ماند و می‌توانست به خطوط ارتباطی او حمله کند.مدافعان توبروک عمدتاً از نیروهای استرالیایی تشکیل شده بودند. لشکر نهم استرالیا تحت فرماندهی لزلی مورسهِد یکی از عناصر اصلی دفاع بود و نیروهای بریتانیایی و هندی نیز در دفاع مشارکت داشتند. توبروک پیش از آن توسط ایتالیا مستحکم شده بود و بریتانیا پس از تصرف آن مواضع دفاعی را حفظ و تقویت کرده بود. این دفاع‌ها شامل سیم خاردار، میدان‌های مین، خندق ضدتانک، مواضع مسلسل، توپخانه و استحکامات مختلف بود.در ۱۰ و ۱۱ آوریل نیروهای محور به توبروک رسیدند و ارتباط زمینی شهر را با بخش عمده نیروهای بریتانیایی قطع کردند. محاصره توبروک از این مرحله آغاز شد. رومل تلاش کرد شهر را با حمله سریع تصرف کند، زیرا نمی‌خواست نیرویی بزرگ را برای مدت طولانی در اطراف آن نگه دارد. در ۱۱ آوریل حملات اولیه آغاز شد. یکی از فرماندهان آلمانی، یوزف فون پریتویتس، در جریان عملیات کشته شد. نیروهای زرهی آلمان تلاش کردند به خطوط دفاعی نزدیک شوند، اما میدان‌های مین، خندق‌های ضدتانک و توپخانه مدافعان مانع پیشروی سریع آنها شد.در ۱۳ و ۱۴ آوریل حملات بزرگ‌تری انجام شد. نیروهای آلمانی توانستند در برخی نقاط به خطوط دفاعی نفوذ کنند، اما نتوانستند شکاف ایجادشده را به فروپاشی کامل دفاع تبدیل کنند. مدافعان توبروک با استفاده از توپخانه، ضدحملات محدود و عملیات شبانه توانستند نیروهای محور را از بسیاری از مواضع پیشرفته عقب برانند. یکی از سربازان استرالیایی، جک ادموندسون، در جریان یکی از این ضدحملات کشته شد و بعدها نشان صلیب ویکتوریا دریافت کرد، اما اهمیت نظامی دفاع توبروک صرفاً به عملکرد افراد منفرد مربوط نبود. ساختار دفاعی شهر، انسجام واحدها، میدان‌های مین، توپخانه و توانایی دریافت تدارکات از راه دریا مجموعه عواملی بودند که مانع سقوط سریع شهر شدند.شکست حملات اولیه به رومل نشان داد که توبروک با یک حمله سریع قابل تصرف نیست. در نتیجه او مجبور شد محاصره را برقرار کند. این تصمیم پیامد مهمی داشت. بخشی از نیروهای محور باید در اطراف شهر باقی می‌ماندند و همین نیروها نمی‌توانستند در عملیات‌های دیگر به کار گرفته شوند. توبروک به یک زخم باز در خطوط محور تبدیل شد. رومل در شرق لیبی به مرز مصر رسیده بود، اما در پشت سرش یک پادگان بزرگ بریتانیایی باقی مانده بود.در کنار عملیات زمینی، نیروی هوایی نقش مهمی داشت. لوفت‌وافه با انجام عملیات شناسایی و حمله به ستون‌های تدارکاتی، فرودگاه‌ها، مواضع توپخانه و خطوط ارتباطی بریتانیا از نیروهای رومل حمایت می‌کرد. حملات هوایی علیه خودروهای حامل سوخت و تجهیزات ارتباطی می‌توانست تحرک و هماهنگی واحدهای بریتانیایی را کاهش دهد. RAF نیز به‌شدت فعال بود و به فرودگاه‌ها، ستون‌های محور، بنادر و مسیرهای ارتباطی حمله می‌کرد. بنابراین هیچ‌یک از دو طرف کنترل مطلق آسمان را در اختیار نداشتند و برتری هوایی در مناطق مختلف و در زمان‌های مختلف تغییر می‌کرد.جنگ دریایی نیز نقش تعیین‌کننده داشت. نیروهای رومل برای تأمین نیازهای خود به کاروان‌هایی وابسته بودند که از ایتالیا به لیبی حرکت می‌کردند. کشتی‌ها باید از مدیترانه عبور می‌کردند و در معرض حمله زیردریایی‌ها، هواپیماها و نیروهای سطحی بریتانیا قرار داشتند. مالت به عنوان پایگاه بریتانیا تهدیدی دائمی بود. از طرف دیگر، نیروی دریایی ایتالیا وظیفه انتقال و اسکورت بخش بزرگی از تدارکات را بر عهده داشت و بدون آن، انتقال حجم مورد نیاز تجهیزات آلمانی و ایتالیایی به لیبی بسیار دشوارتر می‌شد.همین مسئله نشان می‌دهد که چرا جنگ شمال آفریقا تا این اندازه به لجستیک وابسته بود. رومل ممکن بود در یک نبرد محلی پیروز شود، اما تانک پیروز آن نبرد باید سوخت مصرف می‌کرد، مهمات مصرف می‌کرد و نیاز به تعمیر داشت. اگر کامیون‌ها نتوانند سوخت و مهمات را از بندر به خط مقدم برسانند، پیروزی تاکتیکی دوام زیادی نخواهد داشت. فاصله میان طرابلس و شرق لیبی بسیار زیاد بود و حتی پس از تصرف بنغازی، ظرفیت بندر و وضعیت زیرساخت آن اجازه نمی‌داد تمام نیازهای ارتش رومل به‌سرعت تأمین شود.به همین دلیل پیشروی رومل تا مرز مصر یک موفقیت بزرگ تاکتیکی و عملیاتی بود، اما از همان ابتدا با محدودیت‌های راهبردی روبه‌رو بود. او تقریباً تمام سیرنائیکا را بازپس گرفت، اما ارتش بریتانیا را نابود نکرد. توبروک سقوط نکرد. مالت همچنان در دست بریتانیا باقی ماند. خطوط دریایی محور همچنان در معرض حمله بودند. و برلین نیز آماده نبود منابع لازم برای تبدیل شمال آفریقا به جبهه اصلی جنگ را اختصاص دهد.عملیات سونن‌بلوم در نتیجه باعث شد ابتکار عمل از بریتانیا به محور منتقل شود. تا فوریه ۱۹۴۱، بریتانیا پس از پیروزی Compass تصور می‌کرد می‌تواند به‌زودی تهدید ایتالیا در لیبی را از بین ببرد. در آوریل، همان نیروهای بریتانیایی مجبور شده بودند تا مرز مصر عقب‌نشینی کنند و توبروک در محاصره قرار گرفته بود. این تغییر وضعیت بسیار سریع بود و همین سرعت یکی از دلایل اصلی شکل‌گیری شهرت رومل به عنوان «روباه صحرا» شد.با این حال تصویر رومل در تبلیغات آلمان و بعدها در رسانه‌های بریتانیا و ادبیات پس از جنگ تا حد زیادی اسطوره‌ای شد. وزارت تبلیغات گوبلز از رومل به عنوان فرمانده‌ای جسور و موفق استفاده کرد و تصاویر او به شکل گسترده منتشر شد. رسانه‌های بریتانیایی نیز ناخواسته به شهرت او کمک کردند، زیرا شکست‌های متوالی نیروهای Commonwealth باعث شد رومل به عنوان دشمنی خطرناک و باهوش معرفی شود. پس از جنگ نیز برخی خاطرات و آثار نظامی تصویر «فرمانده نجیب» و «نابغه شکست‌ناپذیر» را تقویت کردند. اما پژوهش تاریخی جدیدتر تصویر پیچیده‌تری ارائه می‌کند. رومل واقعاً فرماندهی توانمند در جنگ متحرک بود، اما اشتباهات عملیاتی و مشکلات لجستیکی داشت، روابط نزدیکی با هیتلر داشت و نمی‌توان او را کاملاً جدا از ساختار سیاسی و نظامی رژیم نازی دانست.همچنین باید میان رفتار نیروهای محور و متفقین با اسرا در نقاط مختلف تفاوت گذاشت. در نبردهای سونن‌بلوم شمار زیادی از نیروهای بریتانیایی و Commonwealth اسیر شدند و نیروهای آلمانی و ایتالیایی نیز در مواردی به اسارت بریتانیا درآمدند. رفتار با اسرا در همه نقاط و همه زمان‌ها یکسان نبود و شرایط اسارت به وضعیت حمل‌ونقل، محل اسارت و نوع واحد مسئول بستگی داشت. درباره جمعیت غیرنظامی لیبی نیز جنگ پیامدهای سنگینی داشت. شهرها و بنادر برای اهداف نظامی استفاده شدند، حملات هوایی و زمینی زندگی مردم را مختل کرد، تجارت و تأمین مواد غذایی آسیب دید و جمعیت‌های مختلف تحت تأثیر جابه‌جایی ارتش‌ها و سیاست‌های استعماری قرار گرفتند.از نظر سیاسی، سونن‌بلوم به آلمان اجازه داد از فروپاشی کامل ایتالیا در لیبی جلوگیری کند. اما این کمک در نهایت ایتالیا را از وابستگی بیشتر به آلمان نجات نداد، بلکه برعکس، حضور مستقیم آلمان در شمال آفریقا را افزایش داد. فرماندهی مشترک آلمان و ایتالیا نیز مشکلات خود را داشت. ایتالیایی‌ها کنترل بسیاری از زیرساخت‌ها و بخش بزرگی از نیروهای جبهه را در اختیار داشتند، اما رومل در میدان عمل تمایل داشت تصمیمات خود را سریع بگیرد و گاهی محدودیت‌های فرماندهی ایتالیا را نادیده می‌گرفت. اختلاف میان رومل و گاریبولدی بخشی از همین مشکل بود. از دید ایتالیا، رومل گاهی بیش از حد خطر می‌کرد؛ از دید رومل، فرماندهی ایتالیا بیش از حد محتاط بود.در نهایت عملیات سونن‌بلوم یک پیروزی مهم برای محور بود، اما پیروزی کامل نبود. آلمان توانست نیروهای ایتالیایی را از نابودی کامل نجات دهد، تقریباً تمام سیرنائیکا را بازپس بگیرد، بریتانیا را تا مرز مصر عقب براند و توبروک را محاصره کند. اما توبروک سقوط نکرد و همین مسئله باعث شد نیروهای رومل نتوانند آزادانه تمام توان خود را علیه مصر به کار بگیرند. در ماه مه بریتانیا عملیات Brevity را برای فشار بر مواضع محور اجرا کرد و در ژوئن عملیات Battleaxe را آغاز کرد. هر دو عملیات در نهایت نتوانستند موقعیت رومل را به‌طور تعیین‌کننده‌ای نابود کنند، اما نشان دادند که جنگ وارد مرحله‌ای جدید شده است. سپس در نوامبر ۱۹۴۱ بریتانیا عملیات Crusader را آغاز کرد و در دسامبر محاصره توبروک شکسته شد و نیروهای رومل مجبور شدند از بخش بزرگی از سیرنائیکا عقب‌نشینی کنند.بنابراین سونن‌بلوم را باید در چارچوب یک زنجیره بزرگ‌تر از تحولات جنگ شمال آفریقا دید. عملیات Compass موجب نابودی بخش بزرگی از ارتش ایتالیا شد؛ واکنش آلمان به آن، سونن‌بلوم بود؛ ورود DAK و رومل توازن را تغییر داد؛ تهاجم مارس و آوریل باعث بازپس‌گیری سیرنائیکا شد؛ توبروک مقاومت کرد؛ Brevity و Battleaxe تلاش‌های بریتانیا برای تغییر دوباره وضعیت بودند و Crusader در پایان سال توانست محاصره توبروک را بشکند.خط زمانی دقیق این تحولات از تصمیم آلمان برای اعزام نیرو آغاز می‌شود. در ۱۱ ژانویه ۱۹۴۱ دستورالعمل شماره ۲۲ هیتلر صادر شد. در ۶ فوریه رومل برای فرماندهی نیروی آلمانی در لیبی انتخاب شد. در نیمه فوریه نخستین نیروهای آلمانی وارد طرابلس شدند و انتقال عناصر لشکر پنجم سبک ادامه یافت. در ۱۲ فوریه رومل به طرابلس رسید. در ۱۸ فوریه سازمان لشکر پنجم سبک تثبیت شد و در ۲۱ فوریه ساختار Deutsches Afrikakorps شکل گرفت. در ۲۴ مارس رومل عملیات تهاجمی خود را در ال‌عغیله آغاز کرد. در ۳۱ مارس نبرد مارسا البریگه رخ داد. در ۳ و ۴ آوریل بنغازی از دست بریتانیا خارج شد. در ۵ و ۶ آوریل محور به سمت مچیلی پیشروی کرد. در ۶ و ۷ آوریل ریچارد اوکانر و فیلیپ نیم اسیر شدند. در ۷ آوریل نیروهای محور به درنه رسیدند. در ۸ آوریل مچیلی سقوط کرد. در ۱۰ و ۱۱ آوریل نیروهای محور به توبروک رسیدند و محاصره عملیاتی شهر آغاز شد. در ۱۱ آوریل حملات اولیه به توبروک صورت گرفت. در ۱۳ و ۱۴ آوریل حمله اصلی انجام شد اما شکست خورد. در اواخر آوریل محاصره تثبیت شد و از ۳۰ آوریل تا ۴ مه نیروهای محور تلاش دیگری برای شکستن خطوط دفاعی انجام دادند. در ۱۵ مه عملیات Brevity آغاز شد. در ۱۵ تا ۱۷ ژوئن Battleaxe انجام شد. سرانجام در ۱۸ نوامبر Operation Crusader آغاز شد و در دسامبر محاصره توبروک شکسته شد.در میان فرماندهان اصلی، آدولف هیتلر تصمیم‌گیر سیاسی و عالی‌ترین مقام آلمان بود، فرانتس هالدر در سطح ستاد کل نیروی زمینی نقش داشت، اروین رومل فرمانده نیروهای آلمانی در لیبی و چهره اصلی عملیات بود، ایتالو گاریبولدی فرمانده ارشد ایتالیا در لیبی بود، آرچیبالد وِیول فرمانده کل بریتانیا در خاورمیانه بود، ریچارد اوکانر یکی از فرماندهان اصلی پیروزی Compass بود و فیلیپ نیم فرماندهی Cyrenaica Command را بر عهده داشت. لزلی مورسهِد نیز فرمانده اصلی نیروهای استرالیایی مدافع توبروک بود.نیروهای آلمانی شامل Deutsches Afrikakorps و لشکر پنجم سبک بودند که بعدها به لشکر بیست‌ویکم زرهی تبدیل شد. هنگ پنجم زرهی، واحدهای شناسایی، Panzerjäger، توپخانه، ضدهوایی، مهندسی و تدارکاتی اجزای مهم این نیرو بودند. نیروهای ایتالیایی نیز شامل واحدهای پیاده و زرهی مختلف، از جمله لشکر آریته، بودند. در طرف بریتانیا نیز لشکر دوم زرهی و نیروهای Commonwealth حضور داشتند و در توبروک لشکر نهم استرالیا یکی از ستون‌های اصلی دفاع بود.تجهیزات آلمانی شامل Panzer I، Panzer II، Panzer III و Panzer IV، خودروهای زرهی شناسایی، توپ‌های ضدتانک ۳۷ میلی‌متری، توپخانه صحرایی و توپ‌های ۸۸ میلی‌متری بود. ایتالیا تانک‌هایی مانند M13/40 و تانکت‌های L3 در اختیار داشت. بریتانیا نیز از تانک‌های Cruiser، تانک‌های سبک و تانک‌های پیاده مانند Matilda II استفاده می‌کرد. تعداد دقیق تانک‌ها در منابع مختلف یکسان نیست و بسته به تاریخ شمارش، تانک‌های در تعمیر، تانک‌های فرماندهی و تغییرات سازمانی تفاوت دارد؛ بنابراین ارائه یک رقم واحد برای تمام دوره سونن‌بلوم گمراه‌کننده خواهد بود.اهمیت واقعی عملیات سونن‌بلوم در نهایت در این بود که یک نیروی نسبتاً کوچک آلمانی در لحظه‌ای مناسب وارد جبهه‌ای شد که دشمن پس از یک پیروزی بزرگ بیش از حد جلو رفته و بخشی از نیروهایش را به جبهه‌ای دیگر منتقل کرده بود. رومل توانست از این وضعیت استفاده کند و ابتکار عمل را به دست بگیرد. اما همان عملیات نشان داد که پیروزی تاکتیکی بدون پشتوانه لجستیکی نمی‌تواند الزاماً به پیروزی راهبردی تبدیل شود. توبروک سقوط نکرد، خطوط تدارکاتی بیش از حد طولانی شدند، مالت همچنان تهدیدی جدی باقی ماند و آلمان منابع لازم برای تبدیل شمال آفریقا به اولویت اصلی جنگ را اختصاص نداد.علیرضا مرادیعلیرضا مرادیMon, 31 Aug 2026 22:23:28 +0330https://virgool.ir/@m_68812788/عملیات-هیملر-و-ساختن-بهانه-برای-حمله-به-لهستان-در-سال-۱۹۳۹-rjpx8ovq9eimدر واپسین ماه‌های سال ۱۹۳۹، اروپا در وضعیتی قرار داشت که چندین بحران سیاسی، پیمان نظامی، اختلاف مرزی و رقابت قدرت‌های بزرگ هم‌زمان بر یکدیگر اثر می‌گذاشتند. آلمان نازی از سال‌ها پیش سیاست تجدیدنظر در نظم ایجادشده پس از جنگ جهانی اول را دنبال کرده بود و در فاصله سال‌های ۱۹۳۶ تا ۱۹۳۹، با بازگرداندن نیروهای خود به منطقه راین، الحاق اتریش، و سپس تجزیه چکسلواکی، عملاً بخش مهمی از محدودیت‌های پس از جنگ را از میان برداشته بود. در سال ۱۹۳۹، مسئله اصلی در روابط برلین و ورشو به دانتسیگ و منطقه‌ای که در ادبیات سیاسی آن روز «کریدور لهستان» خوانده می‌شد مربوط بود؛ اما آنچه سرانجام به جنگ انجامید صرفاً یک اختلاف حقوقی بر سر یک شهر و یک مسیر ارتباطی نبود، بلکه تصمیم رهبری آلمان برای تغییر این مسئله به وسیله زور نظامی بود. اسناد نظامی باقی‌مانده نشان می‌دهند که برنامه حمله به لهستان ماه‌ها پیش از حوادث مرزی پایان اوت آماده شده بود.پس از جنگ جهانی اول، بخش‌هایی از سرزمین‌های سابق آلمان به لهستان واگذار شد. دانتسیگ، شهری با اکثریت آلمانی‌زبان، به صورت یک شهر آزاد تحت نظارت جامعه ملل درآمد و در عین حال روابط ویژه‌ای با لهستان پیدا کرد. پروس شرقی نیز از بخش اصلی آلمان جدا افتاد و میان آن و دیگر مناطق آلمان سرزمینی قرار گرفت که بعدها در ادبیات سیاسی آلمان به عنوان «کریدور لهستان» شناخته شد. این ترتیبات از همان ابتدا برای بسیاری از ملی‌گرایان آلمانی تحقیرآمیز تلقی می‌شد. هیتلر نیز هدف لغو بخش مهمی از ترتیبات سرزمینی پیمان ورسای را از ابتدای حکومتش دنبال می‌کرد.با وجود این خصومت‌های دیرپا، هیتلر در ژانویه ۱۹۳۴ با لهستان پیمان عدم تجاوز امضا کرد. این پیمان نشان می‌داد که سیاست خارجی آلمان در آن مرحله فقط یک حرکت مستقیم به سوی جنگ با لهستان نبود. هیتلر از چنین توافقی برای کاهش خطر رویارویی هم‌زمان با فرانسه و لهستان و برای خرید زمان جهت تجدید تسلیحات آلمان استفاده می‌کرد. در لهستان نیز تصور می‌شد که حفظ مناسباتی قابل تحمل با آلمان می‌تواند به موازنه میان همسایه قدرتمند غربی و اتحاد شوروی کمک کند. بنابراین، در میانه دهه ۱۹۳۰ رابطه برلین و ورشو، با وجود اختلافات ارضی، هنوز در سطح رسمی بر پایه عدم تجاوز قرار داشت.این وضعیت در سال ۱۹۳۸ شروع به تغییر کرد. بحران سودتن و تهدید آلمان علیه چکسلواکی، سیاست بریتانیا و فرانسه را به سمت توافق مونیخ برد. در سپتامبر ۱۹۳۸، آلمان منطقه سودتن را به دست آورد و هیتلر وعده داد که پس از آن مسئله ارضی دیگری در برابر قدرت‌های غربی مطرح نخواهد کرد. چند ماه بعد، در مارس ۱۹۳۹، این وعده عملاً بی‌اعتبار شد؛ آلمان بخش‌های چک‌نشین باقی‌مانده از چکسلواکی را تحت کنترل گرفت و اسلواکی نیز به موجودیتی وابسته به آلمان تبدیل شد. همین تحول سبب شد دولت‌های بریتانیا و فرانسه به این نتیجه برسند که سیاست امتیازدهی دیگر نمی‌تواند مانع پیشروی آلمان شود.پس از فروپاشی چکسلواکی، فشار بر لهستان افزایش یافت. در اواخر سال ۱۹۳۸ و آغاز سال ۱۹۳۹، آلمان خواستار بازگرداندن دانتسیگ به آلمان و ایجاد ارتباط زمینی و ریلی برون‌مرزی میان آلمان اصلی و پروس شرقی از طریق خاک لهستان شد. دولت لهستان با این خواسته‌ها موافقت نکرد. برای ورشو، پذیرفتن چنین ترتیبی می‌توانست به کاهش عملی استقلال اقتصادی و سیاسی کشور منجر شود. در ۳۱ مارس ۱۹۳۹، بریتانیا تضمینی برای استقلال لهستان اعلام کرد و فرانسه نیز در چارچوب تعهدات پیشین خود در کنار آن قرار داشت.در ۲۸ آوریل ۱۹۳۹، هیتلر در سخنرانی خود اعلام کرد که آلمان پیمان عدم تجاوز با لهستان را دیگر معتبر نمی‌داند. از این مرحله به بعد، روابط دو کشور از یک اختلاف دیپلماتیک فزاینده به سوی رویارویی مستقیم حرکت کرد. در همان زمان، فرماندهی نظامی آلمان سرگرم تهیه طرحی برای نابودی توان نظامی لهستان بود. این طرح بعدها با نام «مورد سفید» شناخته شد.اسناد فرماندهی عالی نیروهای مسلح آلمان در آوریل ۱۹۳۹ بسیار مهم‌اند، زیرا نشان می‌دهند که حمله به لهستان نه تصمیمی ناگهانی در پایان اوت بود و نه واکنشی به یک حادثه مرزی در گلایویتس. در دستور ۳ آوریل ۱۹۳۹ تصریح شد که مقدمات باید به گونه‌ای فراهم شود که عملیات بتواند از اول سپتامبر ۱۹۳۹ به بعد اجرا شود. در دستور ۱۱ آوریل نیز هدف نظامی «مورد سفید» نابودی نیروی نظامی لهستان و ایجاد وضعیتی در شرق عنوان شده بود که از دید حکومت آلمان برای امنیت کشور مناسب تلقی می‌شد. زمان‌بندی، هماهنگی میان نیروهای زمینی، هوایی و دریایی و دیگر مقدمات نظامی نیز از قبل در حال تنظیم بود.در ۲۳ مه ۱۹۳۹، هیتلر در جلسه‌ای با فرماندهان بلندپایه نظامی درباره وضعیت سیاسی و اهداف آینده سخن گفت. صورت‌جلسه‌ای که بعدها در دادگاه نورنبرگ به عنوان سند مطرح شد، نشان می‌دهد که مسئله لهستان در نگاه رهبری آلمان به عنوان یک مسئله مستقل و نظامی در حال بررسی بود. در ۲۲ اوت نیز هیتلر در دیدارهای محرمانه با فرماندهان نیروهای مسلح صریح‌تر سخن گفت و بیان کرد که برخورد با لهستان دیر یا زود اجتناب‌ناپذیر خواهد بود و تصمیم خود را از بهار گرفته است. سند مربوط به این جلسه از مهم‌ترین مدارک برای جدا کردن «تصمیم برای جنگ» از «تبلیغات لازم برای توجیه جنگ» است.در واقع، میان برنامه نظامی و عملیات تبلیغاتی تفاوت اساسی وجود داشت. برنامه «مورد سفید» برای جنگ بود. عملیات مرزی که بعدها با عنوان «عملیات هیملر» شناخته شد، برای ایجاد روایتی درباره آغاز درگیری بود. یعنی دستگاه آلمان ابتدا برای حمله نظامی تصمیم گرفت و نیروهای مسلح خود را آماده کرد و سپس دستگاه امنیتی و تبلیغاتی مأمور شد تصویری تولید کند که در آن آلمان ظاهراً به پاسخ دادن به تجاوز لهستان مجبور شده باشد.این تفاوت در اسناد بسیار مهم است، زیرا اگر این دو موضوع با یکدیگر یکی گرفته شوند، ترتیب واقعی وقایع از بین می‌رود. اسناد ارتش نشان می‌دهند طرح جنگ در بهار وجود داشت؛ عملیات ساختگی مرزی در پایان اوت اجرا شد. بنابراین حمله ساختگی گلایویتس علت به وجود آمدن تصمیم جنگ نبود. این حمله بخشی از آماده‌سازی سیاسی و تبلیغاتی برای پوشاندن ماهیت آن تصمیم بود.در این میان، در اوت ۱۹۳۹، روابط آلمان با اتحاد شوروی نیز تغییر بزرگی کرد. در ۲۳ اوت، آلمان و شوروی پیمان عدم تجاوز امضا کردند که پروتکل محرمانه آن مناطق نفوذ دو کشور در اروپای شرقی را تعیین می‌کرد و در صورت تغییرات ارضی در لهستان، تقسیم حوزه‌های نفوذ آلمان و شوروی را پیش‌بینی می‌کرد. وجود این توافق به هیتلر امکان می‌داد که در هنگام حمله به لهستان، از دخالت فوری شوروی علیه آلمان نگران نباشد.در همین دوره، دستگاه امنیتی آلمان به موازات آماده‌سازی ارتش، برای مجموعه‌ای از اقدامات مرزی نیز آماده می‌شد. در رأس ساختار امنیتی، هاینریش هیملر فرمانده سازمان اس‌اس بود. راینهارد هایدریش ریاست پلیس امنیت و سرویس امنیتی را در اختیار داشت و هاینریش مولر ریاست گشتاپو را بر عهده داشت. سرویس امنیتی اس‌اس، گشتاپو و دیگر واحدهای پلیس امنیتی در حوزه‌های گوناگون فعالیت می‌کردند و در این پرونده، اجرای عملیات‌های مخفی به نیروهایی واگذار شد که در چارچوب ساختار امنیتی رایش عمل می‌کردند.نقش هایدریش در عملیات گلایویتس از مستندترین بخش‌های ماجراست. آلفرد نویوکس، افسر اس‌اس و عضو سرویس امنیتی، در اظهارنامه سوگندخورده‌ای که در ۲۰ نوامبر ۱۹۴۵ در نورنبرگ تنظیم کرد، گفت که حدود ۱۰ اوت ۱۹۳۹، هایدریش شخصاً به او دستور داده بود حمله‌ای ساختگی به ایستگاه رادیویی نزدیک گلایویتس ترتیب دهد و چنین وانمود شود که مهاجمان لهستانی‌اند. نویوکس گفت به او گفته شده بود که برای مطبوعات خارجی و تبلیغات آلمان به «مدرک عملی» از حملات لهستان نیاز است. همچنین به او دستور داده شد همراه چند عضو دیگر سرویس امنیتی در گلایویتس بماند تا فرمان آغاز عملیات را دریافت کند.همین سند، رابطه میان هایدریش و نویوکس را بسیار روشن می‌کند. نویوکس مجری محلی و فرمانده گروه بود، اما دستور اصلی را مستقیماً از هایدریش دریافت می‌کرد. در همان اظهارنامه، نویوکس نوشت که هایدریش انتظار داشت حمله آلمان به لهستان ظرف چند روز انجام شود. این عبارت برای ترتیب زمانی پرونده اهمیت دارد، زیرا نشان می‌دهد نویوکس هنگام آماده‌سازی عملیات مرزی، از قصد قریب‌الوقوع آلمان برای حمله نظامی اطلاع داشته است.نویوکس گفت چهارده روز در گلایویتس منتظر ماند. در فاصله ۲۵ تا ۳۱ اوت به سراغ هاینریش مولر، رئیس گشتاپو، رفت که در آن زمان در نزدیکی اوپلن بود. به گفته نویوکس، مولر در حضور او درباره یک حادثه مرزی دیگر با شخصی به نام مل‌هورن صحبت کرده بود. قرار بود این حادثه نیز به شکل یک حمله لهستانی به نیروهای آلمانی به نظر برسد. در این برنامه، افرادی که در اختیار پلیس بودند قرار بود با لباس لهستانی در صحنه باقی گذاشته شوند و مرده به نظر برسند تا از آنان به عنوان نشانه حمله استفاده شود. نویوکس تعداد آنان را دوازده یا سیزده نفر ذکر کرد. همچنین گفت قرار بود برای آنان جراحت‌های گلوله‌ای نیز ایجاد شود و پس از حادثه خبرنگاران و دیگر افراد را به محل ببرند و گزارش پلیسی تهیه شود.در همین شهادت، نویوکس توضیح داد که مولر به او گفت بنا بر دستور هایدریش، یکی از این افراد برای عملیات گلایویتس در اختیار او قرار خواهد گرفت. نام رمزی که مولر برای چنین فردی به کار برده بود، در سند با معادل «کنسرو» ثبت شده است. این تعبیر بعدها به یکی از مشهورترین عناصر روایت عملیات تبدیل شد. کاربرد آن به افرادی مربوط بود که می‌شد از پیکرشان برای ایجاد ظاهری از کشته شدن مهاجمان در یک حادثه ساختگی استفاده کرد.با این حال، درباره نام خود عملیات باید دقت داشت. عنوان «عملیات هیملر» در نوشته‌های تاریخی رایج شده است، اما بررسی برخی پژوهش‌های تخصصی نشان می‌دهد که این عنوان الزاماً یک نام رمز رسمی و مستند برای تمام حوادث مورد بحث نبوده است. خود نویوکس بعدها اظهار کرده بود که در زمان اجرای عملیات از عنوان «عملیات هیملر» به عنوان نام رمز استفاده نمی‌کرد. همچنین بخشی از ادبیات تاریخی، حوادث مرزی پایان اوت را با عنوان «عملیات تاننبرگ» توصیف کرده است، در حالی که همین نام در منابع برای فعالیت‌های دیگری از نیروهای امنیتی آلمان در جریان اشغال لهستان نیز به کار رفته است. بنابراین بهتر است «عملیات هیملر» را در این مقاله به عنوان عنوان تاریخی رایج برای مجموعه اقدامات فریبکارانه مرزی مرتبط با طرح هیملر، هایدریش و دستگاه امنیتی به کار ببریم، نه به عنوان نام رمز رسمی‌ای که در همه اسناد آن دوره وجود داشته است.مجموعه حوادث مرزی فقط به گلایویتس محدود نبود. یکی از عملیات‌ها در نزدیکی گمرک هوخلین‌دن در سیلزی علیا انجام شد. در روایت‌های تاریخی، گروهی با ظاهر نیروهای لهستانی به یک تأسیسات مرزی آلمان حمله کردند و سپس پیکر چند نفر نیز برای ایجاد نشانه‌ای ظاهری از تلفات حمله در محل باقی گذاشته شد. روایت‌های موجود درباره شمار دقیق پیکرها یکسان نیست و برخی گزارش‌ها تعداد متفاوتی ارائه می‌کنند. همین اختلاف نشان می‌دهد که نباید هر رقم منتشرشده در منابع ثانویه را قطعی تلقی کرد. اما اصل ماجرا، یعنی وجود یک حادثه ساختگی در هوخلین‌دن به عنوان بخشی از ایجاد روایت تجاوز لهستانی، در شواهد مربوط به عملیات مرزی جایگاه مشخصی دارد.حادثه دیگر در نزدیکی پیتشن، در منطقه کروزبرگ، رخ داد. در اینجا هدف، ایجاد صحنه‌ای مشابه یک حمله لهستانی به تأسیسات جنگلی بود. در برخی روایت‌ها گفته شده که برای این محل پیکر انسانی در نظر گرفته نشده بود و صحنه به شیوه‌ای دیگر دستکاری شد. این تفاوت مهم است، زیرا نشان می‌دهد همه حوادث زیر یک الگوی دقیق و یکسان اجرا نمی‌شدند. بعضی عملیات‌ها بر شلیک و ایجاد آشوب ظاهری متمرکز بودند و برخی دیگر با استفاده از لباس، آثار صحنه و گزارش ساختگی قرار بود به عنوان مدرک مورد استفاده قرار گیرند.برخی منابع از نقاط دیگری نیز در طول مرز نام می‌برند، اما درباره شمار دقیق تمام حوادث، سازمان‌دهندگان، نام همه مجریان و ترتیب اجرای آنها توافق کامل وجود ندارد. آنچه با اطمینان بیشتری می‌توان گفت این است که در پایان اوت ۱۹۳۹ مجموعه‌ای از تحریکات و صحنه‌سازی‌ها برای ایجاد تصویری از تجاوز لهستانی در دستور کار دستگاه امنیتی قرار گرفته بود و گلایویتس شناخته‌شده‌ترین مورد این مجموعه شد. خود هیتلر نیز روز اول سپتامبر در سخنرانی خود از چهارده نقض مرزی سخن گفت و سه مورد را «شدید» توصیف کرد، اما این ادعای رسمی را نباید با وجود چهارده عملیات مستند و مستقل برابر دانست.در آماده‌سازی چنین حوادثی، لباس لهستانی اهمیت زیادی داشت. اگر قرار بود در یک صحنه ساختگی، افراد مرده یا زخمی به عنوان مهاجمان لهستانی معرفی شوند، ظاهر ظاهری آنها بخشی از ساختن روایت محسوب می‌شد. اسناد و خاطرات مربوط به این دوره نشان می‌دهند که لباس‌های لهستانی برای چنین استفاده‌هایی تهیه شده بود و یادداشت روزانه فرانتس هالدر، رئیس ستاد ارتش آلمان، نیز انتقال مجموعه‌ای از لباس‌های لهستانی به دستگاه امنیتی را در اوت ۱۹۳۹ ثبت کرده است.اصل این طرح تنها به لباس ختم نمی‌شد. پیکر انسان، سلاح، بقایای گلوله، گزارش پلیس و دعوت از خبرنگاران می‌توانستند در کنار یکدیگر به عنوان «اثبات» یک حادثه ارائه شوند. در چنین ساختاری، صحنه از پیش ساخته می‌شد و سپس رسانه‌ها و دستگاه دولتی با تکیه بر آن صحنه، علت و عامل حادثه را نیز تعیین می‌کردند. در بعضی حوادث حتی برنامه‌ریزی شده بود که بعد از پایان حمله، خبرنگاران را به محل ببرند تا بتوانند آثار ظاهری حادثه را مشاهده کنند.در میان اصطلاحات به‌کاررفته در روایت این عملیات، «کنسرو» از همه شناخته‌شده‌تر است. بر اساس اظهارنامه نویوکس، مولر یکی از زندانیان را برای عملیات گلایویتس در اختیار او قرار داد و این افراد را با همین تعبیر معرفی کرد. اصطلاح در واقع به انسان‌هایی اشاره داشت که دستگاه امنیتی می‌خواست پیکرشان را به عنوان شاهد ظاهری حمله‌ای که در واقع وجود نداشت در صحنه باقی بگذارد.گلایویتس، که امروز گلیویتسه نامیده می‌شود، در سیلزی علیا و نزدیک مرز لهستان قرار داشت. در سال ۱۹۳۹ این منطقه در قلمرو آلمان بود. ایستگاه رادیویی شهر یکی از مراکز محلی شبکه پخش آلمان محسوب می‌شد و سازه برج چوبی بسیار بلند آن از مشخصه‌های شناخته‌شده شهر بود. قرار گرفتن تأسیسات در نزدیکی مرز و اهمیت سیاسی رادیو برای حکومت نازی، این مکان را برای ساختن روایتی درباره یک «حمله لهستانی» مناسب می‌کرد.در روزهای پیش از ۳۱ اوت، نویوکس و اعضای گروهش در گلایویتس منتظر فرمان نهایی بودند. مطابق اظهارنامه او، در ظهر ۳۱ اوت، هایدریش از طریق تلفن رمز آغاز عملیات را به او رساند و گفت که عملیات باید در ساعت هشت شب انجام شود. این سند یکی از محکم‌ترین پایه‌های بازسازی زمانی ماجراست، زیرا به طور مستقیم از زبان فردی ارائه شده که ادعا می‌کرد فرمانده اجرایی حمله بوده است.درباره دقیق بودن همه ساعت‌های نقل‌شده در منابع ثانویه باید کمی احتیاط کرد. در برخی روایت‌ها زمان تماس نهایی بعدازظهر، حدود ساعت چهار، ذکر شده و در برخی روایت‌های دیگر به ظهر اشاره شده است. بنابراین ساعت دقیق تماس تلفنی را نمی‌توان با همان درجه اطمینان ساعت اجرای عملیات تعیین کرد. اما درباره این موضوع که فرمان نهایی در ۳۱ اوت صادر شد و عملیات برای حدود ساعت هشت شب در نظر گرفته شده بود، سند نویوکس صراحت بیشتری دارد.در حوالی ساعت هشت شب، گروه نویوکس به ساختمان ایستگاه رادیویی رسید. تعداد اعضای گروه در گزارش‌های مختلف متفاوت است؛ نویوکس در اظهارنامه خود از خود و پنج یا شش عضو دیگر سرویس امنیتی سخن گفت. همین رقم، مبنای بسیاری از روایت‌های بعدی قرار گرفته است. گروه قرار بود ایستگاه را تصرف کند، برنامه عادی را متوقف سازد و مدت کافی کنترل آن را حفظ کند تا پیام موردنظر پخش شود.طبق همان اظهارنامه، قرار بود یک آلمانی مسلط به زبان لهستانی که در اختیار گروه قرار می‌گرفت، متنی را به زبان لهستانی بخواند. هدف پیام، القای این تصور بود که یک گروه لهستانی یا شورشی لهستان‌گرا ایستگاه را تصرف کرده و از مردم لهستانی‌تبار در منطقه می‌خواهد علیه آلمان دست به اقدام بزنند. نویوکس گفت هایدریش به او توضیح داده بود که پیام باید مضمون فراخوان به درگیری میان آلمان و لهستان و مقاومت علیه آلمانی‌ها را داشته باشد.اما در عمل، پیام بسیار کوتاه‌تر از طرح اولیه بود. نویوکس پس از جنگ گفت گروه ایستگاه را در اختیار گرفت، یک سخنرانی حدود سه تا چهار دقیقه‌ای را از طریق یک فرستنده اضطراری پخش کرد، چند گلوله شلیک کرد و محل را ترک کرد. بنابراین تصویر رایجی که گاه در روایت‌های عامه‌پسند ارائه می‌شود، یعنی یک پخش طولانی و کامل از یک برنامه رادیویی لهستانی، با دقیق‌ترین سند موجود سازگار نیست.درباره متن دقیق پیام نیز اختلاف‌هایی وجود دارد. برخی روایت‌های بعدی مضمونی گسترده‌تر و جزئیات بیشتری برای پیام ارائه کرده‌اند، در حالی که سند اصلی نویوکس فقط کلیات دستور و مدت پخش را تأیید می‌کند. به همین دلیل، نقل متن طولانی و دقیق پیام به عنوان یک متن قطعی تاریخی احتیاط می‌طلبد. آنچه با اطمینان بیشتری می‌توان گفت این است که یک پیام کوتاه با مضمون ضدآلمانی و مرتبط با قیام یا درگیری لهستانی پخش شد و هدف آن ایجاد نشانه‌ای صوتی برای اثبات «حمله لهستانی» بود.یکی از مهم‌ترین بخش‌های عملیات، استفاده از فردی بود که قرار بود به عنوان یکی از مهاجمان کشته‌شده معرفی شود. نویوکس توضیح داد که بنا بر دستور مولر، یکی از افرادی که در چارچوب طرح «کنسرو» در اختیار دستگاه امنیتی بود به نزدیکی ایستگاه آورده شد. نویوکس گفت این فرد زنده اما کاملاً بیهوش بود و او نمی‌توانست از روی چشم‌هایش تشخیص دهد که هنوز زنده است و تنها از تنفس او متوجه زنده بودنش شد. نویوکس همچنین گفت آن فرد در هنگام تحویل لباس غیرنظامی به تن داشت.این شخص فرانسیشک هونیُوک بود؛ یک سیلزیایی متولد ۲۸ مارس ۱۸۹۹ که در فعالیت‌های ملی‌گرایانه لهستانی منطقه سابقه داشت. موزه شهر گلیویتسه بر پایه اسناد تازه‌تر، از مشارکت او در فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی طرفدار لهستان در دوره پیش از جنگ جهانی دوم و نیز حضورش در سومین قیام سیلزی در سال ۱۹۲۱ یاد کرده است.درباره دلیل دقیق انتخاب هونیُوک هنوز همه جزئیات روشن نیست. منابع تاریخی بر فعالیت‌های طرفدار لهستان او تأکید می‌کنند و این موضوع او را برای ساختن تصویری از یک «مهاجم لهستانی» مناسب می‌کرد. اما این که چه فرد یا نهادی دقیقاً تصمیم نهایی درباره انتخاب او را گرفت و چرا او بر افراد دیگری ترجیح داده شد، به اندازه نقش نویوکس و هایدریش مستند نیست. پژوهشگران موزه گلیویتسه نیز تأکید کرده‌اند که برخی توضیحات درباره علت انتخاب او همچنان در حد فرضیه است.هونیُوک در ۳۰ اوت ۱۹۳۹ توسط دستگاه امنیتی آلمان بازداشت شد. در منابع بعدی، درباره مکان دقیق بازداشت، نحوه انتقال او و جزئیات پزشکی مرگش روایت‌های مختلفی منتشر شده است. آنچه در هسته مشترک منابع قرار دارد این است که او روز پیش از حمله در اختیار دستگاه امنیتی قرار گرفت، سپس در ارتباط با عملیات گلایویتس مورد استفاده قرار گرفت و پیکر او پس از مرگ در محل قرار داده شد تا به عنوان بخشی از «مدرک» ظاهری حمله معرفی شود.درباره شیوه دقیق مرگ هونیُوک نیز باید تفاوت میان سند مستقیم و روایت‌های بعدی رعایت شود. نویوکس در اظهارنامه خود گفت فردی که به او تحویل داده شد بیهوش بود، اما خود او زخم گلوله را ندید و فقط آثار خون را مشاهده کرد. او نگفت که شخصاً شاهد لحظه مرگ هونیُوک بوده است. بنابراین ادعاهای بسیار دقیق درباره این که چه کسی دقیقاً و در چه لحظه‌ای شلیک کرده است، در مقایسه با اصل استفاده از هونیُوک به عنوان یک «کنسرو»، پشتوانه مستقیم کمتری در شهادت نویوکس دارد.این نکته در مطالعه پرونده مهم است، زیرا در سال‌های بعد برخی روایت‌ها جزئیات پزشکی و جنایی بسیار دقیقی ارائه کردند که لزوماً از اسناد اولیه به دست نمی‌آید. درباره استفاده از تزریق برای بیهوش کردن یا کشتن افراد نیز روایت‌های مختلفی وجود دارد و گزارش نویوکس خود محدودتر از برخی بازسازی‌های بعدی است. در سند او آمده است که درباره گروه دیگر، مولر از تزریق‌های مرگبار و سپس ایجاد آثار گلوله سخن گفته بود؛ اما در مورد فردی که به گلایویتس تحویل داده شد، نویوکس فقط بیهوشی و حضور پیکر را توصیف می‌کند.در سال‌های پس از جنگ، شهادت نویوکس یکی از اصلی‌ترین منابع برای بازسازی عملیات گلایویتس شد. اظهارنامه رسمی او در ۲۰ نوامبر ۱۹۴۵ تنظیم و با سوگند تأیید شده بود. او در آن اظهارنامه عضویت خود در اس‌اس و سرویس امنیتی را شرح داد و سپس مستقیماً به نقش هایدریش، ملاقات با مولر، طرح حادثه مرزی، استفاده از افرادی که به عنوان «کنسرو» شناخته می‌شدند و اجرای حمله گلایویتس پرداخت. سند او بعداً در مجموعه مدارک دادگاه نورنبرگ با شماره ۲۷۵۱ ثبت شد.شهادت نویوکس با اهمیت فراوانی روبه‌رو شد، اما مورخان آن را به صورت جدا از دیگر اسناد بررسی می‌کنند. علت روشن است: او یکی از مرتکبان عملیات بود و پس از جنگ سخن می‌گفت. بنابراین اصل علمی این نیست که هر جزئی از گفته‌های او بدون بررسی پذیرفته شود، بلکه باید سخنانش با اسناد دیگر، گزارش‌های همان زمان، ساختار فرماندهی و شواهد مستقل تطبیق داده شود. بخش‌هایی از روایت او درباره دستور مستقیم هایدریش، حضور مولر، آماده‌سازی یک حادثه مرزی دیگر و پخش پیام کوتاه در گلایویتس با مدارک و گزارش‌های مستقل سازگار است.اسناد دادگاه نورنبرگ نشان می‌دهند که موضوع تحریکات مرزی ساختگی صرفاً در قالب خاطرات پس از جنگ مطرح نشد. در جریان رسیدگی‌های نورنبرگ، پرونده مربوط به اقدامات مصنوعی در مرز آلمان و لهستان مورد استناد قرار گرفت و در دفاع از ساختارهای امنیتی نیز درباره گلایویتس و هوخلین‌دن بحث شد. در متن دادگاه، به صراحت گفته شد که کیفرخواست به ایجاد مصنوعی حوادث مرزی توسط گشتاپو و سرویس امنیتی اشاره کرده است. در همان رسیدگی‌ها نیز تصریح شد که خود حمله گلایویتس توسط مأموران گشتاپو انجام نشده و دستور اجرایی آن مستقیماً از هایدریش به نویوکس رسیده بود.این نکته باعث می‌شود نسبت دادن همه اقدامات به «گشتاپو» به صورت یکپارچه نادرست باشد. دستگاه امنیتی آلمان مجموعه‌ای از نهادها و اداره‌های مختلف داشت و نقش آنها در هر مرحله یکسان نبود. نویوکس عضو سرویس امنیتی بود، هایدریش بر پلیس امنیت و سرویس امنیتی ریاست داشت، مولر رئیس گشتاپو بود و فرماندهی سیاسی در سطح بالاتر به هیملر مربوط می‌شد. برخی عملیات‌های مرزی در ساختار متفاوتی انجام شدند. بنابراین، در بازسازی تاریخی باید تفاوت میان سازمان، واحد، فرمانده و مجری حفظ شود.در هفته‌های پایانی اوت، بحران دیپلماتیک نیز شدت گرفته بود. پیمان آلمان و شوروی در ۲۳ اوت امکان حمله آلمان را تسهیل کرد. در ۲۵ اوت، زمانی که حمله قرار بود در چارچوب برنامه نظامی آغاز شود، خبر تعهدات بریتانیا به لهستان و تغییر شرایط سیاسی باعث شد زمان حمله تغییر کند. در نهایت، تاریخ اول سپتامبر برای آغاز حمله نظامی تعیین شد. این تغییر زمان اهمیت زیادی دارد، زیرا نشان می‌دهد دستگاه نظامی آلمان نیروها را پیشاپیش برای عملیات آماده کرده بود و اقدامات امنیتی مرزی نیز باید خود را با این زمان‌بندی تازه هماهنگ می‌کردند. اسناد «مورد سفید» از قبل چارچوب چنین آماده‌سازی‌ای را ایجاد کرده بودند.در ۳۱ اوت، آخرین ساعات پیش از جنگ سپری می‌شد. در همان روز، دولت آلمان و دستگاه دیپلماسی آن تلاش می‌کردند تصویری ارائه کنند که گویا هنوز مسئله اصلی، پاسخ به حملات و فشارهای لهستان است. در پس این فضای سیاسی، حوادث مرزی ساختگی در حال اجرا بود.در گلایویتس، گروه نویوکس سرانجام وارد ایستگاه شد. هدف عملیاتی آنها تصرف واقعی و طولانی‌مدت ایستگاه نبود. آنان باید برای مدت کوتاهی کنترل آن را در دست می‌گرفتند، پیام لازم را پخش می‌کردند، چند نشانه ظاهری از درگیری ایجاد می‌کردند و سپس محل را ترک می‌کردند. بنابراین این عملیات از اساس برای پایداری نظامی طراحی نشده بود؛ برای تولید یک حادثه خبری طراحی شده بود. نویوکس در اظهارنامه خود نیز همین الگوی کوتاه را توصیف کرد: تصرف ایستگاه، پخش چند دقیقه‌ای پیام، شلیک و خروج.در روایت رسمی آلمان، اما موضوع به شکل دیگری عرضه شد. در ساعات پایانی ۳۱ اوت، رسانه‌های آلمان گزارش‌هایی درباره حملات لهستانی در طول مرز منتشر کردند. گزارش گلایویتس نیز به عنوان یکی از این حوادث مطرح شد. در منابع مربوط به پخش رادیویی آن شب آمده است که حدود ساعت ده و نیم شب، گزارش‌های اولیه درباره حوادث مرزی به صورت گسترده منتشر شدند و خبر حمله به ایستگاه گلایویتس در کنار حوادث دیگری چون هوخلین‌دن و منطقه کروزبرگ وارد جریان خبری شد.نهاد خبری رسمی آلمان نیز گزارش‌های این حوادث را میان دفاتر خبری منتشر کرد. بدین ترتیب، یک حادثه ساختگی محلی به سرعت از سطح یک عملیات امنیتی مخفی به یک روایت عمومی تبدیل شد. خبرگزاری‌ها و رسانه‌ها لازم نبود برای ساختن روایت از صفر شروع کنند؛ مواد خام آماده بود، محل حادثه مشخص بود، پیکری وجود داشت و روایت درباره مهاجمان لهستانی از پیش آماده شده بود. بعد از انتشار نخستین خبرها، رسانه‌های خارجی نیز گزارش‌هایی از ادعای آلمان درباره درگیری‌های مرزی دریافت کردند، هرچند دریافت خبر به معنای پذیرفتن صحت آن نبود.سازوکار تبلیغات آلمان در آن شب و روز بعد بسیار حساب‌شده بود. حکومت نازی می‌خواست از واژه‌ها و قالب‌هایی استفاده کند که حمله نظامی را «جنگ» به معنای آغازگرانه جلوه ندهد، بلکه آن را «دفاع» در برابر حملات لهستانی معرفی کند. دفتر مطبوعاتی حزب نازی به رسانه‌ها دستور داده بود که از بیان جنگ به شکل مستقیم پرهیز کنند و بیشتر از خنثی کردن حملات لهستانی سخن بگویند. این شگرد زبانی برای ساختن تصویر آلمان به عنوان قربانی تجاوز به کار می‌رفت.یوزف گوبلز، وزیر تبلیغات، در چنین فضایی مسئول تبدیل مجموعه اطلاعات و ادعاهای امنیتی به روایت عمومی بود. رسانه‌های آلمان در ماه‌های پیش از جنگ نیز مرتباً از ادعای ظلم به آلمانی‌های ساکن لهستان، تهدید دانتسیگ و اقدامات ضدآلمانی سخن گفته بودند. در این چارچوب، حوادث مرزی ساختگی در پایان اوت می‌توانستند به عنوان تأییدی بر داستانی معرفی شوند که پیش‌تر در ذهن بخشی از مخاطبان ساخته شده بود.در واقع، تبلیغات مربوط به گلایویتس بدون زمینه قبلی ایجاد نشد. حکومت نازی ماه‌ها درباره آنچه «ستم لهستان» علیه اقلیت آلمانی معرفی می‌کرد تبلیغ کرده بود. همچنین اختلاف بر سر دانتسیگ و کریدور لهستان مرتباً در رسانه‌ها بازتاب می‌یافت. بنابراین حادثه ساختگی گلایویتس به عنوان یک قطعه از زنجیره‌ای از ادعاها مورد استفاده قرار گرفت، نه به عنوان نخستین و تنها دلیل اعلام‌شده برای حمله.صبح ۱ سپتامبر ۱۹۳۹، پیش از آن که بسیاری از مردم جهان بتوانند حقیقت حوادث شب گذشته را بررسی کنند، ارتش آلمان حمله سراسری خود به لهستان را آغاز کرده بود. در حدود ساعت ۴:۴۷ بامداد، ناو آموزشی «شلسویگ-هولشتاین» به مواضع لهستانی در وسترپلاته در نزدیکی دانتسیگ آتش گشود. هم‌زمان، نیروی هوایی آلمان حملات خود را آغاز کرد و نیروهای زمینی نیز از چند محور وارد خاک لهستان شدند. اسناد آرشیو فدرال آلمان آغاز گلوله‌باران وسترپلاته را حدود ساعت ۴:۴۷ ثبت می‌کنند.بنابراین، از نظر زمانی، گلایویتس و حوادث مشابه بخشی از شب قبل از آغاز تهاجم اصلی بودند، در حالی که حمله نظامی گسترده از بامداد اول سپتامبر آغاز شد. عملیات مرزی امنیتی وظیفه‌ای متفاوت از عملیات ارتش داشت. ارتش می‌بایست لهستان را شکست دهد؛ دستگاه امنیتی می‌بایست تصویری ایجاد کند که در آن این حمله به صورت پاسخ آلمان به تجاوز لهستان معرفی شود.در شمال، در دانتسیگ نیز در همان ساعات اولیه درگیری‌ها آغاز شد و نیروهای آلمانی و نیروهای وابسته به حکومت محلی دانتسیگ با مدافعان لهستانی درگیر شدند. در وسترپلاته، مقاومت گروه کوچک لهستانی در برابر آتش دریایی و زمینی آلمان به یکی از شناخته‌شده‌ترین نبردهای روزهای نخست جنگ تبدیل شد. در نقاط دیگر، ارتش آلمان از شرق پروس، سیلزی و محورهای دیگر وارد لهستان شد و نیروی هوایی نیز فرودگاه‌ها، راه‌ها، خطوط ریلی و دیگر اهداف را هدف قرار داد.در همان روز، هیتلر در نشست اضطراری پارلمان آلمان سخنرانی کرد. ارتش چند ساعت بود که عملیات خود را آغاز کرده بود؛ بنابراین سخنرانی او علت آغاز حمله نبود. سخنرانی در واقع در شرایطی انجام شد که حمله نظامی از پیش شروع شده بود. هیتلر در سخنرانی خود ادعا کرد که لهستان اقدامات خصمانه‌ای را در دانتسیگ و کریدور انجام داده، آلمانی‌ها را تحت فشار گذاشته و دست به اقدامات نظامی علیه آلمان زده است.در روایت هیتلر، آلمان از مدت‌ها قبل برای حل مسالمت‌آمیز مسئله تلاش کرده بود و پیشنهادهایش رد شده بود. او سپس مدعی شد که در شب پیش از حمله، لهستان دست به چهارده نقض مرزی زده و سه مورد از آنها شدید بوده‌اند. بدین ترتیب، حوادث ساختگی مرزی مستقیماً در سخنرانی سیاسی رئیس حکومت وارد شد. گزارش رسمی درباره «چهارده حمله» بخشی از همان تصویرسازی بود که می‌بایست افکار عمومی آلمان را با روایت دفاعی حکومت همراه کند.هیتلر از این زبان برای نشان دادن خود به عنوان فردی استفاده کرد که در برابر حملات خارجی واکنش نشان می‌دهد. اما واقعیت نظامی و اسناد موجود درباره برنامه حمله، تصویر دیگری ارائه می‌کنند: عملیات نظامی ماه‌ها قبل برنامه‌ریزی شده بود، نیروها برای آغاز تهاجم آماده شده بودند و برنامه «مورد سفید» تاریخ اجرای عملیات را از قبل در نظر گرفته بود. در نتیجه، سخنرانی اول سپتامبر توضیحی سیاسی پس از آغاز عملیات نظامی بود، نه فرمان اولیه‌ای که تازه در آن لحظه جنگ را ایجاد کرده باشد.یکی از مشهورترین عبارات هیتلر که بعدها به نماد این تبلیغات تبدیل شد، ادعای او درباره شلیک متقابل از ساعت ۵:۴۵ بود. با وجود این، توپ‌باران وسترپلاته حدود یک ساعت زودتر، در حدود ۴:۴۷ بامداد، آغاز شده بود و گزارش آرشیو فدرال آلمان نیز نشان می‌دهد که تهاجم نظامی از پیش در جریان بود. بنابراین روایت «پاسخ از ساعت ۵:۴۵» با ترتیب واقعی عملیات سازگار نبود.در همین روز، حکومت آلمان تلاش کرد علاوه بر گلایویتس، حوادث مختلفی را در اطراف مرز به عنوان نمونه‌های دیگری از تجاوز لهستانی ارائه دهد. رسانه‌های آلمانی حمله به تأسیسات، درگیری با نیروهای مرزی و دیگر موارد ادعایی را پوشش می‌دادند و این گزارش‌ها در چارچوب روایت بزرگ‌تری قرار داشتند که لهستان را آغازگر خشونت معرفی می‌کرد. مدارک تبلیغاتی بعدی نشان می‌دهند که دولت آلمان حتی برای خبرنگاران خارجی نیز مدارک و تصاویر ادعایی درباره مسئولیت لهستان ارائه می‌کرد.اما این تبلیغات نتوانست هدف اصلی خود را در عرصه بین‌المللی به طور کامل به دست آورد. بریتانیا و فرانسه بر اساس تعهدات خود نسبت به لهستان در برابر حمله آلمان قرار گرفتند. آن دو کشور در ۳ سپتامبر ۱۹۳۹ به آلمان اعلان جنگ کردند. بنابراین عملیات مرزی، حتی اگر در نخستین ساعت‌ها می‌توانست برای ایجاد ابهام یا تبلیغ در افکار عمومی آلمان مفید باشد، نتوانست تعهد سیاسی قدرت‌های غربی را از بین ببرد.خبرنگاران خارجی نیز خبرهای مربوط به حوادث مرزی را دریافت می‌کردند، اما انتشار یک ادعا به معنای پذیرش آن نبود. یکی از ویژگی‌های وضعیت آن روز این بود که رسانه‌های خارجی در نخستین ساعات مجبور بودند بر اساس گزارش‌های رسمی طرف‌های درگیر خبررسانی کنند و امکان تحقیق مستقل در بسیاری از محل‌های مرزی را نداشتند. به همین علت، روایت آلمانی برای مدتی در اخبار بین‌المللی ظاهر شد، اما بعدها با شواهد مستقل و اعترافات مأموران آلمانی اعتبار آن از میان رفت. منابع مربوط به آرشیو رادیویی بریتانیا نیز نشان می‌دهند که خبر حمله به گلایویتس در ساعات نخست سپتامبر وارد پخش‌های خبری خارجی شده بود.هم‌زمان، عملیات اصلی «مورد سفید» در حال پیشروی بود. آلمان با استفاده از نیروهای زرهی، توپخانه، پیاده‌نظام و نیروی هوایی از چند محور وارد لهستان شد. هدف ارتش شکستن خطوط دفاعی لهستان، محاصره نیروهای اصلی و سپس تصرف مناطق مهم و پایتخت بود. نیروی هوایی به راه‌ها، خطوط راه‌آهن، فرودگاه‌ها و مراکز نظامی حمله کرد و یگان‌های زمینی به داخل کشور پیش رفتند.در نخستین روزهای جنگ، اندازه عملیات آلمان بسیار بزرگ‌تر از چند گروه کوچک امنیتی در حوادث مرزی بود. حدود ۱٫۵ میلیون نیروی آلمانی و ده‌ها لشکر برای عملیات لهستان به کار گرفته شدند و شمار قابل توجهی تانک و هواپیما در تهاجم شرکت داشتند. این مقیاس نظامی بار دیگر نشان می‌دهد که حوادث گلایویتس و دیگر نقاط مرزی نمی‌توانستند منشأ اصلی عملیات نظامی باشند؛ آنها در مقایسه با ساختار جنگی از پیش سازمان‌یافته، عملیات‌هایی محدود برای تولید یک روایت سیاسی بودند.در ۱۷ سپتامبر ۱۹۳۹، اتحاد شوروی نیز از شرق وارد لهستان شد. اقدام شوروی در چارچوب توافق محرمانه ۲۳ اوت و ترتیبات بعدی میان برلین و مسکو قرار داشت. با ادامه پیشروی دو قدرت، موقعیت لهستان به سرعت دشوارتر شد. تا پایان سپتامبر، ورشو سقوط کرد و در اوایل اکتبر آخرین واحدهای منظم لهستان تسلیم شدند.پس از شکست لهستان، موضوع عملیات هیملر اهمیت تازه‌ای پیدا کرد. در دوران جنگ، حکومت نازی همچنان از روایت «حمله لهستانی» استفاده می‌کرد و حوادث مرزی را به عنوان بخشی از توجیه عملیات خود عرضه می‌کرد. اما هنگامی که ساختار حکومتی نازی فروپاشید و آرشیوهای آن در اختیار متفقین قرار گرفت، امکان بررسی مستقیم اسناد و مقایسه آنها با شهادت مأموران آلمانی فراهم شد.در نورنبرگ، اظهارنامه نویوکس یکی از اسناد اساسی بود. او به تفصیل درباره دستور هایدریش، حضور خود در گلایویتس، گفت‌وگوهای مربوط به حادثه مرزی دیگر با مولر، استفاده از پیکر افراد به عنوان «کنسرو» و اجرای حمله در شب ۳۱ اوت سخن گفت. این سند در ۲۰ نوامبر ۱۹۴۵ تنظیم شده بود و به عنوان مدرک در پرونده جنایات و فعالیت‌های دستگاه امنیتی آلمان قرار گرفت.در جریان رسیدگی‌های نورنبرگ، دفاع از ساختارهای پلیسی نیز نتوانست اصل وجود حوادث ساختگی را به طور کامل منتفی کند. در یکی از بخش‌های دادگاه تصریح شد که کیفرخواست ایجاد مصنوعی حوادث مرزی را به گشتاپو و سرویس امنیتی نسبت داده است و سپس نقش مستقیم هایدریش در دستور به نویوکس مورد بحث قرار گرفت. این اسناد دادگاهی در کنار مدارک نظامی و امنیتی دیگر قرار گرفتند.پژوهش‌های بعدی نیز به سراغ اسناد و روایت‌های جدید رفتند. در این تحقیقات، درباره برخی مسائل جزئی اختلاف باقی ماند، از جمله شمار دقیق افراد شرکت‌کننده در هر حادثه، میزان دخالت مستقیم بخش‌های مختلف گشتاپو، مسیر انتقال هونیُوک و روش دقیق مرگ او، و همچنین استفاده از نام‌های گوناگون برای مجموعه عملیات. اما اصل وجود عملیات صحنه‌سازی‌شده در گلایویتس و نقش نویوکس در اجرای آن، در نتیجه مجموعه شواهد تاریخی مورد تردید جدی باقی نمانده است.در واقع، حتی درباره نام عملیات نیز پژوهش تاریخی نشان می‌دهد که باید میان اصطلاحات پساجنگ و نام‌های رسمی زمان حادثه تفاوت گذاشت. برخی پژوهشگران هشدار داده‌اند که عبارت «عملیات هیملر» در همان زمان لزوماً نام رمز رسمی این فعالیت‌ها نبوده و نویوکس خود چنین عنوانی را در زمان اجرا نمی‌شناخته است. همچنین عنوان «تاننبرگ» در برخی نوشته‌ها برای تحریکات مرزی و در برخی دیگر برای عملیات‌های سرکوبگرانه و کشتار در لهستان پس از آغاز جنگ به کار رفته است. بنابراین استفاده از این عناوین در مقاله تاریخی باید همراه با توضیح اصطلاح‌شناسی باشد.فرانسیشک هونیُوک نیز در دهه‌های بعد جایگاه ویژه‌ای در تاریخ این حادثه پیدا کرد. شواهد تازه‌تر درباره زندگی او باعث شد تصویر تاریخی دقیق‌تری از مردی شکل بگیرد که نه به عنوان یک فرد ناشناس، بلکه به عنوان شخصی دارای سابقه فعالیت سیاسی و اجتماعی در سیلزی شناخته شد. اسناد مربوط به زندگی او نشان می‌دهند که او در فضای سیاسی و ملی‌گرایانه منطقه فعال بوده است، اما دقیق‌ترین انگیزه مقامات امنیتی آلمان برای انتخاب او همچنان به طور کامل شناخته نشده است.در مورد ادعای اینکه هونیُوک «اولین قربانی جنگ جهانی دوم» بوده است نیز باید با دقت صحبت کرد. او یکی از نخستین قربانیان شناخته‌شده عملیات صحنه‌سازی‌شده شب ۳۱ اوت بود و در بسیاری از موزه‌ها و روایت‌های لهستانی به عنوان نخستین قربانی جنگ معرفی شده است. اما از نظر تاریخی تعیین «اولین قربانی» به معنای مطلق، مسئله‌ای دشوار است، زیرا در ساعات آغاز جنگ در مناطق مختلف، افراد دیگری نیز در اثر بمباران‌ها و درگیری‌های مرزی کشته شدند. بنابراین بهتر است هونیُوک را «یکی از نخستین قربانیان شناخته‌شده جنگ و قربانی مستقیم تحریک گلایویتس» دانست، نه اینکه یک عنوان مطلق را بدون توضیح به کار برد.در نهایت، زنجیره وقایع از ابتدای سال ۱۹۳۹ تا آغاز جنگ را می‌توان به صورت پیوسته بازسازی کرد. اختلاف میان آلمان و لهستان درباره دانتسیگ و مسیر عبور به پروس شرقی از اواخر ۱۹۳۸ شدت گرفت. پس از فروپاشی چکسلواکی، بریتانیا و فرانسه ضمانت‌های خود نسبت به لهستان را مطرح کردند. هیتلر در آوریل پیمان عدم تجاوز با لهستان را کنار گذاشت. فرماندهی نظامی آلمان از بهار برنامه «مورد سفید» را آماده کرد. در ماه‌های بعد، ارتش و نیروی هوایی برای عملیات گسترده آماده شدند. در اوت، پیمان آلمان و شوروی امضا شد و امکان حمله بدون ترس از مداخله فوری شوروی فراهم آمد. هم‌زمان، دستگاه امنیتی اس‌اس زیر نظر هیملر و با مدیریت هایدریش برای ایجاد یک سلسله حوادث مرزی ساختگی آماده شد.در روزهای پایانی اوت، عملیات‌های مختلف در هوخلین‌دن، پیتشن و گلایویتس اجرا شدند. در گلایویتس، نویوکس و گروهش ایستگاه رادیویی را برای چند دقیقه در اختیار گرفتند و پیام کوتاهی پخش کردند. فردی که بعدها هونیُوک شناسایی شد، به عنوان بخشی از صحنه ساختگی در محل قرار گرفت. چند ساعت بعد، رسانه‌های آلمان گزارش حملات لهستانی را منتشر کردند. صبح اول سپتامبر ارتش آلمان به لهستان حمله کرد. سپس هیتلر در سخنرانی خود مجموعه حوادث مرزی را به عنوان اقدام لهستان معرفی کرد و آغاز عملیات را در قالب پاسخی دفاعی توصیف نمود.در واقع، ترتیب زمانی همین زنجیره اهمیت اساسی دارد: ابتدا تصمیم برای جنگ، سپس تهیه برنامه نظامی، سپس آماده‌سازی سیاسی و تبلیغاتی، سپس عملیات‌های صحنه‌سازی‌شده مرزی، سپس تبلیغات درباره «حملات لهستانی» و سرانجام اجرای تهاجم نظامی. این ترتیب در اسناد نظامی آلمان، اسناد نورنبرگ و شهادت مأمورانی مانند نویوکس دیده می‌شود.در پایان، عملیات هیملر را نمی‌توان با خود حمله آلمان به لهستان یکی دانست. این دو عملیات دو سطح متفاوت از یک روند بودند. «مورد سفید» یک طرح نظامی برای نابودی ارتش لهستان و اشغال کشور بود؛ عملیات‌های مرزی دستگاه امنیتی برای ساختن روایت سیاسی و تبلیغاتی درباره آغاز درگیری طراحی شده بودند. گلایویتس مشهورترین بخش این عملیات‌ها بود، اما تنها حادثه نبود. هوخلین‌دن، پیتشن و دیگر حوادث مورد ادعا نیز در همان چارچوب قرار داشتند، هرچند میزان مستند بودن جزئیات همه آنها یکسان نیست.اسناد باقی‌مانده نشان می‌دهند که فرماندهی سیاسی و نظامی آلمان پیش از حادثه گلایویتس تصمیم خود را درباره جنگ گرفته بود. در اسناد مربوط به «مورد سفید» تاریخ اجرای حمله از ماه‌ها قبل در نظر گرفته شده بود. هیتلر در ۲۲ اوت در برابر فرماندهان ارتش از تصمیم خود برای حل مسئله لهستان سخن گفته بود. در همین چارچوب، دستور آماده‌سازی حادثه‌ای تبلیغاتی برای توجیه عملیات نظامی نیز بخشی از برنامه بود. بنابراین گلایویتس علت آغاز جنگ نبود؛ یکی از ابزارهایی بود که حکومت نازی برای توضیح ساختگی آغاز جنگ به کار گرفت.صبح اول سپتامبر، زمانی که گلوله‌باران وسترپلاته آغاز شد، تانک‌ها و پیاده‌نظام از مرز گذشتند و هواپیماهای آلمانی حملات خود را شروع کردند، کارکرد عملیاتی گلایویتس تقریباً به پایان رسیده بود. آنچه باقی مانده بود، استفاده سیاسی از یک حادثه ساختگی بود. دستگاه تبلیغات آلمان می‌کوشید تجاوز نظامی را به پاسخ دفاعی تبدیل کند و هیتلر همین روایت را در سخنرانی خود عرضه کرد. اما ورود بریتانیا و فرانسه به جنگ دو روز بعد نشان داد که این پوشش تبلیغاتی نتوانسته واقعیت تهاجم را از دید قدرت‌های اصلی اروپا پنهان کند.بدین ترتیب، عملیات هیملر در آستانه جنگ جهانی دوم در چارچوب یک زنجیره بسیار منظم قرار گرفت: بحران آلمان و لهستان، تصمیم سیاسی برای استفاده از زور، برنامه‌ریزی نظامی برای حمله، آماده‌سازی دستگاه امنیتی، طراحی حوادث ساختگی، ایجاد شواهد صحنه‌ای، انتشار گزارش‌های تبلیغاتی، استفاده سیاسی از این گزارش‌ها در سخنرانی هیتلر و سپس اجرای حمله‌ای که ماه‌ها قبل برای آن برنامه‌ریزی شده بود.علیرضا مرادیعلیرضا مرادیMon, 31 Aug 2026 22:08:50 +0330https://virgool.ir/@m_68812788/نبرد-آردن-rabsfiauptpaنبرد آردن یا نبرد بولج بزرگ‌ترین عملیات تهاجمی آلمان در جبهه غربی در واپسین ماه‌های جنگ جهانی دوم بود. فرماندهی آلمان این عملیات را «عملیات نگهبان راین» نامید؛ عنوانی که خود بخشی از پوشش فریب عملیاتی بود، زیرا به جای آشکار کردن هدف واقعی حمله، چنین القا می‌کرد که تحرکات آلمان با یک عملیات دفاعی یا ضدحمله محدود در کرانه راین ارتباط دارد. عملیات از بامداد ۱۶ دسامبر ۱۹۴۴ آغاز شد و تا ۲۵ ژانویه ۱۹۴۵ ادامه یافت. حمله آلمان در آغاز موفق شد در جبهه متفقین شکافی بزرگ ایجاد کند و خطوط آمریکا را در عرض چند روز ده‌ها کیلومتر به سمت غرب براند، اما نتوانست اهداف عملیاتی خود را به دست آورد. تا ۲۵ ژانویه، نیروهای متفقین بخش اصلی زمین‌های از دست‌رفته را بازپس گرفته و خط مقدم را تقریباً به موقعیت پیش از حمله بازگردانده بودند. اسناد و پژوهش‌های رسمی آمریکایی، آلمانی و بریتانیایی نشان می‌دهند که این نبرد نه یک رویارویی ساده و یک‌مرحله‌ای، بلکه مجموعه‌ای از عملیات‌های هم‌زمان در شمال، مرکز و جنوب برآمدگی آلمان بود که طی آن حمله اولیه آلمان به تدریج به جنگی فرسایشی و سپس به عملیات عقب‌نشینی و دفاعی تبدیل شد.برای فهم علت آغاز این عملیات باید به وضعیت پاییز ۱۹۴۴ بازگشت. پس از فرود متفقین در نرماندی در ۶ ژوئن، نیروهای آلمان در فرانسه زیر فشار حملات متوالی متفقین قرار گرفتند. شکستن جبهه نرماندی در اواخر ژوئیه و اوت، خروج نیروهای آلمانی از بخش بزرگی از فرانسه، آزادسازی پاریس در اوت و سپس حرکت سریع ارتش‌های متفقین به سمت مرزهای آلمان، باعث شد فرماندهی آلمان در غرب با مسئله‌ای مواجه شود که در آغاز تابستان هنوز تصورش دشوار بود: جبهه فرانسه عملاً فروپاشیده و جنگ به خاک آلمان نزدیک شده بود. ارتش‌های آمریکا، بریتانیا و کانادا از جهت‌های مختلف به سوی راین حرکت می‌کردند. ارتش نخست آمریکا به سمت آلمان غربی پیش می‌رفت، ارتش سوم آمریکا در جناح جنوبی فشار می‌آورد و نیروهای بریتانیایی و کانادایی در شمال به سمت رود راین و بنادر هلند حرکت می‌کردند. سرعت پیشروی متفقین در تابستان باعث شد بخش بزرگی از تشکیلات آلمان بر اثر تلفات، فرار، اسارت، از دست دادن وسایل نقلیه و کمبود سوخت از حالت سازمان‌یافته قبلی خارج شود. با این حال، تا پاییز، آلمان توانست در چند عامل موقت برای خود مزیت ایجاد کند. طولانی شدن خطوط تدارکاتی متفقین، کمبود بنزین در برخی واحدهای پیشرو، ورود نیروهای جایگزین آلمانی، استفاده از استحکامات دیوار غربی، زمین‌های دشوار و کاهش سرعت حمله متفقین به ایجاد یک دوره توقف نسبی در جبهه غربی کمک کرد. خود فرماندهی متفقین نیز می‌دانست که نیروهایش خسته شده‌اند و هم‌زمان باید یک خط مقدم بسیار طولانی را حفظ کنند. روایت رسمی ارتش آمریکا تصریح می‌کند که در ماه‌های پایانی ۱۹۴۴، نیروهای متفقین برای پیشروی به سمت راین در شمال و جنوب آردن متمرکز شده بودند و در نتیجه ناحیه مرکزی آردن با نیروهای کمتری نگهداری می‌شد.در همین زمان، وضعیت نظامی آلمان بسیار دشوار بود. ذخایر نیروی انسانی محدود شده بود، بسیاری از لشکرها در مقایسه با ظرفیت اسمی خود ناقص بودند و بخشی از یگان‌های تازه‌ساز از افرادی تشکیل شده بودند که تجربه رزمی اندکی داشتند. مشکل فقط کمبود سرباز نبود. آلمان در اواخر ۱۹۴۴ با کمبود شدید سوخت مواجه بود و صنعت تسلیحاتی آن، با وجود تولید قابل توجه تانک و توپ، نمی‌توانست به‌سادگی خسارات جبهه را جبران کند. مهم‌تر از همه، نیروی هوایی آلمان در غرب دیگر توان سال‌های نخست جنگ را نداشت. با این حال، هیتلر هنوز ذخایری از لشکرهای زرهی و پیاده در اختیار داشت که می‌شد آنها را برای یک عملیات متمرکز به کار گرفت. بخشی از این واحدها از جبهه‌های مختلف خارج شده، بازسازی شده و تحت پوشش عملیات آموزشی یا جابه‌جایی دفاعی قرار گرفته بودند. در همین دوره، آلمان در شرق نیز با فشار ارتش سرخ روبه‌رو بود و جنگ در جبهه شرقی همچنان بخش عظیمی از نیروهای زمینی آلمان را مصرف می‌کرد. بنابراین هرگونه عملیات بزرگ در غرب در واقع به معنای استفاده از منابعی بود که در جبهه‌ای دیگر نیز مورد نیاز بودند.در سطح سیاسی و فرماندهی عالی رایش سوم، این وضعیت با شخصیت و تصمیم‌گیری آدولف هیتلر پیوند مستقیم داشت. هیتلر از اواسط سپتامبر ۱۹۴۴ شروع به بررسی تشکیل یک نیروی زرهی تازه و طراحی یک ضدحمله در غرب کرد. او در ۱۳ سپتامبر دستور تشکیل ارتش ششم زرهی را صادر کرد و طی هفته‌های بعد واحدهای زرهی مشخصی برای بازسازی و تجهیز به این تشکیلات منتقل شدند. طرح کلی ابتدا به آلفرد یودل و ستاد عملیات نیروهای مسلح ارائه شد و سپس در اکتبر و نوامبر شکل مشخص‌تری پیدا کرد. ژنرال گِرد فون روندشتت ، فرمانده کل جبهه غرب، در طراحی اولیه عملیات نقش آفرین اصلی نداشت، برخلاف تصور رایجی که بعداً در برخی روایت‌ها شکل گرفت. ژنرال والتر مودل ، فرمانده گروه ارتش B، نیز درباره امکان موفقیت طرح گسترده هیتلر تردید داشت و راه‌حل محدودتری را ترجیح می‌داد. طرح محدودتر شامل یک عملیات گازانبری علیه منطقه آلمان و مواضع متفقین در اطراف آخن بود که نسبت به طرح نهایی منابع و مسافت کمتری نیاز داشت. اما هیتلر این پیشنهاد را رد کرد و بر اجرای عملیات در مقیاسی بسیار بزرگ‌تر اصرار ورزید.هدف اصلی طرح هیتلر تنها بازپس‌گیری چند کیلومتر زمین نبود. طرح نهایی برای ارتش گروه B، با حضور چندین ارتش، ایجاد یک شکاف عمده در خطوط متفقین و پیشروی عمیق به سوی غرب را در نظر می‌گرفت. هدف نهایی بسیار بلندپروازانه بود: عبور از رود موز ، تصرف مناطق کلیدی در بلژیک و در نهایت رسیدن به آنتورپ. اهمیت آنتورپ از آنجا ناشی می‌شد که این بندر پس از تصرف و استفاده متفقین، یکی از پایه‌های اصلی سامانه تدارکاتی آنها در شمال غرب اروپا بود. بندر و شبکه ارتباطی آن برای تأمین ارتش‌های متفقین اهمیت فراوان داشت. در منطق عملیاتی آلمان، شکستن جبهه در آردن، رسیدن به موز و سپس آنتورپ می‌توانست ارتباط عملیاتی میان نیروهای بریتانیایی و آمریکایی را مختل کند و فرماندهی متفقین را در وضعیتی قرار دهد که مجبور شود بخشی از نیروهای خود را از مناطق دیگر خارج کند. هیتلر همچنین امیدوار بود چنین ضربه‌ای از نظر سیاسی فشار ایجاد کند و توان متفقین برای ادامه جنگ را کاهش دهد. اسناد رسمی ارتش آمریکا تأکید می‌کنند که هدف از بین بردن نیروهای متفقین در شمال خط آنتورپ ـ بروکسل ـ باستونی و ایجاد تغییر بنیادی در وضعیت عملیاتی بود.گِرد فون روندشتت نسبت به تحقق چنین طرحی بدبین بود، اما این بدان معنا نیست که کاملاً با عملیات مخالفت داشت. والتر مودل و دیگر فرماندهان می‌دانستند که اگر غافلگیری حفظ شود و نیروها و سوخت به موقع به جبهه برسند، شاید بتوان بخشی از پیشروی موردنظر را انجام داد. اما آنان همچنین می‌دانستند که رسیدن تا آنتورپ به سرعت زیاد، شبکه جاده‌ای سالم و حجم عظیمی از سوخت نیاز دارد. در واقع بسیاری از فرماندهان می‌دانستند که حتی در صورت آغاز موفق، ادامه عملیات تا فاصله پیش‌بینی‌شده بسیار مشکل خواهد بود. بعدها روشن شد که همین تفاوت میان هدف تعیین‌شده در سطح سیاسی و توان واقعی نیروهای موجود یکی از مسائل اصلی عملیات بود.برای حفاظت از طرح، آلمان شبکه فریب گسترده‌ای ایجاد کرد. یگان‌هایی که قرار بود در حمله استفاده شوند با نام‌ها و پوشش‌های متفاوت ثبت می‌شدند. ارتش‌های زرهی جدید به گونه‌ای پنهان شدند که نیروهای اطلاعاتی متفقین نتوانند به‌راحتی ساختار واقعی آنها را تشخیص دهند. جابه‌جایی‌ها بیشتر در شب انجام می‌شد و ارتش ششم زرهی قرار بود تقریباً تا آخرین مرحله قبل از حمله در خط مقدم ظاهر نشود. همچنین انتقال نیروها با این ادعا توجیه می‌شد که هدف، ضدحمله‌ای دفاعی علیه حملات احتمالی متفقین است. این فریب در کنار شرایط جغرافیایی و آب‌وهوایی آردن به آلمان کمک کرد تا مزیت مهم غافلگیری را به دست آورد.در کنار عملیات اصلی، دو برنامه ویژه نیز در نظر گرفته شد. یکی «عملیات گریف» بود که در آن نیروهایی تحت فرمان اتو اسکورتسِنی آموزش دیدند تا با استفاده از لباس، وسایل نقلیه و تجهیزات آمریکایی در پشت خطوط متفقین نفوذ کنند. مأموریت آنان شامل ایجاد آشفتگی، ارائه دستورهای جعلی، گرفتن پل‌ها و مراکز حساس و اختلال در ارتباطات بود. برنامه دیگر «اشتوسر» برای پرتاب چتربازان آلمانی در منطقه مالمدی بود. در طرح اولیه حدود ۸۰۰ چترباز در نظر گرفته شده بود. اما هر دو برنامه با مشکلات جدی مواجه شدند. نیروهای گریف به تعداد کافی تجهیزات آمریکایی در اختیار نداشتند و مأموریت آنها به مقیاسی که در طرح اولیه پیش‌بینی شده بود نرسید. عملیات چتربازان نیز به علت شرایط جوی و ضعف پراکندگی سقوط، اثر بسیار محدودتری از آنچه فرماندهی آلمان انتظار داشت پیدا کرد.علت انتخاب آردن مجموعه‌ای از عوامل جغرافیایی و عملیاتی بود. منطقه آردن در بخش‌هایی از بلژیک، لوکزامبورگ و ناحیه مرزی آلمان قرار داشت و از جنگل‌های انبوه، ارتفاعات، دره‌ها، جاده‌های باریک و پیچیده و رودخانه‌هایی با تعداد محدود گذرگاه تشکیل می‌شد. این منطقه برای عملیات بزرگ زرهی ایده‌آل نبود و همین نکته در محاسبات متفقین نقش مهمی داشت. در زمستان، بارش، یخبندان، برف و گل وضعیت را دشوارتر می‌کرد و شبکه جاده‌ای نسبتاً محدود، امکان انتقال تعداد زیاد تانک و کامیون را کاهش می‌داد. فرماندهی متفقین معتقد بود چنین زمینی برای یک حمله بزرگ زرهی آلمان مناسب نیست و به همین علت بخش‌هایی از آردن در مقایسه با مناطق اطراف با نیروی کمتری نگهداری می‌شد. اسناد فرماندهی عالی آمریکا تصریح می‌کنند که متفقین این منطقه را به دلیل زمین نامناسب برای جنگ متحرک، به‌ویژه در زمستان، مناسب‌ترین بخش برای نگهداری ضعیف‌تر می‌دانستند.در شمال آردن، شهر مونشاو ، ارتفاعات السن‌بورن ، روستاهای کرینکلت و روخه‌رات ، جاده‌های رو به شرق و غرب و محورهای منتهی به لیژ اهمیت زیادی داشتند. در مرکز، سن‌ویت یک گره ارتباطی مهم بود و جاده‌های متعددی در آن منطقه به هم می‌رسیدند. در جنوب و مرکز، باستونی یک مرکز جاده‌ای بسیار مهم بود که چند مسیر اصلی بلژیک را به هم متصل می‌کرد. در غرب‌تر، رود موز و پل‌های آن در نزدیکی دینان ، هویو مناطق مجاور قرار داشتند و هدف حملات آلمان تا رسیدن به این ناحیه ادامه می‌یافت. بنابراین حتی شهرهایی که از نظر جمعیتی متوسط بودند، به دلیل نقش آنها در جابه‌جایی ستون‌های زرهی و تدارکات ارزش عملیاتی بالایی داشتند.در سوی متفقین، ارتش نخست آمریکا به فرماندهی کورتنی هاجز مسئول بخش وسیعی از این جبهه بود. ارتش گروه دوازدهم آمریکا زیر فرمان عمر بردلی قرار داشت. در زمان شروع حمله، بخش بزرگی از آردن تحت مسئولیت سپاه هشتم به فرماندهی تروی میدلتون بود، در حالی که در شمال سپاه پنجم مسئول منطقه وسیع دیگری بود. لشکرهای پیاده‌ای که در آردن قرار داشتند شامل لشکر ۹۹ پیاده، لشکر دوم پیاده لشکر ۱۰۶ پیاده ، لشکر ۲۸ پیاده و واحدهای دیگری بود که بخشی از آنها تازه وارد یا فرسوده از نبردهای قبلی بودند. حضور واحدهای کم‌تجربه در کنار واحدهای خسته یکی از ویژگی‌های مهم این بخش از جبهه بود. گزارش‌های پزشکی و عملیاتی ارتش آمریکا توصیف می‌کنند که منطقه در آستانه حمله برای برخی واحدها یک بخش نسبتاً آرام تلقی می‌شد، جایی که لشکرهای تازه‌وارد برای کسب تجربه یا واحدهای فرسوده برای بازسازی به آن منتقل شده بودند.این شرایط به معنای آن نبود که فرماندهان متفقین هیچ هشداری دریافت نکرده بودند. از اکتبر و نوامبر ۱۹۴۴ گزارش‌های اطلاعاتی متعدد از جابه‌جایی یگان‌های زرهی آلمان، تشکیل نیروهای ذخیره و انتقال واحدها در ناحیه غربی رایش منتشر شده بود. اطلاعات متفقین توانست بسیاری از جابه‌جایی‌های آلمان را ثبت کند، اما مشکل اصلی تفسیر آنها بود. تحلیل غالب این بود که آلمان ممکن است در حال ایجاد یک ذخیره زرهی برای ضدحمله علیه حملات متفقین، به‌ویژه در منطقه آخن و رور، باشد. در دسامبر هشدارها بیشتر شدند. اطلاعات ارتش نخست آمریکا در ۱۰ دسامبر به وجود تجمع نیرو در منطقه بیتبورگ و احتمال یک حمله بزرگ اشاره داشت. همچنین نشانه‌هایی از فعالیت نیروهای ویژه و آماده‌سازی واحدهایی با سربازان مسلط به زبان انگلیسی آمریکایی وجود داشت. با این حال، مرکز ثقل حمله همچنان به‌درستی مشخص نشد. تا ۱۵ دسامبر، ارزیابی رسمی سپاه هشتم هنوز تغییر بنیادینی در قابلیت دشمن نشان نمی‌داد.این تفاوت میان هشدار و تشخیص دقیق خطر مهم بود. اطلاعات متفقین می‌دانست که آلمان در حال ذخیره کردن نیرو و زره است، اما بسیاری از فرماندهان تصور می‌کردند این نیروها برای یک ضدحمله محدود یا واکنش به حمله متفقین آماده می‌شوند. هم‌زمان، تمرکز اصلی نیروهای آمریکایی در شمال و جنوب آردن برای حمله به نقاطی بود که از نظر عملیاتی مناسب‌تر به نظر می‌رسیدند. بدین ترتیب، هنگامی که حمله در ۱۶ دسامبر آغاز شد، بخشی از نیروهای آمریکایی در آردن با استحکامات عمیق و خطوط دفاعی متراکم مواجه نبودند. این مسئله یکی از عوامل غافلگیری اولیه آلمان بود.در شب‌های ۱۳ تا ۱۵ دسامبر، ستون‌های آلمانی به مواضع پیش‌آمده حرکت کردند. نیروهای مهاجم از ارتش ششم زرهی، ارتش پنجم زرهی و ارتش هفتم در بخش‌های مختلف صف‌آرایی شدند. طبق برخی برآوردهای رسمی، بیش از ۲۰۰ هزار سرباز آلمانی و حدود ۶۰۰ تانک در مجموعه حمله حضور داشتند؛ برخی گزارش‌های ارتش آمریکا از نزدیک به هزار تانک و توپ خودکششی در نیروی هجومی اولیه سخن می‌گویند که علت تفاوت، تفاوت در زمان محاسبه، تعریف تجهیزات آماده عملیات و شمارش یگان‌های پشتیبانی است. بنابراین نمی‌توان یک عدد واحد را برای همه منابع به عنوان رقم قطعی معرفی کرد. آرشیو فدرال آلمان از بیش از ۲۰۰ هزار نفر و حدود ۶۰۰ تانک در مرحله اصلی حمله یاد می‌کند، در حالی که یک بروشور رسمی تاریخی ارتش آمریکا برای نیروی اولیه مجموعی نزدیک به هزار تانک و حدود دو هزار قبضه توپ را ذکر می‌کند.بامداد ۱۶ دسامبر ۱۹۴۴، مدت کوتاهی پیش از روشن شدن هوا، توپخانه آلمان در طول جبهه‌ای حدود ۷۵ تا ۸۵ کیلومتر گشوده شد. ساعت آغاز در گزارش‌های عملیاتی معمولاً حدود ۵:۳۰ صبح ثبت شده است. انفجار توپخانه در چندین محور، مواضع مقدم آمریکایی، جاده‌ها، سنگرها و مراکز ارتباطی را هدف گرفت. هوا سرد، مه‌آلود و برای پروازهای شناسایی دشوار بود. آسمان ابری و دید ضعیف، یکی از عواملی شد که برتری هوایی متفقین را موقتاً کم‌اثر کرد. آلمان عمداً آغاز عملیات را با شرایط جوی نامناسب هماهنگ کرده بود، زیرا می‌دانست نیروی هوایی آمریکا و بریتانیا در چنین هوایی توان کمتری برای پشتیبانی نزدیک و حمله به ستون‌های زمینی دارد.در شمال، ارتش ششم زرهی زیر فرمان یوزف «سپ» دیتریش حمله اصلی را آغاز کرد. هدف آن شکستن منطقه دفاعی آمریکا در اطراف مونشاو و رسیدن به رود موز از طریق محور شمالی بود. بخش مهمی از این ارتش را واحدهای وافن-اس‌اس، از جمله لشکر ۱ زرهی اس‌اس «لایب‌اشتاندارته آدولف هیتلر»و لشکر ۱۲ زرهی اس‌اس «هیتلریوگند» تشکیل می‌دادند. در مرکز، ارتش پنجم زرهی به فرماندهی هاسو فون مانتویفل مأموریت داشت از طریق منطقه سن‌ویت و باستونی به سوی غرب پیش برود و از رود موز عبور کند. در جنوب، ارتش هفتم باید از جناح جنوبی عملیات حفاظت کند و فشار را در جهت لوکزامبورگ وارد سازد.در اولین ساعات ۱۶ دسامبر، برخی پاسگاه‌های آمریکایی گزارش‌هایی از آتش شدید و حرکت نیروهای دشمن دریافت کردند. در نقاطی مقاومت مقدم فرو ریخت، اما حمله در همه جا با سرعت یکسان پیش نرفت. جاده‌های باریک، مین‌گذاری‌ها، پل‌های تخریب‌شده و مواضع دفاعی کوچک باعث شدند ستون‌های آلمان در بعضی محورها نتوانند جدول زمانی تعیین‌شده را حفظ کنند. اهمیت این تأخیرها بعدها بیشتر مشخص شد، زیرا طرح آلمان برای رسیدن به موز و سپس آنتورپ به سرعت وابسته بود. هر ساعت تأخیر در یک روستا یا یک تقاطع به این معنا بود که نیروهای آمریکایی زمان بیشتری برای ارسال توپخانه، تانک، گردان‌های ذخیره و یگان‌های مهندسی در اختیار داشتند.در منطقه شمالی، لشکر ۹۹ پیاده آمریکا و لشکر دوم پیاده در برابر نیروهای آلمانی قرار گرفتند. در بخش‌هایی از جبهه، پاسگاه‌ها و مواضع مقدم مجبور به عقب‌نشینی شدند، ولی آلمان نتوانست در نخستین ساعات همه خط را منهدم کند. یکی از دشوارترین مناطق، محور لانزرات بود. در اینجا گروهی کوچک از آمریکایی‌ها توانستند در برابر نیروهای بسیار برتر آلمان مقاومت کنند و با ایجاد تأخیر در پاک‌سازی مسیر، حرکت بعدی واحدهای آلمانی را به تعویق بیندازند. در سطح تاکتیکی، چنین درگیری‌هایی ممکن بود محدود به چند ساعت و چند موضع کوچک باشند، اما در یک عملیات زمان‌محور مانند حمله آردن، ارزش آنها بسیار بیشتر از اندازه جغرافیایی‌شان بود.در مرکز جبهه، لشکر ۱۰۶ پیاده آمریکا در منطقه مستقر بود. این لشکر تازه وارد جبهه بود و دو هنگ آن یعنی هنگ‌های ۴۲۲ و ۴۲۳ در وضعیتی قرار گرفتند که در اثر پیشروی آلمان از دو طرف به تدریج منزوی شدند. فشار لشکرهای فولکس‌گرنادیر آلمان و استفاده از ارتفاعات و مسیرهای جنگلی برای بستن جناح‌ها باعث شد این دو هنگ به‌تدریج ارتباط خود را با خطوط اصلی از دست بدهند. در روزهای بعد، بخش بزرگی از این نیروها به محاصره افتادند. دو هنگ لشکر ۱۰۶ در نهایت تسلیم شدند و این بزرگ‌ترین تسلیم نیروهای آمریکایی در یک نبرد میدانی در جنگ جهانی دوم بود. تعداد دقیق تسلیم‌شدگان در منابع بسته به این که اسیران مرتبط و نیروهای جداشده چگونه محاسبه شوند تفاوت دارد، اما رقم چندین هزار نفر قطعی است.در همان روز اول، ارتش ششم زرهی برای اجرای مأموریت خود با مشکلات فزاینده روبه‌رو شد. نیروهای زرهی در برخی محورها از سرعت پیاده‌نظام جلوتر بودند، اما شبکه جاده‌ای محدود امکان استقرار هم‌زمان ستون‌های گسترده را نمی‌داد. آلمان می‌دانست که جاده‌های مشخصی در منطقه برای عبور تانک‌ها مناسب‌تر هستند و آمریکایی‌ها نیز خیلی زود همین اهمیت را درک کردند. در نتیجه، هر پل، پیچ جاده، روستا و تقاطع به نقطه‌ای تبدیل شد که یک واحد کوچک می‌توانست در آن حرکت نیروی بزرگ‌تری را متوقف یا کند کند.در یکی از مهم‌ترین محورهای شمالی، به فرماندهی یوآخیم پِیپر در قالب بخشی از لشکر ۱ زرهی اس‌اس به سوی غرب حرکت کرد. پِیپر فرمانده یک گروه رزمی بود که شامل تانک‌های سنگین، تانک‌های متوسط، خودروهای نیمه‌زنجیری، پیاده‌نظام و عناصر مهندسی بود. مأموریت آن دستیابی سریع به عمق جبهه و باز کردن مسیر برای نیروهای اصلی بود. حرکت این گروه رزمی از همان ابتدا با مشکلات جاده‌ای و مقاومت آمریکایی روبه‌رو شد. مسیرهای مختلف به علت پل‌های تخریب‌شده، موانع و مقاومت واحدهای آمریکایی قابل استفاده نبودند و ستون ناچار شد بارها مسیر خود را تغییر دهد. گزارش‌های رسمی ارتش آمریکا نیز ثبت کرده‌اند که گروه رزمی پِیپر به سبب سنگرهای جاده‌ای و پل‌های تخریب‌شده مجبور به تغییر مسیرهای پی‌درپی شد.۱۷ دسامبر، دومین روز عملیات، از چند جهت سرنوشت‌ساز بود. گروه رزمی پِیپر پس از نبرد در لانزرات و عبور از محورهای هونسفلد و بُلینگن به سمت غرب ادامه داد. در بامگْنیه، ستون پِیپر با نیروهای آمریکایی متعلق به گردان دیده‌بانی توپخانه ۲۸۵ برخورد کرد. پس از درگیری و از هم پاشیدن ستون آمریکایی، تعدادی از سربازان اسیر شدند. آلمانی‌ها آنان را در نزدیکی محل درگیری جمع کردند و سپس بیش از ۸۰ نفر از آنان کشته شدند. بر پایه تحقیقات و منابع تاریخی، شمار قربانیان این کشتار معمولاً حدود ۸۰ تا ۸۴ نفر در نظر گرفته می‌شود. این رویداد به «کشتار مالمدی» معروف شد. تحقیقات بعدی ارتش آمریکا و اسناد دادگاه‌ها نشان دادند که یک جنایت جنگی مشخص در این محل رخ داده است. مسئولیت مستقیم تیراندازی به اسیران و نقش افراد مختلف در اجرای آن بعدها در پرونده‌های قضایی مورد بررسی قرار گرفت؛ اما نسبت دادن رفتار این گروه به تمام ارتش آلمان یا حتی تمام نیروهای وافن-اس‌اس از نظر تاریخی نادرست است.در همان روز، در روستای وِرِت ، یازده سرباز آفریقایی-آمریکایی متعلق به گردان توپخانه ۳۳۳به دست نیروهای آلمانی کشته شدند. آنان از یگان خود جدا شده بودند و در حالی که تلاش می‌کردند از منطقه عبور کنند، به خانواده لَنگر پناه بردند. سپس توسط نیروهای آلمانی دستگیر، شکنجه و اعدام شدند. پرونده و یادبود این یازده سرباز بعدها در اسناد و مراسم رسمی ارتش آمریکا به شناخته شد. منابع ارتش آمریکا این رویداد را یکی از جنایات ثبت‌شده نیروهای آلمانی در روزهای آغازین نبرد می‌دانند.کشتار مالمدی در ۱۷ دسامبر تنها یک حادثه منفرد در پرونده جنایات جنگی آردن نبود. در مناطق مختلفی از بلژیک و لوکزامبورگ گزارش‌هایی از قتل اسیران، کشتن غیرنظامیان و اعدام سربازانی که تسلیم شده بودند ثبت شد. با این حال، تعداد و انتساب دقیق هر مورد نیازمند بررسی جداگانه است و منابع تاریخی میان موارد قطعی، موارد مورد اختلاف و گزارش‌های محلی تفاوت قائل می‌شوند. به همین دلیل، تصویر تاریخی معتبر نباید تمام رفتار نیروهای آلمانی در آردن را با استفاده از چند جنایت ثبت‌شده یکسان‌سازی کند، همان‌طور که نادیده گرفتن یا کوچک‌نمایی جنایات ثبت‌شده نیز با اسناد تاریخی سازگار نیست.در محور مالمدی و استاولو ، حرکت پِیپر به‌تدریج با مقاومت بیشتری روبه‌رو شد. او نیاز داشت از پل‌ها و جاده‌های خاصی عبور کند. نیروهای آمریکایی در بخش‌هایی پل‌ها را تخریب کردند یا در نزدیکی آنها مواضع دفاعی ساختند. استاولو برای پِیپر اهمیتی ویژه داشت، زیرا دسترسی به سوخت و مسیرهای تدارکاتی او به عبور از این محور وابسته بود. هنگامی که نیروهای او وارد عمق بیشتری از مواضع آمریکا شدند، طول ستون زرهی و فاصله آن از نیروهای پشتیبان اصلی بیشتر شد. کمبود سوخت به تدریج از مشکل عملیاتی به عامل تعیین‌کننده تبدیل شد.در شمال، نیروهای آلمانی در نزدیکی کرینکلت و روخه‌رات به مقاومت شدید لشکر دوم و ۹۹ پیاده برخورد کردند. این منطقه به دامنه‌های منتهی به ارتفاعات السن‌بورن ارتباط داشت. هنگامی که آمریکایی‌ها خطوط خود را به سمت ارتفاعات عقب کشیدند و توپخانه بیشتری در آنجا مستقر کردند، زمین مرتفع به یک موضع دفاعی بسیار دشوار برای آلمان تبدیل شد. نیروهای آمریکایی از شیب‌ها، جنگل‌ها، جاده‌ها و میدان‌های دید محدود برای کانالیزه کردن حملات زرهی بهره بردند. گزارش‌های عملیاتی ارتش آمریکا نشان می‌دهند که در روزهای بعد، حملات آلمان با ترکیب تانک، پیاده‌نظام و توپ‌های خودکششی چندین بار در این بخش انجام شد و با آتش توپخانه و مقاومت واحدهای پیاده دفع شد.ارتش ششم زرهی برخلاف تصور اولیه نتوانست در این محور شکافی تعیین‌کننده ایجاد کند. لشکرهای زرهی اس‌اس، به‌ویژه لشکرهای ۱ و ۱۲، در بعضی نقاط مسافت قابل توجهی پیش رفتند، اما نتوانستند با سرعت مورد نیاز به اهداف دورتر برسند. موضع السن‌بورن از این نظر اهمیت اساسی داشت که راه‌های مناسبی را که می‌توانستند برای عبور و پشتیبانی ستون‌های زرهی آلمان استفاده شوند، زیر کنترل آتش متفقین نگه داشت. شکست آلمان در باز کردن این محور باعث شد بخش شمالی طرح با مشکلات جدی روبه‌رو شود. ارتش پنجم زرهی به تنهایی نمی‌توانست شکست این جناح را جبران کند، زیرا طرح کلی حمله به هماهنگی دو محور شمال و مرکز وابسته بود.در همین زمان، فرماندهی متفقین در حال دریافت اطلاعات بیشتر از مقیاس حمله بود. در ۱۷ دسامبر، هنوز همه فرماندهان تصویر کامل را نداشتند، اما گسترش درگیری، تعداد اسیران، تماس‌های رادیویی و گزارش‌های واحدهای عقب‌نشسته نشان می‌داد که حمله فراتر از یک ضدحمله محلی است. لشکر ۷ زرهی آمریکا برای حرکت به سمت سن‌ویت فراخوانده شد. لشکر ۳۰ پیاده نیز از منطقه آخن برای تقویت جناح شمالی حرکت کرد. هم‌زمان لشکرهای ۸۲ و ۱۰۱ هوابرد از ذخیره راهبردی SHAEF آماده حرکت شدند.در محور مرکزی، ارتش پنجم زرهی مانتویفل در شرایطی موفقیت بیشتری نسبت به ارتش ششم زرهی داشت. لشکرهای فولکس‌گرنادیر و زرهی از منطقه عبور کردند و واحدهای ۱۰۶ پیاده را به محاصره کشاندند. بخش‌هایی از لشکر ۱۰۶ تلاش کردند به سمت غرب عقب بنشینند، اما فشار از جناح‌ها و تصرف گذرگاه‌های کلیدی امکان خروج منظم را محدود کرد. دو هنگ لشکر ۱۰۶ پس از محاصره و مذاکرات تسلیم شدند. بقایای دیگر واحدها نیز در مسیرهای دشوار به سمت غرب یا جنوب حرکت کردند و برخی به خطوط لشکرهای ۲۸ و ۹ زرهی رسیدند.پس از شکستن بخشی از جبهه، سن‌ویت به مرکز ثقل عملیات تبدیل شد. سن‌ویت نه به خاطر وسعت شهر، بلکه به خاطر شبکه جاده‌ای آن اهمیت داشت. اگر آلمان می‌توانست شهر را سریع تصرف کند، مسیرهای شرقی-غربی برای ستون‌های زرهی بازتر می‌شد و نیروهای مرکز می‌توانستند بهتر به سوی غرب ادامه دهند. اما حضور عناصر لشکر ۷ زرهی، واحدهای شناسایی، توپخانه و سپس نیروهای تقویتی، باعث شد سن‌ویت به نقطه‌ای تبدیل شود که زمان عملیات آلمان را بیش از انتظار کند. مقاومت آمریکا از ۱۷ تا ۲۱ دسامبر ادامه یافت و در این مدت حملات آلمان نتوانست شهر را آن‌گونه که برنامه‌ریزی شده بود سریع در اختیار بگیرد. منابع تاریخی این تأخیر را یکی از عوامل مهم برهم خوردن جدول زمانی ارتش پنجم زرهی می‌دانند.در روزهای ۱۸ و ۱۹ دسامبر، فشار آلمان بر سن‌ویت افزایش یافت. فرماندهان آمریکایی تلاش کردند نیروهای دفاعی را در موقعیت‌هایی قرار دهند که بتوانند جاده‌های اصلی را تحت کنترل نگه دارند. توپخانه آمریکا نقشی مهم داشت، زیرا امکان شلیک بر تجمعات آلمان در خارج از دید مستقیم تانک‌ها را فراهم می‌کرد. تانک‌های آلمانی در بعضی محورها وارد مواضع آمریکا شدند، اما نبود جاده‌های مناسب و هماهنگ نشدن کامل ستون‌های زرهی و پیاده باعث شد نتوانند در هر نقطه به عمق نفوذ کنند.در ۱۹ دسامبر، آیزنهاور در جلسه‌ای با فرماندهان ارشد وضعیت را بررسی کرد و روشن شد که آلمان عملیات خود را برای تقسیم جبهه متفقین و رسیدن به آنتورپ طراحی کرده است. در همین مرحله، ارتش سوم آمریکا به فرماندهی جورج پتن موظف شد بخشی از عملیات در جبهه خود را متوقف و به سمت شمال بچرخاند. اسناد فرماندهی متفقین نشان می‌دهند که در ۱۸ و ۱۹ دسامبر انتقال نیروهای ارتش سوم به سمت آردن برنامه‌ریزی شد و تا پایان آن دوره، لشکرهای مهمی مانند لشکر ۴ زرهی ، لشکر ۸۰ پیاده و لشکر ۲۶ پیاده برای حمله به جناح جنوبی برآمدگی آماده شدند.پتن در ۱۹ دسامبر جلسه‌ای با ستاد خود داشت و دستور داد محور حمله ارتش سوم تغییر کند. آماده‌سازی برای این چرخش به این معنا بود که یگان‌ها باید از محورهای جنگی قبلی جدا شده، در جاده‌های یخ‌زده به سمت شمال حرکت کنند، ستون‌های سوخت و مهمات جابه‌جا شوند و تماس‌های فرماندهی دوباره برقرار شود. برخی روایت‌های بعدی رقم مشهور «حرکت سه لشکر در سه روز» را برجسته کرده‌اند، اما اسناد عملیاتی نشان می‌دهند این فرآیند در واقع مجموعه‌ای از جابه‌جایی‌های بسیار پیچیده بود و یگان‌های مختلف در زمان‌های متفاوت به مناطق تجمع رسیدند.در همین روزها، محاصره باستونی شکل گرفت. باستونی مرکز ارتباطی مهمی بود و مسیرهای آن به سمت سن‌ویت، لوکزامبورگ و غرب بلژیک می‌رفت. نیروهای آلمانی به‌سرعت در اطراف آن پیشروی کردند و فرماندهی آمریکا تصمیم گرفت مرکز جاده‌ای را حفظ کند. لشکر ۱۰۱ هوابرد که در فرانسه در ذخیره بود، در ۱۸ دسامبر برای حرکت به سمت باستونی فراخوانده شد و طی شب و روز بعد به منطقه رسید. این لشکر به فرماندهی ژنرال مکس‌ول تیلور در زمان آغاز محاصره در اختیار فرمانده موقت، سرتیپ آنتونی مک‌آلیف ، قرار داشت، زیرا تیلور در زمان آغاز بحران در محل دیگری بود.حرکت لشکر ۱۰۱ هوابرد ساده نبود. ستون‌های خودرو در جاده‌های برفی و یخ‌زده، تحت فشار ترافیک نظامی و در شرایط دید محدود، به سمت باستونی حرکت کردند. واحد پزشکی ۳۲۶ هوابرد در گزارش رسمی خود ثبت کرده است که این تشکیلات در ۱۸ دسامبر حرکت کرد و در ۱۹ دسامبر وارد منطقه باستونی شد. این گزارش همچنین نشان می‌دهد که عناصر پزشکی لشکر به سرعت مواضع امدادی و تخلیه مجروحان را ایجاد کردند.هم‌زمان، برخی نیروهای دیگری که به باستونی رسیده بودند از جمله عناصر لشکر ۱۰ زرهی و واحدهای ضدتانک در دفاع از شهر مشارکت کردند. موقعیت دفاعی به تدریج به یک حلقه پیرامونی تبدیل شد. آلمان کوشش کرد جاده‌های ورودی را قطع کند و نیروهای دفاعی را منزوی نگه دارد. محاصره کامل در ۲۰ دسامبر تثبیت شد.در شب‌های این دوره، سرمای شدید بر وضعیت هر دو طرف اثر داشت. خودروهایی که برای حرکت در گل یا برف کافی نبودند با مشکل مواجه می‌شدند، موتورهای تانک و کامیون‌ها به مراقبت بیشتری نیاز داشتند و تخلیه مجروحان در جاده‌های یخ‌زده بسیار دشوار بود. در بعضی روزها برف و مه عملاً استفاده از هواپیماهای تاکتیکی متفقین را محدود کرد و این دقیقاً همان شرایطی بود که فرماندهی آلمان برای آغاز حمله انتخاب کرده بود. برای نیروهای محاصره‌شده باستونی نیز وضعیت پزشکی دشوارتر می‌شد، زیرا ظرفیت بیمارستان‌های صحرایی محدود و تخلیه مجروحان تقریباً ناممکن بود. گزارش‌های پزشکی لشکر ۱۰۱ جزئیات این شرایط را ثبت کرده‌اند.در ۲۰ دسامبر، سپاه هشتم آمریکا در حال تلاش برای تثبیت خط دفاعی بود. در شمال، دفاع در السن‌بورن همچنان پابرجا بود. در مرکز، سن‌ویت تحت فشار شدید قرار داشت و در جنوب، باستونی محاصره شده بود. از نظر جغرافیایی، شکل برآمدگی آلمان روی نقشه به سرعت نمایان‌تر می‌شد و همان شکل بعدها نام را به خود گرفت.در ۲۱ دسامبر، مقاومت سن‌ویت به مرحله‌ای رسید که فرماندهان آمریکایی به عقب‌نشینی مرحله‌ای از منطقه فکر کردند. حفظ خود شهر دیگر تنها هدف نبود؛ هدف اصلی حفظ انسجام نیروها و جلوگیری از محاصره نیروهای بزرگ‌تر بود. نیروهای آمریکایی در حالی که بخش‌هایی از مواضع خود را تخلیه می‌کردند، تلاش کردند خروج را با آتش توپخانه و دفاع در نقاط تأخیری پوشش دهند. آلمان توانست سن‌ویت را تصرف کند، اما زمانی که این شهر از کنترل نیروهای آمریکایی خارج شد، بخش قابل توجهی از زمان عملیاتی موردنیاز آلمان از دست رفته بود. همین اختلاف زمانی میان «تصرف شهر» و «تصرف سریع شهر» اهمیت اساسی داشت.در جنوب، وضعیت باستونی نیز بحرانی شد. آلمان به تدریج حلقه محاصره را محکم‌تر کرد، اما مرکز شهر همچنان در دست آمریکا باقی ماند. در همین دوره، فعالیت‌های اطلاعاتی آلمان برای تعیین نقاط ضعف دفاعی و راه‌های ورود ادامه داشت و نیروهای آمریکایی نیز تلاش کردند از جاده‌های باقی‌مانده و مسیرهای جنگلی برای جابه‌جایی محدود مهمات استفاده کنند.در ۲۲ دسامبر، فرماندهی آلمان برای نیروهای آمریکایی در باستونی یک اولتیماتوم صادر کرد و درخواست تسلیم نمود.اما در سطح عملیاتی محاصره همچنان ادامه داشت و دفاع باستونی صرفاً متکی به یک جمله نبود؛ حلقه دفاعی شامل پیاده‌نظام، توپخانه، تانک، مهندسی و واحدهای پزشکی بود. ارتش آمریکا بعدها تأکید کرد که دفاع ۱۰۱ هوابرد تا رفع محاصره در ۲۶ دسامبر ادامه یافت.در همین ۲۲ دسامبر، گروه رزمی پِیپر در شمال غربی برآمدگی به La Gleize رسیده بود، اما وضعیت آن به شدت دشوار شده بود. سوخت تقریباً تمام شده بود، مسیر ارتباطی با نیروهای اصلی قطع بود و مقاومت آمریکا در استاولو و نقاط اطراف حرکت ستون را کند کرده بود. پِیپر انتظار داشت تجهیزات و سوخت از عقب برسد، اما این ستون تدارکاتی نتوانست خود را به او برساند. در نهایت پِیپر دستور داد بخشی از تانک‌ها و خودروها منهدم شوند تا تجهیزات سالم به دست دشمن نیفتد و افراد باقیمانده عقب‌نشینی کنند. نیروهای باقی‌مانده تا ۲۳ دسامبر به خطوط آلمان بازگشتند. ارتش آمریکا در گزارش‌های تاریخی تعداد اولیه گروه را حدود چند هزار نفر ذکر کرده است، اما ارقام دقیق به دلیل پیوستن عناصر مختلف و جدا شدن تلفات متفاوت است؛ بنابراین اعداد بسیار دقیق در روایت‌های عامه‌پسند باید با احتیاط استفاده شوند.در محور غربی‌تر، لشکر دوم زرهی آلمان یکی از واحدهایی بود که بیش از همه به رود موز نزدیک شد. این لشکر از محور هوفلیز، لاروش و راه‌های منتهی به غرب حرکت کرد و هدفش عبور از موز در نزدیکی دینان بود. در مواردی نیروهای پیشرو آلمان تا چند ده کیلومتری موز رسیدند، اما فاصله آنها با مسیرهای اصلی تدارکاتی افزایش یافت. بنزین به یکی از محدودیت‌های اصلی تبدیل شد. بخشی از سوختی که آلمان برای عملیات در نظر گرفته بود قرار بود از انبارهای متفقین تصرف شود، اما آمریکایی‌ها در بسیاری از نقاط انبارها را تخلیه یا منهدم کردند و آلمان نتوانست منابعی را که برای پیشروی عمیق روی آنها حساب کرده بود به دست آورد. به همین دلیل تانک‌هایی که از نظر مکانیکی هنوز قابل استفاده بودند، به دلیل نبود سوخت از حرکت بازماندند.این واقعیت در روایت روزهای ۲۲ و ۲۳ دسامبر اهمیت بیشتری پیدا کرد. در این مرحله، بخشی از ستون‌های آلمانی به حداکثر عمق مورد انتظار خود رسیده بودند، اما سرعت حرکت آنها کاهش یافته بود. فاصله میان واحدهای زرهی و نیروهای پیاده افزایش یافته و مقاومت متفقین در طول جاده‌ها شدیدتر می‌شد. در شمال، السن‌بورن همچنان مانع مهمی بود. در مرکز، خطوط آمریکا در حال ترمیم بود. در جنوب، پتن نیروهای خود را به سمت باستونی می‌راند. بنابراین شکل نبرد از یک حمله شتابان به مجموعه‌ای از فشارها و ضدحملات محلی تبدیل می‌شد.یکی از مهم‌ترین عوامل تغییر وضعیت، بهبود آب‌وهوا بود. از اواخر دسامبر، ابرها در بسیاری از مناطق کنار رفتند و پروازهای شناسایی و حمله تاکتیکی متفقین که در نخستین روزها به‌شدت محدود شده بود، دوباره با قدرت بیشتری آغاز شد. هواپیماهای آمریکایی و بریتانیایی جاده‌ها، ستون‌های خودرو، محل تجمع تانک‌ها، پل‌ها و مراکز تدارکاتی آلمان را هدف قرار دادند. برای نیروهایی که از ابتدا با کمبود سوخت روبه‌رو بودند، قرار گرفتن در جاده‌های باز زیر حملات هوایی مسئله‌ای جدی بود. گزارش‌های رسمی ارتش آمریکا تأکید می‌کنند که صاف شدن هوا در اواخر دسامبر یکی از نقاط عطف عملیات بود.در ۲۳ دسامبر، محاصره باستونی هنوز برقرار بود، اما ارتش سوم آمریکا از جنوب به آن نزدیک می‌شد. لشکر ۴ زرهی در محور خود به سمت شمال حرکت می‌کرد و پشت سر آن عناصر لشکرهای ۲۶ و ۸۰ پیاده به تدریج وارد میدان می‌شدند. حرکت آنها با مقاومت آلمان و وضعیت جاده‌های نامناسب روبه‌رو بود. در جاهایی ستون‌ها مجبور بودند از مسیرهای روستایی و جاده‌های فرعی استفاده کنند. ژنرال پتن از فرماندهانش می‌خواست حرکت را حفظ کنند، زیرا هدف فقط نزدیک شدن به باستونی نبود، بلکه باز کردن یک مسیر دائمی برای تدارک و تخلیه نیز ضروری بود.در ۲۴ دسامبر، نیروهای آلمان در برخی نقاط حملات شدیدی علیه باستونی انجام دادند. دفاع آمریکا بر مجموعه‌ای از مواضع کوچک پیاده، توپخانه و تانک‌های پشتیبان تکیه داشت. توپخانه ۱۰۱ هوابرد بخش مهمی از دفاع بود. آتش توپخانه نه تنها تجمعات پیاده آلمان را هدف می‌گرفت، بلکه برای جلوگیری از تمرکز تانک‌ها در نزدیکی خطوط دفاعی نیز استفاده می‌شد. در این شرایط، ارتباط میان دیده‌بان‌ها، مراکز آتش و واحدهای خط مقدم اهمیت بالایی داشت.در همان روزها، جبهه شمالی نیز به تدریج از حالت دفاع صرف خارج می‌شد. لشکرهای آمریکایی که در السن‌بورن مستقر بودند مواضع خود را تثبیت کرده بودند و فشار آلمان نتوانست از این محور عبور کند. در سمت دیگر، لشکر ۸۲ هوابرد در منطقه شمالی مستقر شده بود. برخلاف لشکر ۱۰۱، مأموریت آن دفاع از باستونی نبود، بلکه در مجموعه‌ای از مواضع شمال و غرب رأس برآمدگی به جلوگیری از گسترش بیشتر پیشروی آلمان کمک کرد. این تفاوت محل مأموریت دو لشکر هوابرد باید حفظ شود، زیرا در روایت‌های ساده‌شده اغلب هر دو لشکر در یک «دفاع باستونی» ادغام می‌شوند.در ۲۵ دسامبر، نیروهای آلمان همچنان در تلاش برای حفظ فشار بودند، اما ظرفیت آنها نسبت به روزهای نخست کاهش یافته بود. بسیاری از واحدهای زرهی درگیر کمبود سوخت بودند. بعضی لشکرهای پیاده‌ای که در آغاز عملیات جلو آمده بودند اکنون با تلفات، خستگی و کاهش قدرت رزمی مواجه بودند. در مقابل، آمریکایی‌ها به‌طور پیوسته نیرو و تجهیزات جدید وارد می‌کردند. برتری مهم متفقین در این مرحله، نه یک نوع سلاح خاص، بلکه توانایی آنها برای جایگزینی تلفات و باز کردن مسیرهای تدارکاتی بود. این عامل در اسناد رسمی به عنوان یکی از تفاوت‌های مهم دو طرف در ادامه عملیات دیده می‌شود.۲۶ دسامبر، روزی که ارتباط زمینی با باستونی برقرار شد، نقطه عطف آشکار عملیات بود. لشکر ۴ زرهی آمریکا که از جنوب حرکت کرده بود در نهایت به بخش‌هایی از حلقه بیرونی رسید و نیروهای آلمانی نتوانستند این محور را برای همیشه ببندند. ارتباط میان نیروهای بیرونی و مدافعان باستونی برقرار شد. برخلاف تصور نادرست رایج، این به معنای پایان نبرد باستونی نبود؛ محاصره شکسته شد، اما نبرد در پیرامون شهر ادامه یافت و آلمان هنوز نیروهای کافی برای حمله به مواضع تازه بازشده داشت. با این حال، از این لحظه به بعد وضعیت راهبردی تغییر کرده بود. باستونی دیگر یک پادگان منزوی نبود، بلکه به یک برآمدگی داخلی در خط متفقین تبدیل شده بود که می‌توانست از جنوب و شمال به آن نیرو وارد شود.در شمال برآمدگی، ارتش ششم زرهی دیگر نتوانست به اهداف اصلی خود نزدیک شود. خطوط آمریکایی در السن‌بورن حفظ شده بودند و مسیرهای مناسب برای حرکت سریع زرهی مسدود شده بود. آلمان مجبور شد در این منطقه به جنگی فرسایشی تن دهد که با هدف اولیه عملیات تفاوت اساسی داشت. لشکرهای اس‌اس نیز با تلفات فزاینده و کمبود سوخت و مهمات مواجه بودند. در مرکز، ارتش پنجم زرهی توانسته بود عمیق‌تر نفوذ کند، اما اکنون با خطر حمله جناحی روبه‌رو بود. در جنوب نیز نیروهای ارتش سوم آمریکا در حال ایجاد فشار بودند.در ۲۷ و ۲۸ دسامبر، نبرد در پیرامون باستونی و مسیرهای جنوب و غرب آن ادامه یافت. آلمان تلاش کرد مسیر تقویت نیروهای آمریکایی را قطع کند و گاهی حملات زرهی محلی اجرا کرد، اما اکنون نیروی هوایی متفقین نیز در آسمان فعال بود. در روزهای صاف، هواپیماهای تهاجمی به ستون‌های جاده‌ای حمله می‌کردند و در بعضی مناطق حرکت خودروها تنها در شب امکان‌پذیر بود.در این مرحله ارتش آمریکا همچنین شروع به تثبیت یک فشار از شمال کرد. در ۳ ژانویه ۱۹۴۵، حمله ارتش اول از سمت شمال آغاز شد و به تدریج نیروها به سمت جنوب و جنوب‌شرقی فشار آوردند. هدف فوری برقراری ارتباط با نیروهای ارتش سوم در حوالی هوفلیز بود. طرحی که در ۱۰ ژانویه با دستور هماهنگ‌تر مونتگومری و بردلی شکل گرفت، ایجاد پیوند در هوفلیز و سپس فشردن برآمدگی از دو جهت بود. این عملیات از چند روز پیش آغاز شده بود، اما در نیمه ژانویه به شکل هماهنگ‌تری درآمد.در همین زمان، وضعیت آلمان در شمال بیش از پیش دفاعی شده بود. شهرهای مالمدی، هوفلیز، لا روش (La Roche)، تروآ-پون (Trois-Ponts) و مناطق اطراف به نقاطی تبدیل شدند که متفقین تلاش می‌کردند با تصرف آنها خطوط ارتباطی داخل برآمدگی را قطع کنند. هر بار که آلمان مجبور می‌شد یک تقاطع جاده‌ای را از دست بدهد، مسیر انتقال نیرو و تدارک دشوارتر می‌شد. مقاومت آلمان همچنان واقعی بود و در بسیاری نقاط حملات ضدحمله انجام شد، اما دیگر این حملات در جهت آنتورپ صورت نمی‌گرفتند؛ هدف آنها حفظ خطوط عقب‌نشینی و جلوگیری از محاصره واحدهای بزرگ‌تر بود.در ۱ ژانویه ۱۹۴۵، نیروی هوایی آلمان عملیات «بودن‌پلاته» (Operation Bodenplatte) را اجرا کرد. هدف عملیات حمله غافلگیرانه به فرودگاه‌های متفقین در هلند، بلژیک و فرانسه و وارد کردن خسارت سنگین به نیروی هوایی آنان بود. نزدیک به هزار هواپیما در مجموعه این عملیات در نظر گرفته شدند و در برخی فرودگاه‌ها حمله غافلگیرانه واقعاً خسارات قابل توجهی به هواپیماهای مستقر روی زمین وارد کرد. اما تلفات نیروی هوایی آلمان نیز سنگین بود و از آن مهم‌تر، بسیاری از خلبانان باتجربه آلمانی که در این مرحله از جنگ جایگزین آنها دشوار بود، از بین رفتند. منابع ارتش آمریکا از نابودی بیش از صد هواپیمای متفقین بر روی زمین سخن می‌گویند، اما در ارزیابی عملیات باید خسارات آلمان، توان جایگزینی دو طرف و پیامد بلندمدت را نیز در نظر گرفت. پس از این حمله، لوفت‌وافه دیگر نتوانست قدرت عملیاتی خود را به سطحی بازگرداند که بر نتیجه نبرد آردن اثر تعیین‌کننده داشته باشد.در روزهای آغاز ژانویه، عملیات زمینی متفقین ادامه یافت و حملات هوایی به خطوط آلمان افزایش پیدا کرد. آلمان همچنان بخشی از زمین‌های به‌دست‌آمده در دسامبر را حفظ کرده بود، اما خطوط آن زیر فشار دوطرفه قرار داشت. از شمال، ارتش اول و واحدهای تابع آن به سمت برآمدگی پیش می‌آمدند. از جنوب، ارتش سوم پتن به فشار خود ادامه می‌داد. در مرکز، ارتش پنجم زرهی تلاش می‌کرد راه‌های ارتباطی میان نیروهایش را حفظ کند.در همین مقطع، مسئله جبهه شرقی دوباره اهمیت یافت. ارتش سرخ در ۱۲ ژانویه ۱۹۴۵ عملیات گسترده ویستولا را آغاز کرد و نیروهای شوروی با سرعت زیادی در لهستان پیش رفتند. این حمله رایش آلمان را مجبور کرد منابع زرهی و نیروی انسانی را دوباره میان شرق و غرب توزیع کند. منابع تاریخی ارتش آمریکا تصریح می‌کنند که نیروهای آلمانی که از نبرد آردن جان سالم برده بودند در ادامه برای مقابله با پیشروی شوروی به شرق منتقل شدند. اما نباید این رابطه را طوری بیان کرد که گویی حمله شوروی به‌تنهایی علت پایان نبرد آردن بوده است؛ تا آن زمان خود تهاجم آلمان در غرب عملاً متوقف شده بود و تصمیم‌های انتقالی فرماندهی آلمان در چارچوب فشار هم‌زمان دو جبهه انجام گرفت.در ۸ تا ۱۰ ژانویه، متفقین در چند محور پیشروی کردند. فشار از شمال به سمت سنت‌ویت و زمین‌های مرتفع افزایش یافت. در جنوب، نیروهای ارتش سوم مواضع جدیدی را در امتداد جاده‌های منتهی به هوفلیز در اختیار گرفتند. آلمان برای جلوگیری از محاصره کامل بخش مرکزی برآمدگی عقب‌نشینی‌های محدود انجام داد. در ۱۰ ژانویه، بردلی و مونتگومری دستور یک عملیات هماهنگ‌تر را برای ۱۳ ژانویه صادر کردند. هدف نخست پیوند نیروهای شمالی و جنوبی در حوالی هوفلیز بود و پس از آن قرار بود فشار به سن‌ویت و ارتفاعات پیرامون آن افزایش یابد. اسناد فرماندهی عالی آمریکا این مرحله را زمانی می‌دانند که متفقین به‌تدریج ابتکار عمل را به دست گرفتند.در ۱۳ ژانویه، حمله هماهنگ‌تر در بسیاری از بخش‌ها آغاز شد. شرایط زمین هنوز دشوار بود، اما فشار تدریجی باعث شد واحدهای آلمانی مجبور به عقب‌نشینی شوند. توپخانه آمریکایی به صورت گسترده برای ضربه زدن به خطوط عقب، تقاطع‌ها و محل تجمع پیاده‌نظام استفاده می‌شد. مهندسان راه‌ها را باز می‌کردند و پل‌ها را تعمیر می‌کردند تا تانک و کامیون بتوانند حرکت کنند. در برخی مناطق، آلمان مواضع جدیدی را در پشت رودخانه‌ها و روستاها ایجاد کرد و با مقاومت شدید تلاش کرد سرعت پیشروی را کاهش دهد.در حوالی باستونی، حملات ادامه داشتند. باز شدن محاصره به آمریکایی‌ها اجازه داد مهمات و غذا وارد کنند و مجروحان خارج شوند. وضعیت پزشکی هنوز دشوار بود و بسیاری از مجروحان روزها در شرایط نامناسب باقی مانده بودند. گزارش ۳۲۶ شرکت پزشکی هوابرد نشان می‌دهد که حتی در روزهای محاصره، تلفات پزشکی و کمبود امکانات موجب فشار شدید بر سامانه تخلیه و جراحی شده بود.از اواسط ژانویه، مفهوم «برآمدگی» دیگر به معنای یک نوک تهاجمی آلمان نبود. آنچه باقی مانده بود مجموعه‌ای از مواضع دفاعی و مسیرهای عقب‌نشینی بود. نیروهای آلمانی در شمال سن‌ویت، مالمدی و راه‌های غربی شروع به عقب‌نشینی کردند. در جنوب و مرکز، مسیر هوفلیز و باستونی زیر فشار متفقین قرار گرفت. ارتباط میان واحدهای زرهی آلمان که در دسامبر بسیار گسترده بود، اکنون محدود شده بود. سوخت، مهمات، جایگزینی نیروی انسانی و تعمیر تانک‌ها دشوارتر از همیشه بود.در ۱۷ ژانویه، نیروهای متفقین در بخش‌های بیشتری از منطقه پیشروی کردند و تا ۱۸ و ۱۹ ژانویه بخش قابل توجهی از جاده‌ها و مواضع مهم سابق آلمان را پس گرفتند. مقاومت‌های محلی در شهرها و روستاها ادامه داشت. بعضی واحدهای آلمانی با توپخانه و ضدحملات کوچک از مواضع خود دفاع کردند و بعضی دیگر در شب عقب کشیده شدند تا گرفتار محاصره نشوند. تفاوت مهم این دوره با روزهای آغاز عملیات در این بود که اکنون آلمان دیگر قدرت انتخاب محل نبرد را به اندازه دسامبر نداشت؛ تحرکات آن بیشتر در واکنش به حملات متفقین انجام می‌شد.سن‌ویت نیز به تدریج دوباره در محدوده پیشروی متفقین قرار گرفت. بازپس‌گیری آن در چارچوب عملیات ژانویه اهمیت ارتباطی داشت، زیرا راه‌های اطراف شهر را از کنترل نیروهای آلمانی خارج می‌کرد. فرماندهان آمریکایی می‌خواستند جاده‌های شمالی و مرکزی را دوباره به هم متصل کنند و فشار را به سمت شرق ادامه دهند.در همین دوره، نیروهای آلمانی که در دسامبر به سمت هوفلیز و لا روش حرکت کرده بودند مجبور شدند عقب بنشینند. در برخی نقاط تانک‌ها برای پوشش خروج پیاده‌نظام باقی می‌ماندند و سپس خود عقب می‌رفتند. در جاهایی که سوخت کافی وجود نداشت، تجهیزات آسیب‌دیده یا بی‌سوخت رها و منهدم می‌شدند. این همان مسئله‌ای بود که از آغاز عملیات در ستادهای آلمان به عنوان عامل محدودکننده شناخته می‌شد، اما در روزهای نخست حمله هنوز تحت تأثیر امید به تصرف انبارهای سوخت متفقین و سریع بودن پیشروی قرار داشت.در ۲۱ تا ۲۳ ژانویه، نیروهای آمریکایی در جناح‌های شمالی و جنوبی به پیشروی ادامه دادند و عمق برآمدگی کاهش یافت. برخی خطوط دفاعی آلمان دوباره بر اساس رودخانه‌ها، ارتفاعات و جاده‌های شرقی تنظیم شدند. نیروهایی که در خط مقدم باقی مانده بودند، بخش‌هایی از خاک بلژیک و لوکزامبورگ را ترک می‌کردند. در بسیاری از مناطق، تلفات، کمبود غذا و مهمات و خستگی عملیاتی به اندازه‌ای بود که آلمان نمی‌توانست واحدها را برای یک ضدحمله بزرگ جدید جمع کند.در ۲۴ ژانویه، بیشتر زمین‌های مهمی که در نخستین روزهای تهاجم از دست رفته بود، دوباره به کنترل متفقین بازمی‌گشت. نیروهای آمریکا در حال نزدیک شدن به موقعیت‌های سابق خط مقدم دسامبر بودند. در شمال، نیروهای ارتش اول و در جنوب نیروهای ارتش سوم خط آلمان را عقب می‌راندند. جاده‌های اصلی به تدریج باز می‌شدند و ستون‌های تدارکاتی متفقین دوباره در مناطقی حرکت می‌کردند که سه تا چهار هفته قبل تحت کنترل آلمان قرار گرفته بود.۲۵ ژانویه ۱۹۴۵ پایان رسمی نبرد آردن در تعریف رایج تاریخی آن بود. در این تاریخ، نیروهای متفقین در مجموع به خطی بازگشته بودند که تقریباً همان موقعیت پیش از آغاز تهاجم آلمان بود. هدف آلمان برای شکستن جبهه متفقین، عبور از موز، دستیابی به آنتورپ و ایجاد شکاف پایدار میان ارتش‌های آمریکا و بریتانیا تحقق نیافت. از شمال تا جنوب، تلاش آلمان برای حفظ دستاوردهای دسامبر به عقب‌نشینی تبدیل شده بود.اما پایان رسمی عملیات به این معنی نبود که در ۲۵ ژانویه تمام درگیری‌های منطقه ناگهان متوقف شدند. نیروهای متفقین همچنان در حال پاک‌سازی مواضع آلمان و بازگرداندن خطوط ارتباطی بودند و چند درگیری محلی پس از این تاریخ نیز رخ داد. با این حال، از نظر عملیاتی، برآمدگی آلمان از بین رفته و جبهه غربی به وضعیت پیش از تهاجم بازگشته بود. به همین علت ۲۵ ژانویه به عنوان پایان Battle of the Bulge در منابع نظامی آمریکا تثبیت شده است.آمار تلفات این نبرد در منابع مختلف یکسان نیست. علت اختلاف فقط اشتباه نویسندگان نیست؛ تعریف بازه زمانی، تفاوت میان تلفات نبرد و تلفات غیررزمی، تفاوت در ثبت مفقودان و اسیران، و گنجاندن یا مستثنی کردن برخی نیروهای پشتیبانی بر ارقام اثر گذاشته است. یک جمع‌بندی رسمی فرماندهی عالی آمریکا برای بازه ۱۶ دسامبر ۱۹۴۴ تا ۲۵ ژانویه ۱۹۴۵، ۱۰۴٬۹۴۴ مورد تلفات نبردی آمریکایی را ثبت کرده که شامل ۱۵٬۹۸۲ کشته در عملیات، ۶۲٬۳۷۲ زخمی، ۲۳٬۵۵۴ اسیر، ۲٬۸۰۲ مفقود که بعداً به خدمت بازگشتند و ۲۳۴ نفر مفقودی است که مرگ آنان بعداً ثبت شد. این رقم با برخی برآوردهای عمومی که «حدود ۷۵ تا ۸۰ هزار» تلفات آمریکایی را ذکر می‌کنند تفاوت دارد، زیرا آن برآوردها ممکن است دامنه زمانی یا تعریف متفاوتی داشته باشند. موزه ملی جنگ جهانی دوم نیز رقمی بیش از ۸۰ هزار تلفات آمریکایی را ذکر می‌کند، در حالی که دیگر منابع رقم ۷۵ هزار را به کار می‌برند.برای آلمان نیز اختلاف آماری قابل توجه است. منابع معتبر معمولاً رقمی در حدود ۸۰ تا ۱۰۰ هزار تلفات را برای عملیات آردن ذکر می‌کنند. این رقم شامل کشته، زخمی، مفقود و اسیر است و در منابع مختلف روش محاسبه آن متفاوت است. آرشیو فدرال آلمان شمار نیروی اولیه را در حدود ۲۰۰ هزار نفر ذکر می‌کند، ولی تعیین تعداد کل نیروهای آلمانی که در تمام دوره ۴۱ روزه وارد نبرد شدند دشوارتر است، زیرا در طول ژانویه واحدهایی برای تقویت یا جایگزینی وارد و خارج شدند. از طرف دیگر، رقم تانک‌های از دست‌رفته نیز بین منابع متفاوت است، زیرا بعضی منابع تانک‌های منهدم‌شده، بعضی تانک‌های رهاشده و بعضی تجهیزات از دست‌رفته بر اثر نقص فنی را به شکل متفاوتی ثبت کرده‌اند.از نظر ساختار نیرو، عملیات آلمان بر سه ارتش اصلی استوار بود. ارتش ششم زرهی در شمال تحت فرماندهی سپ دِتریش قرار داشت و مهم‌ترین جزء زرهی و اس‌اس آن در ابتدا برای شکستن جبهه شمالی در نظر گرفته شد. ارتش پنجم زرهی زیر فرمان هاسو فون مانتویفل محور مرکزی را در دست داشت و پیشروی آن در سن‌ویت، باستونی و مسیر موز بخش عمده عمق برآمدگی را ایجاد کرد. ارتش هفتم در جنوب وظیفه پوشش جناح و کمک به حفظ فشار را داشت. اسناد رسمی آمریکایی اشاره می‌کنند که در مجموع عناصر ۲۸ لشکر در مراحل مختلف عملیات به کار گرفته شدند. این رقم با شمارش «لشکرهای کامل در لحظه آغاز» یکی نیست و علت آن نیز ورود تدریجی عناصر لشکرها و استفاده از واحدهای فرعی است.در سمت آمریکا، بیش از ۶۰۰ هزار سرباز در مراحل مختلف نبرد مشارکت داشتند و بر اساس گزارش رسمی ارتش آمریکا بیش از ۷۰۰ هزار نیروی متفقین در کل نبرد درگیر شدند. در طول عملیات، تعداد زیادی از لشکرهای زرهی و پیاده از جبهه‌های دیگر به آردن منتقل شدند. لشکرهای ۷ زرهی، ۱۰ زرهی، ۴ زرهی، ۱۱ زرهی، ۱۲ زرهی و دیگر واحدهای زرهی در مقاطع مختلف وارد درگیری شدند. لشکرهای ۸۲ و ۱۰۱ هوابرد نیز در مأموریت‌های متفاوتی مشارکت کردند. نقش آنها نیز ثابت نبود. لشکر ۱۰۱ عمدتاً با باستونی پیوند خورد، در حالی که لشکر ۸۲ در شمال برآمدگی وارد شد و در عملیات تثبیت جناح شمالی نقش داشت.فرماندهی متفقین در طول نبرد چندین بار ساختار عملیاتی خود را برای مقابله با بحران تغییر داد. آیزنهاور با وجود اختلافات در سطح ارتش‌های گروه، تلاش کرد اجازه دهد هر دو جناح برآمدگی به صورت هم‌زمان بر آلمان فشار وارد کنند. بردلی که مسئول گروه ارتش دوازدهم بود، در جنوب جناح شمالی و در ارتباط با پتن قرار داشت. هاجز مسئول ارتش اول بود. برنارد مونتگومری نیز فرمانده گروه ارتش بیست‌ویکم بود و مسئولیت بخش شمالی را داشت. در بحران دسامبر، آیزنهاور بخشی از نیروهای ذخیره را به میدان فرستاد و به موازات آن، فرماندهان آمریکایی به سرعت نیروهای خود را به سمت بخش‌های تهدیدشده جابه‌جا کردند. منابع رسمی نشان می‌دهند این فرآیند نه یک دستور منفرد، بلکه زنجیره‌ای از دستورات در چند روز بود.آب‌وهوا تقریباً در تمام عملیات یک عامل مستقیم عملیاتی بود. در ۱۶ تا حدود ۲۳ دسامبر، ابر و مه موجب کاهش توان شناسایی و پشتیبانی هوایی متفقین شد. در جنگل‌های آردن، بارش برف و یخبندان تحرک را دشوار می‌کرد و زمین‌های خاکی و جاده‌های فرعی به گل یا یخ تبدیل می‌شدند. تانک‌ها در مسیرهای محدود نمی‌توانستند همیشه از کنار یکدیگر عبور کنند، خودروهای چرخ‌دار به‌شدت تحت تأثیر زمین قرار می‌گرفتند و حمل مهمات و سوخت دشوار می‌شد. مجروحان نیز با تأخیر بیشتری تخلیه می‌شدند. با بهتر شدن هوا، وضعیت تغییر کرد و برتری هوایی متفقین دوباره به سطحی رسید که می‌توانست بر جاده‌های آلمان، ستون‌های لجستیکی و نیروهای در حال حرکت فشار وارد کند. این تغییر به‌ویژه برای آلمان مهم بود، زیرا تانک‌های آن برای حرکت در عمق برآمدگی به جاده‌های محدود وابسته بودند.در طول نبرد، عملیات تدارکاتی اهمیت مستقیمی داشت. آلمان برای رساندن سوخت به تانک‌های خود شبکه محدودی از جاده‌ها و ستون‌های حمل را به کار می‌گرفت. در برخی نقاط، آمریکایی‌ها انبارهای سوخت را تخلیه یا نابود کردند. زمانی که حملات هوایی دوباره آغاز شد، ستون‌های کامیون در جاده‌های باز آسیب‌پذیر شدند. در عوض، متفقین از سیستم تدارکاتی بسیار گسترده‌تر خود استفاده می‌کردند. آنان نیز با مشکلات حمل‌ونقل ناشی از شرایط جوی و تراکم جاده‌ها مواجه بودند، اما ذخایر موجود و امکان ورود مستمر نیرو و تجهیزات باعث شد خسارات آنان قابل جایگزینی باشد؛ در حالی که آلمان در ژانویه دیگر توان جبران سریع خودروهای زرهی و نیروی انسانی از دست‌رفته را نداشت. این تفاوت در اسناد تاریخی مربوط به پایان عملیات به‌صراحت دیده می‌شود.در جناح شمالی، مقاومت السن‌بورن عملاً یکی از ستون‌های توقف تهاجم آلمان بود. آلمان در آنجا نتوانست به جاده‌های مورد نیاز برای ادامه عملیات دست یابد. در مرکز، تأخیر سن‌ویت و سپس مقاومت باستونی باعث شد بخش مهمی از سرعت برنامه‌ریزی‌شده از دست برود. در غرب، پیشروی پِیپر به دلیل استاولو، پل‌ها، مقاومت‌های پراکنده، قطع ارتباط و کمبود سوخت متوقف شد. در جنوب، ارتش هفتم نتوانست آن مقدار از پیشروی را ایجاد کند که بتواند جناح مرکزی را تضمین کند. به این ترتیب، هر سه محور اصلی آلمان با نوعی محدودیت مواجه شدند، هرچند شکل و زمان آن محدودیت در هر محور متفاوت بود.دفاع سن‌ویت همچنین باعث شد نیروهای آمریکایی زمان بیشتری برای استقرار ذخایر به دست آورند. هنگامی که نیروهای آلمان شهر را در نهایت گرفتند، ارزش عملیاتی آن نسبت به زمانی که می‌توانست در ابتدای حمله تصرف شود کمتر شده بود. واحدهای آمریکایی توانسته بودند از منطقه خارج شوند و در خطوط بعدی دوباره سازمان بگیرند. بنابراین «سقوط شهر» به معنای موفقیت کامل عملیاتی آلمان نبود. این مسئله در مورد بسیاری از نقاط دیگر آردن نیز صدق می‌کرد، زیرا هدف آلمان نه تصرف روستاها به‌خودی‌خود، بلکه حفظ سرعت برای رسیدن به اهداف عمیق‌تر بود.در باستونی نیز وضعیتی مشابه شکل گرفت. آلمان موفق شد شهر را محاصره کند، اما نتوانست پادگان را تسلیم کند یا مرکز ارتباطی را برای مدت طولانی از کار بیندازد. هنگامی که ارتش سوم در ۲۶ دسامبر به شهر رسید، وضعیت محاصره تغییر کرد. پس از آن نیروهای آلمان مجبور شدند هم با نیروهای درون باستونی و هم با نیروهای خارج از شهر مقابله کنند. این دو جبهه فشار، بخش مهمی از توان نظامی آلمان را در منطقه نگه داشت.پس از شکستن محاصره، لشکر ۱۰۱ هوابرد همچنان در منطقه باقی ماند و در ضدحمله متفقین شرکت کرد. نبرد در اطراف باستونی تا ژانویه ادامه یافت. نیروهای آلمانی هنوز در نقاطی تلاش می‌کردند جاده‌های تازه بازشده را قطع کنند، اما وضعیت کلی دیگر قابل مقایسه با ۲۰ دسامبر نبود. جبهه به تدریج به سمت شرق حرکت می‌کرد و نیروهای آمریکایی تدارکات بیشتری وارد می‌کردند.در شمال، لشکر ۸۲ هوابرد و واحدهای پیاده و زرهی متصل به آن به تثبیت مواضع جدید کمک کردند. در مناطق مالمدی و هوفلیز، نیروهای آمریکایی به سمت شرق حرکت کردند و تلاش کردند ارتباط میان واحدهای آلمانی را قطع کنند. در برخی نقاط، آلمان با خودروهای زرهی و توپخانه ضدحملاتی اجرا کرد، ولی هدف از آنها بیشتر تأخیر انداختن پیشروی بود.در پایان ژانویه، ارتش پنجم زرهی آلمان که در دسامبر عمیق‌ترین نفوذ را کرده بود دیگر نمی‌توانست به صورت یک نیروی تهاجمی منسجم فعالیت کند. ارتش ششم زرهی نیز در شمال به مواضع دفاعی عقب رفته بود. نیروهای باقی‌مانده ارتش هفتم در جنوب بخش‌هایی از زمین را ترک می‌کردند. بخشی از واحدهای زرهی بازمانده در روزهای بعد برای استفاده علیه ارتش سرخ به شرق فرستاده شدند. این انتقال‌ها نشان‌دهنده تغییر کامل اولویت فرماندهی آلمان بود: برنامه تصرف آنتورپ دیگر موضوع عملیاتی نبود و مسئله اصلی حفظ هرچه بیشتر نیرو برای ادامه جنگ در برابر فشار شوروی و متفقین بود.بدین ترتیب، از ۱۶ دسامبر ۱۹۴۴ تا ۲۵ ژانویه ۱۹۴۵، وضعیت جبهه غربی در چند مرحله تغییر کرد. در ۱۶ تا ۱۸ دسامبر آلمان غافلگیری کامل یا نزدیک به کامل ایجاد کرد و خطوط آمریکا را در چند بخش شکست. در ۱۸ تا ۲۲ دسامبر مقاومت‌های محلی در سن‌ویت، باستونی، السن‌بورن و استاولو باعث شد سرعت عملیات آلمان کاهش یابد. در ۲۲ تا ۲۶ دسامبر، نیروهای آلمان هنوز در بسیاری از نقاط پیشروی یا فشار داشتند، اما ارتش سوم از جنوب به سمت باستونی حرکت می‌کرد و برتری هوایی متفقین در حال بازگشت بود. پس از ۲۶ دسامبر، دیگر مسئله اصلی جلوگیری از نابودی یا محاصره نیروهای آلمانی بود. از اوایل ژانویه، متفقین از دو جهت به داخل برآمدگی فشار آوردند و در نیمه ژانویه عملیات هماهنگ‌تر شد. تا ۲۵ ژانویه، برآمدگی عمده تقریباً از بین رفته بود و خط مقدم به محدوده آغازین حمله برگشته بود.در نگاه دقیق به روند عملیاتی، عوامل متعددی هم‌زمان تعیین‌کننده بودند: غافلگیری اولیه، ضعف نسبی نیروهای آمریکایی در بخش‌هایی از آردن، محدودیت دید هوایی، قابلیت بالای برخی واحدهای زرهی آلمان، ولی در مقابل طول زیاد محورهای پیشروی، محدود بودن جاده‌ها، شکست در السن‌بورن، تأخیر در سن‌ویت، ناتوانی پِیپر در حفظ ارتباط با عقبه، محاصره و سپس دفاع موفق باستونی، سرعت سازمان‌دهی مجدد ارتش‌های آمریکا، انتقال نیروهای ذخیره، بازگشت نیروی هوایی به میدان، محدودیت شدید سوخت آلمان و سپس فشار هم‌زمان از شرق و غرب. نتیجه عملی همه این مراحل تا ۲۵ ژانویه روشن بود: آلمان زمین‌هایی را که گرفته بود از دست داد، نیروهایش متحمل تلفات سنگین شدند، و بخش مهمی از بهترین ذخایر زرهی و نیروی هوایی باقی‌مانده آن مصرف شد. منابع آمریکایی و آلمانی در جزئیات آماری اختلاف دارند، اما در توصیف روند عمومی نبرد اختلاف اساسی وجود ندارد. حمله آلمان توانست برای چند هفته جبهه غربی را به بحران بکشاند، اما نتوانست آن را بشکند و در نهایت خود به عقب‌نشینی گسترده آلمان منجر شد.۲۵ ژانویه ۱۹۴۵ بنابراین نه پایان جنگ در غرب، بلکه پایان مرحله‌ای مشخص بود که با یک حمله بزرگ آلمان برای تغییر مسیر جنگ آغاز شده بود. پس از این تاریخ، متفقین بار دیگر ابتکار عملیاتی را در دست داشتند و ارتش‌های آلمان در غرب بیشتر در وضعیت دفاعی قرار گرفتند. نیروهایی که از آردن جان سالم به در برده بودند، بخشی برای شرق و بخشی برای دفاع از خطوط باقی‌مانده غربی مورد استفاده قرار گرفتند. نبرد آردن با بازگشت خط مقدم به نزدیکی مواضع ۱۶ دسامبر پایان یافت و آخرین حمله بزرگ آلمان در جبهه غربی به یک عملیات طولانی، پرهزینه و در نهایت ناموفق تبدیل شد.علیرضا مرادیعلیرضا مرادیSat, 29 Aug 2026 17:20:04 +0330https://virgool.ir/@m_68812788/غرق-شدن-ویلهلم-گوستلوف-در-۳۰-ژانویه-۱۹۴۵-cij4ft7sxbfnغرق‌شدن کشتی ویلهلم گوستلوف (Wilhelm Gustloff) در شب ۳۰ ژانویه ۱۹۴۵، برابر با ۱۰ بهمن ۱۳۲۳، در دریای بالتیک یکی از بزرگ‌ترین فاجعه‌های دریایی جنگ جهانی دوم و از مرگبارترین حوادث دریایی ثبت‌شده در تاریخ است. این کشتی در جریان خروج دریایی آوارگان و نیروهای آلمانی از مناطق شرقی رایش، در چارچوب عملیات هانیبال (Operation Hannibal)، هدف زیردریایی شوروی S-13 قرار گرفت و با سه اصابت اژدر غرق شد. تعداد دقیق افراد حاضر در کشتی هنوز موضوع بحث تاریخی است؛ برآوردهای قدیمی‌تر ارقامی در حدود ۵۰۰۰ تا ۷۰۰۰ نفر را مطرح می‌کردند، در حالی که بازسازی‌های پژوهشی متأخر، به‌ویژه پژوهش‌های هاینتس شون (Heinz Schön)، رقم ۱۰٬۵۸۲ نفر را پیشنهاد کرده‌اند که از میان آنان ۹٬۳۴۳ نفر جان باختند. حتی منابع معتبر نیز در مورد برخی جزئیات، از تعداد سرنشینان گرفته تا زمان دقیق غرق‌شدن، یکسان نیستند. بنابراین هر روایت جدی از حادثه باید میان «عدد ثبت‌شده»، «برآورد پژوهشی» و «رقم قطعی» تفاوت بگذارد.کشتی‌ای که برای گردشگری و تبلیغات سیاسی ساخته شدویلهلم گوستلوف محصول دوره‌ای بود که حکومت ناسیونال‌سوسیالیستی آلمان تلاش می‌کرد سیاست اجتماعی، تبلیغات سیاسی و سازمان‌دهی اوقات فراغت را در یک مجموعه واحد ادغام کند. سازمان نیروی کار آلمان (Deutsche Arbeitsfront یا DAF) پس از انحلال اتحادیه‌های مستقل کارگری، نهادهای مختلف کار و رفاه را تحت کنترل حکومت قرار داد و یکی از مشهورترین طرح‌های آن، برنامه قدرت از طریق شادی (Kraft durch Freude یا KdF) بود. هدف KdF فراهم‌کردن برنامه‌های تفریحی، سفر، ورزش و گردشگری برای اقشار وسیعی از کارکنان آلمانی بود، هرچند این برنامه هم‌زمان ابزار مهمی برای ایجاد رضایت اجتماعی و نمایش تصویر مطلوبی از نظام ناسیونال‌سوسیالیستی محسوب می‌شد.ویلهلم گوستلوف در کارخانه کشتی‌سازی بلوهم و فوس (Blohm & Voss) در هامبورگ با شماره ساخت ۵۱۱ ساخته شد. تاریخ به‌آب‌اندازی آن ۵ مه ۱۹۳۷، برابر با ۱۵ اردیبهشت ۱۳۱۶، بود و در ۱۵ مارس ۱۹۳۸، برابر با ۲۴ اسفند ۱۳۱۶، وارد خدمت شد. طول کشتی حدود ۲۰۸٫۵ متر، عرض آن حدود ۲۳٫۵ متر و تناژ ثبت‌شده ناخالص آن ۲۵٬۴۸۴ تُن بود. پیشرانه کشتی از چهار موتور دیزل هشت‌سیلندر MAN تشکیل می‌شد که مجموع توان آن حدود ۹۵۰۰ اسب بخار بود و حداکثر سرعت آن حدود ۱۵٫۵ گره دریایی اعلام شده است. ظرفیت مسافری در منابع فنی عموماً حدود ۱۴۶۳ نفر ذکر می‌شود و با احتساب خدمه ظرفیت عادی کلی آن کمتر از ۱۹۰۰ نفر بود.طراحی آن نیز عمداً با خطوط کشتی‌های تفریحی کلاسیک متفاوت بود. هدف این بود که سلسله‌مراتب اجتماعی در فضای کشتی تا اندازه‌ای کاهش یابد. برخلاف بسیاری از کشتی‌های مسافری آن زمان، تفکیک شدید مسافران درجه یک و درجه‌های پایین‌تر در طراحی ویلهلم گوستلوف برجسته نبود. این ویژگی برای تبلیغات رژیم اهمیت داشت، زیرا به عنوان نمادی از جامعه‌ای معرفی می‌شد که در آن کارگر عادی نیز می‌تواند از امکاناتی مشابه طبقات بالاتر بهره‌مند شود. البته این تصویر تبلیغاتی با ساختار واقعی جامعه ناسیونال‌سوسیالیستی، که عمیقاً بر اساس نژاد، ایدئولوژی و حذف گروه‌های متعدد شکل گرفته بود، تناقض داشت.نام کشتی نیز بخشی از سیاست نمادین رژیم بود. کشتی به نام ویلهلم گوستلوف (Wilhelm Gustloff)، رهبر منطقه‌ای حزب نازی در سوئیس، نام‌گذاری شد که در ۴ فوریه ۱۹۳۶، برابر با ۱۵ بهمن ۱۳۱۴، در داووس به دست دانشجوی یهودی به نام داوید فرانکفورتر کشته شد. حکومت نازی او را به عنوان «شهید جنبش» معرفی کرد و از قتل او برای تبلیغات ضدیهودی استفاده کرد. اسناد آرشیوی آلمان نشان می‌دهند که مراسم بزرگداشت گوستلوف در سال ۱۹۳۶ به‌طور گسترده در دستگاه تبلیغاتی رژیم مورد استفاده قرار گرفت. بنابراین خود نام کشتی نیز از ابتدا دارای بار سیاسی بود.ویلهلم گوستلوف در سال‌های پیش از جنگ به سفرهای KdF در دریای شمال، دریای بالتیک و آب‌های اسکاندیناوی پرداخت و به یکی از نمادهای تبلیغاتی برنامه گردشگری رژیم تبدیل شد. تصاویر منتشرشده از سفرهای آن بخشی از ماشین تبلیغاتی حکومت را تشکیل می‌دادند. به همین دلیل، تاریخچه این کشتی از همان آغاز صرفاً تاریخ یک وسیله حمل‌ونقل نبود؛ کشتی هم‌زمان بخشی از تاریخ اجتماعی، اقتصادی و تبلیغاتی آلمان نازی نیز بود.از کشتی تفریحی به کشتی جنگی و بیمارستانیبا آغاز جنگ جهانی دوم در ۱ سپتامبر ۱۹۳۹، برابر با ۱۰ شهریور ۱۳۱۸، کاربری ویلهلم گوستلوف به سرعت تغییر کرد. کشتی در اختیار کریگس‌مارینه (Kriegsmarine)، نیروی دریایی آلمان، قرار گرفت و به کشتی بیمارستانی تبدیل شد. در این دوره با عنوان Lazarettschiff D شناخته می‌شد و برای انتقال مجروحان مورد استفاده قرار گرفت. در سال ۱۹۴۰ چندین مأموریت حمل مجروحان، از جمله از نروژ، انجام داد و در یکی از سفرها حدود ۷۵۰ مجروح را حمل کرد.این دوره از نظر حقوق جنگ اهمیت دارد، زیرا کشتی بیمارستانی تابع مقررات خاصی بود و برای برخورداری از حمایت حقوقی، باید شرایط مربوط به علامت‌گذاری و استفاده انحصاری پزشکی را رعایت می‌کرد. اما این وضعیت دائمی نبود. در نوامبر ۱۹۴۰ تجهیزات پزشکی کشتی خارج شد، علامت‌های مربوط به کشتی بیمارستانی کنار گذاشته شد و کشتی دیگر در مقام کشتی بیمارستانی عمل نکرد. پس از آن ویلهلم گوستلوف در گوتنهافن، نام آلمانی بندر گدنیا در لهستان امروز، به عنوان کشتی اقامتگاهی و آموزشی برای نیروهای لشکر آموزش زیردریایی دوم (2. Unterseeboots-Lehrdivision) مورد استفاده قرار گرفت.این نکته برای فهم بحث حقوقی حادثه نهایی بسیار مهم است. ویلهلم گوستلوف در ۳۰ ژانویه ۱۹۴۵ دیگر یک کشتی بیمارستانی فعال نبود و از دید حقوقی نمی‌توان آن را صرفاً بر اساس سابقه بیمارستانی‌اش یک شناور حفاظت‌شده تلقی کرد. کشتی در عین حال حامل پرسنل نظامی و تجهیزات دفاع ضد هوایی بود. از این منظر، ساختار حقوقی و عملی آن با یک کشتی صرفاً غیرنظامی تفاوت داشت.فروپاشی جبهه شرقی و تبدیل دریای بالتیک به مسیر گریزدر زمستان ۱۹۴۴–۱۹۴۵، وضعیت نظامی آلمان در شرق اروپا به مرحله‌ای بحرانی رسیده بود. عملیات بزرگ شوروی که از ژانویه ۱۹۴۵ آغاز شد، خطوط دفاعی آلمان را در جبهه مرکزی و جنوبی دچار فروپاشی کرد و پیشروی ارتش سرخ به سمت شرق پروس و حاشیه دریای بالتیک، مناطق وسیعی را در پشت سر خود از ارتباط زمینی با سایر بخش‌های آلمان جدا کرد.در شرق پروس، فشار نظامی شوروی، سقوط یا محاصره مراکز شهری و قطع خطوط زمینی، موجی از فرار غیرنظامیان را ایجاد کرد. وضعیت از نظر لجستیکی بسیار دشوار بود. جاده‌ها و خطوط راه‌آهن مملو از واحدهای نظامی عقب‌نشین، خودروها، واگن‌ها و جمعیت غیرنظامی بود. سرما، یخ، حملات هوایی و فروپاشی خدمات اداری، امکان تخلیه منظم را محدود می‌کرد. در ۲۳ ژانویه ۱۹۴۵، برابر با ۳ بهمن ۱۳۲۳، نیروهای شوروی به سواحل دریای بالتیک و منطقه نزدیک تالاب ویستولا رسیدند و ارتباط زمینی شرق پروس با بقیه قلمرو آلمان را عملاً قطع کردند. از آن پس، برای بخش بزرگی از جمعیت غیرنظامی، مسیر دریایی به یکی از معدود راه‌های باقی‌مانده برای خروج تبدیل شد.باید میان واقعیت تاریخی و برخی روایت‌های ساده‌سازی‌شده تفاوت گذاشت. تصمیم بسیاری از غیرنظامیان برای ترک خانه‌هایشان فقط نتیجه یک عامل نبود. فشار مستقیم پیشروی شوروی، ترس از نبرد، قطع ارتباطات، تجربه گزارش‌های مربوط به خشونت‌های جنگی و دستورهای متغیر مقام‌های محلی، همگی در تصمیم مردم دخالت داشتند. از سوی دیگر، حکومت نازی نیز در بسیاری از مقاطع اجازه تخلیه به‌موقع را نمی‌داد یا از ترس تضعیف روحیه و فروپاشی خطوط دفاعی، دستورات خروج را به تأخیر می‌انداخت. بنابراین بحران تخلیه نتیجه ترکیبی از فروپاشی نظامی، ضعف مدیریتی و تصمیم‌های سیاسی بود.دریای بالتیک، با وجود مین‌ها، زیردریایی‌های شوروی، تهدید هواپیماها، طوفان زمستانی و خطر یخ‌زدگی، نسبت به خطوط زمینی به یک شریان حیاتی تبدیل شد. بنادر پیلائو (Pillau)، دانزیگ (Danzig)، گوتنهافن (Gotenhafen) و هلا (Hela) برای انتقال آوارگان و نیروهای نظامی اهمیت پیدا کردند. بر اساس پژوهش‌های تاریخی، تا پایان جنگ صدها کشتی با ظرفیت‌های مختلف در این عملیات شرکت کردند و شمار افراد منتقل‌شده به صدها هزار نفر نظامی و حدود یک میلیون یا بیشتر غیرنظامی رسید. برآوردهای برخی منابع به حدود ۳۵۰ هزار نیروی نظامی و نزدیک به ۹۰۰ هزار غیرنظامی در فاصله ۲۳ ژانویه تا ۸ مه ۱۹۴۵ اشاره می‌کنند، در حالی که پژوهش‌های دیگر با توجه به تعریف «تخلیه‌شده» و محدوده جغرافیایی عملیات، ارقام بالاتری در مورد مجموع افراد جابه‌جا‌شده ارائه می‌کنند.عملیات هانیبالعملیات هانیبال نامی بود که بعدها برای مجموعه گسترده عملیات دریایی تخلیه نیروها، مجروحان و غیرنظامیان از شرق پروس، کریدور دانزیگ و مناطق شرقی رایش به کار رفت. این عملیات از ۲۳ ژانویه ۱۹۴۵ آغاز شد و تا تسلیم آلمان در ماه مه ادامه یافت.اهداف اصلی عملیات عبارت بودند از خارج‌کردن تا حد ممکن نیروهای نظامی، انتقال مجروحان، نجات جمعیت غیرنظامی و انتقال تجهیزات و کارکنان تخصصی از مناطقی که به سرعت در حال سقوط بودند. کریگس‌مارینه در این مأموریت تنها با کشتی‌های تجاری یا مسافری کار نمی‌کرد؛ رزم‌ناوها، ناوشکن‌ها، اژدرافکن‌ها، مین‌روب‌ها و شناورهای کوچک نیز در مأموریت‌های همراهی و نجات شرکت داشتند.ماهیت عملیات ذاتاً متناقض بود. از یک سو، هدف آن نجات حجم بسیار بزرگی از انسان‌ها بود. از سوی دیگر، این عملیات در شرایطی انجام می‌شد که آلمان همچنان جنگ را ادامه می‌داد و بسیاری از شناورهای تخلیه حامل نیروهای نظامی، کارکنان نظامی یا تجهیزات بودند و در برخی موارد با اسکورت نظامی حرکت می‌کردند. به همین دلیل، مرز میان «کشتی نجات» و «حمل‌ونقل نظامی» در بسیاری از موارد مبهم بود.اسناد مربوط به مسیرهای تخلیه نشان می‌دهند که در ۳۰ ژانویه ۱۹۴۵ چندین شناور از گوتنهافن حرکت کردند. ویلهلم گوستلوف یکی از آن‌ها بود. کشتی هانزا (Hansa) نیز برای حرکت آماده شده بود، اما مشکلات فنی موجب شد مأموریتش متوقف شود. کشتی Walter Rau نیز در همان روز بخشی از افراد را انتقال داد. این هم‌زمانی نشان می‌دهد که سفر ویلهلم گوستلوف یک حادثه منفرد نبود، بلکه بخشی از شبکه گسترده‌تری از حمل‌ونقل اضطراری بود.گوتنهافن و آماده‌سازی سفر نهاییگوتنهافن، یعنی بندری که امروز گدنیا (Gdynia) نام دارد، در ژانویه ۱۹۴۵ یکی از مراکز اصلی خروج مردم از شرق بود. جمعیت پناه‌جویان به شکل فزاینده‌ای در این بنادر متمرکز شده بود و سازمان‌دهی تخلیه تحت فشار شدید زمانی انجام می‌شد.در مورد ویلهلم گوستلوف، مهم‌ترین مشکل تاریخی این است که هیچ فهرست کاملی از تمام کسانی که در لحظه خروج در کشتی بودند، باقی نمانده است. این مسئله به دلایل مختلف ایجاد شد: تخلیه اضطراری بود، افراد غیرنظامی بعضاً خارج از نظام رسمی ثبت وارد کشتی می‌شدند، شمار کارکنان نظامی و نیروهای کمکی جداگانه ثبت می‌شد و در جریان بحران، روند ثبت افراد از ظرفیت اداری جلو زده بود.گزارش‌ها و فهرست‌های اولیه، ارقامی بسیار پایین‌تر از بازسازی‌های پژوهشی متأخر ارائه می‌کردند. برخی اسناد تعداد سرنشینان را حدود ۴۷۵۰ تا ۶۵۰۰ نفر ثبت کرده‌اند. یک پژوهش از آرشیو دریایی تاریخی آلمان، برای ثبت رسمی سفر، ۴۷۵۰ نفر شامل ۳۳۸۵ غیرنظامی، ۹۹۱ نیروی نظامی و ۳۷۳ زن عضو واحدهای کمکی نیروی دریایی را نشان می‌دهد.اما هاینتس شون، پژوهشگر آلمانی و بازمانده فاجعه که دهه‌ها درباره این حادثه تحقیق کرد، با تطبیق اسناد، یادداشت‌ها، خاطرات و اطلاعات مربوط به واحدهای نظامی، برآوردی بسیار بالاتر ارائه کرد: ۱۷۳ نفر خدمه، ۹۱۸ افسر و درجه‌دار و سرباز از لشکر آموزش زیردریایی دوم، ۳۷۳ زن نیروی کمکی دریایی، ۱۶۲ سرباز مجروح و ۸۹۵۶ غیرنظامی، مجموعاً ۱۰٬۵۸۲ نفر. این برآورد مبنای رقم مشهور ۹۳۴۳ کشته نیز قرار گرفته است.برتری این رقم نسبت به آمار اولیه، لزوماً به معنای قطعیت مطلق آن نیست. شون بخشی از جمعیت را بر پایه بازسازی پژوهشی محاسبه کرد، نه یک سرشماری هم‌زمان با لحظه غرق‌شدن. از همین‌رو، در تاریخ‌نگاری دقیق بهتر است گفته شود که ۹۳۴۳ کشته یک برآورد پژوهشی بسیار مهم و امروزه رایج است، اما نمی‌توان با اطمینان ریاضی ادعا کرد که دقیقاً همین تعداد انسان در کشتی حضور داشته‌اند.در میان سرنشینان، کودکان سهم بسیار بزرگی داشتند. رقم «حدود ۵۰۰۰ کودک» در بسیاری از آثار تاریخی آمده و در گزارش‌های مرجع امروزی نیز تکرار شده است، اما این رقم نیز بیشتر یک برآورد است تا یک فهرست اسمی کامل از کودکان حاضر در کشتی.مسیر حرکت کشتیویلهلم گوستلوف در حوالی ظهر ۳۰ ژانویه از گوتنهافن خارج شد. برخی منابع زمان حرکت را حدود ساعت ۱۲:۳۰ و برخی اندکی پس از آن ذکر کرده‌اند. همراه آن، ناوچه اژدری Löwe و یک شناور دیگر قرار بود نقش اسکورت را ایفا کنند. در بخشی از مسیر نیز شناوری که برای همراهی در نظر گرفته شده بود به دلیل وضعیت نامناسب دریا بازگردانده شد.در همان روز، کشتی‌های دیگری نیز از منطقه خارج شدند. Admiral Hipper، رزم‌ناو سنگین آلمانی، نیز با بیش از ۱۵۰۰ نفر پناهجو و افراد دیگر در حال حرکت بود و در همین مسیر دریایی قرار داشت. این نکته در بازسازی حادثه مهم است، زیرا نشان می‌دهد منطقه تحت یک عملیات تخلیه وسیع قرار داشت و تهدید زیردریایی‌های شوروی واقعی و شناخته‌شده بود.شرایط جوی زمستانی در آن شب دشوار بود. دمای پایین، سطح یخ‌زده یا پوشیده از یخ در بعضی تجهیزات، آب بسیار سرد و تاریکی شب، عملیات نجات را به‌شدت دشوار می‌کرد. با این حال، برخی روایت‌های بعدی درباره دمای هوا یا شدت باد و امواج، در منابع یکسان نیستند؛ بنابراین ارقامی مانند «منفی ۲۰ درجه» باید به عنوان برآورد یا گزارش محلی نگریسته شوند و نه یک اندازه‌گیری قطعی در تمام طول مسیر.یکی از مهم‌ترین مسائل مسیر، انتخاب آب‌های عمیق‌تر بود. در بازسازی‌های تاریخی، ویلهلم پترسن (Friedrich Petersen)، ناخدای غیرنظامی کشتی، و ویلهلم زان (Wilhelm Zahn)، فرمانده نظامی، درباره مسیر مناسب و میزان تهدید زیردریایی‌ها اختلاف نظر داشتند. زان طرفدار حرکت در آب‌های کم‌عمق‌تر یا اتخاذ تاکتیک‌هایی بود که شناسایی را دشوارتر کند، در حالی که انتخاب مسیر نهایی با توجه به شرایط کشتی و خطر برخورد با سایر شناورها، به مسیر عمیق‌تر منتهی شد. جزئیات دقیق این اختلاف از منبعی به منبع دیگر تغییر می‌کند و نباید آن را به یک صحنه قطعی و دیالوگ‌محور تبدیل کرد.همچنین برخی منابع ادعا می‌کنند که کشتی پس از دریافت پیامی درباره حضور مین‌روب‌های آلمانی در مسیر، چراغ‌های موقعیت خود را روشن کرد تا از برخورد با شناورهای خودی جلوگیری شود. مشکل اینجاست که منشأ و اعتبار دقیق این پیام همچنان محل بحث است. بنابراین ادعای مشهور اینکه «یک پیام اشتباه باعث روشن‌شدن چراغ‌ها شد» را باید به عنوان یک بازسازی تاریخی مورد اختلاف مطرح کرد، نه یک واقعیت ثابت و اثبات‌شده.زیردریایی S-13 و الکساندر مارینسکودر طرف دیگر ماجرا، زیردریایی شوروی S-13 قرار داشت. این زیردریایی از کلاس S یا Stalinets بود و در سال ۱۹۳۸ به آب انداخته شد و در سال ۱۹۴۱ وارد خدمت شد. طول آن حدود ۷۷٫۸ متر، جابه‌جایی آن حدود ۸۴۰ تن در سطح و ۱۰۵۰ تن در حالت غوطه‌ور بود و می‌توانست در سطح تا حدود ۱۹٫۵ گره دریایی سرعت بگیرد. تسلیحات اصلی آن شامل شش لوله اژدر ۵۳۳ میلی‌متری، به همراه توپ‌های عرشه و ضد هوایی بود. این ویژگی‌ها، S-13 را برای عملیات تهاجمی علیه کشتی‌های سطحی مناسب می‌کرد.فرمانده S-13 الکساندر ایوانوویچ مارینسکو (Alexander Marinesko)، افسر نیروی دریایی شوروی متولد اودسا، بود. او از دهه ۱۹۳۰ در نیروی دریایی خدمت کرده و پیش از فرماندهی S-13، فرمانده زیردریایی M-96 نیز بود. موزه مرکزی نیروی دریایی روسیه در شرح زندگی او تأکید می‌کند که مارینسکو از ۱۹۳۳ در ناوگان بالتیک خدمت داشت و در جنگ، فرمانده S-13 بود.نیروی دریایی شوروی در دریای بالتیک شرایط ساده‌ای نداشت. سواحل، آب‌های کم‌عمق، میدان‌های مین، برتری نسبی آلمان در برخی مناطق ساحلی و موانع طبیعی و مصنوعی، عملیات زیردریایی را پیچیده می‌کرد. با این حال، در پایان جنگ، زیردریایی‌های شوروی در حال انجام عملیات تهاجمی در آب‌هایی بودند که مسیرهای تخلیه آلمان نیز از آن‌ها عبور می‌کرحدود ساعت ۲۱:۰۰: S-13 یک شناور بزرگ را شناسایی کرد. منابع آلمانی و شوروی در جزئیات اولیه تفاوت‌هایی دارند، اما مشخص است که مارینسکو کشتی را از طریق پریسکوپ و مشاهده علائم نوری شناسایی کرد و آن را یک هدف نظامی آلمانی در حال حرکت تلقی کرد. منابع روسی موزه نیروی دریایی این رخداد را شناسایی یک شناور بزرگ و آغاز نزدیک‌شدن برای حمله توصیف می‌کنند.مارینسکو به جای حمله مستقیم از موقعیتی که برای زیردریایی خطرناک‌تر بود، تلاش کرد در موقعیتی قرار گیرد که امکان شلیک مطمئن از پهلو را فراهم کند. گزارش‌های منتشرشده درباره مانور او در این مرحله در جزئیات با هم تفاوت دارند. چیزی که درباره آن اطمینان بیشتری وجود دارد، این است که S-13 خود را به موقعیتی مناسب برای اژدراندازی رساند و پس از تعقیب هدف، حمله را در شب انجام داد.حدود ساعت ۲۱:۱۶: زمان مشهور شلیک اژدرهاست. اسناد و بازسازی‌های تاریخی این زمان را مکرر ذکر کرده‌اند. در بسیاری از روایت‌ها گفته می‌شود چهار اژدر برای شلیک در نظر گرفته شد، اما تنها سه عدد به کشتی اصابت کردند و چهارمین اژدر یا شلیک نشد یا به علت نقص، در لوله باقی ماند. بنابراین عبارت دقیق‌تر این است که سه اژدر اصابت مؤثر داشتند.محل اصابت سه اژدر در منابع با تفاوت جزئی بیان می‌شود، اما بازسازی رایج چنین است که یکی در بخش جلو یا سینه کشتی، دیگری در بخش میانی و حوالی فضای استخر و محل استقرار نیروهای زن کمکی نیروی دریایی و سومی در نواحی عقب‌تر، نزدیک بخش‌های حیاتی و موتورخانه، منفجر شد. این توصیف باید تقریبی تلقی شود، زیرا نقشه‌های داخلی کشتی، زاویه حمله و گزارش بازماندگان همیشه کاملاً با هم منطبق نیستند.دقایق نخست پس از اصابت: آب از چند بخش وارد کشتی شد. آسیب به قسمت‌های مختلف و اختلال در سامانه‌های برق و ارتباطی، همراه با شیب گرفتن کشتی، شرایط را برای تخلیه دشوار کرد. بخشی از خدمه در قسمت‌های پایینی کشتی گرفتار شدند و برخی درها و سازوکارهای حفاظتی که در وضعیت عادی برای جداکردن بخش‌های مختلف کشتی طراحی شده بودند، در شرایط اضطراری مانع حرکت آزادانه افراد شدند.در طبقات بالایی، واکنش‌های انسانی بسیار متفاوت بود. بخشی از افراد توانستند به سمت عرشه و قایق‌های نجات حرکت کنند، در حالی که گروه دیگری به دلیل تاریکی، ازدحام، شیب گرفتن عرشه، آسیب ساختمانی و از دست رفتن مسیرهای دسترسی، امکان خروج پیدا نکردند.حدود ۲۱:۲۰ تا ۲۱:۴۰: تلاش برای پایین‌آوردن قایق‌های نجات آغاز شد. اما تعداد قایق‌ها برای جمعیتی که احتمالاً چند برابر ظرفیت طراحی کشتی بودند، کافی نبود. این مشکل نه تنها از تعداد قایق‌ها، بلکه از وضعیت فیزیکی آن‌ها ناشی می‌شد. بعضی تجهیزات در هوای سرد و یخ‌زدگی به‌سر می‌بردند و آماده‌سازی فوری آن‌ها زمان می‌برد. منابع درباره تعداد دقیق قایق‌ها و میزان استفاده از هرکدام تفاوت دارند، اما در اصل مسئله اختلاف جدی وجود ندارد: ظرفیت نجات موجود با تعداد افرادی که نیازمند خروج بودند، به‌شدت نامتناسب بود.در همین شرایط، کشتی‌ای که در شرایط عادی برای کمتر از دو هزار نفر طراحی شده بود، جمعیتی چندین برابر ظرفیت اصلی خود را حمل می‌کرد. همین واقعیت باعث شد مسئله تخلیه به بحران تبدیل شود. چنانچه حتی همه تجهیزات نجات بدون نقص عمل می‌کردند، باز هم ظرفیت کافی برای تخلیه یکباره همه سرنشینان وجود نداشت.غرق‌شدن ویلهلم گوستلوفمدت دقیق بین اصابت نخستین اژدر و ناپدیدشدن کامل کشتی در منابع متفاوت است. برخی گزارش‌ها آن را کمتر از ۵۰ دقیقه می‌دانند، در حالی که برخی بازسازی‌ها زمان غرق‌شدن را حدود ساعت ۲۲:۱۵ تا ۲۲:۲۵، یعنی حدود یک ساعت پس از حمله، قرار می‌دهند. این اختلاف ناشی از تفاوت میان زمان انفجارها، زمان از دست رفتن قابلیت کنترل کشتی و زمان ثبت ناپدیدشدن کامل بدنه است.با افزایش شیب کشتی، فرار از برخی مناطق دشوارتر شد. بسیاری از سرنشینان، به‌ویژه کسانی که در طبقات پایین قرار داشتند، اساساً زمان کافی برای رسیدن به عرشه پیدا نکردند. تعدادی از قایق‌های نجات به دلیل شیب کشتی به شکل نامناسبی قرار گرفتند و برخی تلاش‌ها برای استفاده از آن‌ها با شکست روبه‌رو شد. سرمای آب نیز بعد از ورود افراد به دریا به سرعت به عامل مرگ‌ومیر تبدیل شد.این نکته اهمیت زیادی دارد، زیرا در روایت‌های ساده‌شده گاهی تصور می‌شود که «انفجارها حدود ۹۰۰۰ نفر را مستقیماً کشتند». شواهد چنین برداشتی را تأیید نمی‌کنند. تعداد زیادی از افراد بر اثر غرق‌شدن، سرمازدگی و ناتوانی در ماندن در آب بسیار سرد جان باختند. گروه دیگری نیز در اثر آسیب‌های اولیه، سقوط یا ازدحام در جریان تخلیه کشته شدند. بنابراین تلفات باید حاصل مجموعه‌ای از عوامل دانسته شود، نه فقط خود انفجار اژدرها.عملیات نجاتپس از حمله، شناورهای آلمانی حاضر در منطقه برای نجات بازماندگان وارد عمل شدند. یکی از مهم‌ترین آن‌ها T-36 بود که در ابتدا در کنار Admiral Hipper قرار داشت. T-36 با سرعت به سمت محل حادثه حرکت کرد، اما هم‌زمان هنوز احتمال حضور زیردریایی شوروی وجود داشت و همین مسئله عملیات نجات را با خطر نظامی همراه می‌کرد.طبق گزارش‌های بازسازی‌شده، T-36 در نهایت ۵۶۴ نفر را نجات داد. کشتی همراه Löwe نیز ۴۷۲ نفر را نجات داد. مین‌روب‌های M 387، M 375 و M 341 به ترتیب حدود ۹۸، ۴۳ و ۳۷ نفر را از آب یا قایق‌ها نجات دادند. کشتی Göttingen حدود ۲۸ نفر، شناور TF 19 هفت نفر و کشتی Gotland دو نفر را نجات دادند. همچنین VP-1703 توانست یک کودک را پیدا و نجات دهد. مجموع افرادی که در گزارش‌های رایج به عنوان نجات‌یافته ثبت شده‌اند، ۱۲۵۲ نفر است؛ اما برخی پژوهش‌ها با توجه به مرگ‌ومیر پس از انتقال، رقم نهایی بازماندگان زنده‌مانده را حدود ۱۲۳۹ نفر می‌دانند.این عملیات نجات در شرایطی انجام شد که دریا سرد، تاریک و خطرناک بود. تعدادی از شناورهای نجات نیز خودشان پناهجو یا مجروح حمل می‌کردند. Admiral Hipper، که در نزدیکی منطقه قرار داشت، نتوانست برای مدت طولانی در محل توقف کند، زیرا خطر حمله زیردریایی همچنان وجود داشت و خود رزم‌ناو نیز بیش از ۱۵۰۰ نفر را حمل می‌کرد. گزارش‌های تاریخی درباره اینکه چرا این رزم‌ناو مستقیماً وارد مرحله نجات نشد، بر همین ملاحظات عملیاتی تأکید دارند.نقش T-36 اهمیت خاصی دارد، زیرا این شناور در حین عملیات نجات خود نیز با تهدید زیردریایی S-13 مواجه شد و برای دفاع از خود از بمب‌های عمقی استفاده کرد. در نتیجه، عملیات نجات نه در یک محیط امن، بلکه در یک منطقه جنگی فعال انجام شد.در گزارش‌های اولیه جنگ، رقم‌های بسیار پایین‌تر دیده می‌شوند. یک پیام عملیاتی حتی حدود ۴۷۵۰ نفر را برای حرکت ثبت کرده بود. در هفته‌های بعد، رسانه‌ها ارقام ۷۷۰۰، ۸۷۰۰، ۹۰۰۰ و حدود ۱۰٬۰۰۰ نفر را مطرح کردند. در سال‌های بعد، بازماندگان و پژوهشگران نیز اعداد متفاوتی ارائه کردند. برخی آثار قرن بیستم ارقام ۵۳۴۸ کشته و حدود ۶۶۰۰ سرنشین را ذکر می‌کردند. این اختلاف‌ها نشان‌دهنده تغییر در وضعیت اسناد و روش محاسبه است.در اواخر قرن بیستم، شون با بازبینی مدارک به این نتیجه رسید که تعداد کل سرنشینان ۱۰٬۵۸۲ نفر و تعداد کشته‌شدگان ۹۳۴۳ نفر بوده است. این رقم امروزه در بسیاری از آثار پژوهشی و مراجع تخصصی پذیرفته شده و توسط موزه ملی جنگ جهانی دوم آمریکا نیز ذکر شده است.الکساندر مارینسکو پس از حادثهمارینسکو در فاصله کوتاهی پس از غرق‌کردن ویلهلم گوستلوف بار دیگر موفقیت مهمی به دست آورد. در ۱۰ فوریه ۱۹۴۵، برابر با ۲۱ بهمن ۱۳۲۳، S-13 کشتی General von Steuben را نیز غرق کرد. به این ترتیب، مأموریت زمستانی او به یکی از موفق‌ترین مأموریت‌های زیردریایی شوروی از نظر تناژ غرق‌شده تبدیل شد. موزه نیروی دریایی روسیه نیز از این دو غرق‌کردن به‌عنوان مهم‌ترین موفقیت‌های S-13 یاد می‌کند.با وجود این، مارینسکو بلافاصله به یک قهرمان رسمی درجه اول تبدیل نشد. سابقه مشکلات انضباطی و الکل در پرونده او وجود داشت و این مسائل بر رابطه‌اش با فرماندهی تأثیر گذاشت. پس از پایان جنگ، از نیروی دریایی کنار گذاشته شد و مدتی در بخش غیرنظامی کار کرد. منابع زندگی‌نامه‌ای درباره سال‌های پس از جنگ او از مشکلات شغلی، مشکلات شخصی و دوره‌ای از حبس سخن گفته‌اند. در سال ۱۹۶۰ به درجه کاپیتان رتبه سوم بازگردانده شد و مستمری دریافت کرد. او در ۲۵ نوامبر ۱۹۶۳، برابر با ۴ آذر ۱۳۴۲، در لنینگراد درگذشت.سال‌ها بعد، وضعیت تاریخی او تغییر کرد. در سال ۱۹۹۰، برابر با ۱۳۶۹ شمسی، میخائیل گورباچف عنوان قهرمان اتحاد شوروی (Hero of the Soviet Union) را به صورت پس از مرگ به او اعطا کرد. بنابراین فاصله میان رفتار رسمی فرماندهی شوروی در ۱۹۴۵ و حافظه قهرمانانه متأخر درباره مارینسکو قابل توجه است. این تغییر نشان می‌دهد که حافظه تاریخی نیز همانند خود جنگ، ثابت نمی‌ماند.سرنوشت لاشه ویلهلم گوستلوفلاشه ویلهلم گوستلوف همچنان در کف دریای بالتیک باقی مانده است. موقعیت دقیق اعلام‌شده در منابع با تفاوت‌هایی همراه است، اما لاشه در آب‌های دریای بالتیک، در فاصله‌ای از ساحل شمالی لهستان و در عمقی حدود ۴۵ متر قرار دارد. برخی منابع جزئیات متفاوتی در مختصات ارائه می‌کنند که می‌تواند ناشی از روش‌های مختلف ثبت موقعیت، مختصات تاریخی و مختصات امروزی باشد. به همین دلیل، برای معرفی علمی بهتر است از موقعیت تقریبی صحبت شود، نه یک مختصات واحد که گویی بدون هیچ اختلافی ثبت شده است.لهستان در سال ۱۹۹۴ این لاشه را به عنوان مقبره جنگی به رسمیت شناخت و دسترسی غواصی به آن و محدوده اطرافش محدود شد. منابع درباره مقررات فاصله دقیق در دوره‌های مختلف به ۵۰۰ متر اشاره می‌کنند. امروزه لاشه نه تنها یک اثر باستان‌شناسی دریایی، بلکه محل دفن جمعی قربانیان جنگ محسوب می‌شود.بخش‌هایی از کشتی، به دلیل قرارگرفتن زیر آب و شرایط محیطی، فروریخته یا دچار آسیب شده‌اند، اما ساختار کلی کشتی در تصاویر سونار قابل تشخیص است. مسئله حفاظت از لاشه از این جهت نیز اهمیت دارد که محل حادثه یک گور جمعی است. بنابراین کنجکاوی تاریخی با الزامات اخلاقی و حقوقی حفاظت از بقایای قربانیان برخورد می‌کند.ویلهلم گوستلوف در کنار General von Steuben و Goyaدر ۱۰ فوریه ۱۹۴۵، یعنی ۱۱ روز پس از فاجعه گوستلوف، S-13 کشتی General von Steuben را غرق کرد. این کشتی نیز در حال انتقال نظامیان، مجروحان و غیرنظامیان بود. شمار افراد حاضر و کشته‌شدگان میان منابع تفاوت دارد، اما برآوردهای رایج حدود ۴۰۰۰ کشته و چند صد بازمانده را نشان می‌دهند. برخی بازسازی‌های دقیق‌تر، رقم حدود ۴۲۶۷ سرنشین و ۳۶۰۸ کشته را ذکر می‌کنند.در ۱۶ آوریل ۱۹۴۵، برابر با ۲۷ فروردین ۱۳۲۴، زیردریایی شوروی L-3 کشتی Goya را در دریای بالتیک هدف قرار داد. Goya با هزاران پناهجو حرکت می‌کرد و به گفته برخی منابع بیش از ۶۳۰۰ نفر در آن حضور داشتند. حدود ۱۸۳ نفر نجات یافتند و شمار کشته‌شدگان در منابع معمولاً حدود ۶۶۰۰ نفر برآورد می‌شود.این سه حادثه و همچنین فجایع دیگر نشان می‌دهند که مرگ هزاران غیرنظامی آلمانی در دریا یک حادثه استثنایی و تک‌افتاده نبود. دریای بالتیک در ماه‌های پایانی جنگ به محیطی تبدیل شده بود که خطوط تخلیه نظامی و غیرنظامی در آن درهم تنیده بودند و تهدید زیردریایی و حمله هوایی به شکل دائمی وجود داشت.بر اساس گزارش تاریخی نیروی دریایی ایالات متحده، حدود ۳۵۰ هزار نیروی نظامی و نزدیک به ۹۰۰ هزار غیرنظامی در طول عملیات هانیبال از شرق پروس تخلیه شدند و بیش از ۲۰ هزار نفر در جریان این عملیات دریایی جان باختند. این رقم تنها به سه کشتی مشهور محدود نیست و شمار زیادی از شناورها در طول این عملیات از بین رفتند.فاجعه ویلهلم گوستلوف مدت‌ها در حافظه عمومی آلمان حضور محدودی داشت. شکست آلمان، جنایات رژیم نازی، هولوکاست و ویرانی گسترده اروپا موجب شدند بحث درباره قربانیان آلمانی در نخستین دهه‌های پس از جنگ با حساسیت فراوانی همراه باشد. در جمهوری فدرال آلمان، خاطره فرار و اخراج میلیون‌ها آلمانی از شرق نیز به‌تدریج بخشی از روایت اجتماعی پس از جنگ شد.بر اساس پژوهش‌های تاریخی آلمان، بیش از ۱۲ میلیون نفر از جمعیت آلمانی پس از پایان جنگ از مناطق شرقی و شرقی‌تر اروپا جابه‌جا یا رانده شدند. بخشی از این جمعیت در جریان جنگ، بخشی در ماه‌های پایانی آن و بخش دیگری در سال‌های پس از تسلیم جابه‌جا شدند. به همین دلیل، ویلهلم گوستلوف به نمادی از تجربه «فرار از شرق» تبدیل شد، هرچند نباید این تجربه را از زمینه آغاز جنگ و سیاست‌های آلمان نازی در شرق جدا کرد.یکی از نقاط عطف در بازگشت این حادثه به حافظه عمومی، رمان گام خرچنگ‌وار (Im Krebsgang) اثر گونتر گراس در سال ۲۰۰۲ بود. این اثر ادبی به مسئله حافظه آلمانی درباره گوستلوف پرداخت و نشان داد که چگونه حادثه‌ای می‌تواند دهه‌ها بعد دوباره در بحث عمومی ظاهر شود. منابع پژوهشی آلمان تأکید کرده‌اند که بازگشت موضوع گوستلوف به فضای عمومی بخشی از مناقشه گسترده‌تر درباره «خاطره قربانی‌بودن آلمانی‌ها» بود.علیرضا مرادیعلیرضا مرادیThu, 27 Aug 2026 18:37:25 +0330https://virgool.ir/@m_68812788/جنگ-کریمه-mcm6c531anynجنگ کریمهجنگ کریمه از آن جنگ‌هایی بود که در ظاهر از مسئله‌ای مذهبی و دیپلماتیک درباره حقوق مسیحیان در امپراتوری عثمانی آغاز شد، اما در واقع حاصل برخورد چند بحران قدیمی‌تر بود: فرسایش تدریجی اقتدار عثمانی، گسترش نفوذ روسیه در جنوب و جنوب‌شرق اروپا، رقابت بریتانیا و فرانسه برای حفظ موازنه قدرت، مسئله تنگه‌های بسفر و داردانل، اهمیت راه‌های دریایی مدیترانه و دریای سیاه، و پرسش بزرگ و مشهور دیپلماسی اروپایی قرن نوزدهم یعنی «مسئله شرق». تقریباً همه قدرت‌های اصلی اروپا می‌دانستند که امپراتوری عثمانی ضعیف‌تر از آن است که بتواند برای همیشه جایگاه خود را بدون کمک خارجی حفظ کند، اما هیچ‌کدام نیز حاضر نبودند اجازه دهند دیگری از ضعف عثمانی برای تغییر بنیادی توازن قدرت در اروپا استفاده کند. به همین دلیل جنگی که سرانجام در ۱۸۵۳ آغاز شد، فقط جنگ روسیه و عثمانی نبود و خیلی زود به جنگی میان روسیه و ائتلافی از عثمانی، بریتانیا، فرانسه و بعداً ساردنی-پیمونت تبدیل شد.امپراتوری روسیه در میانه قرن نوزدهم یکی از بزرگ‌ترین قدرت‌های نظامی و سرزمینی جهان بود. نیکلای اول که از ۱۸۲۵ تا ۱۸۵۵ بر روسیه حکومت کرد، خود را نگهبان نظم محافظه‌کارانه اروپا می‌دانست و پس از انقلاب‌های ۱۸۴۸ نیز نسبت به هر جنبش انقلابی و هرگونه تضعیف نظم سلطنتی حساس بود. با وجود این، سیاست خارجی روسیه در قبال عثمانی صرفاً محصول محافظه‌کاری نبود. روسیه از دهه‌ها پیش به‌سوی دریای سیاه، قفقاز و بالکان گسترش یافته بود و موقعیت جغرافیایی‌اش باعث می‌شد کنترل یا دست‌کم نفوذ بر سواحل دریای سیاه، دهانه دانوب، بالکان و تنگه‌های بسفر و داردانل برای آن اهمیتی بنیادی داشته باشد. روسیه کشوری وسیع با بنادر شمالی و دریای بالتیک بود، اما بخش بزرگی از تجارت دریایی آن در جنوب به دریای سیاه متکی بود. از آنجا که کشتی‌های روسی برای رسیدن از دریای سیاه به مدیترانه باید از بسفر و سپس داردانل عبور می‌کردند، هر تغییر در وضعیت حقوقی یا سیاسی این تنگه‌ها می‌توانست مستقیماً بر قدرت اقتصادی و نظامی روسیه اثر بگذارد.نیکلای اول عثمانی را در چارچوبی دوگانه می‌دید. از یک سو می‌دانست که ادامه حیات یک امپراتوری عثمانی نسبتاً ضعیف، در برخی شرایط برای منافع روسیه مفیدتر از جایگزینی فوری آن با قدرتی دیگر است؛ از سوی دیگر، معتقد بود روسیه باید از موقعیت برتر خود در برابر استانبول استفاده کند و نفوذش را در سرزمین‌های مسیحی عثمانی افزایش دهد. مسئله حمایت از مسیحیان ارتدوکس در عثمانی نیز برای روسیه هم جنبه مذهبی داشت و هم وسیله‌ای برای فشار دیپلماتیک. در همین دوره فرانسه نیز به مسئله اماکن مقدس در فلسطین علاقه‌مند شد. کلیساهای کاتولیک و ارتدوکس درباره حقوق و امتیازات مربوط به کلیسای مقبره مقدس در اورشلیم، کلیسای میلاد در بیت‌لحم و دیگر اماکن مقدس اختلاف داشتند. دولت عثمانی برای حل این اختلافات ناچار بود میان مطالبات رقبای خارجی تعادل ایجاد کند، زیرا پشت هر مطالبه مذهبی، قدرت یک دولت اروپایی قرار داشت.با روی کار آمدن ناپلئون سوم در فرانسه در سال ۱۸۵۲، مسئله اماکن مقدس جنبه‌ای سیاسی‌تر یافت. امپراتور جدید فرانسه برای تثبیت موقعیت رژیم خود، هم به میراث ناپلئونی متکی بود و هم به نقش فرانسه به‌عنوان قدرتی فعال در اروپا نیاز داشت. حمایت از کاتولیک‌ها و احیای نفوذ سنتی فرانسه در عثمانی می‌توانست برای او سودمند باشد. در سوی دیگر، روسیه تصور می‌کرد فرانسه در حال چالش با ترتیبات محافظه‌کارانه‌ای است که از دهه ۱۸۱۰ بر اروپا حاکم شده بود. بدین ترتیب مناقشه‌ای که ظاهراً درباره کلید یک کلیسا و حق تقدم در عبادت بود، به مسابقه‌ای درباره اعتبار دو قدرت بزرگ تبدیل شد.در سال ۱۸۵۲ دولت عثمانی تحت فشار فرانسه امتیازاتی به کاتولیک‌ها داد و روسیه به‌سرعت واکنش نشان داد. نیکلای اول در فوریه ۱۸۵۳، الکساندر منشیفکوف را به استانبول فرستاد تا خواسته‌های روسیه را مطرح کند. مسئله دیگر فقط اماکن مقدس نبود. روسیه می‌خواست حقوق خود نسبت به ارتدوکس‌های عثمانی به شکلی رسمی‌تر و گسترده‌تر تثبیت شود. عثمانی و متحدان بالقوه‌اش می‌دانستند که قبول چنین خواسته‌ای می‌تواند نفوذی بسیار وسیع برای روسیه در امور داخلی امپراتوری عثمانی ایجاد کند. دولت عثمانی که زیر فشار مالی و نظامی بود، نمی‌توانست به‌سادگی تسلیم شود. در مه ۱۸۵۳ مذاکرات شکست خورد و منشیفکوف استانبول را ترک کرد.پس از آن، نیکلای اول از تهدید نظامی استفاده کرد. در ژوئیه ۱۸۵۳ ارتش روسیه وارد دو شاهزاده‌نشین دانوبی، مولداوی و والاچیا، شد. این دو سرزمین از نظر حقوقی زیر حاکمیت سلطان عثمانی بودند، اما خودگردانی بالایی داشتند. ورود روس‌ها به آنها در نگاه سنتی دیپلماسی اروپایی یک علامت جدی بود، زیرا روسیه با این حرکت مستقیماً به منطقه‌ای وارد شد که در گذشته نیز بارها میدان رقابت با عثمانی و اتریش بوده است. روسیه ادعا می‌کرد این اقدام برای تضمین حقوق مذهبی و فشار بر عثمانی انجام شده و اشغال آن موقت است، اما بریتانیا و فرانسه آن را فشاری مستقیم برای تغییر توازن قدرت در جنوب‌شرقی اروپا می‌دانستند.بریتانیا در ابتدای بحران هنوز نمی‌خواست وارد جنگ شود. دولت بریتانیا به‌خوبی از هزینه جنگ آگاه بود و بخش بزرگی از افکار عمومی نیز ترجیح می‌داد کشور درگیر جنگی بزرگ در قاره اروپا نشود. با این حال، منافع بریتانیا در مدیترانه و مسیرهای منتهی به هند باعث می‌شد گسترش نفوذ روسیه به سمت تنگه‌ها، عثمانی یا مناطق جنوبی اروپا با حساسیت شدید دنبال شود. سقوط استانبول یا حتی تبدیل عثمانی به کشوری تحت نفوذ روسیه می‌توانست موقعیت بریتانیا در مدیترانه شرقی را به‌شدت تضعیف کند. بریتانیا همچنین بیم آن داشت که روسیه با دسترسی آزادتر به مدیترانه، ساختار قدرت دریایی موجود را تغییر دهد.فرانسه نیز منافع متفاوت اما هم‌راستایی داشت. ناپلئون سوم می‌خواست فرانسه پس از شکست‌های سیاسی و تحقیرهای عصر پس از ناپلئون اول دوباره به مرکز سیاست اروپا بازگردد. نزدیکی به عثمانی، حمایت از کاتولیک‌ها و مقابله با روسیه همه می‌توانستند جایگاه رژیم او را تقویت کنند. نزدیکی مواضع بریتانیا و فرانسه در این بحران یکی از مهم‌ترین تحولات دیپلماتیک جنگ بود، زیرا دو قدرتی که تنها چند دهه پیش در جنگ‌های ناپلئونی در برابر یکدیگر جنگیده بودند، اکنون به متحدان نظامی تبدیل شدند.در سپتامبر و اکتبر ۱۸۵۳ فشار دیپلماتیک ادامه داشت اما بحران در نهایت به مرحله جنگ رسید. عثمانی در اکتبر ۱۸۵۳ از روسیه خواست نیروهایش را از مولداوی و والاچیا خارج کند. روسیه نپذیرفت و در اکتبر ۱۸۵۳ دولت عثمانی جنگ را آغاز کرد. در آغاز جنگ، عثمانی‌ها در چند جبهه، از دانوب گرفته تا قفقاز، تلاش کردند از خود دفاع کنند. روسیه همزمان در شرق و غرب امپراتوری عثمانی با مشکلات متفاوتی روبه‌رو بود. در قفقاز، نیروهای عثمانی و روسی در شرایط جغرافیایی دشوار و با خطوط تدارکاتی بسیار طولانی می‌جنگیدند. در جبهه دانوب، رودخانه و قلعه‌ها نقش مهمی داشتند و دو طرف می‌کوشیدند از آن به‌عنوان محور دفاع یا حمله استفاده کنند.در نخستین ماه‌های جنگ، نیروی دریایی عثمانی در دریای سیاه حضور قابل توجهی داشت و در ۳۰ نوامبر ۱۸۵۳ ناوگان روسی به فرماندهی پاول ناخیموف در بندر سینوپ به ناوگان عثمانی حمله کرد. نبرد سینوپ در نگاه نظامی یک پیروزی قاطع روسیه بود. روس‌ها با توپخانه دریایی برتر و استفاده از کشتی‌های مجهزتر، بخش بزرگی از ناوگان عثمانی را نابود کردند. این حمله در تاریخ جنگ به‌عنوان یکی از آخرین نمونه‌های عمده نبردهای ناوگان‌های عصر کشتی‌های بادبانی و پیش از سلطه کامل کشتی‌های زرهی شناخته می‌شود. اما اهمیت سیاسی سینوپ حتی از اهمیت نظامی آن بیشتر بود. در لندن و پاریس، نابودی ناوگان عثمانی به‌عنوان نشانه‌ای از این تلقی شد که روسیه دیگر صرفاً در حال اجرای عملیات محدود زمینی نیست و آماده است با استفاده از قدرت دریایی خود عملاً دریای سیاه را تحت سلطه قرار دهد.در افکار عمومی بریتانیا و فرانسه، گزارش سینوپ خشم ایجاد کرد. روزنامه‌ها آن را حمله‌ای بی‌رحمانه علیه نیروی دریایی عثمانی معرفی کردند و فشار سیاسی بر دولت‌های دو کشور برای اقدام مستقیم افزایش یافت. در مارس ۱۸۵۴ بریتانیا و فرانسه به روسیه اعلان جنگ کردند. ورود این دو کشور ساختار جنگ را اساساً تغییر داد. روسیه دیگر با امپراتوری عثمانی تنها نبود، بلکه روبه‌روی دو قدرت نظامی و دریایی مهم اروپایی قرار گرفته بود که می‌توانستند نیرو و ناوگان خود را به دریای سیاه منتقل کنند.از نظر حقوقی و سیاسی، ورود بریتانیا و فرانسه به جنگ در درجه اول برای دفاع از موجودیت عثمانی به مفهوم نابودی کامل روسیه نبود. هدف اساسی آنها جلوگیری از کسب برتری استراتژیک روسیه در دریای سیاه و عثمانی و حفظ موازنه اروپا بود. این تفاوت مهم است، زیرا جنگ کریمه برخلاف جنگ‌های نابودی قرن بیستم، جنگی برای محو یک امپراتوری از نقشه نبود. حتی روسیه و دشمنانش در بسیاری از مراحل به دنبال راهی برای پایان دادن به بحران از طریق یک توافق سیاسی بودند.در سال ۱۸۵۴ روسیه پس از فشارهای سیاسی شدید اتریش و خطر گسترش جنگ، از دو شاهزاده‌نشین دانوبی عقب‌نشینی کرد و نیروهای اتریشی وارد آنها شدند. این اقدام یک شکست دیپلماتیک برای روسیه بود، زیرا اتریش، که از لحاظ مذهبی و سلطنتی به روسیه نزدیک بود، از تغییر توازن قدرت در دانوب و بالکان بیم داشت. اتریش در نهایت بدون ورود رسمی به جنگ، با فشار نظامی و دیپلماتیک، روسیه را در موقعیتی بسیار دشوار قرار داد.متفقین پس از ورود به جنگ تصمیم گرفتند به یکی از نقاط حساس قدرت روسیه در دریای سیاه ضربه بزنند. انتخاب کریمه به‌عنوان میدان اصلی عملیات به دلیل وجود سواستوپول بود. سواستوپول بندر اصلی ناوگان روسیه در دریای سیاه و مرکز دریایی بسیار مهم امپراتوری بود. اگر این پایگاه از کار می‌افتاد، روسیه نه‌تنها در کریمه بلکه در کل دریای سیاه تحت فشار قرار می‌گرفت. جغرافیای کریمه نیز برای عملیات نظامی مهم بود. شبه‌جزیره از شمال به خشکی روسیه متصل بود و در جنوب و جنوب‌غربی دارای مناطق مرتفع و ساحلی بود. بخش جنوبی کریمه از نظر آب‌وهوا نسبتاً ملایم‌تر، اما ناهموارتر بود. سواستوپول در ساحل جنوب‌غربی قرار داشت و مسیرهای زمینی آن به بخش‌های مختلف شبه‌جزیره از طریق دره‌ها، ارتفاعات و راه‌های محدود می‌گذشت.متفقین در سپتامبر ۱۸۵۴ در نزدیکی اوپاتوریا در ساحل غربی کریمه پیاده شدند. نیروها شامل ارتش بریتانیا، ارتش فرانسه و واحدهای عثمانی بودند. شمار دقیق نیروهای درگیر در مراحل مختلف متفاوت بود و افزایش تدریجی نیروهای اعزامی باعث می‌شد برآوردهای آغاز عملیات با اعداد روزهای بعد یکی نباشد. ارتش بریتانیا از نظر تجهیزات و انضباط تاکتیکی، نیرویی حرفه‌ای بود، اما پس از جنگ‌های طولانی در نقاط مختلف جهان، از مشکلات سازمانی و تدارکاتی رنج می‌برد. ارتش فرانسه نیز نیرویی بزرگ‌تر و در مقایسه با بریتانیا دارای ساختار نظامی گسترده‌تری بود. نیروهای عثمانی نقش پشتیبانی، دفاعی و عملیاتی مهمی داشتند، هرچند سطح آموزش، تسلیحات و سازمان آنها به یک اندازه نبود.روسیه در کریمه نیروی بزرگی در اختیار داشت، اما مسئله اصلی فقط شمار سرباز نبود. خطوط ارتباطی و تدارکاتی روسیه طولانی بود و جاده‌های منطقه محدود و در بسیاری از فصل‌ها نامناسب بودند. انتقال مهمات و مواد غذایی به سواستوپول به‌طور کامل آسان نبود و روس‌ها مجبور بودند بخشی از نیازهای خود را از طریق مسیرهای زمینی طولانی و بخشی از امکانات محلی تأمین کنند. متفقین نیز مشکلات خود را داشتند. آنها از دریا به کریمه رسیده بودند و هرچند ناوگان دریایی می‌توانست بخشی از تدارکات را منتقل کند، اما پس از پیاده شدن در خاک دشمن، نگهداری یک ارتش بزرگ در شبه‌جزیره‌ای دور از سرزمین اصلی هزینه و پیچیدگی بسیار بالایی داشت.در ۲۰ سپتامبر ۱۸۵۴ متفقین در رود آلما با ارتش روسیه روبه‌رو شدند. فرمانده روسی، شاهزاده الکساندر منشیفکوف، نیروهایش را در زمین مرتفع مستقر کرده بود. رود آلما و دره آن، همراه با ارتفاعات جنوبی رود، موقعیتی طبیعی برای دفاع فراهم می‌کرد. روس‌ها می‌خواستند با تکیه بر ارتفاع و توپخانه، حرکت متفقین را متوقف کنند. اما فرماندهی روسیه در ارزیابی توانایی مانور و هماهنگی نیروهای دشمن دچار مشکل شد.در سوی متفقین، ارتش فرانسه زیر فرمان مارشال آربوست دو سن‌-آرنو و ارتش بریتانیا زیر فرمان لرد رگلان حرکت می‌کردند. رگلان که از افسران باسابقه جنگ‌های ناپلئونی بود، در برابر نیرویی روسی می‌جنگید که بسیاری از افسرانش نیز تجربه جنگ‌های طولانی را داشتند. نبرد آلما یکی از نخستین آزمون‌های جدی ارتش‌های غربی در برابر روسیه در جنگ کریمه بود. فرانسوی‌ها با عبور از رود و حمله به سمت جناح روس‌ها، فشار مهمی ایجاد کردند. بریتانیا نیز در مرکز به ارتفاعات حمله کرد. مقاومت روس‌ها قابل توجه بود، اما سرانجام مجبور شدند میدان را ترک کنند. در جریان نبرد، استفاده فرانسوی‌ها از سلاح‌های تفنگ‌دار جدیدتر و نقش توپخانه در کنار تاکتیک پیاده‌نظام اهمیت زیادی داشت.پیروزی در آلما راه سواستوپول را برای متفقین باز کرد، اما در اینجا یکی از تصمیم‌های بحث‌برانگیز جنگ رخ داد. پس از نبرد، بخشی از فرماندهان بریتانیا و فرانسه بر این باور بودند که ممکن است سواستوپول هنوز در وضعیت دفاعی ضعیفی باشد و حمله سریع بتواند شهر را پیش از تکمیل استحکامات به سقوط بکشاند. با این حال متفقین به جای حرکت مستقیم و فوری به سوی بخش شمالی شهر، در نهایت به سمت جنوب و شرق شبه‌جزیره حرکت کردند تا به مواضعی برسند که امکان دسترسی به بنادر و خطوط تدارکات مناسب‌تری فراهم شود.این تصمیم به روس‌ها فرصت داد. سواستوپول در آغاز جنگ شهری با استحکامات بسیار کامل در همه جهات نبود. روس‌ها پس از آلما با سرعت زیادی شروع به تقویت خطوط دفاعی کردند. یکی از مهم‌ترین عناصر دفاع، شبکه‌ای از خاکریزها، سنگرها و مواضع توپخانه‌ای بود که مهندسان نظامی روس به‌سرعت آن را توسعه دادند. شخصیت برجسته این دوره، مهندس نظامی ادوارد توتلِبن بود. او در سازمان‌دهی دفاع زمینی سواستوپول نقشی تعیین‌کننده داشت و از روش‌هایی استفاده کرد که به جای تکیه صرف بر دژهای سنگی سنتی، بر سنگرهای میدانی، استحکامات خاکی و خطوط ارتباطی متمرکز بود.متفقین پس از دور زدن مواضع اصلی، به سمت بالاکلاوا حرکت کردند. بالاکلاوا برای بریتانیا اهمیت حیاتی داشت، زیرا بندر آن می‌توانست مرکز اصلی انتقال نیرو، غذا، مهمات و تجهیزات باشد. فرانسه نیز در منطقه کامیش، در کنار بندر بالاکلاوا، پایگاه تدارکاتی مهمی ایجاد کرد. بدین ترتیب سواستوپول در سمت شمالی و غربی در برابر فشار نظامی قرار داشت، در حالی که پایگاه‌های متفقین در جنوب قرار گرفته بودند. این آرایش باعث شد محاصره به یک عملیات طولانی تبدیل شود، زیرا ارتش‌های محاصره‌کننده باید از شبکه‌ای از جاده‌ها و مسیرهای کوهستانی و دشوار برای انتقال تجهیزات استفاده می‌کردند.سواستوپول از دو بخش عمده شمالی و جنوبی تشکیل می‌شد و بندر طبیعی آن دارای اهمیت دریایی فراوان بود. روس‌ها برای جلوگیری از ورود ناوگان دشمن، بخشی از کشتی‌های خود را در ورودی بندر غرق کردند. این اقدام از لحاظ تاکتیکی عجیب به نظر می‌رسید، اما هدف آن ایجاد مانع فیزیکی در برابر ناوگان متفقین بود. سپس توپ‌های کشتی‌ها نیز برای دفاع زمینی به خطوط ساحلی منتقل شدند. این موضوع نشان می‌دهد که محاصره سواستوپول تنها نبردی میان واحدهای صحرایی نبود و توان مهندسی و دریایی نیز در آن نقش داشت.ارتش بریتانیا در این دوره متشکل از لشکرها و تیپ‌های مختلف پیاده و سواره بود. در کنار واحدهای منظم بریتانیایی، نیروهای دریایی نیز در دفاع از بالاکلاوا نقش داشتند. ارتش فرانسه از نظر تعداد بزرگ‌تر بود و فرماندهی آن در نهایت به ژنرال‌های مختلف سپرده شد. عثمانی‌ها نیز نیروهایی را در جبهه داشتند که تعداد آنها در زمان‌های گوناگون تغییر کرد. روس‌ها در کریمه از ارتش میدانی و نیروهای پادگان سواستوپول استفاده می‌کردند و برای حفظ شهر مجبور بودند نیروهایی را هم در شمال، هم در شرق و هم در مسیرهای دسترسی به شهر نگه دارند.تا اوایل اکتبر ۱۸۵۴ خطوط متفقین در حال شکل‌گیری بود. بریتانیا در اطراف بالاکلاوا مستقر بود و بخش مهمی از خطوط محاصره در جنوب و شرق سواستوپول را در اختیار داشت. فرانسوی‌ها بخش دیگری از خطوط محاصره را نگه می‌داشتند. روس‌ها از شهر، تپه‌ها و مسیرهای شرقی دفاع می‌کردند. بین این مواضع، زمین‌های مرتفع و دره‌های باز قرار داشت که در صورت حمله می‌توانست به میدان وسیعی برای سواره‌نظام تبدیل شود.در چنین شرایطی روس‌ها تصمیم گرفتند برای جدا کردن بالاکلاوا از خطوط محاصره متفقین حمله کنند. بالاکلاوا فقط یک بندر نبود؛ مرکز تدارکات بریتانیا بود و اگر از دست می‌رفت، بخش مهمی از توان عملیاتی ارتش بریتانیا به خطر می‌افتاد. فرمانده روسی این عملیات پاول لیپراندي بود. او تلاش کرد با حمله به استحکامات پیشرفته بریتانیا و عثمانی در ارتفاعات و دشت مقابل بالاکلاوا، دفاع متفقین را از هم بگسلد و سپس به بندر نزدیک شود. این طرح به نبردی انجامید که بعدها در حافظه عمومی بیش از هر چیز به دلیل یورش تیپ سبک سواره‌نظام بریتانیا شهرت یافت.نبرد بالاکلاواصبح ۲۵ اکتبر ۱۸۵۴ در اطراف بالاکلاوا شرایطی شکل گرفته بود که برای یک عملیات بزرگ مناسب بود، اما برای فرماندهان متفقین چند مشکل همزمان ایجاد می‌کرد. بالاکلاوا در یک دره ساحلی قرار داشت که از شمال به ارتفاعات کازاوی و از سمت دیگر به مناطق مرتفع و مسیرهای منتهی به سواستوپول محدود می‌شد. دو دره اصلی که بعدها در توصیف نبرد نقش اساسی یافتند، دره شمالی و دره جنوبی بودند. این دو ناحیه با ارتفاعات کازاوی از یکدیگر جدا می‌شدند. جاده‌ای که از سمت بالاکلاوا به سوی سواستوپول می‌رفت از منطقه‌ای عبور می‌کرد که کنترل آن برای تدارکات و جابه‌جایی نیرو اهمیت داشت.بریتانیا برای دفاع از بالاکلاوا در خطوطی نسبتاً گسترده مستقر شده بود. مواضع پیشرفته در ارتفاعات، بخش مهمی از کمربند دفاعی را تشکیل می‌دادند. عثمانی‌ها در چند سنگر روی ارتفاعات کازاوی مستقر بودند. این سنگرها در ابتدا برای دفاع از راه‌های نزدیک به بالاکلاوا ساخته شده بودند و تصور نمی‌شد که تمام آنها بتوانند در برابر حمله‌ای بزرگ مدت زیادی دوام بیاورند. همین ضعف موجب شد روس‌ها در آغاز حمله بر آنها تمرکز کنند.لیپراندي برای حمله چند ستون روسی را سازمان داد. اعداد نیرو در گزارش‌ها متفاوت است، اما نیروهای روسی حاضر در عملیات چندین هزار سرباز پیاده و سواره و تعداد قابل توجهی توپخانه داشتند. هدف اصلی آنها انهدام یا عقب‌راندن نیروهای عثمانی از ارتفاعات و سپس تهدید بالاکلاوا بود. روس‌ها از بخش شرقی و شمال‌شرقی به میدان نبرد نزدیک شدند. با آغاز درگیری، توپخانه روسی علیه سنگرها آتش گشود و پیاده‌نظام روسی به سوی خطوط عثمانی حرکت کرد.نیروهای عثمانی در برخی مواضع مقاومت کردند، اما با افزایش فشار، شمار قابل توجهی از آنها عقب نشستند. چند سنگر تصرف شد و توپ‌های مستقر در آنها به دست روس‌ها افتاد. سقوط این مواضع برای بریتانیا یک هشدار جدی بود، زیرا نشان می‌داد که جناح پیشرفته دفاعی در معرض شکستن قرار گرفته است. با این حال، حمله روسیه هنوز به هدف اصلی خود، یعنی سقوط بالاکلاوا، نرسیده بود.در این لحظه کالین کمپبل، فرمانده تیپ هایلند، به دفاع از مسیر بالاکلاوا پرداخت. او فرمانده‌ای باتجربه بود و نیروهای اسکاتلندی تحت فرمان او از اعتبار رزمی بالایی برخوردار بودند. مشهورترین صحنه این بخش از نبرد هنگ ۹۳ هایلندر بود. کمپبل نیروهای خود را به‌جای تشکیل مربع کلاسیک ضدسواره‌نظام، در یک خط نسبتاً کم‌عمق قرار داد. دلیل این تصمیم این بود که او فضای بسیار محدودی در اختیار داشت و نیاز داشت آتش پیاده‌نظام را متمرکز کند.سواره‌نظام روسیه از سوی دیگر در حال نزدیک شدن بود. در تاکتیک‌های متداول آن عصر، سربازان پیاده در برابر هجوم سواره‌نظام اغلب به مربع منظم تبدیل می‌شدند، زیرا مربع از چهار طرف توان دفاع در برابر سواران را فراهم می‌کرد. اما کمپبل به جای آن خط پیاده‌نظام را حفظ کرد و سربازان را در دو یا چند ردیف مستقر نمود. وقتی سواره‌نظام روسیه نزدیک شد، آتش منظم پیاده‌نظام بریتانیایی وارد عمل شد و مهاجمان پیش از رسیدن کامل به خط متوقف شدند.روایت‌های بعدی این صحنه را در قالبی قهرمانانه بسیار برجسته کردند، اما ارزش تاکتیکی آن در چیز دیگری بود: پیاده‌نظام منظم و منسجم، حتی بدون تبدیل شدن به مربع کامل، در صورتی که فرماندهی و انضباط آتش حفظ شود، می‌توانست یک حمله سواره‌نظام را دفع کند. روس‌ها پس از روبه‌رو شدن با آتش بریتانیا عقب نشستند و تهدید مستقیم آنها علیه این بخش از دفاع برطرف شد.در بخش دیگری از میدان، بریتانیا تیپ سواره‌نظام سنگین را به فرماندهی جیمز یورک اسکارتلت درگیر کرد. این تیپ شامل واحدهایی از سواره‌نظام سنگین بود که برای حملات تهاجمی و درگیری نزدیک مناسب بودند. سواره‌نظام روسی در حال مانور بود و احتمال می‌رفت به سوی خطوط بریتانیا فشار وارد کند. اسکارتلت تصمیم گرفت حمله متقابل انجام دهد. برخورد سواره‌نظام بریتانیا با روس‌ها شدید بود. برخلاف تصویر رایج جنگ‌های قرن نوزدهم که در آن سواره‌نظام تنها با شمشیر به خطوط پیاده می‌تاخت، اینجا دو نیروی سواره با یکدیگر درگیر شدند و کیفیت اسب‌ها، انضباط واحدها و موقعیت زمین اهمیت زیادی داشت.تیپ سنگین بریتانیا توانست روس‌ها را وادار به عقب‌نشینی کند. این موفقیت نشان داد که ارتش بریتانیا هنوز می‌توانست با استفاده از سواره‌نظام حرفه‌ای خود برتری محلی به دست آورد. اما در همان زمان، مسئله دیگری در فرماندهی عالی بریتانیا در حال شکل گرفتن بود که سرنوشت یکی از مشهورترین واحدهای جنگ را تعیین کرد.لرد رَگلان، فرمانده کل ارتش بریتانیا در کریمه، در ارتفاعی قرار داشت که می‌توانست بخش قابل توجهی از میدان را مشاهده کند. او نگران بود که روس‌ها توپخانه‌های متفقین را که در ارتفاعات کازاوی به دست آورده بودند، تصرف کرده و با استفاده از آنها علیه ارتش بریتانیا اقدام کنند. او دستور بازپس‌گیری توپ‌ها را لازم می‌دانست. مسئله این بود که دستور اولیه با آن وضوحی که در میدان نبرد لازم بود نوشته نشده بود.لرد لوکان فرمانده لشکر سواره‌نظام بود و لرد کاردیگان فرمانده تیپ سبک. میان این دو رابطه شخصی بسیار بدی وجود داشت و همین دشمنی پیشاپیش همکاری آنها را دشوار کرده بود. رابطی که نقش مهمی در انتقال دستور داشت، کاپیتان لویی نولان بود. پیام رگلان برای حمله به توپخانه روسیه به دست فرماندهی سواره‌نظام رسید، اما شرایط جغرافیایی باعث شد مشخص نباشد دقیقاً منظور کدام توپخانه و کدام مسیر حمله است.وقتی کاردیگان از لوکان دستور پیشروی دریافت کرد، تصور کرد باید به دره‌ای حمله کند که در انتهای آن توپخانه روسی به‌وضوح قابل مشاهده بود. آن دره، در امتداد میان دو ارتفاع، تحت آتش توپخانه روسی قرار داشت و عملاً هدفی بسیار خطرناک محسوب می‌شد. این همان لحظه‌ای بود که یک سوءتفاهم فرماندهی به تصمیمی بدل شد که بعدها به یکی از مشهورترین اشتباهات تاکتیکی تاریخ جنگ تبدیل شد.تیپ سبک شامل چند هنگ سواره‌نظام بود. هنگ‌های هوسار و دراگون سبک در این تیپ حضور داشتند و ساختار آنها برای تحرک و ضربه سریع طراحی شده بود. نیروهای حاضر در یورش دقیقاً در همه گزارش‌ها با یک عدد واحد بیان نمی‌شوند، اما معمولاً شمار سواره‌نظامی که وارد یورش شدند در حدود چندصد نفر و کمتر از هفتصد نفر در نظر گرفته می‌شود. تیپ سبک پیش رفت در حالی که در برابر خود توپخانه روسی را می‌دید و از دو طرف نیز تهدید توپخانه و نیروهای سواره وجود داشت.با آغاز حرکت، اسب‌ها در دره پایین رفتند. توپ‌های روسیه از روبه‌رو شروع به شلیک کردند. گلوله‌ها در امتداد ستون‌های سواره‌نظام فرود می‌آمدند. هنگ‌ها تلاش کردند آرایش خود را حفظ کنند، اما طبیعت زمین باعث شد صفوف به تدریج فشرده و نامنظم شوند. در این مرحله، مفهوم «یورش» در واقع به معنای ورود به منطقه‌ای بود که سه محور آتش روسی آن را پوشش می‌داد.با وجود این، سواره‌نظام بریتانیا ادامه داد. هنگ‌های مختلف تیپ سبک تحت آتش سنگین حرکت کردند و به خطوط توپخانه روسیه رسیدند. در برخورد نزدیک، بخشی از خدمه توپخانه کشته یا فراری شدند و اسب‌ها و توپ‌ها مورد حمله قرار گرفتند. برخی واحدهای سوار بریتانیا حتی از باتری‌ها عبور کردند و به نیروهای پشت آنها ضربه زدند. اما مشکل اصلی آنجا بود که پس از عبور از خط توپخانه، تیپ سبک دیگر در شرایطی نبود که بتواند منطقه را در اختیار نگه دارد. نیروهای روسی در جناحین و پشت آن قرار داشتند و بدون پشتیبانی مؤثر، ادامه نبرد به معنای نابودی کامل بود.کاردیگان و دیگر افسران تلاش کردند افراد باقی‌مانده را برگردانند. بازگشت از همان دره‌ای که چند دقیقه قبل محل پیشروی بود، در حالی رخ داد که توپخانه و سلاح‌های سبک روسی از جهات مختلف شلیک می‌کردند. بخش زیادی از اسب‌ها از دست رفته بود و واحدها دیگر انسجام اولیه را نداشتند. از نظر نظامی، نتیجه یک فاجعه عملیاتی بود. با این حال، این فاجعه به معنای نابودی کامل تیپ نبود. بخشی از نیروها بازگشتند و برخی هنگ‌ها هنوز ساختار سازمانی خود را حفظ کردند، اما قدرت رزمی آنها به‌شدت کاهش یافته بود.ارقام تلفات میان گزارش‌ها متفاوت‌اند، زیرا تعریف «کشته در میدان»، «مجروح»، «مفقود» و «اسیر» در گزارش‌های آن دوره همیشه یکسان نیست. با این حال، مسلم است که بیش از نیمی از مردانی که وارد یورش شدند کشته، زخمی یا اسیر شدند یا اسب‌های خود را از دست دادند و قادر به ادامه عملیات نبودند. تعداد اسب‌های تلف‌شده نیز بسیار بالا بود. از نظر نظامی، مهم‌تر از عدد دقیق این بود که یک تیپ سواره‌نظام باتجربه در چند دقیقه بخش بزرگی از توان عملیاتی خود را از دست داد.افسانه‌سازی‌های بعدی درباره یورش تیپ سبک آن را به نمادی از شجاعت تبدیل کردند، اما واقعیت نظامی پیچیده‌تر بود. سربازان واقعاً تحت آتش سنگین پیش رفتند و در شرایطی استثنایی شجاعت و انضباط نشان دادند، اما این عملیات از نظر فرماندهی و طراحی یک اشتباه بود. شجاعت سربازان نمی‌تواند اشتباه ساختاری در انتقال دستور را به موفقیت تبدیل کند. همچنین روایت مشهور «آنها رفتند چون دستور چنین بود» نباید نقش اختلاف میان رگلان، لوکان، کاردیگان و نولان و ابهام در هدف واقعی حمله را حذف کند.در پایان نبرد، روس‌ها موفق شدند بخش مهمی از خطوط پیشرفته را تصرف کنند و چند موضع را در اختیار بگیرند، اما نتوانستند بالاکلاوا را تصرف کنند. بندر اصلی بریتانیا باقی ماند و خطوط تدارکاتی اصلی نیز حفظ شد. به همین دلیل نبرد از نظر راهبردی برای روسیه پیروزی قاطع نبود. روس‌ها در میدان برخی موفقیت‌های تاکتیکی به دست آوردند، اما هدف اصلی یعنی شکستن ارتباط بالاکلاوا و ارتش محاصره‌کننده یا سقوط بندر به دست نیامد. بریتانیا نیز در موقعیتی نبود که این نبرد را پیروزی بزرگی برای خود بداند، زیرا حمله روس‌ها باعث شد بخشی از خطوط دفاعی پیشرفته نابود شود و تیپ سبک آسیب سنگینی ببیند.پس از بالاکلاوا، ارتش روسیه هنوز امید داشت با ضربه‌ای بزرگ‌تر محاصره سواستوپول را بشکند. این بار هدف اصلی وارد کردن حمله به بخش‌هایی از خطوط بریتانیا و جلوگیری از تثبیت کامل محاصره بود. متفقین نیز در تلاش بودند خطوط خود را تقویت کنند. مشکل هر دو طرف تدارکات بود. ارتش‌هایی که ماه‌ها در شبه‌جزیره دور از مراکز اصلی خود فعالیت می‌کردند، با کاهش اسب‌ها، فرسودگی لباس‌ها، کمبود غذا، بیماری و دشواری حمل تجهیزات مواجه بودند.زمستان کریمه نزدیک می‌شد و بسیاری از فرماندهان اهمیت آن را به‌درستی درک نکرده بودند. ارتش‌های قرن نوزدهم هنوز تجهیزات پزشکی، حمل‌ونقل موتوری یا زنجیره تدارکات مدرن نداشتند. یک جاده گل‌آلود می‌توانست مسیر تدارکات را برای ساعت‌ها یا روزها مختل کند، حیوانات بارکش ممکن بود از خستگی یا بیماری تلف شوند و یک باران شدید قادر بود فاصله چند کیلومتری را به مانعی جدی تبدیل کند. این مسائل اندکی بعد در زمستان ۱۸۵۴ و ۱۸۵۵ به یک بحران تمام‌عیار تبدیل شد.در همین شرایط روس‌ها برای ۵ نوامبر ۱۸۵۴ عملیات دیگری را طرح‌ریزی کردند. هدف این حمله شکستن خطوط محاصره در منطقه اینکرمان بود. تصور روس‌ها این بود که با حمله از جهت شمال و شرق و فشار از مواضع سواستوپول می‌توانند بریتانیا را از ارتفاعات مهم بیرون برانند و حلقه محاصره را پاره کنند. این عملیات نیازمند هماهنگی دقیق میان چند ستون بود، اما همان مشکلی که بارها در جنگ دیده می‌شد، یعنی ارتباطات ضعیف و دشواری فرماندهی در زمین پیچیده، در اینجا هم نقش تعیین‌کننده داشت.نبرد اینکرمانمنطقه اینکرمان در شرق و شمال‌شرقی سواستوپول قرار داشت و میدان نبرد آن از نظر طبیعی برای عملیات گسترده بسیار نامناسب بود. دره‌ها، تپه‌ها، بریدگی‌های زمین، پرتگاه‌های کوچک و ارتفاعات متعدد باعث می‌شد فرماندهی از یک نقطه به نقطه دیگر به دشواری انجام شود. در بخش‌هایی از میدان، سربازان واحدهای مختلف تنها چند ده متر با یکدیگر فاصله داشتند، اما به دلیل مه و پیچیدگی زمین نمی‌دانستند طرف مقابل کجاست. چنین شرایطی برای ارتش‌هایی که فرماندهی آنها به پرچم، طبل، پیک و دیده‌بانی متکی بود بسیار دشوار بود.شب ۴ نوامبر و ساعات پیش از طلوع آفتاب ۵ نوامبر، نیروهای روسی به سمت مواضع بریتانیا حرکت کردند. طرح کلی روسیه بر حرکت چند ستون استوار بود. بخشی از نیروها از سمت رود چرنایا و اطراف سواستوپول به حرکت درآمدند و بخش دیگری به سوی ارتفاعات و مواضع بریتانیا نزدیک شدند. روس‌ها می‌خواستند فشار از چند جهت وارد شود تا ارتش بریتانیا فرصت تمرکز نداشته باشد.نیروهای روسیه در مجموع ده‌ها هزار نفر را در این عملیات در اختیار داشتند، اما تمام آنها به‌طور همزمان و در یک نقطه وارد نبرد نشدند. شمار نیروهای حاضر در میدان به دلیل تفاوت زمان ورود ستون‌ها و استفاده از نیروهای پادگان سواستوپول یا نیروهای ارتش صحرایی در گزارش‌های مختلف متفاوت است. در سوی بریتانیا نیز چندین تیپ از لشکرهای مختلف در اطراف خطوط محاصره قرار داشتند، اما بخشی از آنها در ابتدا در حالت استراحت بودند یا در مواضع دیگری مستقر بودند و ناگهان مجبور به حرکت به سوی میدان نبرد شدند.حمله در شرایط مه و نور ضعیف آغاز شد. روس‌ها توانستند در برخی نقاط به مواضع بریتانیا نزدیک شوند پیش از آنکه مدافعان بتوانند آرایش کامل بگیرند. نخستین درگیری‌ها در فاصله نزدیک رخ داد. پیاده‌نظام بریتانیا در برخی نقاط با شلیک تفنگ‌های Minié پاسخ داد. این سلاح‌ها نسبت به تفنگ‌های قدیمی‌تر با گلوله کروی و لوله صاف برد، دقت و قدرت نفوذ بیشتری داشتند. استفاده از تفنگ‌های Minié در این جنگ یکی از عوامل مهم در تغییر ماهیت نبرد پیاده‌نظام بود، زیرا سرباز می‌توانست در فاصله‌ای بسیار بیشتر از نسل‌های قبلی با دقت قابل توجهی شلیک کند.بسیاری از واحدهای روسی هنوز به تفنگ‌های قدیمی‌تر با لوله صاف مجهز بودند. هرچند روس‌ها نیز تعدادی سلاح تفنگ‌دار در اختیار داشتند، اما در سطح ارتش، تعداد آنها نسبت به سلاح‌های بریتانیایی و فرانسوی محدودتر بود. نتیجه این تفاوت آن بود که سربازان بریتانیایی و فرانسوی در بعضی موقعیت‌ها می‌توانستند از فاصله‌ای شلیک کنند که برای روس‌ها پاسخ مؤثر دشوارتر بود. با این حال، این برتری را نباید مطلق دانست. زمین، مه، آموزش سربازان، میزان مهمات و کیفیت فرماندهی در بسیاری از نقاط اثر تفنگ‌های بهتر را خنثی می‌کرد.لشکر دوم بریتانیا در یکی از محورهای اصلی نبرد قرار داشت و نیروهای آن زیر فرماندهانی چون سر جرج کاتکارت و افسران تیپ‌های مختلف به میدان آمدند. تیپ‌های لشکر دوم شامل هنگ‌های متعدد پیاده بودند و در اثر فشار روس‌ها مجبور شدند در زمین نامناسب و با اطلاعات ناقص مواضع خود را تغییر دهند. یکی از ویژگی‌های این نبرد آن بود که خطوط منظم ارتش به سرعت از هم گسست. هنگی که در یک نقطه قرار داشت ممکن بود چند دقیقه بعد درگیر دشمنی شود که افسرانش تصویر دقیقی از موضع آن نداشتند.دره کیلن و ارتفاعات اطراف آن صحنه درگیری‌های شدیدی بود. روس‌ها از زمین مرتفع و دره‌ها برای نزدیک شدن استفاده می‌کردند و بریتانیایی‌ها برای حفظ خطوط خود از ضدحمله‌های کوچک اما پی‌درپی بهره گرفتند. در برخی نقاط سربازان دو طرف در فاصله چند متری با یکدیگر درگیر می‌شدند و سرنیزه نقش مهمی پیدا می‌کرد. این همان چیزی بود که بعدها باعث شد اینکرمان به «نبرد سربازان» مشهور شود، زیرا بسیاری از تصمیم‌های کلیدی در سطح فرماندهی عالی گرفته نشد، بلکه نتیجه برخورد مستقیم واحدهای کوچک، افسران جزء و سربازانی بود که در زمین پیچیده تلاش می‌کردند موضع خود را حفظ کنند.مه نقش فوق‌العاده‌ای داشت. این مه باعث می‌شد فرماندهان نتوانند به‌راحتی ببینند که واحد خودشان در کدام نقطه است و آیا نیرویی که در فاصله نزدیک حرکت می‌کند دوست است یا دشمن. پرچم‌ها و علامت‌های معمول به‌دلیل میدان دید محدود عملاً کارایی کمتری پیدا می‌کردند. پیک‌ها نیز مجبور بودند از زمین‌هایی عبور کنند که زیر آتش بود. نتیجه آن شد که در بخش‌هایی از نبرد دستورها دیر می‌رسیدند یا اصلاً نمی‌رسیدند.یکی از عوامل مهم در موفقیت بریتانیا این بود که فرماندهان محلی به‌جای انتظار برای دستورهای دائمی از فرماندهی عالی، گاهی با ابتکار خود ضدحمله می‌کردند. نیروهایی که در نقاط مختلف پراکنده بودند به سوی صدا و محل درگیری حرکت می‌کردند. این رفتار از نظر ساختار ستادی بی‌نظم به نظر می‌رسید، اما در نبردی که خود میدان دید را از فرماندهان گرفته بود، گاهی تنها راه جلوگیری از سقوط موضع بود.روس‌ها در برخی ساعات نخست به موفقیت‌های مهمی دست یافتند. آنها در چند نقطه مواضع بریتانیا را شکستند و تا ارتفاعات پیش رفتند. اما مشکل اصلی روس‌ها این بود که پیروزی‌های محلی به یک عملیات هماهنگ تبدیل نشد. یک ستون می‌توانست پیشروی کند در حالی که ستون دیگر هنوز در دره یا پشت مانعی جغرافیایی قرار داشت. برخی نیروهای روسی از قدرت حمله برخوردار بودند، اما فرماندهی برای استفاده از شکاف‌های ایجادشده به اندازه کافی سریع نبود.در سوی بریتانیا، افسران بسیاری در جریان نبرد کشته یا زخمی شدند. این مسئله در کنار کشته شدن برخی فرماندهان ارشد باعث شد در چند واحد فرماندهی بارها منتقل شود. یکی از دشواری‌های جنگ آن عصر همین بود که کشته شدن یک افسر می‌توانست ارتباط چندصد نفر را ناگهان مختل کند. هنگی که افسران باتجربه‌اش را از دست می‌داد، مجبور بود تحت فرمان افسری کم‌تجربه به نبرد ادامه دهد.بخش‌هایی از لشکر دوم تحت فشار شدید روس‌ها قرار گرفتند. بریتانیا برای حفظ خطوط خود از نیروهای ذخیره و واحدهای دیگری استفاده کرد. جنگ در این مرحله دیگر شبیه نبردهای ساده خطی نبود. گروه‌هایی از سربازان در پشت خاکریز یا بر روی تپه‌ای کوچک موضع گرفته بودند و گروه‌های روسی تلاش می‌کردند از پهلو وارد شوند. توپخانه در فاصله نزدیک مورد استفاده قرار می‌گرفت و سپس پیاده‌نظام به دنبال آن حرکت می‌کرد.فرانسوی‌ها در بخش مهمی از نبرد نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کردند. نیروهای فرانسوی که در مواضع نزدیک سواستوپول مستقر بودند، با دریافت گزارش‌های درگیری به سمت میدان حرکت کردند. مسیر حرکت آنها تحت تأثیر زمین و ارتباطات قرار داشت و ورودشان یکباره نبود. با رسیدن نیروهای فرانسوی، فشار بر بریتانیا کاهش یافت. فرانسوی‌ها در برخی نقاط علیه نیروهای روسی وارد ضدحمله شدند و روس‌ها را مجبور به عقب‌نشینی کردند.فرانسوی‌ها نه‌تنها از نظر تعداد، بلکه از نظر تجربه رزمی و کیفیت سلاح نیز قابل توجه بودند. بسیاری از واحدهای فرانسوی نیز تفنگ‌های تفنگ‌دار در اختیار داشتند و در شرایطی که روس‌ها باید به خطوط نزدیک‌تر می‌شدند، آتش آنها توانست خسارات قابل توجهی وارد کند. با این حال، نباید نتیجه نبرد را فقط به برتری سلاح نسبت داد. روس‌ها نیز در برخی نقاط با سرسختی حمله کردند و موفق شدند حتی به خطوط نزدیک بریتانیا برسند. مسئله اصلی ناتوانی در استفاده از دستاوردهای اولیه و هماهنگ کردن ستون‌های مختلف بود.در میانه نبرد، ارتفاعات متعدد به صحنه ضدحمله‌های کوتاه تبدیل شد. یک نیرو چند دقیقه موضعی را می‌گرفت و سپس زیر آتش از آن خارج می‌شد. برخی از خاکریزها بارها دست‌به‌دست شدند. مه به‌اندازه‌ای شدید بود که بعضی واحدها با نزدیک شدن صدای تیراندازی تازه متوجه حضور دشمن می‌شدند. جنگ در چنین شرایطی به چیزی نزدیک‌تر به درگیری تن‌به‌تن تبدیل شده بود تا نبردی که از فاصله دور مدیریت شود.سرانجام توان روس‌ها برای ادامه حمله کاهش یافت. تلفات، بی‌نظمی، کمبود هماهنگی و ورود نیروهای تازه‌نفس بریتانیا و فرانسه باعث شد فشار روس‌ها در طول روز کاهش یابد. نیروهای روسی به تدریج از برخی ارتفاعات عقب نشستند. بریتانیا و فرانسه توانستند خطوط خود را حفظ کنند و روس‌ها نتوانستند محاصره سواستوپول را بشکنند.تلفات نبرد اینکرمان نیز مانند بالاکلاوا به علت تفاوت در گزارش‌های نظامی و شیوه شمارش دقیقاً یکسان نیست. روس‌ها چندین هزار نفر کشته و زخمی دادند و تلفات بریتانیا نیز بسیار سنگین بود؛ فرانسوی‌ها نیز متحمل تلفات قابل توجهی شدند. اختلاف موجود در اعداد به عواملی چون زمان ثبت تلفات، مفقود شدن سربازان، انتقال مجروحان و ادغام یا تفکیک برخی واحدها مربوط است. مهم این است که اینکرمان یک پیروزی ارزان برای متفقین نبود. بریتانیا آسیب جدی دید و بسیاری از واحدهایش فرماندهان و افسران خود را از دست دادند، اما روسیه نیز موفق نشد محاصره را در هم بشکند.اصطلاح «نبرد سربازان» که بعدها درباره اینکرمان به کار رفت دقیقاً از این ویژگی ناشی می‌شد که نتیجه جنگ در بسیاری از نقاط بیش از آنکه محصول مانورهای بزرگ و کنترل دقیق فرماندهان باشد، به عملکرد سربازان و افسران رده پایین وابسته بود. مه، زمین، پراکندگی واحدها و قطع شدن ارتباطات باعث شد فرماندهان عالی نتوانند تمام میدان را مدیریت کنند. سربازی که بر روی یک تپه کوچک ایستاده بود ممکن بود بدون آنکه بداند، در حال نگه داشتن نقطه‌ای باشد که سقوط آن کل جناح را در معرض فروپاشی قرار می‌داد.پس از اینکرمان، هر دو طرف دریافتند که جنگ به یک محاصره طولانی تبدیل شده است. روسیه نتوانسته بود حلقه محاصره را پاره کند و متفقین نیز در موقعیتی نبودند که بلافاصله به شهر یورش نهایی ببرند. علت این وضع تنها قدرت استحکامات روسیه نبود. خطوط دفاعی سواستوپول در طول ماه‌ها توسعه یافته بود و مهندسان روس، به‌ویژه توتلِبن، مجموعه‌ای از خاکریزها، سنگرها و مواضع توپخانه ایجاد کرده بودند که به‌صورت مداوم بازسازی می‌شدند.زمستان ۱۸۵۴ یکی از تاریک‌ترین دوره‌های جنگ شد. در ۱۴ نوامبر طوفانی شدید در دریای سیاه رخ داد و تعداد زیادی از کشتی‌های تدارکاتی و نظامی آسیب دیدند یا غرق شدند. خسارت تنها در از دست رفتن کشتی‌ها خلاصه نمی‌شد. لباس، غذا، مهمات، سازوبرگ و تجهیزات مهندسی که قرار بود به ارتش برسد نیز نابود شد. نیروهای متفقین که پیش از آن هم با تدارکات دشوار روبه‌رو بودند، ناگهان با کمبودهای شدید مواجه شدند.در اردوگاه‌های بریتانیا، بیماری و ضعف به‌اندازه گلوله دشمن کشنده بود. لباس مناسب زمستانی به همه سربازان به‌موقع نمی‌رسید، سوخت کم بود، راه‌ها گل‌آلود و پررفت‌وآمد شده بود و حیوانات بارکش در اثر فرسودگی و بیماری تلف می‌شدند. سیستم پزشکی ارتش بریتانیا بسیار ضعیف بود و شرایط بیمارستان‌های صحرایی با معیارهای امروزی بسیار ابتدایی محسوب می‌شد. گزارش‌های مربوط به رنج سربازان، مشکلات پرستاری و وضعیت بیمارستان‌ها بعدها فشار زیادی برای اصلاح پزشکی نظامی ایجاد کرد.در همین دوره، فلورانس نایتینگل به همراه گروهی از پرستاران به بیمارستان نظامی بریتانیا در اسکوتاری رسید و در اصلاح نظم بیمارستان، بهداشت و رسیدگی به بیماران نقش مهمی ایفا کرد. با این حال، مشکلات پزشکی بسیار فراتر از توان چند فرد بود. بیماری‌های عفونی، اسهال، وبا، تب و زخم‌های عفونی در ارتش‌ها قربانیان زیادی گرفتند. در بسیاری از مقاطع شمار افرادی که بر اثر بیماری از دست می‌رفتند از کشته‌شدگان مستقیم میدان نبرد بیشتر بود.با پایان زمستان، متفقین در ساختار فرماندهی و تدارکات خود تغییراتی ایجاد کردند. یکی از مهم‌ترین تغییرات سیاسی ورود ساردنی-پیمونت به جنگ در سال ۱۸۵۵ بود. دولت کنت کاوور در ساردنی به این نتیجه رسیده بود که مشارکت در جنگ می‌تواند به افزایش اعتبار کشور و جلب حمایت قدرت‌های اروپایی در مسئله آینده ایتالیا کمک کند. نیروهای ساردنی بعدها در منطقه رود چرنایا وارد عملیات شدند و نقش سیاسی حضورشان از حجم اولیه نیروهایشان مهم‌تر بود.در روسیه نیز بحران به مرحله جدیدی رسید. نیکلای اول که در آغاز جنگ جنگ را با اعتماد به توان نظامی روسیه آغاز کرده بود، در ۲ مارس ۱۸۵۵ درگذشت. پسرش الکساندر دوم به سلطنت رسید. الکساندر دوم برخلاف پدرش تمایل بیشتری برای پایان دادن به جنگ و آغاز اصلاحات داشت. جنگ کریمه ضعف‌های ساختاری روسیه را آشکار کرده بود: شبکه راه‌های ضعیف، محدودیت حمل‌ونقل، مشکلات صنعتی، ضعف سیستم تأمین ارتش و عقب‌ماندگی نسبی در برخی تجهیزات نظامی. این جنگ بعدها یکی از عواملی شد که فضای اصلاحات بزرگ الکساندر دوم را شکل داد.در طول سال ۱۸۵۵ محاصره سواستوپول ادامه یافت. متفقین به تدریج خطوط خود را جلو بردند و شبکه‌ای از سنگرهای نزدیک‌تر ایجاد کردند. روس‌ها نیز در مقابل، شبانه مواضع تازه‌ای می‌ساختند، خاکریزها را تعمیر می‌کردند و توپخانه را جابه‌جا می‌کردند. جنگ محاصره‌ای در این مرحله به جنگ مهندسان تبدیل شده بود. هر گام پیشروی مستلزم کندن سنگرهای تازه بود و هر خاکریز جدید باید در برابر آتش توپخانه و ضدحمله روس‌ها حفظ می‌شد.در بهار و تابستان ۱۸۵۵ چندین عملیات علیه مواضع روسی انجام شد. متفقین در ۱۸ ژوئن حمله‌ای بزرگ علیه خطوط سواستوپول انجام دادند که با شکست روبه‌رو شد و هزینه سنگینی داشت. این شکست نشان داد که حتی ارتش‌هایی که در جنگ صحرایی موفق بودند، در برابر خطوط دفاعی چندلایه و توپخانه فراوان به‌راحتی نمی‌توانستند پیروز شوند.فرانسوی‌ها و بریتانیایی‌ها به تدریج تلاش کردند بخش‌های مختلف دفاع سواستوپول را هدف قرار دهند. در میان استحکامات روسیه، مالاخوف یکی از مهم‌ترین مواضع بود. این موضع بر بخش مهمی از دفاع جنوبی شهر مسلط بود و توپخانه و ارتفاع آن امکان کنترل منطقه را فراهم می‌کرد. در سوی بریتانیا، رِدان بزرگ نیز یکی از مواضع عمده روس‌ها بود. اما عملیات اصلی در نهایت بر حمله فرانسه به مالاخوف و حملات همزمان متفقین در سپتامبر ۱۸۵۵ متمرکز شد.در ۵ سپتامبر ۱۸۵۵ بمباران گسترده سواستوپول آغاز شد. توپخانه متفقین حجم آتش بسیار بیشتری نسبت به مراحل اولیه جنگ ایجاد کرد. استحکامات روسیه به‌شدت زیر فشار قرار گرفتند و بخش‌هایی از شهر و خطوط دفاعی آسیب دیدند. روس‌ها نیز با آتش توپخانه پاسخ می‌دادند و تلفات قابل توجهی به نیروهای محاصره‌کننده وارد می‌کردند.در ۸ سپتامبر، متفقین حمله اصلی را آغاز کردند. فرانسوی‌ها علیه مالاخوف حرکت کردند و بریتانیایی‌ها به سوی ردان حمله کردند. فرانسه در مالاخوف موفق شد موضع کلیدی را تصرف کند. این موفقیت برای روس‌ها تعیین‌کننده بود، زیرا مالاخوف یکی از ستون‌های اصلی دفاع جنوبی شهر بود. در سوی بریتانیا، حمله به ردان با مقاومت شدید روبه‌رو شد و تلفات زیادی داشت و بریتانیایی‌ها نتوانستند به همان موفقیت فرانسه دست یابند.با سقوط مالاخوف، ادامه نگهداری بخش جنوبی سواستوپول برای روس‌ها بسیار دشوار شد. فرماندهی روسیه تصمیم گرفت شهر را تخلیه کند، اما تخلیه به معنی تسلیم ساده نبود. روس‌ها بسیاری از تاسیسات و بخش‌های بندر را تخریب کردند و کشتی‌های باقی‌مانده را از کار انداختند. در شب، نیروهای روسی از طریق پلی بر روی خلیج عبور کردند و به سمت بخش شمالی سواستوپول عقب نشستند. روز بعد متفقین وارد بخش جنوبی شهر شدند.سقوط سواستوپول به معنی پایان فوری همه عملیات جنگ نبود، زیرا در جبهه‌های دیگر جنگ همچنان ادامه داشت. در قفقاز، ارتش روسیه موفق شده بود قلعه کارس را محاصره و سرانجام در نوامبر ۱۸۵۵ تصرف کند. این رویداد باعث شد مسئله سرزمین‌های قفقاز و امتیازات روسیه در مذاکرات صلح اهمیت پیدا کند. در اروپا نیز فشار بر روسیه در حال افزایش بود.اتریش، که در آغاز از روسیه فاصله گرفته بود و در نهایت با شروط صلح قدرت‌های غربی همراه شد، نقش مهمی در تشدید فشار دیپلماتیک داشت. در سال ۱۸۵۵، اتریش مجموعه‌ای از شرایط را مطرح کرد که پذیرش کامل آنها برای روسیه دشوار بود، اما همین تهدید که اتریش ممکن است وارد جنگ شود، روسیه را به سمت پذیرش مذاکره سوق داد. روسیه در واقع دیگر نمی‌توانست مطمئن باشد که جنگ فقط در برابر عثمانی، بریتانیا، فرانسه و ساردنی باقی می‌ماند.پس از سقوط سواستوپول، هدف اصلی برای همه طرف‌ها تغییر کرد. متفقین می‌توانستند جنگ را ادامه دهند و حملات بیشتری علیه مواضع روسیه انجام دهند، اما خطر ادامه جنگ برای آنها نیز بالا بود. بریتانیا هزینه سنگینی متحمل شده بود، فرانسه نیز جنگی طولانی و پرهزینه را تجربه کرده بود و ساردنی بیشتر از هر چیز به سود سیاسی حضورش در ائتلاف می‌اندیشید. روسیه نیز با مشکل مالی، تلفات، فشار اقتصادی و ضعف ساختاری روبه‌رو بود.در اوایل ۱۸۵۶ مذاکرات صلح جدی شد. مهم‌ترین نتیجه سیاسی برای روسیه این بود که نمی‌توانست خواسته‌های خود را درباره دریای سیاه و ارتدوکس‌های عثمانی همان‌گونه که پیش از جنگ دنبال می‌کرد، حفظ کند. در ۳۰ مارس ۱۸۵۶ معاهده پاریس امضا شد. این معاهده یکی از مهم‌ترین توافق‌های دیپلماتیک اروپا در قرن نوزدهم بود.طبق معاهده، امپراتوری عثمانی در نظام سیاسی اروپا جایگاهی رسمی‌تر پیدا کرد و استقلال و تمامیت ارضی آن توسط قدرت‌های بزرگ اروپایی تضمین شد، دست‌کم در قالب تعهدات دیپلماتیک آنها. مسئله مهم دیگر بی‌طرفی دریای سیاه بود. روسیه و عثمانی متعهد شدند این دریا را از ناوگان جنگی و زرادخانه‌های دریایی سنگین خود خالی نگه دارند و اجازه ایجاد استحکامات دریایی جدید در سواحل آن ندهند. این تصمیم برای روسیه ضربه‌ای جدی بود، زیرا سواستوپول و ناوگان دریای سیاه از ابزارهای اصلی قدرت آن در جنوب بودند.روسیه همچنین بخش کوچکی از سرزمین‌های خود را در جنوب بسارابیا به مولداوی واگذار کرد و ترتیبات جدیدی برای ناوبری در رود دانوب به وجود آمد. مولداوی و والاچیا همچنان در چارچوب حاکمیت عثمانی باقی ماندند، اما موقعیت خودگردان آنها در برابر نفوذ روسیه تقویت شد. این مناطق بعدها در روند وحدت رومانی اهمیت بسیار بیشتری پیدا کردند.از سوی دیگر، روسیه انحصار ادعایی خود برای مداخله مستقل در امور ارتدوکس‌های عثمانی را از دست داد. مسئله اماکن مقدس نیز به شکلی تنظیم شد که هیچ قدرت خارجی نتواند آن را بهانه‌ای برای ایجاد نوعی قیمومیت سیاسی بر بخش بزرگی از مسیحیان عثمانی قرار دهد. دولت عثمانی همچنین با صدور اصلاحات و تعهداتی درباره وضعیت اتباع مسیحی خود، کوشید نشان دهد که مسئله حقوق مذهبی در چارچوب حاکمیت عثمانی حل خواهد شد، هرچند فاصله میان وعده‌های قانونی و اجرای واقعی آنها در دهه‌های بعد همچنان موضوع مناقشه باقی ماند.معاهده پاریس همچنین نشان داد که نظام موازنه قدرت در اروپا در حال تغییر است. روسیه که تا پیش از جنگ یکی از قدرتمندترین بازیگران اروپا بود، به‌طور موقت از جایگاه برتر خود در دریای سیاه عقب رانده شد. بریتانیا موفق شد خطر گسترش نفوذ روسیه به مدیترانه و عثمانی را مهار کند، اما هزینه انسانی و مالی جنگ نشان داد که برتری دریایی به‌تنهایی کافی نیست. فرانسه توانست دوباره در سیاست اروپایی نقش برجسته‌ای ایفا کند و ناپلئون سوم از نظر دیپلماتیک به موقعیتی رسید که فرانسه در مذاکرات اروپایی به یکی از بازیگران مرکزی تبدیل شد. ساردنی نیز با حضور در جنگ توانست در نشست‌های دیپلماتیک پاریس جایگاهی به‌دست آورد که برای مسئله آینده ایتالیا ارزش سیاسی داشت.برای روسیه، جنگ از نظر نظامی شکست مطلق نبود، زیرا ارتش این کشور فرو نریخت و توانست بخش‌هایی از فشار را در جبهه‌های دیگر تحمل کند، اما جنگ یک هشدار بزرگ بود. ارتش روسیه از نظر تعداد بسیار بزرگ بود، ولی تکیه بر سربازان پیاده فراوان، شبکه تدارکاتی ضعیف، ضعف خطوط راه‌آهن، محدودیت صنعتی و عقب‌ماندگی برخی تسلیحات نشان داد که اندازه ارتش به‌تنهایی معیار قدرت نیست. جنگ کریمه در واقع یکی از نخستین جنگ‌های اروپایی بود که در آن اهمیت صنعت، راه‌آهن، تلگراف، کشتی بخار، اسلحه‌های دقیق‌تر و سازمان پزشکی مدرن به‌وضوح آشکار شد.برای امپراتوری عثمانی نیز جنگ در ظاهر به حفظ تمامیت ارضی آن کمک کرد، اما ضعف ساختاری آن را برطرف نکرد. دولت عثمانی با کمک متحدان اروپایی از یک شکست بزرگ جلوگیری کرد، اما وابستگی مالی و نظامی آن به اروپا افزایش یافت. وام‌های جنگی و فشار اقتصادی در دهه‌های بعد مشکلات مالی عثمانی را تشدید کردند. مسئله شرق که در سال‌های پیش از جنگ به‌عنوان رقابت بر سر سرنوشت عثمانی مطرح شده بود، با معاهده پاریس حل نشد؛ فقط شکل آن تغییر کرد.برای بریتانیا، تجربه کریمه ضعف‌هایی را آشکار کرد که بعدها باعث اصلاحات گسترده در ارتش و مدیریت دولتی شد. مشکلات حمل‌ونقل، تدارکات، بهداشت، بیمارستان‌ها و هماهنگی میان ارتش و دولت به‌وضوح نشان داد که ساختار نظامی یک قدرت بزرگ صنعتی نمی‌تواند بر روی رویه‌های اداری قدیمی تکیه کند. استفاده از تلگراف و گزارش‌های سریع روزنامه‌نگاران نیز ارتباط میان جنگ و افکار عمومی را تغییر داد. برای نخستین بار، مردم بریتانیا می‌توانستند با سرعت بسیار بیشتری از بحران‌های ارتش در میدان جنگ آگاه شوند و همین امر فشار سیاسی بر دولت را افزایش داد.فرانسه نیز پس از جنگ موقعیتی متفاوت از آغاز آن داشت. ناپلئون سوم توانسته بود نشان دهد که فرانسه هنوز یک قدرت بزرگ است، اما هزینه‌های جنگ و مشکلات داخلی اروپا باعث شد این موفقیت دوام دائمی نداشته باشد. در سال‌های بعد، ائتلاف‌های اروپایی دوباره تغییر کردند و فرانسه و روسیه که در کریمه دشمن بودند، به‌تدریج روابط خود را بازسازی کردند.سقوط سواستوپول و معاهده پاریس همچنین یک تحول مهم در تاریخ نظامی ایجاد کرد. جنگ نشان داد که دفاع میدانی و استحکامات خاکی می‌توانند در برابر حملات ارتش‌های بزرگ بسیار مقاوم باشند. مهندسان روس در سواستوپول با استفاده از خاک، چوب، کیسه شن و شبکه‌ای از سنگرها توانستند حملاتی را که بر استحکامات سنتی اتکا داشتند برای ماه‌ها متوقف کنند. در مقابل، متفقین با حفر خندق‌ها، ساخت باتری‌ها و نزدیک شدن تدریجی به خطوط دشمن نشان دادند که محاصره مدرن بیش از هر چیز به مهندسی، توپخانه و تدارکات وابسته است.جنگ همچنین نشان داد که یک نبرد مشهور را نمی‌توان فقط با یک تصویر تاریخی توضیح داد. بالاکلاوا تنها یورش تیپ سبک نبود؛ مجموعه‌ای از حملات روسیه، سقوط سنگرهای عثمانی، دفاع تیپ هایلند، درگیری تیپ سنگین و سپس یورش فاجعه‌بار تیپ سبک بود. اینکرمان نیز تنها یک نبرد قهرمانانه نبود؛ حاصل برخورد ارتش‌هایی بود که در مه، زمین دشوار و ارتباطات ضعیف تلاش کردند سازمان خود را حفظ کنند. همین ویژگی‌ها بود که جنگ کریمه را از بسیاری از جنگ‌های پیشین متمایز کرد.در نهایت، جنگ کریمه مسئله شرق را نابود نکرد، سواستوپول را به یک پایان دائمی برای رقابت روسیه و عثمانی تبدیل نکرد و حتی سبب نشد که روسیه از نقش خود در بالکان دست بکشد. معاهده پاریس موازنه‌ای موقت ایجاد کرد. تنها چند دهه بعد، روسیه در جنگ روسیه و عثمانی ۱۸۷۷–۱۸۷۸ دوباره به سوی بالکان حرکت کرد و محدودیت‌های معاهده پاریس به چالش کشیده شد. بنابراین جنگ ۱۸۵۳–۱۸۵۶ را باید نه به‌عنوان پایان رقابت بر سر عثمانی، بلکه به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مراحل آن دانست؛ مرحله‌ای که در آن قدرت‌های اروپایی به‌طور مستقیم برای جلوگیری از تغییر توازن قوا جنگیدند، ارتش‌هایشان در کریمه با بیماری، گرسنگی، باران، گل و کمبود تدارکات فرسوده شدند، شهر سواستوپول پس از یک محاصره طولانی سقوط کرد و اروپای پس از ناپلئونی وارد دوره‌ای شد که در آن صنعتی‌شدن، حمل‌ونقل، ارتباطات و جنگ مدرن بیش از گذشته به یکدیگر پیوند خوردند.علیرضا مرادیعلیرضا مرادیWed, 26 Aug 2026 23:00:35 +0330https://virgool.ir/@m_68812788/نبرد-برلين-b8cmjgn1uujjدر ماه‌های آغازین سال ۱۹۴۵، ساختار نظامی و سیاسی آلمان نازی در حال فروپاشی نهایی بود. پس از شکست عملیات آردن در غرب و تداوم فشار ارتش سرخ در شرق، رایش سوم میان دو جبهه عظیم گیر افتاده بود. در شرق، عملیات باگراتیون در تابستان ۱۹۴۴ گروه ارتش مرکز را عملاً نابود کرده و ارتش شوروی را تا مرزهای پروس شرقی و لهستان مرکزی پیش برده بود. در ژانویه ۱۹۴۵، عملیات ویستولا–اودر ارتش سرخ به فرماندهی مارشال گئورگی ژوکوف و مارشال ایوان کونیف، با شکستن خطوط دفاعی آلمان در لهستان، نیروهای شوروی را به رود اودر در نزدیکی کوسترین، تنها حدود شصت تا هفتاد کیلومتری شرق برلین، رساند. این پیشروی خیره‌کننده که در کمتر از سه هفته صدها کیلومتر را طی کرد، عملاً گروه ارتش آ را متلاشی ساخت و بخش عمده‌ای از سیلزی، پومرانی و پروس شرقی را از کنترل آلمان خارج کرد. هم‌زمان، ارتش سرخ در محاصره کونیگسبرگ و نبردهای سنگین در پروس شرقی و پومرانی، مقاومت آلمان را در جناحین شمالی محور برلین فرسوده می‌ساخت. در غرب، متفقین غربی پس از نبرد آردن و شکستن خط دفاعی راین در مارس ۱۹۴۵، در حال پیشروی به قلب آلمان بودند و در اوایل آوریل به رود البه رسیده بودند. به این ترتیب، برلین به عنوان پایتخت سیاسی و نمادین رایش سوم، به هدف نهایی و اجتناب‌ناپذیر ارتش سرخ تبدیل شد. از دیدگاه ژوزف استالین، تصرف برلین نه تنها یک ضرورت نظامی برای پایان دادن به جنگ در اروپا، بلکه یک هدف سیاسی حیاتی بود: تسلط شوروی بر پایتخت آلمان، موقعیت مسکو را در مذاکرات پس از جنگ با متفقین غربی تثبیت می‌کرد و به جنگ بزرگ میهنی پایانی نمادین می‌بخشید. استالین به خوبی می‌دانست که وینستون چرچیل و برخی فرماندهان غربی تمایل دارند متفقین غربی پیش از شوروی وارد برلین شوند، اما ژنرال دوایت آیزنهاور، فرمانده عالی نیروهای متفقین در غرب، در پایان مارس ۱۹۴۵ تصمیم گرفت که برلین را هدف نظامی اصلی خود قرار ندهد. او معتقد بود که تصرف برلین هزینه انسانی و نظامی بسیار بالایی خواهد داشت و از نظر استراتژیک، انهدام نیروهای باقی‌مانده آلمان در مناطق دیگر و پیشروی به سمت جنوب آلمان و دیدار با ارتش سرخ در البه اهمیت بیشتری دارد. این تصمیم، عملاً مسیر را برای ارتش سرخ باز گذاشت تا برلین را به تنهایی تصرف کند، اما به معنای توقف کامل پیشروی غربی‌ها نبود و در ۲۵ آوریل، دیدار تاریخی نیروهای آمریکایی و شوروی در تورگاو در کنار رود البه رخ داد. بدین ترتیب، بهار ۱۹۴۵ صحنه آخرین نبرد بزرگ اروپا را در برابر دیدگان جهانیان قرار داد: نبرد برلین، که از ۱۶ آوریل با تهاجم بزرگ ارتش سرخ از خط اودر–نایسه آغاز شد و در ۲ مه ۱۹۴۵ با تسلیم پادگان شهر پایان یافت.وضعیت نظامی آلمان در این مقطع به شدت بحرانی بود. ورماخت که روزگاری قدرتمندترین نیروی نظامی اروپا به شمار می‌رفت، اکنون تنها سایه‌ای از گذشته خود بود. از نظر نیروی انسانی، ارتش آلمان در شرق با کمبود شدید سربازان آموزش‌دیده مواجه بود و به طور فزاینده‌ای به نیروهای کم‌سن و سال، افراد مسن، افراد دارای جراحات قبلی و واحدهای خارجی متکی شده بود. لشکرهای آلمانی در بسیاری از موارد تنها کسری از توان اسمی خود را داشتند و گردان‌ها با چند ده نفر می‌جنگیدند. کمبود سوخت، مهمات، توپخانه، تانک و هواپیما مزمن و فزاینده بود. نیروی هوایی آلمان، لوفت‌وافه، عملاً توانایی مداخله در مقیاس بزرگ را از دست داده بود و برتری هوایی مطلق در اختیار شوروی بود. صنایع جنگی آلمان، با وجود تلاش‌های آلبرت اشپر، وزیر تسلیحات، به دلیل بمباران‌های متفقین، قطع منابع مواد اولیه و اشغال مناطق صنعتی، به شدت کاهش یافته بود. با این حال، رژیم نازی به رهبری آدولف هیتلر همچنان امیدوار به نوعی معجزه دیپلماتیک یا نظامی بود و از پذیرش واقعیت فروپاشی سر باز می‌زد. در این شرایط، فرماندهی عالی ورماخت و شخص هیتلر سیاست «جنگ تا آخرین نفر» را در پیش گرفتند. واحدهای فولکس‌اشتورم، شبه‌نظامیان مردمی متشکل از مردان شانزده تا شصت ساله که آموزش و تجهیزات کافی نداشتند، به طور گسترده‌ای بسیج شدند. این سیاست، همراه با تهدید به اعدام و مجازات سربازان فراری و افراد متهم به شکست‌طلبی، فضای وحشت و ناامیدی را در مناطق تحت کنترل آلمان تشدید می‌کرد. دادگاه‌های صحرایی سیار اس اس و ژاندارمری نظامی، افرادی را که در حال فرار یا حتی بدون مجوز از واحد خود دور شده بودند، به سرعت محاکمه و اعدام می‌کردند. با این وجود، ساختار دفاعی آلمان در شرق به طور کامل از هم نپاشیده بود و در برخی مناطق، به ویژه در ارتفاعات زیلو و اطراف برلین، مقاومت سازمان‌یافته و سرسختانه‌ای شکل گرفت که هزینه انسانی و نظامی سنگینی بر ارتش سرخ تحمیل کرد.برنامه‌ریزی شوروی برای عملیات برلین در ماه‌های مارس و آوریل ۱۹۴۵ در بالاترین سطوح فرماندهی، یعنی ستاد عالی فرماندهی کل، استاوکا، انجام شد. استالین شخصاً بر این برنامه‌ریزی نظارت داشت و میان سه جبهه اصلی یعنی جبهه اول بلاروس به فرماندهی مارشال گئورگی ژوکوف، جبهه اول اوکراین به فرماندهی مارشال ایوان کونیف، و جبهه دوم بلاروس به فرماندهی مارشال کنستانتین روکوسوفسکی، تقسیم وظایف کرد. طرح کلی عملیات بسیار ساده اما در مقیاس عظیم بود: جبهه اول بلاروس از مواضع خود در شرق برلین در خط رود اودر به سمت غرب حمله می‌کرد و مستقیماً به سمت شهر پیش می‌رفت. جبهه اول اوکراین از جنوب‌شرقی، از خط رود نایسه، حمله را آغاز می‌کرد و پس از شکستن خطوط آلمان، به سمت شمال‌غربی چرخش می‌کرد تا برلین را از جنوب و غرب محاصره کند و هم‌زمان از رسیدن نیروهای کمکی آلمانی از سمت جنوب به شهر جلوگیری کند. جبهه دوم بلاروس در شمال، وظیفه داشت از خط اودر پایین عبور کند و نیروهای آلمانی را در شمال برلین مشغول نگه دارد، بدون آنکه مستقیماً در نبرد اصلی شهر شرکت کند. رقابت میان ژوکوف و کونیف برای رسیدن به برلین یکی از ابعاد مهم این عملیات بود. استالین عمداً این رقابت را تشویق می‌کرد، اما در عین حال مرزهای عملیاتی میان دو جبهه را طوری تعیین کرد که در صورت کند شدن یکی، دیگری بتواند وارد عمل شود. در ۱ آوریل ۱۹۴۵، استالین در جلسه‌ای با فرماندهان ارشد، نقشه‌ها را بررسی کرد و دستور داد که عملیات در ۱۶ آوریل آغاز شود. نیروی انسانی و تجهیزات اختصاص‌یافته به این عملیات بی‌سابقه بود: بیش از دو و نیم میلیون سرباز شوروی، بیش از شش هزار تانک و خودروی زرهی، بیش از چهل هزار قبضه توپ و خمپاره‌انداز و چندین هزار هواپیمای جنگی. این تمرکز عظیم نیرو، برتری قاطع شوروی را بر مدافعان آلمانی تضمین می‌کرد، اما چالش‌های لجستیکی و تاکتیکی نبرد در زمین‌های باتلاقی اودر و سپس جنگ شهری در برلین، عملاً از سرعت پیشروی کاست و نبرد را طولانی‌تر و خونین‌تر از پیش‌بینی‌های اولیه کرد.در سوی آلمان، آماده‌سازی‌های دفاعی برای برلین و مسیرهای منتهی به آن در هفته‌های پایانی جنگ ادامه داشت. برلین به عنوان یک منطقه دفاعی عظیم در نظر گرفته شده بود و ساختار دفاعی آن شامل چندین حلقه متحدالمرکز بود. حلقه بیرونی در امتداد رودهای اودر و نایسه قرار داشت، جایی که نیروهای ارتش نهم آلمان به فرماندهی ژنرال تئودور بوسه و بخشی از ارتش چهارم زرهی مستقر بودند. حلقه میانی در اطراف شهر برلین، شامل مواضع ضدتانک، سنگرها، موانع جاده‌ای، خندق‌های ضدتانک، موانع سیم خاردار و میدان‌های مین بود. حلقه داخلی، خود شهر برلین را شامل می‌شد که به نه بخش دفاعی تقسیم شده بود و هر بخش یک فرمانده داشت. در داخل شهر، ساختمان‌های مقاوم، ایستگاه‌های راه‌آهن، پل‌ها، کانال‌ها و بلوک‌های مسکونی به مواضع دفاعی تبدیل شده بودند. اما واقعیت دفاع از برلین بسیار ضعیف‌تر از آن بود که تبلیغات نازی نشان می‌داد. فرماندهی دفاع از شهر در ابتدا بر عهده ژنرال هلموت رایمان بود، اما در اواخر آوریل، پس از تغییرات مکرر، ژنرال هلموت وایدلینگ، فرمانده سپاه ۵۶ زرهی، که در جریان نبرد از خط مقدم عقب رانده شده بود، به عنوان فرمانده پادگان برلین منصوب شد. نیروهای مدافع برلین شامل ترکیبی ناهمگون از واحدهای ورماخت، وافن‌اس‌اس، واحدهای فولکس‌اشتورم، جوانان هیتلری، نیروهای ضدهوایی، واحدهای پلیس، ملوانان و سربازان واحدهای مختلف عقب‌نشینی‌کرده و همچنین برخی واحدهای خارجی مانند لژیون‌های فرانسوی و اسکاندیناویایی وافن‌اس‌اس بودند. تعداد دقیق مدافعان برلین در منابع تاریخی مورد اختلاف است. برخی برآوردها شمار کل نیروهای آلمانی در منطقه برلین را در آغاز نبرد حدود ۸۰ تا ۱۰۰ هزار نفر می‌دانند، در حالی که برخی دیگر این رقم را تا ۱۵۰ هزار نفر برآورد می‌کنند. مشکل اصلی این است که تعریف «مدافع برلین» دقیقاً مشخص نیست و بسیاری از افراد حاضر در شهر، غیرنظامیانی بودند که به سرعت مسلح شده بودند یا واحدهای پراکنده‌ای که در جریان نبرد به شهر پناه آورده بودند. آنچه مسلم است، این است که نیروی مدافع برلین از نظر آموزش، تجهیزات، هماهنگی و فرماندهی در وضعیت بسیار نامطلوبی قرار داشت و در برابر ارتش سرخ، شانس چندانی برای مقاومت طولانی‌مدت نداشت.عملیات اصلی شوروی در ساعات اولیه بامداد ۱۶ آوریل ۱۹۴۵ آغاز شد. در ساعت ۳ بامداد به وقت محلی، هزاران قبضه توپ، خمپاره‌انداز و راکت‌انداز جبهه اول بلاروس به فرماندهی ژوکوف آتش سنگینی بر مواضع آلمان در امتداد رود اودر و ارتفاعات زیلو گشودند. این گلوله‌باران مقدماتی، که یکی از شدیدترین بمباران‌های توپخانه‌ای جنگ بود، مناطق وسیعی را تخریب کرد و بسیاری از مواضع دفاعی آلمان را منهدم ساخت. پس از آن، در تاریکی نیمه‌شب، ژوکوف دستور روشن کردن نورافکن‌های متعدد را داد که میدان نبرد را روشن می‌کردند و قرار بود مهاجمان را هدایت کنند و مدافعان را کور کنند. اما نتیجه عملی این اقدام برخلاف انتظار بود: نورافکن‌ها به دلیل دود و گرد و غبار ناشی از انفجارها، دید را برای نیروهای مهاجم نیز کاهش دادند و حتی سایه‌های متحرک سربازان شوروی را در برابر نور آشکار ساختند، به طوری که آلمانی‌ها می‌توانستند به راحتی آنها را هدف قرار دهند. ارتفاعات زیلو، که در غرب رود اودر و در مسیر مستقیم برلین قرار داشتند، به دفاع طبیعی مهمی برای آلمانی‌ها تبدیل شده بودند. این ارتفاعات، خط الرأس کم ارتفاع اما ممتدی بودند که بر زمین‌های پست اطراف مسلط بودند و دید و میدان تیر مناسبی برای مدافعان فراهم می‌کردند. ژنرال گوتارد هاینریسی، فرمانده گروه ارتش ویستولا که مسئول دفاع از این منطقه بود، برخلاف دستور صریح هیتلر که دفاع ایستا در خط مقدم را الزام می‌کرد، نیروهای اصلی خود را از خط مقدم عقب کشیده بود تا از گلوله‌باران اولیه شوروی در امان بمانند و سپس در خطوط عقب‌تر مقاومت کنند. این تاکتیک باعث شد که گلوله‌باران اولیه شوروی تا حد زیادی به مواضع خالی اصابت کند و سپس نیروهای آلمانی از مواضع مستحکم در ارتفاعات زیلو، با آتش سنگین ضدتانک و مسلسل، پیشروی ارتش سرخ را متوقف سازند. نبرد ارتفاعات زیلو به یکی از خونین‌ترین و دشوارترین مراحل عملیات برلین تبدیل شد. حمله اولیه ارتش‌های زرهی و پیاده جبهه اول بلاروس در روز ۱۶ و ۱۷ آوریل با مقاومت شدید آلمانی مواجه شد و پیشروی بسیار کند بود. تانک‌های شوروی در زمین‌های باتلاقی و پر از کانال‌های آبیاری غرب اودر گیر می‌کردند و به راحتی توسط توپ‌های ضدتانک و پنترفاست‌های آلمانی منهدم می‌شدند. ژوکوف که از کندی پیشروی خشمگین بود، برخلاف برنامه اولیه، ارتش‌های تانک خود را مستقیماً وارد نبرد در ارتفاعات زیلو کرد، در حالی که این نیروها برای بهره‌برداری از شکست خطوط دفاعی در نظر گرفته شده بودند. این تصمیم باعث افزایش تلفات شوروی شد و ترافیک سنگینی از خودروهای زرهی و پیاده‌نظام در جاده‌های محدود منطقه ایجاد کرد که آلمانی‌ها از آن برای حملات متقابل استفاده کردند. در نهایت، با فشار مداوم، تلفات سنگین و فرسایش دفاع آلمان، خطوط دفاعی در ارتفاعات زیلو در ۱۹ آوریل شکسته شد. مقاومت ارتش نهم آلمان، اگرچه سرسختانه بود، اما فاقد ذخایر کافی برای مقابله با فشار مداوم شوروی بود و عقب‌نشینی تدریجی آن آغاز شد. تلفات شوروی در نبرد ارتفاعات زیلو قابل توجه بود و برخی مورخان آن را از جمله مرگبارترین نبردهای کوتاه‌مدت جنگ می‌دانند. برآوردها از تلفات شوروی در این نبرد متفاوت است، اما برخی منابع به ده‌ها هزار کشته و زخمی اشاره می‌کنند.در همان زمان، در ۱۶ آوریل، جبهه اول اوکراین به فرماندهی کونیف عملیات خود را از خط رود نایسه در جنوب آغاز کرد. برخلاف جبهه اول بلاروس، کونیف از گلوله‌باران توپخانه‌ای شدید و پرده دود برای پنهان کردن عبور نیروها از رودخانه استفاده کرد. نیروهای شوروی با استفاده از قایق‌ها، پل‌های شناور و گذرگاه‌های مهندسی، از نایسه عبور کردند و به سرعت خطوط دفاعی آلمان را شکستند. مقاومت آلمان در این بخش، هرچند در برخی نقاط شدید بود، اما به اندازه ارتفاعات زیلو منسجم نبود. کونیف از همان ابتدا ارتش‌های تانک خود را وارد عمل کرد و به سمت شمال‌غربی، یعنی پشت سر برلین، حرکت داد. پیشروی سریع جبهه اول اوکراین از جنوب، در تضاد با کندی اولیه جبهه اول بلاروس از شرق قرار داشت و همین امر رقابت میان دو فرمانده را شدت بخشید. استالین که از کندی ژوکوف ناراضی بود، به کونیف اجازه داد تا بخشی از نیروهایش را به سمت برلین بچرخاند و در تصرف شهر مشارکت کند. به این ترتیب، مرز عملیاتی میان دو جبهه در جنوب برلین تغییر کرد و هر دو جبهه به سمت شهر هجوم بردند. ارتش نهم آلمان به فرماندهی ژنرال بوسه، که در حال عقب‌نشینی از خط اودر بود، در خطر محاصره کامل میان جبهه اول بلاروس از شمال و جبهه اول اوکراین از جنوب قرار گرفت. تلاش‌های آلمان برای حفظ ارتباط با برلین و جلوگیری از محاصره ارتش نهم، ناموفق بود و بخش عمده این ارتش در منطقه جنوب‌شرقی برلین، در جیب هالبه (Halbe Pocket) محاصره شد. نبرد جیب هالبه، که در روزهای پایانی آوریل رخ داد، یکی از مرگبارترین مراحل فروپاشی آلمان بود. ده‌ها هزار سرباز آلمانی در تلاش برای فرار به سمت غرب و تسلیم شدن به آمریکایی‌ها، در جنگل‌های جنوب برلین با نیروهای شوروی درگیر شدند و تلفات بسیار سنگینی متحمل شدند. تنها بخش کوچکی از ارتش نهم توانست به سمت غرب فرار کند و اکثریت آن کشته، زخمی یا اسیر شدند.پس از شکستن خطوط اصلی دفاعی، پیشروی ارتش سرخ به سمت برلین سرعت گرفت. در ۲۰ آوریل، روز تولد هیتلر، توپخانه دوربرد شوروی برای اولین بار مرکز برلین را زیر آتش گرفت. این رویداد نمادین، پایان هرگونه امید برای جلوگیری از سقوط شهر را نشان می‌داد. در ۲۱ آوریل، واحدهای پیشتاز جبهه اول بلاروس به حومه شرقی برلین در مناطق مارزان و لیختنبرگ رسیدند. هم‌زمان، جبهه اول اوکراین از جنوب به حومه جنوبی و جنوب‌غربی شهر نزدیک می‌شد. نبرد شهری برلین از همین لحظه آغاز شد و به زودی به یکی از سخت‌ترین و ویرانگرترین تجربه‌های جنگ جهانی دوم تبدیل شد. ارتش سرخ که در استالینگراد و سایر نبردهای شهری تجربه اندوخته بود، با مشکلات جدیدی در برلین مواجه شد. خیابان‌های باریک، ساختمان‌های بلند، زیرزمین‌ها، ایستگاه‌های مترو، کانال‌ها و پل‌ها، همگی به مواضع دفاعی آلمانی‌ها تبدیل شده بودند. تانک‌های شوروی در خیابان‌های برلین به راحتی هدف نیروهای ضدتانک آلمانی قرار می‌گرفتند که از پنترفاست، موشک‌های پانزرشرک و توپ‌های ضدتانک استفاده می‌کردند. برای مقابله با این تهدید، ارتش سرخ از تاکتیک‌های خاصی استفاده کرد: حمله پیاده‌نظام با پشتیبانی نزدیک توپخانه سنگین، استفاده از گروه‌های تهاجمی کوچک برای پاکسازی ساختمان به ساختمان، استفاده از توپ‌های سنگین مستقیم برای تخریب ساختمان‌های مستحکم، و استفاده از مهندسان برای منفجر کردن دیوارها و ایجاد مسیرهای جدید. نبرد برلین به نبردی بی‌رحم و فرسایشی تبدیل شد که در آن هر خیابان، هر ساختمان و هر زیرزمین به صحنه درگیری تبدیل می‌شد.در ۲۲ و ۲۳ آوریل، حلقه محاصره برلین تنگ‌تر شد. نیروهای شوروی از شرق و جنوب به عمق شهر نفوذ کردند و مناطق مسکونی، ایستگاه‌های راه‌آهن و مراکز صنعتی را تصرف کردند. بمباران مداوم توپخانه‌ای و هوایی شوروی، زیرساخت‌های شهر را ویران کرد و زندگی غیرنظامیان را به وضعیت فاجعه‌باری کشاند. برق، آب، گاز و سیستم فاضلاب به سرعت از کار افتاد. بیمارستان‌ها مملو از مجروحان بودند و کمبود شدید دارو، باند و خون وجود داشت. غیرنظامیان در پناهگاه‌های عمومی، زیرزمین‌ها و ایستگاه‌های مترو پناه می‌گرفتند و در شرایط وحشتناک بهداشتی و غذایی زندگی می‌کردند. کمبود غذا و آب آشامیدنی، بیماری‌ها را گسترش داد و مرگ‌ومیر غیرنظامیان را افزایش داد. در این شرایط، تبلیغات نازی همچنان از مقاومت تا آخرین نفر سخن می‌گفت و هرگونه صحبت از تسلیم یا عقب‌نشینی را خیانت می‌دانست. یوزف گوبلز، وزیر تبلیغات رایش، که به عنوان گاولایتر برلین نیز فعالیت می‌کرد، شخصاً مسئول بسیج نیروها و ایجاد روحیه مقاومت بود. او در سخنرانی‌ها و اعلامیه‌های خود، از جنایات ادعایی ارتش سرخ علیه غیرنظامیان آلمانی سخن می‌گفت و مردم را به ایستادگی تشویق می‌کرد. اما این تبلیغات، به تدریج جای خود را به ناامیدی و وحشت داد. اعدام‌های صحرایی توسط اساس و گشت‌های نظامی ادامه داشت و ده‌ها نفر که متهم به فرار یا شکست‌طلبی بودند، بدون محاکمه عادلانه اعدام شدند. با این حال، اراده جمعی مدافعان برلین در حال فروپاشی بود و تعداد فزاینده‌ای از سربازان و غیرنظامیان به دنبال راهی برای تسلیم یا فرار بودند.در ۲۴ آوریل، با پیشروی نیروهای شوروی از شمال و غرب برلین، حلقه محاصره شهر تقریباً کامل شد. در ۲۵ آوریل، واحدهای جبهه اول بلاروس و جبهه اول اوکراین در منطقه کتنیک در غرب برلین به یکدیگر رسیدند و محاصره کامل شهر را تکمیل کردند. در همان روز، در جنوب، در تورگاو در کنار رود البه، نیروهای آمریکایی و شوروی برای اولین بار به یکدیگر پیوستند و آلمان را به دو نیم تقسیم کردند. این دو رویداد هم‌زمان، نماد فروپاشی نهایی رایش سوم بودند. از این پس، نبرد در برلین به دو جبهه اصلی تقسیم شد: نبرد در داخل شهر میان ارتش سرخ و پادگان محاصره‌شده برلین، و نبرد در خارج از شهر میان نیروهای شوروی و ارتش‌های آلمانی که تلاش می‌کردند به برلین کمک برسانند یا از محاصره فرار کنند. ژنرال والتر ونک، فرمانده ارتش دوازدهم آلمان که در غرب برلین مستقر بود، دستور گرفت تا از محور غربی به سمت برلین حمله کند و محاصره را بشکند. اما این حمله، که با نیروهای ناکافی و تدارکات محدود انجام شد، به سرعت متوقف شد و ارتش دوازدهم مجبور شد به سمت غرب عقب‌نشینی کند تا خود تسلیم آمریکایی‌ها شود. ارتش نهم نیز که در جیب هالبه محاصره شده بود، در تلاش برای فرار به سمت غرب متلاشی شد. به این ترتیب، هرگونه امید به نجات برلین از بین رفت.در داخل شهر، نبرد با شدت فزاینده‌ای ادامه یافت. ارتش هشتم گارد شوروی به فرماندهی ژنرال واسیلی چویکوف، که در استالینگراد شهرت یافته بود، نقش محوری در نبرد شهری برلین داشت. تجربه چویکوف در استالینگراد باعث شد که او اهمیت گروه‌های تهاجمی کوچک، جنگ در ساختمان‌ها و استفاده از توپخانه سنگین در فاصله نزدیک را به خوبی درک کند. نیروهای او از جنوب شرقی به سمت مرکز شهر پیشروی کردند و در نبردهای سنگین در نوی‌کولن، تمپلهوف و شونبرگ شرکت کردند. در شمال و شرق، ارتش سوم ضربتی، ارتش پنجم ضربتی و ارتش ۴۷ نیز پیشروی می‌کردند. ارتش‌های تانک گارد شوروی، اگرچه در آغاز برای نبرد شهری مناسب نبودند، اما با پشتیبانی پیاده‌نظام و مهندسان، در شکستن مواضع دفاعی آلمان مشارکت داشتند. در روزهای ۲۶ تا ۲۹ آوریل، نبرد به تدریج به سمت مرکز شهر و منطقه دولتی، شامل رایشتاگ، صدراعظمی جدید و پناهگاه هیتلر، کشیده شد. مقاومت آلمان در برخی مناطق، به ویژه در اطراف ایستگاه راه‌آهن آنهالت، باغ وحش و تیرگارتن، بسیار شدید بود. واحدهای وافن‌اس‌اس، به ویژه لشکر شارلمانی فرانسوی و لشکر نوردلند اسکاندیناویایی، در این مناطق تا آخرین نفر جنگیدند. این واحدها، که از نظر ایدئولوژیک به نازیسم متعهد بودند، هیچ امیدی به زنده ماندن در صورت تسلیم به شوروی نداشتند و ترجیح می‌دادند در نبرد بمیرند. با این حال، تصویر کلی نبرد برلین، برخلاف برخی روایت‌های تبلیغاتی پس از جنگ، تصویری از مقاومت منسجم و قهرمانانه نبود، بلکه ترکیبی از مقاومت پراکنده، سردرگمی، فرارهای فردی و فروپاشی تدریجی ساختار فرماندهی بود.در ۲۸ و ۲۹ آوریل، آخرین حلقه‌های مقاومت آلمان در مرکز برلین تحت فشار شدید قرار گرفتند. منطقه دولتی، شامل رایشتاگ، صدراعظمی، وزارتخانه‌ها و ساختمان‌های اداری، به آخرین دژ مدافعان تبدیل شده بود. در همین حال، آدولف هیتلر در پناهگاه زیرزمینی خود در زیر باغ صدراعظمی جدید، موسوم به فورر‌بنکر، آخرین روزهای زندگی خود را سپری می‌کرد. ساختار پناهگاه شامل چندین اتاق کوچک، راهروها و یک اتاق نقشه بود که جلسات نظامی در آن برگزار می‌شد. هیتلر در این روزها به شدت بیمار، خسته و روان‌آشفته بود. او هنوز دستورات غیرواقع‌بینانه برای ضدحملات با واحدهای نابودشده صادر می‌کرد و اطرافیانش را به خیانت متهم می‌کرد. در ۲۹ آوریل، هیتلر با اوا براون، معشوقه دیرینه خود، ازدواج کرد. او همچنین وصیت‌نامه شخصی و سیاسی خود را تنظیم کرد. در وصیت‌نامه سیاسی، دریاسالار کارل دونیتس را به عنوان رئیس‌جمهور رایش، یوزف گوبلز را به عنوان صدراعظم و مارتین بورمان را به عنوان رئیس حزب منصوب کرد. در وصیت‌نامه شخصی، او تصمیم خود به خودکشی و عدم ترک برلین را اعلام کرد. این اسناد، که توسط منشی‌های هیتلر تایپ و امضا شدند، در چند نسخه تهیه شدند و تلاش‌هایی برای ارسال آنها به خارج از برلین صورت گرفت که عمدتاً ناموفق بود. در همین روز، خبر اعدام بنیتو موسولینی توسط پارتیزان‌های ایتالیایی و نمایش جسد او در میلان به اطلاع هیتلر رسید. این خبر، عزم هیتلر برای اجتناب از سرنوشت مشابه را تقویت کرد.در ۳۰ آوریل ۱۹۴۵، نبرد در اطراف رایشتاگ و منطقه دولتی به اوج خود رسید. رایشتاگ، ساختمان پارلمان آلمان، از نظر نمادین برای هر دو طرف اهمیت فراوانی داشت. برای شوروی، تصرف رایشتاگ نماد پیروزی بر نازیسم بود و برای آلمانی‌ها، حفظ آن نماد آخرین مقاومت. در ساعات بعدازظهر ۳۰ آوریل، نیروهای ارتش سوم ضربتی شوروی، پس از روزها نبرد سنگین در اطراف میدان کونیگس‌پلاتز و ساختمان‌های مجاور، توانستند به ساختمان رایشتاگ وارد شوند. ساختمان رایشتاگ توسط تعداد کمی از مدافعان آلمانی، شامل واحدهای وافن‌اس‌اس، ملوانان و سربازان پراکنده، دفاع می‌شد. نبرد در داخل ساختمان، که راهروها، اتاق‌ها و زیرزمین‌های آن به مواضع دفاعی تبدیل شده بود، ساعت‌ها ادامه یافت. در شب ۳۰ آوریل، پرچم سرخ شوروی بر فراز گنبد رایشتاگ برافراشته شد. اما داستان برافراشتن پرچم، برخلاف تصویر مشهور و تبلیغاتی، ساده نبود. عکس معروفی که توسط یوگنی خالدی ثبت شد و سربازی را در حال برافراشتن پرچم بر فراز ساختمان نشان می‌دهد، یک بازسازی تبلیغاتی بود که چند روز بعد انجام شد. در واقع، چندین پرچم در طول شب و روزهای بعد توسط گروه‌های مختلف بر فراز رایشتاگ نصب شد و مشخص نیست که نخستین پرچم توسط چه کسی و دقیقاً در چه ساعتی برافراشته شد. برخی منابع، این رویداد را به شب ۳۰ آوریل و برخی به ۱ مه نسبت می‌دهند. در تاریخ‌نگاری رسمی شوروی، نام ملتون کانتاریا و میخائیل یگوروف به عنوان کسانی که پرچم را برافراشتند ثبت شده است، اما روایت‌های دیگری نیز وجود دارد. آنچه مسلم است، این است که تصرف رایشتاگ یک پیروزی نظامی و نمادین مهم برای شوروی بود، اما جزئیات دقیق آن در میان مورخان مورد بحث است.در همان ۳۰ آوریل، در پناهگاه زیرزمینی، آدولف هیتلر و اوا براون به زندگی خود پایان دادند. بر اساس شواهد تاریخی و بازجویی‌های بعدی از شاهدان، هیتلر ابتدا همسرش اوا براون را که سم سیانور مصرف کرده بود، مشاهده کرد و سپس خودش با تپانچه به سر خود شلیک کرد. اجساد آنها توسط دستیاران به باغ صدراعظمی منتقل شد، با بنزین سوزانده شد و سپس بقایای آنها دفن شد. با توجه به فشار مداوم شوروی و عدم امکان خروج امن، این اقدام هیتلر، پایان قطعی رایش سوم را نشان می‌داد. خبر مرگ هیتلر به سرعت به فرماندهان ارشد در خارج از برلین منتقل شد و در نهایت در شب ۱ مه توسط رادیو آلمان اعلام شد، هرچند که در آن زمان به جای خودکشی، از «مرگ در نبرد» سخن گفته شد. در پناهگاه، پس از مرگ هیتلر، یوزف گوبلز به عنوان صدراعظم جدید رایش منصوب شد، اما او عملاً هیچ قدرتی نداشت. در ۱ مه، گوبلز و همسرش ماگدا، پس از مسموم کردن شش فرزند خود، خودکشی کردند. اجساد آنها نیز سوزانده شد، اما به دلیل کمبود بنزین، به طور کامل نسوختند و بعداً توسط نیروهای شوروی شناسایی شدند.در روز ۱ مه، آخرین تلاش‌ها برای شکستن محاصره برلین از سمت غرب و جنوب انجام شد، اما این تلاش‌ها به دلیل برتری قاطع شوروی و نبود نیروی کافی، شکست خوردند. ژنرال هلموت وایدلینگ، فرمانده پادگان برلین، که در پناهگاه هیتلر حضور داشت، پس از مرگ هیتلر و خودکشی گوبلز، به این نتیجه رسید که ادامه مقاومت بی‌فایده است. در شب ۱ مه، مذاکراتی میان نمایندگان آلمان و ارتش هشتم گارد شوروی به فرماندهی چویکوف صورت گرفت، اما این مذاکرات به دلیل اصرار شوروی بر تسلیم بدون قید و شرط و عدم تمایل برخی افسران آلمانی، به نتیجه نرسید. صبح ۲ مه، ژنرال وایدلینگ، با درک ناامیدکننده بودن وضعیت، تصمیم به تسلیم گرفت. او دستور توقف مقاومت را صادر کرد و خود به ارتش سرخ تسلیم شد. در طول روز ۲ مه، مقاومت سازمان‌یافته در برلین به تدریج فروکش کرد، هرچند که درگیری‌های پراکنده در برخی مناطق شهر تا چند روز ادامه یافت. تسلیم برلین به معنای پایان جنگ در سراسر اروپا نبود، اما نماد پایان رایش سوم بود. پس از سقوط برلین، دولت جانشین کارل دونیتس در فلنسبورگ در شمال آلمان تشکیل شد، اما این دولت تنها بر بخش کوچکی از قلمرو آلمان کنترل داشت و عملاً هیچ قدرتی نداشت. دونیتس تلاش کرد تا با مذاکره جداگانه با متفقین غربی، زمان بخرد و تا حد ممکن نیروهای آلمانی را به غرب منتقل کند، اما این تلاش‌ها بی‌نتیجه ماند. در ۷ مه ۱۹۴۵، در مقر فرماندهی آیزنهاور در رنس فرانسه، سند تسلیم بدون قید و شرط نیروهای مسلح آلمان توسط آلفرد یودل امضا شد. این سند، تسلیم نظامی کامل آلمان را در ۸ مه ساعت ۲۳:۰۱ به وقت اروپای مرکزی اعلام کرد. اما به دلیل فشار شوروی که خواستار یک مراسم رسمی‌تر در خاک تحت کنترل خود بود، در شب ۸/۹ مه ۱۹۴۵، مراسم امضای مجدد سند تسلیم در برلین-کارلسهورست، در مدرسه مهندسی سابق ارتش آلمان، برگزار شد. در این مراسم، فیلد مارشال ویلهلم کایتل، رئیس فرماندهی عالی ورماخت، سند تسلیم را در حضور مارشال گئورگی ژوکوف و نمایندگان متفقین غربی امضا کرد. این امضا، پایان رسمی جنگ جهانی دوم در اروپا را رقم زد.نبرد برلین از نظر تلفات انسانی و تخریب مادی، یکی از ویرانگرترین نبردهای تاریخ بود. برآوردهای تلفات نظامی شوروی در عملیات برلین، شامل عملیات از ۱۶ آوریل تا ۲ مه، بسیار بالا است. برخی منابع تاریخی، مجموع کشته‌شدگان، مفقودان و زخمی‌های ارتش سرخ را در این دوره بین ۳۰۰ تا ۳۵۰ هزار نفر برآورد می‌کنند، اما این ارقام باید با احتیاط تفسیر شوند، زیرا تعریف دقیق «عملیات برلین» و محدوده جغرافیایی آن متفاوت است. تلفات آلمانی نیز به شدت بالا بود. ده‌ها هزار سرباز آلمانی در نبردهای اطراف برلین، در شهر و در جیب هالبه کشته یا زخمی شدند و صدها هزار نفر به اسارت ارتش سرخ درآمدند. تلفات غیرنظامیان برلین نیز بسیار سنگین بود. بمباران‌های توپخانه‌ای و هوایی، نبردهای خیابانی، کمبود غذا و آب، بیماری‌ها و خودکشی‌های متعدد، جان ده‌ها هزار غیرنظامی را گرفت. برآورد دقیق تلفات غیرنظامیان برلین در این دوره دشوار است و ارقام موجود در منابع مختلف بین ۲۰ تا ۱۰۰ هزار نفر متغیر است. این اختلافات به دلیل نبود آمار دقیق رسمی، هرج‌ومرج ناشی از فروپاشی اداری و تفاوت در تعریف «تلفات نبرد» است. علاوه بر این، موضوع خشونت‌های جنسی علیه زنان آلمانی توسط سربازان ارتش سرخ، یکی از تلخ‌ترین و بحث‌برانگیزترین ابعاد نبرد برلین است. پژوهش‌های تاریخی مستند، به ویژه آثار مورخانی مانند آنتونی بیور و نورمن نایمارک، نشان می‌دهند که در ماه‌های پایانی جنگ و پس از آن، خشونت‌های جنسی گسترده‌ای توسط برخی سربازان شوروی علیه زنان آلمانی رخ داد. تعداد دقیق قربانیان این خشونت‌ها مشخص نیست و برآوردها بسیار متفاوت است. برخی مورخان بر این باورند که این خشونت‌ها بازتابی از خشم انباشته‌شده سربازان شوروی از جنایات آلمان نازی در اتحاد جماهیر شوروی بود، اما این موضوع به هیچ وجه این جنایات را توجیه نمی‌کند. مهم است که این پدیده به دور از افسانه‌سازی یا انکار، به عنوان بخشی تلخ از تاریخ جنگ جهانی دوم مورد بررسی قرار گیرد.نبرد برلین از نظر نظامی، تاکتیکی و سیاسی درس‌های متعددی برای تاریخ‌نگاران و استراتژیست‌ها دارد. از نظر نظامی، این نبرد نشان داد که جنگ شهری حتی در شرایطی که مدافعان از نظر کمی و کیفی ضعیف‌تر باشند، می‌تواند بسیار پرهزینه و فرسایشی باشد. استفاده از توپخانه سنگین در خیابان‌ها، گروه‌های تهاجمی کوچک و مهندسان برای تخریب ساختمان‌ها، از تاکتیک‌های مؤثر ارتش سرخ در این نبرد بود. از نظر سیاسی، تصرف برلین توسط ارتش سرخ، نه تنها پایان نظامی رایش سوم را رقم زد، بلکه موقعیت شوروی را در معادلات پس از جنگ به شدت تقویت کرد. تقسیم برلین به چهار بخش اشغالی و سپس تقسیم آلمان به دو کشور، مستقیماً از پیامدهای این نبرد بود. در تاریخ‌نگاری شوروی و پس از آن روسی، نبرد برلین به عنوان اوج پیروزی در جنگ بزرگ میهنی و نماد رهایی اروپا از فاشیسم گرامی داشته شده است. در تاریخ‌نگاری غربی و آلمانی، این نبرد به عنوان تراژدی فروپاشی یک ملت و پایان یک رژیم جنایتکار مورد بررسی قرار می‌گیرد. هر دو روایت، اگرچه از زاویه‌های مختلف به موضوع نگاه می‌کنند، اما در یک نکته اشتراک دارند: نبرد برلین یکی از بزرگ‌ترین و تعیین‌کننده‌ترین رویدادهای قرن بیستم بود که پایان جنگ جهانی دوم در اروپا را رقم زد و جهان را وارد دوران جدیدی از تقابل ایدئولوژیک و تقسیم ژئوپلیتیک کرد. بررسی دقیق و مستند این نبرد، با اتکا به اسناد نظامی، خاطرات شاهدان، پژوهش‌های دانشگاهی و تحلیل‌های مورخان متخصص، برای درک کامل تاریخ قرن بیستم ضروری است. این نبرد، فراتر از روایت‌های تبلیغاتی و افسانه‌سازی‌های قهرمانانه، نشان‌دهنده واقعیت تلخ و پیچیده جنگ است: ویرانی، رنج انسانی، تصمیم‌های نادرست، شجاعت و ترس، و در نهایت، فروپاشی یک نظام سیاسی که بر پایه خشونت و ایدئولوژی نژادپرستانه بنا شده بود.علیرضا مرادیعلیرضا مرادیTue, 25 Aug 2026 13:10:17 +0330https://virgool.ir/@m_68812788/ملکه-بودیکا-tfbq84jczfogبرای فهم خیزش بودیکا در سال ۶۰ یا ۶۱ میلادی، باید نگاه را به دو دهه پیش از آن و به دوران فتح بریتانیا در زمان امپراتور کلودیوس بازگرداند. در سال ۴۳ میلادی، ارتش روم از کانال مانش گذشت و جنوب شرقی جزیره را به زیر سلطه درآورد. مقاومت قبایل بریتانیایی به رهبری چهره‌هایی چون کاراتاکوس از قبیله کاتوولائونی به تدریج در هم شکست و رومیان شروع به تحمیل ساختارهای اداری، اقتصادی و نظامی خود بر سرزمین‌های تسخیرشده کردند. با این حال، شیوه حکمرانی روم در این مرحله اولیه، یکدست و مستقیم نبود. رومیان که همواره در مدیریت امپراتوری پهناور خود رویکردی عمل‌گرایانه داشتند، در مناطقی که تسلط کامل بر آنها دشوار یا پرهزینه بود، از نظام پادشاهی‌های متحد بهره می‌بردند. این شیوه حکمرانی غیرمستقیم، ابزاری انعطاف‌پذیر برای کنترل مرزها و قبایل بدون نیاز به حضور مستقیم نظامی و اداری سنگین بود.پادشاهی‌های متحد در بریتانیا، مانند جاهای دیگر امپراتوری، بر اساس پیمان‌هایی با روم اداره می‌شدند. این قبایل و حاکمانشان استقلال داخلی نسبی خود را در عوض وفاداری به روم، تأمین نیروهای کمکی برای ارتش، و پذیرش اولویت منافع راهبردی روم حفظ می‌کردند. مهم‌ترین تعهد از نگاه روم، تضمین یک جانشینی دوستانه و بدون بحران پس از مرگ هر پادشاه متحد بود. انتظار می‌رفت که پادشاه، با درکی از واقعیت‌های قدرت، امپراتور روم را در وصیت‌نامه خود شریک کند تا از بروز خلأ قدرت و شورش‌های احتمالی جلوگیری شود. در این میان، قلمرو قبیله ایکنی در منطقه‌ای که امروز نورفک و بخش‌هایی از سافک و کمبریج‌شایر را در شرق انگلستان در بر می‌گیرد، یکی از همین پادشاهی‌های تابع بود. ایکنی‌ها ساکنان منطقه‌ای با اقتصادی مبتنی بر کشاورزی و دامداری، با سکونتگاه‌های پراکنده و مراکز آیینی خاص خود بودند که پیش از حمله رومیان، از فرهنگ متمایز بریتانیایی عصر آهن برخوردار بودند. شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد که جامعه ایکنی سلسله‌مراتبی و تحت کنترل نخبگانی جنگاور بود که ثروت خود را از زمین و احشام به دست می‌آوردند و با استفاده از اشیای تجملی وارداتی، جایگاه اجتماعی خود را تثبیت می‌کردند. اینکه دقیقاً چه زمانی ایکنی‌ها به متحدان روم بدل شدند، محل تردید است، اما تاسیتوس، تاریخ‌نگار رومی و منبع اصلی ما برای این دوره، صریحاً اشاره می‌کند که این قبیله در زمان شورش، داوطلبانه به دنبال اتحاد با روم بوده است، برخلاف برخی قبایل دیگر که به زور اسلحه تسلیم شده بودند. این نکته کلیدی است، زیرا احساس می‌کردند پیمان متحدان داوطلبانه نقض شده است.در چنین چارچوبی، پراسوتاگوس ، شاه ایکنی‌ها، بر قلمرو خود حکم می‌راند. مدت و جزئیات دقیق حکومت او مشخص نیست، اما به نظر می‌رسد که او یکی از همان پادشاهان متحدی بود که پس از فتح کلودیوسی، با روم کنار آمده بود. دوران حکومت او احتمالاً دوران صلح و رونق نسبی برای ایکنی‌ها بوده است و سیاست او بر حفظ تعادل میان نخبگان قبیله‌ای خود و خواسته‌های قدرت فاتح استوار بود. پراسوتاگوس، همچون دیگر شاهان متحد، به خوبی آگاه بود که ثبات قلمروش پس از مرگ او، کاملاً به حسن نیت روم بستگی دارد. او که شاهد بود رفتار رومیان با قبایل کاملاً تسخیرشده تا چه حد می‌تواند خشن و غارتگرانه باشد، طرحی برای حفظ سلسله و مردمش ریخت. طبق گزارش تاسیتوس در کتاب «سالنامه‌ها» ، کتاب چهاردهم، پراسوتاگوس که مدتها از زندگی مرفهی برخوردار بود، در وصیت‌نامه خود امپراتور نرون را به همراه دو دخترش به عنوان وارثان خود معرفی کرد. تاسیتوس صریحاً به این استراتژی اشاره می‌کند: پراسوتاگوس گمان می‌کرد که با این اقدام، پادشاهی و خاندان خود را از هر گونه آسیبی مصون نگه خواهد داشت. این یک اشتباه محاسباتی مهلک از سوی یک پادشاه متحد بود که برداشت رومیان از مفهوم «میراث مشترک» را درک نمی‌کرد. از دیدگاه حقوقی رومی، وصیت پراسوتاگوس نه یک تقسیم مسالمت‌آمیز دارایی، که به معنای تسلیم کامل حاکمیت به امپراتور تلقی می‌شد. برای مقامات رومی محلی، این وصیت به معنای آن بود که قلمرو ایکنی اکنون بخشی از املاک امپراتور است و تمام دارایی‌ها باید به نام او مصادره شود.خشونت و غارت: تبدیل قلمرو متحد به سرزمین اشغالیبا مرگ پراسوتاگوس، که احتمالاً در سال ۶۰ میلادی رخ داد، تفسیر رومی از وصیت‌نامه او بلافاصله به مرحله اجرا گذاشته شد. اما مقامات رومی در بریتانیا این کار را نه با مذاکره و انعطاف سیاسی، بلکه با توهین و خشونت محض انجام دادند. تاسیتوس گزارش می‌دهد که صدیبان‌ها و برده‌های امپراتوری، که برای فهرست‌برداری و مصادره اموال آمده بودند، با قلمرو ایکنی همچون سرزمینی که به زور اسلحه فتح شده رفتار کردند. این گزارش از آن جهت اهمیت دارد که نشان می‌دهد خشونت سازمان‌یافته از سوی عوامل دون‌پایه حکومت، و نه یک سیاست اعلام‌شده از سوی شخص امپراتور، جرقۀ اصلی بحران بود. در این میان، بودیکا ، همسر پراسوتاگوس، در مرکز این توهین و تجاوز قرار گرفت. تاسیتوس می‌نویسد که بودیکا را شلاق زدند (در برابر دیدگان مردم قبیله‌اش تحقیرش کردند) و دختران او مورد تجاوز جنسی قرار گرفتند. در همین حال، بزرگان و نخبگان ایکنی نیز از املاک موروثی خود رانده شدند و با آنان مانند اسیران جنگی رفتار شد. این لحظه دقیقاً نقطه جوش و تبدیل یک بحران سیاسی به یک شورش خونین است. ظلم مضاعف به بودیکا، هم به عنوان ملکه (تحقیر بدنی) و هم به عنوان مادر (تجاوز به دخترانش)، عمیق‌ترین تابوهای فرهنگی و اجتماعی را در هم شکست و او را به نمادی تبدیل کرد که خشم تنها یک قبیله نبود.باید توجه داشت که این روایت به‌طور کامل از تاسیتوس گرفته شده است. او به عنوان یک سناتور رومی که ده‌ها سال پس از واقعه می‌نوشت، علاقه خاصی به نمایش بی‌قانونی و طمع مقامات رومی در دوران نرون داشت و شاید برای تشدید تقابل میان بریتانیایی‌های «نجیب» و رومیان «فسادپیشه»، بر این جزئیات هولناک انگشت گذاشته باشد. با این حال، از آنجا که این تنها گزارش هم‌عصر (ولو غیرمستقیم) با جزئیات دقیق از این واقعه است، نمی‌توان آن را نادیده گرفت یا کاملاً ساختگی فرض کرد. جالب اینجاست که کاسیوس دیو ، مورخ یونانی‌تبار که بیش از یک قرن بعد می‌نوشت، در کتاب شصت و دوم «تاریخ روم» خود روایتی مشابه ولی نه یکسان ارائه می‌دهد. دیو نیز از خشونت رومیان به عنوان علت شورش یاد می‌کند، اما جزئیات آن متفاوت است. او به جای اشاره به شلاق خوردن شخص بودیکا و تجاوز به دخترانش، انگیزه شورش را مصادره اموال سلطنتی و اخاذی‌های مالی مقامات رومی، از جمله فراخواندن وام‌های سنگینی که قبلاً به بریتانیایی‌ها داده شده بود، عنوان می‌کند. به‌ویژه به نام سنکا ، فیلسوف و مربی نرون، اشاره می‌کند که گویا مبلغ هنگفتی را به بریتانیایی‌ها وام داده و سپس ناگهان خواستار بازپرداخت کامل آن شده بود. در روایت دیو، بی‌عدالتی اقتصادی، و نه لزوماً خشونت جنسی، نیروی محرکه اصلی شورش است. این تفاوت اساسی میان دو منبع اصلی ما نشان می‌دهد که دلایل شورش پیچیده‌تر از یک روایت واحد است.بنابراین، زمینه‌های شورش را باید در تار و پود خشونت ساختاری حکومت روم در سال‌های اولیه جستجو کرد. رفتار با ایکنی‌ها تنها یک نمونه از سیاست عمومی‌تری بود که جمعیت بومی بریتانیا را خشمگین کرده بود. یکی از کانون‌های اصلی این نارضایتی، مستعمره کهنه‌سربازان رومی در کولچستر بود. این شهر که پایتخت سابق قبایل ترینووانتس بود، به عنوان نخستین مستعمره رومی در بریتانیا برای اسکان لژیونرهای بازنشسته تأسیس شده بود. زمین‌های این سربازان از مصادره قلمرو قبایل محلی، به‌ویژه ترینووانتس‌ها، تأمین شده بود. تاسیتوس گزارش می‌دهد که این کهنه‌سربازان با مردم بومی مانند برده رفتار می‌کردند، آنان را از خانه و کاشانه‌شان بیرون می‌راندند و با آنان با خشونت و تحقیر برخورد می‌کردند. هم‌زمان، معبد کلودیوس مقدس که در مرکز کولچستر ساخته شده بود، تبدیل به نمادی متنفر از سلطه روم شده بود. این معبد نه تنها یک مرکز آیینی، بلکه مرکز کیش امپراتوری و محلی برای گردآوری مالیات‌های سنگین بود. کاهنان این معبد، که از میان رومیان محلی انتخاب می‌شدند، برای تأمین هزینه‌های مراسم و نگهداری بنا، مبالغ هنگفتی از قبایل اطراف اخاذی می‌کردند. بدین ترتیب، خشونت نظامی، سلب مالکیت زمین‌ها، بار مالیاتی کمرشکن، و تحقیر فرهنگی، چهار رکن اصلی نارضایتی‌ای بودند که تنها به قبیله ایکنی محدود نمی‌شد، بلکه قبایل همسایه، به‌ویژه ترینووانتس‌ها را نیز آماده یک شورش گسترده می‌کرد.نبود فرماندار و جرقه نهایی: یک زمان‌بندی مرگباردرست در همین زمان حساس که آتش نارضایتی در شرق بریتانیا زیر خاکستر می‌سوخت، گایوس سوتونیوس پائولینوس ، فرماندار رومی بریتانیا، در نقطه‌ای کاملاً دور از مرکز بحران به سر می‌برد. سوتونیوس، که به عنوان یک فرمانده سرسخت و باانضباط شهرت داشت و تاسیتوس او را رقیبی برای کوربولو، بزرگ‌ترین سردار عصر، می‌داند، مشغول یک لشکرکشی تنبیهی در شمال غربی جزیره، در ولز امروزی، بود. هدف او جزیره مونا ، انگلسی امروزی، بود. این جزیره اهمیت استراتژیک و نمادین عظیمی برای مقاومت بریتانیایی داشت. مونا پناهگاه پناهندگان و فراریان سیاسی از سراسر جزیره، و مهم‌تر از آن، مرکز معنوی و مذهبی دروئیدها ، کاهنان قدرتمند بریتانیایی، بود. دروئیدها که شبکه نفوذشان سراسر قبایل را در بر می‌گرفت، به عنوان مغز متفکر مقاومت علیه روم عمل می‌کردند و ریشه‌کن کردن آنها یک هدف راهبردی برای تحکیم سلطه روم بر بریتانیا به شمار می‌رفت. سوتونیوس پائولینوس در حالی که بهترین نیروهای خود، از جمله لژیون چهاردهم جمینا و بخش‌هایی از لژیون بیستم والریا ویکتریکس را برای حمله به این جزیره دورافتاده با خود برده بود، عملاً پشت جبهه و مراکز اصلی جمعیتی و اقتصادی بریتانیا را بدون پوشش نظامی کافی رها کرد.گزارش تاسیتوس از حمله به مونا، با وجود فاصله زمانی و مکانی، صحنه‌ای پر از وحشت و تعصب مذهبی را به تصویر می‌کشد که در آن زنان و دروئیدها در میان صفوف جنگجویان به نفرین و نیایش مشغول بودند، اما ارتش منظم روم بر این مقاومت غلبه کرد و به تخریب بیشه‌های مقدس و قربانگاه‌های خونین آنها پرداخت. سوتونیوس در میان این لشکرکشی بود که خبر شورش بودیکا را دریافت کرد. این غیبت فرماندار و بهترین نیروهایش در زمانی که اوضاع در شرق به شدت وخیم بود، بزرگترین فرصت را برای شورشیان فراهم کرد. این هم‌زمانی مرگ پراسوتاگوس، تحقیر بودیکا، نارضایتی گسترده از کهنه‌سربازان و مالیات‌ها، و نبود نیروهای سرکوبگر اصلی، مانند ماده‌ای شیمیایی که همه اجزای آن فراهم باشد، یک واکنش انفجاری را اجتناب‌ناپذیر کرد.شکل‌گیری ائتلاف و نخستین هجوم: نابودی کولچستربودیکا، که اکنون به نماد خشم و انتقام بدل شده بود، موفق شد ائتلافی از قبایل شرق بریتانیا را گرد خود آورد. قطعی‌ترین متحدان او، ترینووانتس‌ها بودند، همان قبیله‌ای که زمین‌هایشان برای ساخت مستعمره کولچستر مصادره شده بود و زیر بار تحقیر کهنه‌سربازان و مالیات‌های معبد کلودیوس کمر خم کرده بودند. احتمالاً قبایل کوچک‌تر همسایه نیز به این اتحاد پیوستند، اما منابع باستانی نام دقیق همه آنها را ذکر نمی‌کنند و بازسازی‌های مدرن عمدتاً مبتنی بر حدس‌های جغرافیایی و باستان‌شناسی است. نکته کلیدی این است که این شورش، یک قیام کل‌بریتانیایی نبود. بسیاری از قبایل، به‌ویژه آنهایی که به خوبی با روم همکاری کرده بودند یا در غرب و شمال مستقر بودند، یا بی‌طرف ماندند یا به حمایت از روم ادامه دادند. این نکته‌ای حیاتی است که یکپارچگی ظاهری قیام را زیر سؤال می‌برد.نخستین هدف شورشیان، به دلایل استراتژیک و نمادین، کولچستر بود. این شهر که روزگاری مرکز قدرت کونوبلینوس، پادشاه مقتدر کاتوولائونی، بود و رومیان آن را به نمایشگاه قدرت خود تبدیل کرده بودند، نماد همه چیزهایی بود که بریتانیایی‌ها از آن متنفر بودند. در زمان شورش، کولچستر یک شهر کاملاً بی‌دفاع به معنای نظامی کلمه بود. این شهر به عنوان یک مستعمره غیرنظامی طراحی شده بود، نه یک قلعه نظامی. دیوار یا استحکامات دفاعی قابل توجهی نداشت و نیروی محافظ آن تنها شامل کهنه‌سربازان مسن و تعداد اندکی سرباز وظیفه بود. مهمتر از آن، معبد عظیم کلودیوس که به تازگی تکمیل شده بود، به عنوان یک ارگ موقت برای مدافعان عمل می‌کرد، اما این معبد نیز برای مقاومت در برابر یک محاصره طولانی ساخته نشده بود.ساکنان وحشت‌زده کولچستر، پیش از رسیدن توده عظیم شورشیان، پیکی به نماینده تام‌الاختیار امپراتوری در بریتانیا، یعنی کاتوس دسیانوس ، که در لوندینیوم (لندن) مستقر بود، فرستادند. پاسخ دسیانوس به وضوح نشان‌دهنده درماندگی و عدم آمادگی رومیان بود: او تنها دویست سرباز کم‌تجهیزات به شهر اعزام کرد. این نیرو نمی‌توانست کمکی به دفاع کند، جز اینکه تعداد بیشتری را برای کشته شدن به داخل شهر بکشاند. فرمانده لژیون نهم هیسپانا ، کوئینتوس پتیلیوس سریالیس ، که مقرّش احتمالاً در نزدیکی لینکلن امروزی بود، با شنیدن خبر محاصره، با بخشی از نیروی خود (عمدتاً پیاده‌نظام، زیرا سواره‌نظام او احتمالاً در مأموریت دیگری بود) برای نجات کولچستر به سرعت حرکت کرد. اما سریالیس در یک حمله غافلگیرانه توسط شورشیان به دام افتاد. بر اساس گزارش تاسیتوس، کل نیروی پیاده‌نظام او در این کمین نابود شد و خود او به همراه سواره‌نظامی که بعداً به او ملحق شدند، به سختی به اردوگاه خود عقب نشست و در پشت استحکامات آن پناه گرفت. این شکست یک ضربه روانی و نظامی بزرگ برای روم بود، زیرا نشان می‌داد که ارتش حرفه‌ای روم نیز در برابر این شورشیان خشمگین آسیب‌پذیر است.سرانجام، پس از دو روز محاصره، کولچستر سقوط کرد. تاسیتوس می‌نویسد که شورشیان شهر را با خاک یکسان کردند. کاوش‌های باستان‌شناسی در کولچستر یک لایه سوخته ضخیم را به‌طور قطعی تأیید کرده‌اند که تاریخ آن به همین دوره بازمی‌گردد. این شواهد، شامل بقایای ساختمان‌های سوخته، سفال‌های ذوب‌شده و اشیای نیمه‌سوخته، تأییدیه‌ای قدرتمند و مستقل از گزارش تاسیتوس در مورد وسعت و خشونت تخریب هستند. آخرین مدافعان بازمانده که به معبد کلودیوس پناه برده بودند، پس از دو روز مقاومت، همگی قتل‌عام شدند. نابودی کولچستر نه یک غارت معمولی، که یک پاک‌سازی هدفمند و نمادین بود: مجسمه‌های امپراتوران را سرنگون و تکه‌تکه کردند، معبد را سوزاندند و هر نشانی از قدرت و فرهنگ رومی را محو کردند.تخلیه لوندینیوم: محاسبه سرد یک ژنرالپس از سقوط کولچستر، مسیر شورشیان به سمت جنوب غربی، به سوی مرکز تجاری و اداری در حال رشد رومیان، یعنی لوندینیومچرخید. لوندینیوم در آن زمان، یک شهر نسبتاً جدید بود که در کرانه شمالی رود تیمز و در محل پل ارتباطی مهمی بنا شده بود. این شهر نه یک مستعمره رسمی، بلکه یک مرکز پررونق بازرگانی و تجمع بازرگانان، مقامات اداری و صنعتگران بود که جمعیت متنوعی از رومیان، بریتانیایی‌های طرفدار روم و خارجی‌ها را در خود جای داده بود. اهمیت آن در موقعیت اقتصادی و لجستیکی‌اش بود، نه استحکامات نظامی‌اش. درست مانند کولچستر، لوندینیوم نیز فاقد دیوارهای دفاعی بود و اساساً یک شهر بی‌دفاع به شمار می‌رفت.در این سو، سوتونیوس پائولینوس با سرعتی شگفت‌انگیز از مونا بازگشته بود. او که از فاجعه کولچستر و شکست سریالیس آگاه شده بود، دست به یک تصمیم‌گیری دشوار و بی‌رحمانه زد که نشان از نبوغ نظامی و سنگ‌دلی او داشت. او با پیش‌آهنگی سپاه خود، وارد لوندینیوم شد، نه برای دفاع از آن، بلکه برای ارزیابی اوضاع. او به سرعت دریافت که نیروی کافی برای رویارویی با انبوه شورشیان در یک نبرد تن‌به‌تن را ندارد. تاسیتوس اشاره می‌کند که سوتونیوس علیرغم التماس‌ها و گریه‌های ساکنان وحشت‌زده، تصمیم به تخلیه شهر و عقب‌نشینی گرفت. این یک تصمیم نظامی مبتنی بر منطق خشک بود: او نمی‌توانست ارتش کوچک خود را در یک موقعیت دفاعی نامناسب در برابر یک دشمن از نظر عددی برتر قربانی کند و کل امید سرکوب شورش و حفظ بریتانیا را برای همیشه از دست بدهد. او به کسانی که توانایی حرکت داشتند (عمدتاً مردان توانمند، سوارکاران و مقامات) اجازه داد تا به ستون نظامی او بپیوندند و عقب‌نشینی کنند. اما سالمندان، زنان، کودکان و آنان که نمی‌خواستند خانه‌های خود را ترک کنند، رها شدند تا با سرنوشتی هولناک روبه‌رو شوند.ارتش بودیکا به لوندینیوم رسید و همان الگوی کولچستر را تکرار کرد: غارت کامل، کشتار بی‌رحمانه و آتش زدن سیستماتیک شهر. لایه تخریب ناشی از شورش بودیکا در حفاری‌های باستان‌شناسی لوندینیوم نیز کاملاً مشهود است و سکه‌ها و سفال‌های تاریخ‌گذاری‌شده، زمان این فاجعه را تأیید می‌کنند. تاسیتوس می‌نویسد که شمار کشته‌شدگان لوندینیوم بسیار زیاد بود، اما رقم دقیقی ارائه نمی‌دهد و ارقام ذکرشده توسط مورخان بعدی (مانند ۷۰,۰۰۰ نفر که تاسیتوس برای مجموع سه شهر ذکر می‌کند) باید با احتیاط به عنوان برآوردهای اغراق‌آمیز باستانی تلقی شوند، نه آمار دقیق سرشماری. هدف از ذکر این ارقام در منابع باستانی، نه ارائه آمار، که تأکید بر ابعاد فاجعه‌بار این شکست برای روم بود.ویرانی ورولامیوم و درماندگی رومسومین و آخرین هدف شورشیان در این مرحله از قیام، شهر ورولامیوم بود. این شهر که در نزدیکی سنت آلبنز امروزی قرار دارد، مرکز قبیله کاتوولائونی بود و برخلاف کولچستر و لوندینیوم، یک «شهرداری» محسوب می‌شد، به این معنا که دارای درجه‌ای از خودگردانی تحت قوانین روم بود. ورولامیوم نماد همکاری نخبگان بومی با قدرت روم بود. احتمالاً جمعیت آن عمدتاً بریتانیایی‌های هوادار روم بودند که از سبک زندگی رومی استقبال کرده بودند. حمله به این شهر یک پیام روشن داشت: همکاری با روم نیز مجازاتی کمتر از خود رومیان ندارد. سوتونیوس پائولینوس بار دیگر از دفاع از شهر خودداری کرد و بر گردآوری نیروهای خود و عقب‌نشینی به یک موقعیت نظامی مطلوب‌تر متمرکز شد. ورولامیوم نیز غارت و با خاک یکسان شد. لایه تخریب این حمله نیز توسط باستان‌شناسی تأیید شده است. بدین ترتیب، در مدت کوتاهی، سه مرکز اصلی حکومت، تجارت و فرهنگ رومی-بریتانیایی در جنوب شرق جزیره به تلی از خاکستر بدل شده بودند. امپراتوری روم در بریتانیا تا آستانه فروپاشی کامل پیش رفته بود.نفس‌های آخر یک شورش: سازمان‌دهی نبرد نهایی واتلینگ استریتپس از سه پیروزی ویرانگر، شورشیان در اوج قدرت به سر می‌بردند، اما وضعیت سوتونیوس پائولینوس نیز به تدریج در حال تغییر بود. او که زمانی با عجله از مونا بازگشته بود، اکنون توانسته بود نیروهای خود را گرد هم آورد. هسته مرکزی ارتش او را لژیون چهاردهم جمینا تشکیل می‌داد، لژیونی کارکشته و با تجربه رزمی بالا. به اینها، گروه‌هایی از لژیون بیستم والریا ویکتریکس و همچنین نیروهای کمکی متعددی که از دورترین نقاط بریتانیا فراخوانده شده بودند، اضافه شدند. مجموع نیروهای سوتونیوس تقریباً ده هزار نفر تخمین زده می‌شود، اما این نیز یک بازسازی مدرن است. نکته مهم این است که فرمانده لژیون دوم آگوستا ، پونیوس پوستوموس ، که مقرّش در غرب بود، از پیوستن به سوتونیوس خودداری کرد. دلایل او مشخص نیست، اما این سرپیچی، که بنا به روایت تاسیتوس بعداً به خودکشی پوستوموس انجامید، سوتونیوس را از نیروی کمکی قابل توجهی محروم کرد.سوتونیوس باید با دقت بسیار، میدان نبرد بعدی را انتخاب می‌کرد. او یک میدان باز را که در آن تعداد زیاد شورشیان می‌توانست او را محاصره کند، رد کرد و به دنبال موقعیتی دفاعی با ویژگی‌های خاص گشت. مکانی که او انتخاب کرد، در جایی در امتداد مسیر واتلینگ استریت ، جاده رومی مهمی که شمال غرب و جنوب شرق را به هم وصل می‌کرد، توصیف شده است. مکان دقیق این نبرد یکی از بزرگترین معماهای تاریخ بریتانیای رومی است و فرضیه‌های فراوانی (از جمله در نزدیکی منچتر، هاکلیف، پل بریج و چندین جای دیگر) برای آن مطرح شده که هیچ‌کدام با شواهد باستان‌شناسی تأیید قطعی نشده‌اند. آنچه مسلم است، انتخاب یک تنگه با پشت به دره‌ای پوشیده از درخت و ورودی باریک بود که باعث می‌شد برتری عددی دشمن بی‌فایده شود و از خطر محاصره جلوگیری کند.در سوی دیگر، ارتش بودیکا یک ارتش به معنای کلاسیک رومی نبود. این یک توده عظیم از قبایل مسلح بود که خانواده‌هایشان (زنان و کودکان) با گردونه‌ها و ارابه‌های خود آنها را همراهی می‌کردند و در حاشیه دشت اردو زده بودند تا پیروزی قاطع را تماشا کنند. تعداد آنها را منابع باستانی به طور غیرواقع‌بینانه‌ای ۲۳۰,۰۰۰ نفر ذکر کرده‌اند، رقمی که نباید جدی گرفته شود. اندازه واقعی این ارتش هرچه بود، بی‌تردید چندین برابر نیروهای سوتونیوس بود، اما از انضباط، آموزش و تجهیزات ارتش روم بی‌بهره بود.نبرد نهایی، نمایشی از تقابل دو جهان بود. پیش از نبرد، تاسیتوس و کاسیوس دیو هر دو به سخنرانی‌های حماسی بودیکا و سوتونیوس برای نیروهایشان اشاره می‌کنند. این سخنرانی‌ها به احتمال قریب به یقین، ساخته و پرداخته تخیل ادبی مورخان است تا انگیزه‌های طرفین را به شیوه تاریخ‌نگاری کلاسیک به تصویر بکشند. سوتونیوس، لژیون‌های سنگین‌اسلحه خود را در مرکز و نیروهای کمکی و سواره‌نظام را در جناحین آرایش داد. شورشیان، مملو از اعتمادبه‌نفس پس از پیروزی‌هایشان، با بی‌نظمی و فریادهای جنگی به سمت خطوط منظم رومی هجوم بردند. رومیان ابتدا از پرتاب نیزه‌های سنگین خود برای درهم شکستن موج اول حمله استفاده کردند و سپس با یک پیشروی گُوِه‌ای منظم و بی‌وقفه، به قلب توده شورشیان ضربه زدند. انضباط آهنین، زره بهتر و شمشیرهای کوتاه رومی در نبرد نزدیک برتری کامل داشتند. در زمانی کوتاه، هجوم شورشیان در هم شکست و عقب‌نشینی آنها به دلیل حضور گردونه‌های خانواده‌ها در پشت جبهه، به یک فاجعه تبدیل شد. راه فرار بسته شده بود و آنچه روی داد یک محاصره و کشتار کامل بود، نه یک عقب‌نشینی نظامی. تاسیتوس گزارش می‌دهد که رومیان حتی به زنان و حیوانات بارکش نیز رحم نکردند. صحنه پایانی نبرد، به جای یک نبرد تن‌به‌تن، یک قتل‌عام هولناک بود.پایان یک ملکه و فرجام یک سیاستنتیجه نبرد نهایی، نابودی کامل توان نظامی شورشیان بود. تاسیتوس مدعی است که حدود هشتاد هزار بریتانیایی کشته شدند، در حالی که تلفات رومیان تنها چهارصد نفر بوده است. این ارقام نیز مانند همه آمارهای باستانی، به شدت اغراق‌آمیز و نمادین هستند و هدفشان بزرگ‌نمایی پیروزی رومیان است. اما هرچه بود، قیام عملاً در همان دشت ناشناخته در امتداد واتلینگ استریت سرکوب شد. سرنوشت خود بودیکا در هاله‌ای از ابهام باقی مانده است. اینجا نیز میان دو منبع اصلی اختلاف وجود دارد. تاسیتوس، در گزارش مختصر و نسبتاً متقن‌تر خود، می‌نویسد که بودیکا برای آنکه به دست رومیان نیفتد و مورد تحقیر قرار نگیرد، با خوردن زهر به زندگی خود پایان داد. در مقابل، کاسیوس دیو روایت پرآب‌وتاب‌تری ارائه می‌دهد و می‌گوید که بودیکا بیمار شد و درگذشت، و سپس بریتانیایی‌ها برای او مراسم خاکسپاری باشکوهی ترتیب دادند. هیچ راهی برای اثبات هیچ‌یک از این دو روایت وجود ندارد. ما حتی نمی‌دانیم جسد او چه شد و کجا دفن شد؛ هر چند افسانه‌های مدرن محل‌های متعددی از زیر سکوی ایستگاه راه‌آهن کینگز کراس لندن گرفته تا تپه‌ای در ویلز را به او نسبت داده‌اند که همگی بی‌اعتبار هستند.پیامدهای سیاسی قیام بودیکا پیچیده و چندلایه بود. در کوتاه‌مدت، سوتونیوس پائولینوس پس از پیروزی، یک سیاست تنبیهی شدید و کینه‌توزانه را در پیش گرفت و با خشونت تمام به دنبال آرام‌سازی قبایل شورشی بود. اما در روم، نرون و مشاورانش پی برده بودند که سیاست‌های غارتگرانه پیشین، عامل اصلی بحران بوده است. از این رو، هیئتی به رهبری یک آزاد‌شده قدرتمند امپراتوری به نام پولیکلتیوس برای تحقیق به بریتانیا فرستاده شد. لحن گزارش تاسیتوس در مورد این هیئت تمسخرآمیز است، اما مأموریت آنها جدی بود: سنجش خسارات و اصلاح سیاست‌ها. نتیجه فشارهای سیاسی، برکناری سوتونیوس پائولینوس بود، البته نه به دلیل ناکامی نظامی، بلکه به این بهانه که نتوانسته است شورش را بدون نیاز به یک لشکرکشی تنبیهی گسترده که بریتانیا را ویران کرده، فرو بنشاند. جانشین او، پوبلیوس پترونیوس تورپیلیانوس ، سیاستی کاملاً متفاوت از آشتی‌جویی و کاهش فشار نظامی در پیش گرفت. به این ترتیب، فاجعه قیام بودیکا، اگرچه برای شورشیان به شکستی نظامی انجامید، اما از نظر سیاسی، یک پیروزی ناخواسته و پس از مرگ برای آنها به همراه داشت: روم را وادار کرد تا از سیاست‌های استثمارگرانه و خشونت‌بار خود عقب‌نشینی کند و شیوه‌ای ملایم‌تر و عملی‌تر برای حکمرانی بر بریتانیا در پیش گیرد. این تغییر رویه، زمینه را برای رومی‌سازی تدریجی و نسبتاً موفقیت‌آمیز جنوب بریتانیا در دهه‌ها و سده‌های بعدی فراهم کرد، هرچند که مقاومت‌های محلی تا مدتها پس از آن ادامه یافت.علیرضا مرادیعلیرضا مرادیMon, 10 Aug 2026 16:11:29 +0330https://virgool.ir/@m_68812788/محاصره-سوم-ناربن-752-تا-759-میلادی-klngawizvnqnسپتیمانیا در سدهٔ هشتم میلادی فقط یک نوار مرزی ساده نبود، بلکه آخرین بخشِ مهمِ میراثِ ویزیگوتی در جنوبِ گل و پلی میان پیرنه و مدیترانه به‌شمار می‌آمد؛ منطقه‌ای که ناربن در مرکز آن، هم جایگاه اداری داشت و هم نقش گرهٔ ارتباطی و نظامی. از ۷۱۹ میلادی، نیروهای مسلمانِ اندلس از پیرنه گذشتند و ناربن را که در منابع عربی «اربونه» خوانده می‌شد، به یکی از پایگاه‌های اصلی خود در آن سوی کوه‌ها تبدیل کردند. همین جایگاه بود که شهر را به دژی ارزشمند برای کنترل سپتیمانیا و فشار بر جنوبِ فرانکیا بدل می‌کرد، زیرا ناربن در عمل هم یک مرکز رومی-ویزیگوتیِ کهن بود و هم تکیه‌گاهی برای حضور نظامی مسلمانان در غرب مدیترانهٔ فرانسه.در چنین زمینه‌ای، ظهور پپن کوتاه را باید نه فقط یک تغییرِ سلطنتی، بلکه یک دگرگونی در منطقِ قدرت در سرزمین فرانک‌ها دانست. او پس از کنارزدن واپسین مرونژی‌ها و جلبِ مشروعیتِ پاپی، می‌کوشید نشان دهد که اقتدار تازهٔ کارولنژی فقط بر ادعاهای دودمانی تکیه ندارد، بلکه می‌تواند در میدان نیز نظم جدیدی بسازد. به همین دلیل، وقتی به پادشاهی رسید، جنوب را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین عرصه‌های تثبیتِ قدرت خود دید؛ جایی که هم تهدیدِ بیرونی وجود داشت و هم فرصتِ جذبِ نخبگان محلی. در همین دوره، پیوند او با پاپ و عنوانِ پادشاهیِ مشروع، به پپن امکان داد که در مقام فرمانروایی فعال، نه صرفاً یک قدرت محلی، ظاهر شود.محاصرهٔ ناربن از سال ۷۵۲ آغاز شد و تا ۷۵۹ ادامه یافت؛ یعنی با یکی از طولانی‌ترین محاصره‌های این بخش از اروپا روبه‌رو هستیم. نیروهای پپن از همان آغاز کوشیدند شهر را از فشار نظامی وادار به تسلیم کنند، اما ناربن تنها یک دژ نبود که با یک یورش سقوط کند. هستهٔ مدافعان را یک پادگان کوچکِ عرب و بربر تشکیل می‌داد، اما شهر از نظر اجتماعی و سیاسی، کاملاً یکدست نبود: جمعیت محلیِ گوت و گالو-رومی نیز در آن حضور داشتند و بخش مهمی از سرنوشت شهر به موازنهٔ میان این گروه‌ها و فرماندهان اندلسی بستگی داشت. در مرحلهٔ نخست، نقطهٔ اتکای شهر، پشتیبانی دریایی از اندلس بود؛ تدارکات از راه دریا می‌رسید و همین امر اجازه می‌داد ناربن در برابر فشار فرانک‌ها دوام بیاورد. بنابراین، محاصره از همان ابتدا به جنگِ فرسایش تبدیل شد، نه تصرف سریع.این بن‌بستِ طولانی به‌تدریج خودِ فرانک‌ها را نیز در تنگنا گذاشت. پپن نمی‌توانست تمام توانش را فقط در برابر ناربن نگاه دارد، چون جنوبِ فرانکیا هم‌زمان صحنهٔ بحران‌های دیگر بود. در سال ۷۵۴، کُنتِ گوتِ متحدِ فرانک‌ها، اَنسموند، کشته شد و در نِیم نیز شورش رخ داد؛ رخدادهایی که نشان می‌دهد وفاداریِ نخبگان محلی هنوز کامل و قطعی نشده بود. در همان حال، وافرِ آکیتانی نیز از عقب می‌توانست بر فرانک‌ها فشار بیاورد و جنگ در جنوب را به مسئله‌ای چندجبهه‌ای تبدیل کند. به این ترتیب، پپن با محاصره‌ای روبه‌رو بود که تنها در برابر دیوارهای ناربن جریان نداشت، بلکه در شبکه‌ای از رقابت‌های محلی، شورش‌ها و تهدیدهای پیرامونی گسترش می‌یافت.نقطهٔ تعیین‌کننده زمانی پدید آمد که پپن فهمید پیروزی صرفاً از راهِ شکستنِ دیوارها به‌دست نمی‌آید. او به‌تدریج از منطقِ ضربهٔ مستقیم فاصله گرفت و به سیاستِ جذبِ نخبگان محلی روی آورد. بنا بر روایت‌های موجود، او به اشراف گوت وعده داد که قوانین و عرفِ ویزیگوتیِ آنان را محترم خواهد شمرد و حتی نوعی خودگردانی محلی را حفظ می‌کند. این وعده برای اشرافی که میان دو قدرتِ بزرگِ فرانک و اندلس مانده بودند، اهمیت داشت؛ زیرا برای آنان مسئله فقط این نبود که چه کسی شهر را می‌گیرد، بلکه این بود که پس از فتح، چه نظمی بر زندگی و زمین و حقوق آنان حاکم خواهد شد. همین امتیاز سیاسی بود که به پپن امکان داد بخشی از نخبگانِ گوت را از تداوم وفاداری به اندلس جدا کند و محاصره را از درون فرسوده‌تر سازد.هم‌زمان، آن سوی پیرنه نیز شرایط به سود ناربن پیش نمی‌رفت. در اندلس، بحرانِ پس از فروپاشیِ اقتدارِ امویانِ دمشق و منازعاتِ داخلی میان نیروهای محلی، فرماندهی را در هم ریخته بود. یوسف بن عبدالرحمن الفهری، که در آن دوره بر اندلس فرمان می‌راند، در ۷۵۶ ناچار شد شورشی را در ساراگوسا سرکوب کند و سپس خود با عبدالرحمنِ اوّل روبه‌رو شد؛ نبردی که در آن شکست خورد و عملاً مرکز ثقلِ قدرت از دستش رفت. این رخداد برای ناربن حیاتی بود، چون یکی از مهم‌ترین ستون‌های مقاومتِ شهر، امید به رسیدنِ نیروی کمکی و بازگشتِ توازن از اندلس بود. وقتی اندلس خود درگیرِ جنگِ داخلی شد، ناربن عملاً از پشتوانهٔ راهبردیِ خود جدا افتاد و محاصره از یک مشکل نظامی به یک بحرانِ انزوای سیاسی تبدیل شد.در چنین وضعی، سقوطِ ناربن در ۷۵۹ بیشتر شبیه نتیجهٔ یک جابه‌جاییِ سیاسی بود تا پایانِ یک نبردِ کلاسیک. روایت‌های تاریخی می‌گویند که گوت‌ها و گالو-رومی‌های داخل شهر، وقتی دریافتند دیگر از اندلس نیروی مؤثری نمی‌رسد و پپن نیز بر احترام به قانونِ ویزیگوتی تأکید کرده است، علیه پادگانِ اندلسی دست به عمل زدند. در گزارش‌ها آمده که آنان نیروهای عرب-بربر را کشتند و سپس دروازه‌های شهر را به روی فرانک‌ها گشودند. بنابراین، آنچه ناربن را شکست داد فقط محاصره نبود، بلکه شکستنِ پیوند میان پادگانِ نظامی و جامعهٔ محلی بود؛ پیوندی که تا وقتی تدارکاتِ دریایی و حمایتِ سیاسی وجود داشت، پابرجا مانده بود، اما با قطعِ ارتباط با اندلس فرو ریخت.از این زاویه، محاصرهٔ ناربن نمونه‌ای روشن از پیروزیِ سیاست بر نیروی نظامی است. پپن در آغاز نتوانست شهر را با فشار مستقیم بگیرد، اما با ترکیبِ سه عاملِ موازی موفق شد: فرسایشِ طولانیِ محاصره، بهره‌برداری از بحرانِ داخلیِ اندلس، و جذبِ نخبگانِ محلی با وعدهٔ حفظِ قانون و نظمِ موجود. در نتیجه، فتح نهایی نه محصولِ یک ضربهٔ قاطع، بلکه نتیجهٔ فروپاشیِ ائتلافی بود که ناربن را نگه می‌داشت. این همان نکته‌ای است که ارزش تحلیلیِ این رویداد را بالا می‌برد: قدرت نظامی وقتی مؤثر می‌شود که از پشتوانهٔ سیاسی و لجستیکی برخوردار باشد، و وقتی این پشتوانه قطع شود، حتی دژِ سخت‌جانِ مرزی نیز ناچار به تسلیم است.پیامدهای این پیروزی نیز محدود به یک شهر نبود. پس از سقوط ناربن، حضورِ مسلمانان در سپتیمانیا عملاً پایان یافت و منابعِ معاصر و پژوهش‌های بعدی از این واقعیت سخن می‌گویند که دیگر تلاشی در مقیاسِ پیشین برای تصرفِ سرزمین در اوقسیتانیا صورت نگرفت. پپن پس از این فتح، توانست توجهش را به رُسیون و سپس آکیتن معطوف کند و بدین‌سان جبههٔ جنوبیِ کارولنژی‌ها را از حالتِ دفاعی به حالتِ تهاجمی درآورد. این همان نقطه‌ای است که ناربن را از یک محاصرهٔ محلی فراتر می‌برد: فتحِ شهر، دامنهٔ نفوذِ کارولنژی‌ها را در جنوب تثبیت کرد و مسیر را برای اقتدارِ گسترده‌تری باز گذاشت که در نسلِ بعد، در زمانِ شارلمانی، به اوج رسید. خودِ شارلمانی فرزندِ پپن بود، و منابعی که از میراثِ سیاسیِ او سخن می‌گویند، نشان می‌دهند که جاه‌طلبی‌های امپراتوریِ شارلمانی بر شالوده‌ای بنا شد که پپن با همین فتوحات جنوبی ساخت.اگر بخواهیم منصفانه جمع‌بندیِ تحلیلی بدهیم، باید گفت ناربن نه صرفاً صحنهٔ شکستِ یک پادگان، بلکه نمونهٔ دقیقِ تغییرِ توازنِ قدرت در مرزهای قرونِ وسطای آغازین است. شهر به این دلیل سقوط کرد که از یک سو اندلس درگیرِ بحرانِ مشروعیت و جنگِ داخلی بود، و از سوی دیگر پپن توانست از راهِ وعده‌های حقوقی و سیاسی، شکاف میان مدافعانِ محلی و حاکمیتِ اندلسی را عمیق‌تر کند. نتیجه این شد که مرزِ فرانک و اندلس در جنوب فرانسه تثبیت شد، سپتیمانیا به حوزهٔ نفوذِ کارولنژی پیوست، و کارولنژی‌ها با پشت‌سر گذاشتنِ این تجربه، خود را برای مرحلهٔ بعدیِ گسترش آماده کردند؛ مرحله‌ای که بدون ناربن، احتمالاً شکل و شتابِ دیگری می‌داشت.علیرضا مرادیعلیرضا مرادیSun, 09 Aug 2026 18:55:14 +0330https://virgool.ir/@m_68812788/نبرد-والنسیا-1238-1092-میلادی-uz62rw4d0wnaمحاصره و فتح والنسیا توسط ال‌سید (۱۰۹۲–۱۰۹۴)در واپسین دهه‌های سده یازدهم میلادی، شبه‌جزیره ایبری صحنه دگرگونی‌های شتابنده و بنیادینی بود که توازن قدرت را نه تنها در میان مسیحیان و مسلمانان، بلکه در درون اردوگاه‌های آنان به هم ریخت. فروپاشی خلافت اموی قرطبه در سال ۱۰۳۱ میلادی ساختار یکپارچه سیاسی اندلس را از میان برد و به پیدایش ده‌ها حکومت کوچک محلی انجامید که به «ملوک‌الطوایف» شهرت یافتند. این واحدهای سیاسی که حاکمانشان از خاندان‌های عرب، بربر و اسلاو بودند، بیش از آنکه در اندیشه دفاع از سرزمین‌های اسلامی در برابر قدرت‌های مسیحی شمال باشند، به رقابت‌های داخلی، توطئه‌های درباری و جنگ‌های فرساینده با یکدیگر مشغول شدند. در چنین بستری، پادشاهی‌های مسیحی شمال – کاستیا، لئون، ناوار و آراگون – با بهره‌گیری از ضعف نظامی و تفرقه سیاسی طایفه‌ها، پیشروی خود را به سوی جنوب آغاز کردند و روندی را رقم زدند که بعدها بازپس‌گیری نام گرفت. فتح طلیطله در ۱۰۸۵ میلادی به دست آلفونسو ششم، پادشاه کاستیا-لئون، ضربه‌ای هولناک بر پیکره اسلام در اندلس وارد کرد و نشان داد که ملوک‌الطوایف دیگر یارای ایستادگی در برابر تهاجم سازمان‌یافته شمال را ندارند. همین رویداد، زمینه‌ساز ورود مرابطون از شمال آفریقا به صحنه شد؛ یوسف بن تاشفین، امیر مرابطون، در ۱۰۸۶ میلادی در نبرد زلاقه نیروهای آلفونسو ششم را در هم شکست و به سرعت اقتدار خود را بر امیرنشین‌های مسلمان گسترش داد. اما این حضور تازه نیز به معنای برقراری آرامش نبود، بلکه رقابت میان دولت مرکزی مرابطی، امیران محلی و فرصت‌طلبان مسیحی و مسلمان را پیچیده‌تر ساخت. در میان این آشفته‌بازار سیاسی و نظامی، چهره‌ای پدیدار شد که اقداماتش در شهر والنسیا برای همیشه در حافظه تاریخی اسپانیا و جهان اسلام ثبت گردید: رودریگو دیاث د ویوار، مشهور به ال‌سید.رودریگو دیاث در حدود سال ۱۰۴۳ میلادی در روستای ویوار در نزدیکی بورگس، در خانواده‌ای از نجیب‌زادگان فرودست کاستیایی زاده شد. دوران جوانی او با خدمت در دربار سانچوی دوم، پادشاه کاستیا، و سپس برادرش آلفونسو ششم همراه بود. مهارت‌های نظامی ال‌سید و جایگاه او به عنوان فرمانده سپاه کاستیا، به وی اعتبار و نفوذ قابل توجهی بخشید. با این حال، روابط او با دربار پادشاهی همواره شکننده بود. در ۱۰۸۱ میلادی، ال‌سید به دلیل حمله‌ای خودسرانه به قلمرو طایفه طلیطله که تحت الحمایه آلفونسو ششم بود، مورد خشم پادشاه قرار گرفت و برای نخستین بار تبعید شد. این تبعید نقطه عطفی در زندگی او به شمار می‌رود؛ ال‌سید که از ساختار رسمی قدرت کاستیا طرد شده بود، به یک جنگ‌سالار مستقل بدل گشت که خدمات نظامی خود را در ازای پول و غنیمت به هر دو سوی مرزهای دینی عرضه می‌کرد. او به دربار امیرنشین مسلمان ساراگوسا پیوست و به ترتیب در خدمت مقتدر بن هود و سپس پسرش مستعین دوم قرار گرفت. این دوره نزدیک به پنج سال، تجربه‌ای بی‌بدیل در اختیار او نهاد؛ ال‌سید نه تنها با شیوه‌های جنگی مسلمانان و مسیحیان آشنا شد، بلکه شبکه‌ای از روابط و وفاداری‌ها در میان شوالیه‌ها، مزدوران و سران محلی بنا کرد که بعدها هسته اصلی نیروی نظامی مستقل او را شکل دادند. تلاش‌های مقطعی برای آشتی با آلفونسو ششم، به ویژه پس از شکست کاستیایی‌ها در زلاقه، به بازگشت کوتاه‌مدت او انجامید، اما در ۱۰۸۹ میلادی بار دیگر متهم به بی‌کفایتی در یک عملیات نظامی شد و برای دومین بار طرد گردید. از این پس، ال‌سید بدون آنکه به هیچ پادشاهی وفادار باشد، صرفاً بر اساس منافع شخصی و قبیله‌ای عمل می‌کرد؛ او یک ارباب مرزی بود که سرنوشتش را نه با سوگند به شاهان، بلکه با شمشیر و زر رقم می‌زد.والنسیا، شهری که به عرصه نهایی جاه‌طلبی‌های ال‌سید بدل شد، از دیرباز به دلیل موقعیت جغرافیایی ممتاز خود بر کرانه دریای مدیترانه و در دل دشت حاصلخیز توریا، اهمیت اقتصادی و نظامی فوق‌العاده‌ای داشت. این شهر یکی از مراکز عمده کشاورزی آبیاری‌شونده و تجارت دریایی در شرق اندلس بود. پس از فروپاشی خلافت، والنسیا ابتدا تحت حاکمیت امیران عامری و سپس خاندان‌های محلی قرار گرفت. در آستانه رویدادهای دهه ۱۰۹۰ میلادی، حکومت والنسیا در دست یحیی القادر، نواده مأمون طلیطله، بود. القادر پس از سقوط طلیطله به دست آلفونسو ششم، با حمایت پادشاه کاستیا به عنوان حاکم والنسیا منصوب شد و عملاً به یک حاکم دست‌نشانده مسیحیان بدل گردید. این وضعیت خشم بسیاری از نخبگان و فقهای مسلمان شهر را برانگیخت و مشروعیت او را به شدت تضعیف کرد. در درون والنسیا تنش‌های قومی و مذهبی پیچیده‌ای وجود داشت: جمعیت غالب مسلمان، اقلیت مستعربه (مسیحیان عربی‌زبان) که پیوندهای فرهنگی با حکومت‌های شمالی داشتند، و جامعه یهودی که غالباً در تجارت و امور مالی فعال بود. سیاست‌های مالیاتی سنگین القادر برای پرداخت پول‌هایی که به آلفونسو ششم بدهکار بود، نارضایتی عمومی را دامن می‌زد. در همین حال، جنبش مرابطون که خود را احیاگر اسلام راست‌کیش و رهایی‌بخش از دست حاکمان فاسد طایفه‌ای معرفی می‌کرد، در میان توده‌های شهر نفوذ می‌یافت. قاضی ابوجعفر بن جحاف، یکی از چهره‌های برجسته محلی، به تدریج به کانون مخالفت با القادر تبدیل شد. ال‌سید نیز که از ۱۰۸۸-۱۰۸۹ مأمور آلفونسو ششم برای دریافت خراج از القادر و حفاظت ظاهری از قلمرو او شده بود، عملاً والنسیا را منطقه نفوذ خود می‌دانست و از هرج‌و‌مرج داخلی آن برای پیشبرد اهداف خویش بهره می‌برد.در اکتبر ۱۰۹۲ میلادی، شورشی در والنسیا به رهبری قاضی ابن جحاف و با پشتیبانی هواداران مرابطون، سرنگونی و قتل القادر را رقم زد. این رویداد مستقیماً منافع ال‌سید را تهدید می‌کرد؛ او نه تنها منبع پردرآمد خراج را از دست داد، بلکه شکل‌گیری یک دولت متخاصم تحت نفوذ مرابطون در همسایگی‌اش را نیز تحمل نمی‌کرد. ال‌سید بلافاصله دست به کار شد. او که از پاییز ۱۰۹۲ بخش‌های وسیعی از حومه والنسیا را تحت کنترل داشت، نخست با تصرف دژهای اطراف مانند کاستایون، حلقه محاصره را تنگ‌تر کرد و روستاهای تأمین‌کننده مواد غذایی را سوزاند یا تصرف نمود. در بهار و تابستان ۱۰۹۳، مذاکراتی میان ابن جحاف و ال‌سید صورت گرفت که ناکام ماند؛ خواسته‌های ال‌سید مبنی بر پرداخت غرامت سنگین و پذیرش نوعی تبعیت، از سوی حاکم جدید رد شد. بدین ترتیب، محاصره تمام‌عیار شهر در ژوئیه ۱۰۹۳ میلادی آغاز شد. نیروهای ال‌سید که برآورد می‌شود میان سه تا پنج هزار نفر، شامل شوالیه‌های سنگین‌اسلحه مسیحی، سواران سبک‌اسلحه مسلمان و نیزه‌داران پیاده بوده باشند، در اردوگاهی مستحکم در بیرون دیوارها مستقر شدند. راهبرد او نه یورش مستقیم به باروهای مستحکم دوران اسلامی، بلکه محاصره طولانی‌مدت با هدف گرسنگی دادن شهر بود؛ تاکتیکی کلاسیک در جنگ‌های قرون وسطی که پیروزی را نه با سرعت، که با فرسایش و گرسنگی تضمین می‌کرد.در طول دو سال محاصره، ال‌سید با روش‌مندی تمام ارتباط والنسیا با دنیای بیرون را قطع کرد. مسیرهای تجاری منتهی به دریا از طریق استقرار نگهبانان در ساحل و تصرف کشتی‌های تدارکاتی مسدود شد. کاروان‌های غذایی که از مناطق داخلی روانه شهر می‌شدند، هدف حملات سواران ال‌سید قرار می‌گرفتند. باغ‌ها و مزارع آبیاری‌شونده اطراف شهر که به «هورتا» مشهور و منبع اصلی میوه و سبزیجات بودند، به تدریج نابود یا به اشغال مهاجمان درآمدند. ارتش ال‌سید به هیچ‌وجه یک نیروی یکدست ملی یا دینی نبود؛ در کنار شوالیه‌های کاستیایی و لئونی، شمار زیادی مزدور مسلمان از امیرنشین ساراگوسا و دیگر مناطق نیز خدمت می‌کردند که وفاداریشان را با سهمی از غنایم آینده حفظ کرده بود. این ترکیب، قدرت مانور دیپلماتیک و نظامی ویژه‌ای به ال‌سید می‌بخشید. در مقابل، مدافعان شهر به رهبری ابن جحاف، چشم امید به کمک امیر مرابطون، یوسف بن تاشفین، دوخته بودند. با این حال، واکنش مرابطون کند و ناکافی بود. آنان درگیر تحکیم قدرت خود در مغرب و اندلس غربی بودند و افزون بر آن، اختلافات داخلی و مسائل لجستیکی اعزام یک سپاه بزرگ به شرق اندلس را دشوار می‌ساخت. تنها یک نیروی کمکی محدود به فرماندهی محمد بن عایشه به منطقه اعزام شد که ال‌سید با سرعت عمل و بدون درگیر شدن در نبردی تمام‌عیار، از نزدیک شدن آن به شهر جلوگیری کرد. این ناتوانی در شکستن محاصره، به تدریج روحیه مدافعان را فرسود و موقعیت ابن جحاف را که مشروعیتش متکی به نجات شهر از چنگال مسیحیان بود، به شدت تضعیف کرد.درون دیوارهای والنسیا، شرایط از پاییز ۱۰۹۳ به سرعت رو به وخامت گذاشت. ذخایر گندم و جو به پایان رسید و مردم نخست به خوردن حیوانات شهری و سپس به مصرف گوشت سگ، گربه و حتی لاشه‌های حیوانات مرده روی آوردند. منابع تاریخی مسیحی همچون «تاریخ رودریگو» و نیز روایات مورخان مسلمان بعدی، تصویری هولناک از قحطی ترسیم می‌کنند: مادرانی که کودکان خود را از فرط گرسنگی از دست می‌دادند، مردانی که در کوچه‌ها بر زمین می‌افتادند و توان برخاستن نداشتند، و مواردی از آدم‌خواری که هرچند در گزارش‌های متأخر ممکن است بزرگ‌نمایی شده باشد، بازتاب‌دهنده عمق فاجعه است. فشار گرسنگی همه گروه‌های اجتماعی را در هم کوبید، اما مسلماً فقرا و بردگان نخستین قربانیان بودند. بیماری‌های ناشی از سوءتغذیه و تجمع اجساد دفن‌نشده، وبا و طاعون را در میان جمعیت ضعیف شده پراکند. قاضی ابن جحاف کوشید با جیره‌بندی و فروش اموال عمومی، وضعیت را مهار کند، اما گستردگی بحران، این اقدامات را بی‌اثر ساخت. مسیحیان مستعربه که به دلیل ارتباط با دشمن خارجی مورد سوءظن قرار داشتند، با فشارهای مضاعفی مواجه شدند و برخی از آنان مخفیانه با اردوی ال‌سید تماس برقرار کردند. این فضای بی‌اعتمادی داخلی، همراه با وحشت از تلافی‌جویی ال‌سید در صورت سقوط شهر، مقاومت را تضعیف کرد.در بهار ۱۰۹۴ میلادی، دیگر روشن بود که والنسیا نمی‌تواند بیش از این دوام بیاورد. ال‌سید با آگاهی از وضعیت داخلی، فشار روانی را افزایش داد: او پیشنهادهای مکرری برای تسلیم همراه با تأمین جانی برای مردم فرستاد و در مقابل، تهدید کرد که اگر شهر با زور گشوده شود، قتل‌عام عمومی در پیش خواهد بود. سرانجام در ژوئن ۱۰۹۴، پس از نزدیک به یازده ماه محاصره کامل، دروازه‌های والنسیا گشوده شد. نیروهای ال‌سید در ۱۵ ژوئن ۱۰۹۴ (برابر با ۲۸ شوال ۴۸۷ قمری) وارد شهر شدند. شرایط تسلیم که میان ابن جحاف و ال‌سید مذاکره شد، تضمین‌های اولیه‌ای برای امنیت جان و مال ساکنان و نیز حفظ آزادی دینی مسلمانان در بر داشت. با این حال، این تضمین‌ها بیش از کاغذی ارزش نداشتند. ال‌سید به سرعت کنترل ارگ شهر و نقاط راهبردی را در اختیار گرفت. ابن جحاف و دیگر سران شورش که عامل قتل القادر شناخته می‌شدند، بازداشت شدند. پس از چند ماه فشار برای افشای محل گنجینه‌های پنهان القادر و متهم شدن به خیانت، ال‌سید فرمان داد ابن جحاف را در ملأ عام زنده در آتش بسوزانند – اقدامی بی‌رحمانه که هدفش نه تنها انتقام‌گیری، بلکه ارسال پیامی روشن به هر مخالف بالقوه بود.با سقوط والنسیا، ال‌سید خود را «حاکم والنسیا» خواند و یک حکومت شخصی نظامی برپا کرد که شباهتی به پادشاهی‌های فئودالی مسیحی یا امیرنشین‌های مسلمان نداشت. او ساختار اداری شهر را عمدتاً دست‌نخورده باقی گذاشت و در ابتدا برای جلب همکاری مسلمانان، وعده احترام به شریعت اسلامی و ابقای قضات محلی را داد. با این وجود، فشارهای مالی ناشی از ضرورت پرداخت حقوق سپاهیان و حفظ آمادگی دفاعی، به سرعت این وعده‌ها را تحت‌الشعاع قرار داد. مالیات‌های سنگین وضع شد، اموال شورشیان و فراریان مصادره گردید، و مسجد جامع شهر به کلیسا تبدیل شد – هرچند این اقدام در آن مقطع بیش از آنکه جنگ عقیدتی باشد، نماد تصاحب قدرت سیاسی بود. ال‌سید در قلعه نظامی (کاستل) مستقر شد و با ترکیبی از مشاوران مسیحی و مسلمان، شهر را اداره می‌کرد. همسرش خیمنا دیاث که از شخصیت‌های برجسته اشراف کاستیایی بود، در کنار او نقشی فعال در مدیریت دربار جدید ایفا کرد. رابطه حکومت جدید با جمعیت مسلمان والنسیا شکننده و بر پایه ترس و ناچاری بود؛ ال‌سید برای ممانعت از شورش، گروگان‌هایی از خاندان‌های متنفذ گرفت و هرگونه نشانه نافرمانی را به شدت سرکوب می‌کرد.تهدید اصلی اما از خارج می‌آمد. یوسف بن تاشفین که سقوط والنسیا را شکستی بزرگ برای اعتبار مرابطون و اسلام می‌دانست، پسرش محمد بن عایشه را با سپاهی گران برای بازپس‌گیری شهر روانه کرد. در اکتبر ۱۰۹۴، ارتش مرابطی در دشت کوارته در نزدیکی والنسیا اردو زد. ال‌سید که به خوبی از آسیب‌پذیری شهر در برابر یک محاصره تازه آگاه بود، به جای دفاع ایستا، دست به یک ضدحمله غافلگیرانه زد. او با استفاده از دانش خود درباره عوارض زمین و بهره‌گیری از سواران سبک‌اسلحه، سپاه مرابطی را که انتظار چنین تهورآمیزی را نداشت، در هم شکست. پیروزی در نبرد کوارته موقعیت ال‌سید را تثبیت کرد و نشان داد که حکومت او تنها بر گرسنگی دادن یک شهر بنا نشده، بلکه توان نظامی پایداری نیز دارد. با این حال، ال‌سید می‌دانست که در بلندمدت، بدون پشتیبانی یک قدرت بزرگ مسیحی، حفظ والنسیا در برابر موج فزاینده مرابطون ناممکن است. او تلاش کرد با پتر یکم، پادشاه آراگون، و حتی با برخی امیران مسلمان شمال شرق اندلس متحد شود، اما این اتحادها موقتی و مبتنی بر دشمن مشترک بودند.فتح والنسیا توسط ال‌سید از چند منظر در تاریخ قرون وسطای ایبری اهمیت دارد. از دید نظامی، این رویداد نشان داد که یک نیروی نامنظم اما تحت رهبری کاریزماتیک و با انضباط مالی، می‌تواند یک شهر بزرگ اسلامی را بدون پشتیبانی یک پادشاهی متمرکز مسیحی تسخیر کند – امری که الگویی برای دیگر ماجراجویان مرزی شد. از جنبه سیاسی، سقوط والنسیا ضربه‌ای مهلک به اعتبار مرابطون به عنوان مدافعان اندلس بود؛ آنها نتوانستند از یک مرکز مهم اسلامی محافظت کنند و این ناتوانی، به شورش‌های بعدی علیه آنان دامن زد. شخصیت ال‌سید در این ماجرا، بر خلاف تصویری که شعر حماسی «سرود ال‌سید» چند دهه بعد از او ساخت، یک قهرمان ملی یا صلیبی مقدس نبود. او یک جنگ‌سالار فرصت‌طلب بود که در فضای فروپاشی نظم سیاسی، حاکمیت شخصی خود را بنا کرد؛ کسی که برای مسلمانان و مسیحیان به یک اندازه می‌جنگید و وفاداری‌اش را به بالاترین پیشنهاد دهنده می‌فروخت. این فاصله میان ال‌سید تاریخی و اسطوره بعدی، برای درک واقعیت روابط قدرت در سده یازدهم اسپانیا ضروری است.حکومت ال‌سید بر والنسیا دیری نپایید. او در ۱۰ ژوئیه ۱۰۹۹ میلادی درگذشت و بی‌درنگ فشار مرابطون از سر گرفته شد. همسرش خیمنا تا سال ۱۱۰۲ میلادی با شجاعت از شهر دفاع کرد، اما سرانجام با تخلیه سازمان‌یافته والنسیا و عقب‌نشینی به کاستیا، این شهر بار دیگر به تصرف مسلمانان درآمد و تا زمان فتح آن توسط خائیمه یکم آراگون در سده سیزدهم، در دست مرابطون و سپس موحدون باقی ماند. با این وجود، حادثه فتح ۱۰۹۴ میلادی یک نقطه عطف بود: نخستین بار از زمان آغاز بازپس‌گیری بود که یک ارتش تحت فرماندهی یک مسیحی، موفق به تسخیر و مدتی حفظ یک مرکز کلیدی در قلب شرق اندلس شد. این رویداد، ضعف ساختاری ملوک‌الطوایف و ناتوانی مرابطون در دفاع هماهنگ را آشکار کرد و چشم‌انداز ژئوپلیتیک منطقه را برای دهه‌های آتی تغییر داد. در نهایت، محاصره و فتح والنسیا را باید محصول ترکیبی از سه عامل دانست: فروپاشی اقتدار سیاسی مسلمانان که یک خلأ قدرت ایجاد کرده بود، توانایی نظامی و دیپلماتیک فردی همچون ال‌سید که می‌دانست چگونه از این خلأ بهره‌برداری کند، و شرایط اقتصادی و اجتماعی‌ای که یک محاصره طولانی‌مدت را به ابزاری مرگبار برای تسلیم شهر بدل ساخت. این فتح، نه یک پیروزی تمدنی یا مذهبی، که نتیجه منطقی دوران گذار خشونت‌باری بود که در آن مرزهای ایمان و وفاداری، جای خود را به محاسبات بیرحمانه قدرت داده بودند.بازپس‌گیری والنسیا توسط مرابطین ۱۱۰۱–۱۱۰۲ میلادیدر سال ۴۸۷ هجری قمری (۱۰۹۴ میلادی)، رودریگو دیاث، معروف به ال‌سید، پس از محاصره‌ای طولانی و شکست نیروهای مرابطی در نبرد کوارته، شهر والنسیا را به تصرف خود درآورد. این فتح که در ماه ژوئن آن سال محقق شد، واپسین دستاورد بزرگ یک جنگ‌سالار مسیحی در شرق اندلس در سده یازدهم میلادی بود. ال‌سید عملاً به‌عنوان حاکمی مستقل بر والنسیا و نواحی اطراف آن فرمان راند، اگرچه به‌طور اسمی تابع آلفونسو ششم، پادشاه لئون و کاستیا، باقی ماند. وی مسجد جامع شهر را به کلیسا تبدیل کرد، پادگان مسیحی مستقر ساخت و بر جمعیتی متشکل از مسلمانان، مسیحیان عرب‌زبان (مستعربان) و یهودیان حکومت کرد. با مرگ ال‌سید در ژوئیه ۱۰۹۹، همسرش خیمنا مسئولیت اداره والنسیا را به‌عنوان نایب‌الحکومه بر عهده گرفت. اما موقعیت این شهر از همان ابتدا شکننده بود: والنسیا جزیره‌ای مسیحی در دل سرزمین‌هایی به‌شمار می‌رفت که مرابطون با سرعت در حال بازپس‌گیری و یکپارچه‌سازی آنها بودند. امپراتوری مرابطی که از مغرب دور برخاسته بود، تا پایان سده یازدهم تقریباً تمامی قلمروهای طایفه‌های مسلمان اندلس را زیر سلطه خود درآورده بود و شکست‌های سختی را بر آلفونسو ششم در زلاقه (۱۰۸۶) و کانسوگرا (۱۰۹۷) وارد کرده بود. از دست رفتن والنسیا برای یوسف بن تاشفین، امیر مرابطی، یک ننگ راهبردی محسوب می‌شد و بازپس‌گیری آن در اولویت قرار داشت. مرگ ال‌سید، فرصتی را فراهم آورد که مرابطون از اواخر سال ۱۰۹۹ به بعد، فشار نظامی بر مرزهای والنسیا را افزایش دهند؛ آنها ابتدا دژهای پیرامونی مانند موربیترو و ساگونتو را هدف گرفتند تا حلقه محاصره را تنگ‌تر سازند.نیروهای مرابطی که در تابستان ۱۱۰۱ حرکت خود را به‌سوی والنسیا آغاز کردند، تحت فرماندهی مزدلی بن تیلنکان، والی مرابطی مورسیا و از فرماندهان باتجربه یوسف بن تاشفین، قرار داشتند. مزدلی سپاهی مرکب از جنگجویان بربر لمتونه و مسوفه، که ستون فقرات نظامی مرابطون را تشکیل می‌دادند، به‌همراه نیروهای کمکی جذب‌شده از پادگان‌های اندلس و دسته‌های داوطلب محلی بسیج کرد. برآورد دقیق شمار نفرات ممکن نیست، اما منابع عربی و لاتین به‌طور ضمنی به سپاهی بزرگ و کاملاً تجهیزشده اشاره دارند که توانستند شهر را از سه جهت خشکی محاصره کنند و با به‌ره‌گیری از ناوگان کوچک اما کارآمد مرابطی مستقر در بنادر دانیه و آلمریا، راه‌های ارتباطی دریایی والنسیا را نیز مسدود سازند. استراتژی مرابطون نه بر یورش مستقیم و گشودن باروها، بلکه بر یک محاصره فرسایشی بلندمدت استوار بود. آنها اردوگاهی مستحکم در حومه شهر برپا کردند، مزارع و باغ‌های پیرامون (حوزه آبیاری‌شده معروف به هورتا) را سوزاندند و هرگونه کشت یا آذوقه‌رسانی از روستاهای اطراف را غیرممکن ساختند. مسیرهای کاروانی به‌سوی شمال و غرب قطع شد و کشتی‌های حامل گندم از جزایر بالئارس یا بنادر کاتالان دیگر قادر به پهلوگیری در ساحل والنسیا نبودند. این محاصره اقتصادی دقیقاً برای تهی‌سازی شهر از مواد غذایی طراحی شده بود.در درون باروهای والنسیا، پادگان مسیحی به فرماندهی خیمنا و شوالیه‌های وفادار به خاندان ال‌سید، به‌تدریج با بحرانی مرگبار روبه‌رو شدند. ذخایر غله و روغن به سرعت کاهش یافت. گزارش‌های وقایع‌نگاران معاصر مانند «تاریخ رودریگو» و نوشته‌های ابن کَردَبوس و ابن اثیر از قحطی هولناکی حکایت دارند که مدافعان را به مصرف گوشت اسب، سگ و گربه واداشت و پس از آن به مرگ‌ومیر گسترده غیرنظامیان انجامید. جمعیت مسلمان شهر که از زمان فتح ال‌سید تحت حاکمیت مسیحی زندگی می‌کردند، در طول محاصره به عاملی بی‌ثبات‌کننده تبدیل شدند. برخی از آنها به‌طور پنهانی با اردوگاه مرابطی مکاتبه داشتند و اطلاعاتی درباره وضعیت انبارهای آذوقه و روحیه پادگان منتقل می‌کردند. خیمنا که توان مهار نارضایتی داخلی را نداشت، پیک‌هایی فوری به دربار آلفونسو ششم در کاستیا اعزام کرد و درخواست کمک نظامی بی‌درنگ نمود.آلفونسو ششم که سقوط والنسیا را به‌منزله فروپاشی نفوذ خود در سراسر شرق اندلس و خطری مستقیم برای مرزهای رود تاگوس می‌دید، در اوایل بهار ۱۱۰۲ (احتمالاً ماه مارس) با سپاهی که با شتاب از شوالیه‌های کاستیا، لئون و گالیسیا گرد آورده بود، به‌سوی والنسیا حرکت کرد. با این حال، هنگامی که به ارتفاعات مشرف بر شهر رسید و انبوه اردوگاه مرابطی، استحکامات محاصره، و ویرانی کامل حومه شهر را مشاهده کرد، دریافت که شکستن محاصره با قوایی که در اختیار دارد ناممکن است. شمار نیروهای مرابطی بسیار بیشتر از سپاه او بود و هرگونه حمله مستقیم می‌توانست به فاجعه‌ای مشابه زلاقه منجر شود. منابع لاتین از جمله «نخستین وقایع‌نامه عمومی» اسپانیا تصریح می‌کنند که آلفونسو ششم پس از مشورت با فرماندهان خود، به خیمنا دستور داد شهر را تخلیه کرده، تا آنجا که ممکن است آتش بزند و سپس با پادگان و غیرنظامیان تحت حفاظت سپاه او به سوی قلمرو کاستیا عقب‌نشینی کند. این تصمیم دشوار، عملاً والنسیا را به سرنوشت خود رها می‌کرد و تنها بر نجات جان ساکنان مسیحی و حفظ پیکر مومیایی‌شده ال‌سید متمرکز بود.عملیات تخلیه واپسین روزهای آوریل و نخستین روزهای مه ۱۱۰۲ به اجرا درآمد. مدافعان، مواد قابل اشتعال در انبارهای چوب، بازارها و خانه‌های خالی‌شده کار گذاشتند و شهر را طعمه حریق ساختند؛ کلیسایی که پیشتر مسجد جامع بود، از این آتش‌سوزی در امان ماند تا از تخریب کامل بنای مذهبی جلوگیری شود. کاروان تخلیه در حالی که پیکر ال‌سید را در تابوتی چوبین حمل می‌کرد، از دروازه شمالی خارج شد و تحت پوشش سپاه آلفونسو ششم به راه افتاد. گزارش‌ها حاکی از آن است که مرابطون مانع این خروج نشدند و اجازه دادند ستون مسیحیان بدون درگیری عمده از منطقه خارج شود؛ این امر احتمالاً ناشی از تمرکز آنان بر تصرف سریع شهر و نیز تمایل به اجتناب از نبردی بی‌حاصل در برابر سپاه عقب‌نشین آلفونسو بود. در روز ۵ مه ۱۱۰۲، نیروهای مرابطی به فرماندهی مزدلی بن تیلنکان از دروازه‌های جنوبی و غربی وارد والنسیای نیمه‌سوخته شدند. شهر خالی از سکنه مسیحی بود و جز اندکی از مسلمانان بومی که در زیرزمین‌ها پنهان شده بودند، کسی در آن باقی نمانده بود. مزدلی بلافاصله مسجد جامع را بازسازی آیینی کرد، اذان را در شهر برقرار ساخت و والنسیا رسماً به قلمرو امپراتوری مرابطی پیوست. او به‌عنوان نخستین والی مرابطی والنسیا منصوب شد و بازسازی استحکامات و اسکان مجدد شهر با جمعیت مسلمان را آغاز کرد.بازپس‌گیری والنسیا نقطه عطفی در موازنه قدرت اندلس در آستانه سده دوازدهم میلادی بود؛ این رویداد نه‌تنها آخرین پایگاه مسیحیان در سواحل شرقی را از میان برد، بلکه برتری نظامی و لجستیکی مرابطون را در اوج اقتدارشان تثبیت کرد و نشان داد که دژهای دورافتاده مسیحی بدون پشتیبانی پیوسته لجستیکی و امکان امدادرسانی سریع، در برابر یک قدرت منسجم اسلامی تاب مقاومت ندارند. این شکست، روند بازپس‌گیری مسیحیان (ریکونکیستا) در محور شرقی را برای بیش از یک سده متوقف ساخت و باعث شد کاستیا تمرکز خود را به تحکیم خط دفاعی در امتداد رود تاگوس معطوف کند، در حالی که راه دسترسی مسیحیان به دریای مدیترانه تا زمان فتح مجدد والنسیا به دست خایمه یکم آراگون در ۱۲۳۸ مسدود باقی ماند.نبرد والنسیا ۱۱۳۰ میلادیدر نیمه نخست قرن دوازدهم میلادی، سرزمین اندلس صحنه دگرگونی‌های عمیق سیاسی و نظامی بود. فروپاشی خلافت اموی در دهه‌های پایانی قرن یازدهم به ظهور ملوک‌الطوایف انجامید؛ حکومت‌های کوچک و رقیبی که توان رویارویی با فشار فزاینده پادشاهی‌های مسیحی شمال شبه‌جزیره را نداشتند. پیشروی آلفونسوی ششم، پادشاه لئون و کاستیا، که در سال ۱۰۸۵ میلادی با تصرف طلیطله به اوج خود رسید، زنگ خطر را برای امرای مسلمان به صدا درآورد. در پی این تهدید، چهره‌های متنفذ اندلس از یوسف بن تاشفین، رهبر مرابطون مستقر در مغرب اقصی، درخواست یاری کردند. مرابطون، که جنبشی دینی و نظامی با خاستگاه صحرانشینان بربر صنهاجه بودند، در نبرد زلاقه در سال ۱۰۸۶ ضربه سختی بر پیکره نیروهای مسیحی وارد ساختند. با این حال، یوسف بن تاشفین به یاری‌رسانی بسنده نکرد؛ او با مشاهده ضعف و فساد ملوک‌الطوایف، طی یک رشته عملیات نظامی و سیاسی در دهه ۱۰۹۰ میلادی، امارت‌های مسلمان اندلس را یکی پس از دیگری سرنگون ساخت و حاکمیت واحدی تحت لوای مرابطون پدید آورد. والنسیا، که در آن زمان تحت فرمان سید معروف، رودریگو دیاز دی ویوار، قرار داشت، آخرین پناهگاه مقاومت در برابر این موج جدید بود. پس از مرگ سید در سال ۱۰۹۹، همسرش خیمنا توانست برای مدتی محدود شهر را حفظ کند، اما سرانجام در سال ۱۱۰۲ میلادی، آلفونسوی ششم که خود قادر به دفاع از شهر نبود، دستور تخلیه و آتش زدن آن را صادر کرد. والنسیا به تصرف مرابطون درآمد و به عنوان پایگاهی کلیدی در مرزهای شرقی اندلس، تحت فرمان والیان منصوب از مراکش قرار گرفت.در همین دوره، در شمال شرق شبه‌جزیره، پادشاهی آراگون به رهبری آلفونسوی یکم، ملقب به جنگجو، به قدرتی تهاجمی و توسعه‌طلب بدل شده بود. آلفونسوی یکم که در سال ۱۱۰۴ به تخت نشست، تمام همت خود را معطوف به بسط قلمرو در برابر مسلمانان ساخت. او در سال ۱۱۱۸ میلادی با فتح ساراگوسا، پایتخت ملوک‌الطوایف بنی‌هود، ضربه‌ای کاری بر پیکره نفوذ اسلامی در دره اِبرو وارد کرد و این شهر را به پایگاه اصلی عملیات‌های بعدی خود تبدیل نمود. فتح ساراگوسا نه تنها یک پیروزی سرزمینی، بلکه دستاوردی نمادین بود که راه را برای نفوذ آراگون به سوی اراضی پست و سواحل مدیترانه هموار می‌ساخت. پس از این موفقیت، آلفونسوی یکم رشته‌ای از لشکرکشی‌ها را به سمت جنوب و شرق تدارک دید که هدف نهایی آن، تصرف شهر ثروتمند و استراتژیک والنسیا و دستیابی به یک بندر مهم در دریای مدیترانه بود. او در سال ۱۱۲۰ میلادی در نبرد کوتاندا، سپاه مرابطی اعزامی از غرناطه را که برای بازپس‌گیری ساراگوسا گسیل شده بود، در هم شکست. این نبرد که با استفاده هوشمندانه از آرایش پیاده‌نظام سنگین و سواره‌نظام غافلگیرکننده به پیروزی انجامید، برتری نظامی آلفونسو را در میدان نبرد تثبیت کرد و روحیه تهاجمی او و نیروهایش را برای دست‌اندازی به اراضی دورتر تقویت نمود.لشکرکشی بزرگ و سرنوشت‌سازی که به درگیری‌های نزدیک والنسیا و نبردی تعیین‌کننده در حدود سال ۱۱۳۰ میلادی منجر شد، ریشه در تحولات داخلی اندلس و جاه‌طلبی‌های آلفونسوی یکم داشت. در اواخر دهه ۱۱۲۰ میلادی، حاکمیت مرابطون در اندلس با نشانه‌های فزاینده‌ای از ضعف و ناخرسندی داخلی مواجه بود. مالیات‌های سنگین، رفتار تحقیرآمیز حاکمان بربر با اشراف و نخبگان اندلسی، و ناکارآمدی در دفع حملات مسیحیان، زمینه‌ساز شورش‌های محلی و نافرمانی‌های گسترده شده بود. در این میان، جوامع مستعرب (مسیحیان ساکن قلمرو اسلامی) که از فشارهای فزاینده مذهبی و اقتصادی به ستوه آمده بودند، پیوسته با آراگون و بارسلون در تماس بودند و به عنوان ستون پنجم، اطلاعات حیاتی در مورد وضعیت دفاعی شهرها و مسیرهای کوهستانی ارائه می‌دادند. آلفونسوی یکم که از این شرایط آگاه بود، با بهره‌گیری از ضعف موقت مرابطون و سرگرم شدن آن‌ها به سرکوب شورش‌ها در مغرب، در تدارک لشکرکشی بزرگی به قلب شرق اندلس برآمد. هدف اصلی این تهاجم که در سال ۱۱۲۹ آغاز و به درگیری‌های عمده در سال ۱۱۳۰ انجامید، نه صرفاً یک یورش برای غارت، بلکه تسخیر دائمی والنسیا و الحاق آن به قلمرو پادشاهی آراگون بود.ترکیب نیروهای آلفونسوی یکم در این لشکرکشی، بازتابی از ساختار نظامی و اجتماعی پادشاهی او بود. هسته مرکزی و اصلی سپاه او را شوالیه‌های سنگین‌اسلحه تشکیل می‌دادند؛ جنگجویانی سواره از طبقه اشراف و رده‌های بالای نظامی که به زره‌های بلند زنجیری موسوم به هاوبرک مجهز بودند. این زره‌ها که از حلقه‌های درهم‌تنیده آهنی ساخته می‌شد، تا بالای زانو می‌رسید و با یک کلاه‌خود مخروطی شکل از نوع ناسال که دارای محافظی فلزی برای بینی بود، تکمیل می‌گردید. سپر آن‌ها بادامی‌شکل و بزرگ بود که برای محافظت از تمام بدن در هنگام سواره‌کاری طراحی شده بود. سلاح اصلی تهاجمی این شوالیه‌ها نیزه‌ای بلند و سنگین از چوب زبان‌گنجشک بود که در هنگام یورش آن را زیر بغل می‌فشردند تا تمام نیروی حاصل از سرعت اسب و وزن جنگجو را به هدف منتقل کنند. شمشیرهای پهن و دولبه، گرزهای فلزی و تبرزین‌های کوچک نیز سلاح‌های ثانویه آن‌ها برای نبردهای نزدیک را تشکیل می‌داد. اسب‌های جنگی آن‌ها، که به‌دقت پرورش یافته و تعلیم دیده بودند، نژادی بزرگ‌جثه و قدرتمند داشتند و خود گاه به نوعی زره سبک از چرم یا فلز مجهز می‌شدند. در کنار این سواره‌نظام نخبه، پیاده‌نظام سبک‌اسلحه قرار داشت که عمدتاً از میان شبه‌نظامیان شهری، کوهنوردان پیرنه و دهقانان آزاد جذب می‌شدند. این پیادگان به نیزه‌های کوتاه‌تر، زوبین‌های پرتابی و تیر و کمان‌های ساده مجهز بودند و حفاظت بدن آن‌ها اغلب به یک گامبرسون (نوعی زره پارچه‌ای لحاف‌دوزی‌شده) یا کلاه‌خودی ساده محدود می‌شد. نقش آن‌ها حفاظت از اردوگاه، تشکیل خطوط دفاعی در برابر سواره‌نظام دشمن و انجام عملیات محاصره‌ای بود. همچنین، گروه‌هایی از کمانداران و نیزه‌اندازان مزدور از مناطق مختلف، از جمله فرانک‌ها و نورمن‌ها، حضور داشتند که به دلیل مهارت در پرتاب از فاصله دور، ارزش تاکتیکی فراوانی در آغاز و طی نبرد ایفا می‌کردند. قابل ذکر است که پادشاه آلفونسو در میان شوالیه‌های خود از محبوبیت و احترام بالایی برخوردار بود و حضور مستقیم او در صف مقدم نبرد، انگیزه و روحیه سپاهیانش را به شدت تقویت می‌کرد.در مقابل، نیروهای مدافع از حاکمیت مرابطون در والنسیا و مناطق اطراف آن، ترکیبی متفاوت اما به همان اندازه کارآمد داشتند. هسته اصلی سپاه مسلمانان را سواره‌نظام حرفه‌ای بربر تشکیل می‌داد که بسیاری از آن‌ها از قبایل صنهاجه و لمتونه برخاسته بودند. این سواران بر خلاف شوالیه‌های مسیحی، بر تاکتیک‌های سبک‌اسلحه مبتنی بر سرعت، چابکی و چرخش سریع تکیه داشتند. تجهیزات آن‌ها شامل شمشیرهای خمیده، نیزه‌های ظریف و بلند از جنس خیزران، و سپرهای گرد کوچک از جنس چرم سخت‌شده یا فلز سبک بود که به آن‌ها امکان می‌داد در میدان نبرد با تحرک بالا عمل کنند. زره آن‌ها معمولاً سبک‌تر از هماوردان مسیحی‌شان بود و اغلب شامل یک قبای چرمی تقویت‌شده یا زره زنجیری کوتاه‌تر می‌شد. در کنار بربرها، سواره‌نظام سنگین‌تری از نخبگان اندلسی نیز حضور داشتند که سبک نبردشان تا حد زیادی تحت تأثیر سنت‌های نظامی شرقی و بیزانسی قرار داشت. این دسته از سواران به زره‌های کامل‌تر، نیزه‌های بلندتر و اسب‌های سنگین‌تر مجهز بودند و توانایی رویارویی مستقیم‌تر با شوالیه‌های مسیحی را داشتند. اما ستون فقرات ارتش مرابطی را پیاده‌نظام انبوه و پرتعداد آن تشکیل می‌داد. این نیروها که از میان داوطلبان جهاد، شبه‌نظامیان شهری و قبایل متحد جمع‌آوری می‌شدند، از تنوع تسلیحاتی زیادی برخوردار بودند. پیادگان خط مقدم به نیزه‌های بلند و سپرهای بزرگ مستطیلی مجهز بودند تا بتوانند دیواری دفاعی در برابر یورش سواره‌نظام تشکیل دهند. در پشت سر آن‌ها، کمانداران ماهر اندلسی قرار می‌گرفتند که به کمان‌های مرکب از شاخ و زه نیرومند مجهز بودند و می‌توانستند بارانی از تیر را با دقت و سرعت بالا به سوی دشمن روانه کنند. همچنین، پرتاب‌کنندگان زوبین و فلاخن‌اندازان نیز جزئی از این پیاده‌نظام بودند. یکی از ویژگی‌های بارز سپاه مرابطی، استفاده از طبل‌های بزرگ جنگی بود که بر پشت شترها یا قاطرها حمل می‌شد و با ایجاد صدایی مهیب و ضرب‌آهنگی منظم، برای ارسال فرمان در پهنه نبرد، ایجاد رعب در دل دشمن و حفظ انسجام نیروها به کار می‌رفت.جغرافیای میدان نبرد، که در حومه غربی و جنوب غربی شهر والنسیا و در دشت حاصلخیز اطراف آن شکل گرفت، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری تاکتیک‌ها و سرانجام این رویارویی ایفا کرد. والنسیا در دشتی ساحلی و پست، در کرانه رود توریا واقع شده است. منطقه اطراف شهر، به‌ویژه ناحیه معروف به اوئرتا (باغ‌ستان)، شبکه‌ای متراکم و پیچیده از کانال‌های آبیاری، جوی‌های آب، مزارع کشاورزی، باغ‌های مرکبات و پرچین‌های انبوه بود. این زمین، که از زمان رومیان و سپس در دوره اسلامی با احداث شبکه‌های آبیاری گسترده به یکی از حاصل‌خیزترین مناطق اروپا بدل شده بود، برای مانور سواره‌نظام سنگین بسیار نامناسب و دشوار بود. کانال‌های آب، گاه عمیق و دارای دیواره‌های خاکی، مانعی طبیعی در برابر یورش‌های سواره به شمار می‌رفتند و نیروها را به حرکت در مسیرهای باریک و از پیش تعیین‌شده محدود می‌کردند. آلفونسوی یکم و فرماندهانش، که از طریق جاسوسان و پیشاهنگان محلی از地形 منطقه آگاهی یافته بودند، می‌دانستند که برای رویارویی با نیروهای مرابطی باید آن‌ها را به نبردی در زمینی بازتر کشاند. با این وجود، والی مرابطی والنسیا که از نزدیک شدن سپاه بزرگ مسیحی مطلع شده بود، قصد نداشت در داخل شهر محاصره شود و خطر قطع آذوقه و شورش مستعرب‌های داخلی را به جان بخرد. او تصمیم گرفت با تجمیع تمامی نیروهای در دسترس، شامل پادگان شهر، سواران قبایل بربر و نیروهای کمکی که از ولایات همجوار فراخوانده شده بودند، در بیرون از دیوارهای شهر و در حاشیه این دشت کشاورزی با مهاجمان روبه‌رو شود. هدف او استفاده از شناخت برتر برای خنثی‌سازی برتری سواره‌نظام سنگین دشمن و به دام انداختن آن‌ها در میان کانال‌ها و باغ‌ها بود.روایت مرحله‌بندی‌شده و پیوسته نبرد با حرکت سپاه آراگون از پایگاه خود در منطقه تسخیرشده تروئل و نواحی کوهستانی مرزهای جنوبی آراگون آغاز شد. آلفونسوی یکم، با تجربه‌ای که از لشکرکشی‌های پیشین به دست آورده بود، مسیر حرکت خود را از گذرگاه‌های کوهستانی دشوار اما کم‌دفاع‌تر انتخاب کرد تا از برخورد زودهنگام با نیروهای دشمن و کمین‌های احتمالی در جاده‌های اصلی اجتناب کند. سپاه او شامل هزاران نفر می‌شد: احتمالاً نزدیک به سه تا چهار هزار سواره‌نظام سنگین و سبک، و چندین هزار پیاده‌نظام. کاروان عظیمی از قاطرها و گاری‌ها حامل آذوقه، خیمه‌ها، ابزارآلات محاصره، زره‌های یدکی و مهمات به دنبال نیروها حرکت می‌کرد. پس از خروج از مناطق مرتفع و رسیدن به دشت‌های بازتر شمال والنسیا، پیشاهنگان آراگونی نخستین گزارش‌ها از تجمع گسترده نیروهای دشمن در جنوب رود توریا را به فرماندهی مخابره کردند. آلفونسو که خواهان یک نبرد سرنوشت‌ساز بود، به جای حرکت مستقیم به سمت شهر، به سمت غرب چرخش کرد تا میدان نبرد را در زمینی انتخاب کند که برای سواره‌نظامش مناسب‌تر باشد. او نهایتاً اردوگاه خود را در حاشیه زمین‌های نسبتاً مسطح و بازتری که از تراکم کانال‌های آبیاری کمتری برخوردار بود، برپا کرد. این مکان به او امکان می‌داد آرایش جنگی خود را بگستراند.در سوی مقابل، والی مرابطی، تمام نیروهای خود را از شهر خارج ساخت. سپاه اسلامی که طبل‌های جنگی‌اش فضای منطقه را با نوایی پیوسته و وهم‌انگیز پر کرده بود، آرایشی هلالی‌شکل به خود گرفت. پیاده‌نظام انبوه با نیزه‌های برافراشته و سپرهای به هم چسبیده در مرکز صف قرار گرفتند، در حالی که انبوه کمانداران اندلسی در برابر آن‌ها صف بسته و آماده پرتاب تیر بودند. در جناحین، دسته‌های سواره‌نظام سبک بربر مستقر شدند که مأموریت داشتند با حملات ایذایی، نیروهای مسیحی را خسته کرده، آن‌ها را به تعقیب واداشته و سپس با چرخش سریع، راه قطع ارتباط آن‌ها با بدنه اصلی سپاه را ببندند. این تاکتیک مشهور "کرّ و فرّ" در نبردهای گذشته بارها برای مرابطون موفقیت‌آمیز بود. سپاه آلفونسو نیز به شیوه کلاسیک نظام‌های فئودالی اروپای غربی آرایش یافت. پیاده‌نظام در خط مقدم گسترده شد، با نیزه‌های بلند خود که در زمین فرو کرده بودند تا دیواری از سرنیزه‌ها را در برابر سواره‌نظام دشمن ایجاد کنند. کمانداران و زوبین‌اندازان خودی نیز در برابر آن‌ها مستقر شدند. در پشت این خط، سه دسته بزرگ از سواره‌نظام سنگین شکل گرفت: یک دسته در مرکز به فرماندهی مستقیم آلفونسوی یکم و دو دسته دیگر در جناح چپ و راست، هر یک تحت امر بانرتی‌های با تجربه و وفادار به پادشاه. اسب‌های جنگی که با پارچه‌های رنگی و زین‌های مستحکم آراسته شده بودند، بی‌قرار زمین را سم می‌کوفتند.نبرد با پیشروی آهسته پیاده‌نظام مسیحی و تبادل آتش میان کمانداران دو طرف آغاز شد. کمانداران اندلسی که در پرتاب تیرهای پیدرپی تبحر داشتند، تلفاتی به خطوط جلودار آراگونی وارد ساختند، اما زره‌های سنگین شوالیه‌ها و سپرهای بزرگ پیادگان از شدت این تلفات کاست. آلفونسو با مشاهده این که دشمن آغازگر حملات اصلی نیست، فرمان پیشروی عمومی را صادر کرد. در این لحظه، سواره‌نظام سبک بربر در جناحین به حرکت درآمد. آن‌ها با سرعتی خیره‌کننده به سوی پیاده‌نظام جناحین آراگونی تاختند، نیزه‌های خود را پرتاب کردند و سپس پیش از آنکه با شوالیه‌های سنگین درگیر شوند، اسب‌های خود را چرخانده و عقب‌نشینی کردند. هدف آن‌ها کشاندن شوالیه‌ها به سوی زمین‌های ناهموارتر و پر از کانال‌های آب بود که در فاصله چندصد متری جناحین قرار داشت. فرماندهان جناحین آراگون اما با انضباط بالایی عمل کردند و به شوالیه‌های خود اجازه تعقیب دشمن در حال گریز را ندادند. آن‌ها صفوف خود را فشرده نگه داشتند و پیشروی سنجیده خود را ادامه دادند. والی مرابطی که شکست تاکتیک فریب جناحین را می‌دید، فرمان حمله عمومی به مرکز را صادر کرد.طبل‌های جنگی مرابطون با شدت بیشتری به صدا درآمدند و پیاده‌نظام سنگین آن‌ها با فریادهای تکبیر، به خط مقدم پیاده‌نظام مسیحی یورش بردند. برخورد دو توده عظیم انسانی با خشونت هر چه تمام‌تر صورت گرفت. نیزه‌ها به سپرها و زره‌ها اصابت می‌کرد، شمشیرها بالا و پایین می‌رفتند و زمین زیر پای جنگجویان از خون لیز می‌خورد. در این گیرودار، سواره‌نظام سنگین اندلسی نیز که در مرکز آرایش مسلمانان پنهان شده بود، به شکاف ایجادشده حمله کرد تا خط پیاده‌نظام آراگون را بشکند. برای لحظاتی، خط مقدم مسیحیان تحت فشاری شدید متزلزل شد. این همان لحظه‌ای بود که آلفونسوی یکم انتظارش را می‌کشید. او که از نقطه‌ای مرتفع سوار بر اسب نظاره‌گر نبرد بود، فرمان یورش سنگین دسته مرکزی شوالیه‌های خود را صادر کرد. شیپورهای جنگی به صدا درآمدند و زمین زیر سم ده‌ها اسب جنگی زره‌پوش که با شتابی فزاینده به پیش می‌تاختند، به لرزه درآمد. شوالیه‌ها نیزه‌های بلند خود را افقی کردند و چون دیواری از فولاد و خشم، از میان صفوف پیاده‌نظام خودی که به سرعت راه را برایشان گشودند، به قلب سپاه دشمن کوبیدند. شدت این یورش چنان بود که صفوف پیاده‌نظام مرابطی را در هم شکست و سواره‌نظام سنگین اندلسی را که حالا در میدان نبردی درهم‌تنیده گرفتار شده بود، غافلگیر کرد. نیزه‌های شوالیه‌ها زره سواران دشمن را می‌درید و اسب‌هایشان را نقش زمین می‌کرد.در همین حین و با درگیر شدن کامل نیروهای مرکز سپاه مسلمانان، آلفونسو علامت از پیش تعیین‌شده برای یورش جناحین را صادر کرد. دسته‌های سواره‌نظام سنگین در چپ و راست که تا آن زمان صبورانه منتظر مانده بودند، اکنون با دور زدن نبرد درهم‌تنیده مرکز، مستقیماً به جناحین بی‌دفاع پیاده‌نظام دشمن و سواره‌نظام سبک بربر که در حال تجدید قوا بودند، هجوم بردند. این ضربه غافلگیرکننده نهایی، مقاومت سازمان‌یافته سپاه مرابطی را در هم فرو ریخت. سواران بربر که اکنون میان دو نیروی قدرتمند گرفتار آمده بودند، راه گریز در پیش گرفتند و پیاده‌نظام که شاهد فرار سواره‌نظام خودی و درهم‌شکستن خط مقدمشان بود، روحیه خود را باخت و از هم پاشید. آنچه در ادامه رخ داد، بدل به تعقیب و گریز و کشتاری وسیع در دشت‌های اطراف و کانال‌های آبیاری شد. سواره‌نظام آراگونی که از قید آرایش نظامی رها شده بود، تا نزدیکی دیوارهای شهر والنسیا به تعقیب بازماندگان سپاه دشمن پرداخت. بسیاری از سربازان مرابطی در تلاش برای عبور از کانال‌های آب و پرچین‌های انبوه باغ‌ها جان خود را از دست دادند. تلفات سپاه مسلمانان سنگین بود و اردوگاه آن‌ها با تمامی تجهیزات، طبل‌های جنگی، پرچم‌ها و خیمه‌ها به غنیمت سپاه آلفونسو درآمد. والی والنسیا که خود به سختی جان سالم به در برد، با بقایای نیروهایش به داخل دیوارهای شهر عقب نشست و دروازه‌ها را محکم بست.با وجود این پیروزی قاطع در میدان نبرد بیرون از شهر، اهداف نهایی لشکرکشی آلفونسوی یکم محقق نشد. شهر والنسیا با دیوارهای مستحکم دوران اسلامی و برج‌های دفاعی متعدد، همچنان مأمنی تسخیرناپذیر بود. سپاه آراگون که برای یک عملیات محاصره طولانی‌مدت تجهیزات کافی حمل نکرده بود و خطوط تدارکاتی‌اش از طریق مناطق کوهستانی و گاه خصمانه طولانی و آسیب‌پذیر بود، توان محاصره کامل و گرسنه نگه داشتن شهر بزرگ و پرجمعیتی چون والنسیا را نداشت. آلفونسو پس از چندین روز توقف در خارج از دیوارها و ارزیابی شرایط، دریافت که تسخیر شهر بدون تقویت قوای بیشتر و برقراری یک خط لجستیکی امن از طریق دریا یا زمین، ناممکن است. افزون بر این، اخبار نگران‌کننده‌ای از تجمع نیروهای کمکی مرابطی از سوی جبهه غربی و جنوبی به گوش می‌رسید که می‌توانست موقعیت سپاه او را به خطر اندازد. از این رو، پادشاه آراگون تصمیم به عقب‌نشینی تاکتیکی گرفت. او پیش از ترک منطقه، با به‌آتش کشیدن مزارع و باغ‌های اطراف و تخریب شبکه‌های آبیاری در بخش‌هایی که در تصرفش بود، سیاست زمین سوخته را اجرا کرد تا قدرت اقتصادی و تدارکاتی والنسیا را برای مدتی فلج سازد. سپس، کاروان پیروز اما ناکام او، مملو از غنایم جنگی و اسیران، مسیر بازگشت به سمت شمال را در پیش گرفت.فتح نهایی والنسیا (۱۲۳۸ میلادیفتح نهایی والنسیا در سال ۱۲۳۸ میلادی، نقطه عطفی در تاریخ شبه جزیره ایبری و فرآیند بازپس‌گیری اندلس بود که نه‌تنها موازنه قدرت را در شرق این سرزمین برای همیشه دگرگون ساخت، بلکه سنگ بنای یک پادشاهی جدید مسیحی را در کرانه‌های مدیترانه گذاشت. برای درک اهمیت این رویداد، باید نخست به بستر سیاسی و نظامی آن در دهه‌های منتهی به فتح بازگشت. پس از شکست قاطع سپاه موحدون در نبرد لاس ناواس دِ تولوسا در سال ۱۲۱۲، ساختار قدرت مرکزی مسلمانان در اندلس ضربه‌ای مهلک خورد که دیگر هرگز از آن التیام نیافت. امپراتوری موحدون که روزگاری از اقیانوس اطلس تا تونس گسترده بود، وارد یک دوره سقوط تدریجی و تجزیه داخلی شد. این فروپاشی مرکزی در شرق اندلس، به ظهور طایفه‌های محلی و حکومت‌های شهری کوچک یا همان دولت‌های طایفه‌ای سوم انجامید که در رقابتی دائمی و فرساینده با یکدیگر به سر میبردند. والنسیا، به‌عنوان یکی از مهمترین و ثروتمندترین شهرهای شرق اندلس، از این آشفتگی مصون نماند. با مرگ خلیفه موحدی ابویعقوب یوسف دوم در ۱۲۲۴، کنترل والنسیا میان مدعیان مختلف دست‌به‌دست شد. ابتدا ابوزید، یکی از والیان موحدی، خود را حاکم مستقل خواند، اما قدرت او شکننده بود و به‌زودی با شورش رهبری محلی به نام ابن هذیل مواجه شد. در نهایت، در اواخر دهه ۱۲۲۰، یک ماجراجوی نظامی و سیاستمدار زیرک به نام ابوجمیل زیاد بن سعد، معروف به زیان مردانیش، موفق شد کنترل شهر را به دست گیرد و خود را امیر والنسیا و مناطق اطراف آن اعلام کند. این تفرقه سیاسی مزمن و فقدان یک حاکمیت فراگیر و مشروع، مهمترین عامل آسیب‌پذیری والنسیا در برابر تهدید خارجی بود؛ چراکه به جای بسیج منابع برای دفاع، نیروهای مسلمان صرف نزاع‌های داخلی میشد.در آن سوی مرزها، در شمال، پادشاهی تاج آراگون تحت فرمان جیمز اول، که بعدها به «فاتح» ملقب شد، قدرتی در حال ظهور بود. جیمز اول که از کودکی بر تخت نشسته بود، پس از تثبیت قدرت خود در داخل و سرکوب شورش‌های اشراف، چشم‌انداز بلندپروازانه ای برای گسترش قلمرو خود به سمت جنوب و به‌ویژه سواحل مدیترانه داشت. انگیزه‌های او ترکیبی از عوامل اقتصادی، استراتژیک و مذهبی بود. از نظر اقتصادی، والنسیا با باغ‌های حاصلخیز، شبکه آبیاری پیشرفته و بندر پررونقش، غنیمتی بی‌بدیل بود. از منظر استراتژیک، تسخیر این شهر میتوانست مرزهای جنوبی آراگون را ایمن کند و راه را برای نفوذ بیشتر به سمت مورسیا و جزایر بالئاری (که جیمز اول قبلاً مایورکا را در ۱۲۲۹ فتح کرده بود) هموار سازد. همچنین، روحیه جنگ صلیبی که در سراسر اروپای مسیحی موج میزد و حمایت پاپ و شوالیه‌های فرانسوی را به همراه داشت، مشروعیت مذهبی این لشکرکشی‌ها را تقویت میکرد. اهداف جیمز اول، بر خلاف حملات پراکنده پیشین، نه صرفاً غارت، بلکه الحاق دائمی سرزمینهای مسلمان و ایجاد یک پادشاهی جدید تحت حاکمیت مسیحی بود.لشکرکشی که به فتح والنسیا انجامید، نه یک یورش برق‌آسا، بلکه یک عملیات سیستماتیک و مرحله‌ای بود که از حدود سال ۱۲۳۲ با هدف منزوی سازی کامل شهر کلید خورد. جیمز اول با بهره‌گیری هوشمندانه از اختلافات میان حاکمان مسلمان، استراتژی گام‌به‌گام را پیش گرفت. او در سال ۱۲۳۲ میدان تمرکز خود را برای تصرف مناطق کوهستانی و دژهای دفاعی شمال والنسیا قرار داد. سقوط دژ مستحکم آرس در سال ۱۲۳۲ و سپس تصرف مناطق استراتژیک پنیسکولا و کاستیون در ۱۲۳۳، اولین حلقه‌های محاصره بزرگ را تشکیل دادند. هدف، قطع خطوط ارتباطی والنسیا با شمال و جلوگیری از هرگونه کمک احتمالی بود. در گام بعدی، او با حمله به بورینا در ۱۲۳۳، دشتی حاصلخیز را که از نظر تدارکاتی برای شهر حیاتی بود، تحت کنترل درآورد. تصرف این منطقه، والنسیا را از یک منبع عمده غذایی محروم ساخت. اما نقطه عطف این مرحله، نبرد پوئیگ در ۱۲۳۷ بود. جیمز اول با تصرف قلعه پوئیگ، تپه ای مشرف به مسیر شمالی والنسیا که تنها ۱۸ کیلومتر با شهر فاصله داشت، عملاً حلقه محاصره را کامل کرد. او این قلعه را به یک پایگاه نظامی پیشرفته تبدیل نمود و شوالیه های مهمان نواز (Hospitallers) را مسئول حفظ آن کرد. شکست سنگین نیروهای اعزامی زیان در تلاش برای بازپس گیری پوئیگ، آخرین امید مسلمانان برای شکستن محاصره پیش از رسیدن آن به دروازهه ای شهر را نقش بر آب کرد. در این لشکرکشی تدریجی، ترکیب نیروهای مسیحی نقش مهمی ایفا میکرد. سپاه جیمز اول فقط متکی بر شوالیه های فئودال آراگون و کاتالونیا نبود، بلکه جنگجویان شهری، تیراندازان و پیاده نظام ماهری از کوهستانهای پیرنه، همراه با نیروهای پولی و داوطلب از فرانسه و دیگر نقاط اروپا (که انگیزه های مذهبی یا مالی داشتند) نیز حضور پررنگی داشتند. این نیروی ترکیبی که از نظر تاکتیکی انعطاف پذیری بالایی داشت، توانست عملیات پیچیده و چندساله انزوا را با موفقیت اجرا کند.محاصره نهایی شهر در آوریل ۱۲۳۸، زمانی آغاز شد که جیمز اول اردوگاه خود را در نزدیکی دروازه های والنسیا برپا کرد. در این زمان، اوضاع داخلی شهر وخیم بود. سیاست زمین سوختهای که آراگونیها در پیش گرفته بودند و محاصره دریایی توسط ناوگان کاتالان، جریان ورود مواد غذایی را تقریباً به صفر رسانده بود. قحطی و گرسنگی به سرعت در میان جمعیت غیرنظامی گسترش یافت و روحیه مدافعان را بهشدت تحلیل برد. فشار روانی ناشی از محاصره طولانی و آگاهی از اینکه هیچ نیروی کمکی از سوی دیگر دولتهای مسلمان که خود درگیر مشکلاتشان بودند، نخواهد رسید، فضای ناامیدی را بر شهر حاکم کرده بود. در این شرایط بحرانی، اختلافات داخلی میان مردم شهر و حاکمشان، زیان، به اوج خود رسید. زیان که یک نظامی برآمده از بیرون بود، از حمایت کامل نخبگان شهری برخوردار نبود و حالا با فاجعهای قریبالوقوع، مشروعیتش بهکلی فروریخت. جیمز اول با آگاهی از این شکافها، با استفاده از فرستادگان و پیامهای هدفمند، به جنگ روانی متوسل شد تا مقاومت را بیش از پیش تضعیف کند. سرانجام، زیان که دیگر قادر به حفظ کنترل اوضاع نبود و مقاومت را بیمعنا میدید، تصمیم به مذاکره گرفت. در این میان، وزیر پیشین ابوزید، که حالا متحد مسیحیان شده بود، نقش یک میانجی کلیدی را ایفا کرد.مذاکرات تسلیم که در سپتامبر ۱۲۳۸ به‌طور جدی آغاز شد، به توافقی انجامید که در تاریخ نگاری مسیحی به «قرارداد سخاوتمندانه» معروف است، اگرچه از منظر مسلمانان، یک کوچ اجباری تحقیرآمیز با ظاهری منظم بود. بر اساس شرایط تسلیم، مقرر شد که حاکم زیان و تمامی مسلمانانی که مایل به ترک شهر بودند، با اموال منقول خود، طی پنج روز آینده آنجا را ترک کنند. آنها تحت حفاظت سپاه مسیحی به بندر کولرا و از آنجا به مناطق تحت کنترل مسلمانان در دنیا یا شمال آفریقا کوچانده شدند. به تخمین مورخان، حدود ۵۰,۰۰۰ مسلمان شهر را ترک کردند. این یک پاکسازی جمعیتی تقریباً کامل بود که چهره شهر را برای همیشه تغییر داد. کسانی که ماندن را انتخاب کردند، عمدتاً در حومه ها و محله های خاص (مورِریاها) ساکن شدند و تحت شرایط ذمّه به زندگی ادامه دادند. در ۹ اکتبر ۱۲۳۸ (به روایت سنتی)، جیمز اول رسماً وارد والنسیا شد. پرچم سلطنتی آراگون (چهار خط قرمز بر زمینه طلایی) بر فراز برج اصلی دروازه شهر برافراشته شد و آیینی برای تقدیس مسجد جامع به عنوان کلیسای جامع انجام شد. ورود او، لحظه ای نمادین و پایان بخش قرن ها حاکمیت اسلامی بر این شهر بود.پیامدهای فتح والنسیا بسیار فراتر از یک فتح نظامی صرف بود و ابعاد سیاسی، جمعیتی و مذهبی عمیقی داشت. نخستین و مهمترین پیامد سیاسی، تشکیل پادشاهی والنسیا به عنوان یک موجودیت سیاسی جدید و مجزا تحت حاکمیت تاج آراگون بود، با قوانین خاص خود (که به «فورهای والنسیا» معروف شد و عناصری از حقوق رومی و فئودالی را ترکیب میکرد). این موجودیت، تعادل قدرت را در تاج آراگون به نفع پادشاه و در برابر اشراف تغییر داد و یک پایگاه اقتصادی و سیاسی قدرتمند برای توسعه طلبی های بعدی به سمت مدیترانه مرکزی ایجاد کرد. از این پس، بندر والنسیا به یک مرکز حیاتی برای تجارت و عملیات دریایی آراگون تبدیل شد که گسترش نفوذ این پادشاهی به سمت ساردینیا، سیسیل و ناپل را در قرون بعدی تسهیل کرد. از نظر جمعیتی و مذهبی، تغییرات بنیادین و خشونت آمیز بود. خروج گسترده جمعیت مسلمان با اسکان مسیحیان از کاتالونیا، آراگون و حتی جنوب فرانسه جبران شد. اگرچه برخی مسلمانان (مدجنها) در مناطق روستایی باقی ماندند و با حفظ دین و آداب خود، نیروی کار کشاورزی را تشکیل دادند، اما شهر به سرعت چهرهای مسیحی به خود گرفت و مساجد به کلیسا تبدیل شدند. در مقیاس کلانتر ریکونکیستا، فتح والنسیا یک پیروزی استراتژیک بزرگ بود. این رویداد پس از سقوط قرطبه (۱۲۳۶) توسط کاستیل، جبهه شرقی را نیز فروپاشاند و قلمروی مسلمانان را به امیرنشین تحتالحمایه و کوچک گرانادا در جنوب محدود ساخت. فتح والنسیا نشان داد که چرخش قدرت در شبه جزیره کامل و برگشت ناپذیر شده و عصر جدیدی از هژمونی مسیحی آغاز گشته است. این فتح، الگویی از یک عملیات نظامی-سیاسی مرحله ای و موفق بود که در آن استراتژی، دیپلماسی و استفاده از ضعف های درونی دشمن، در کنار نیروی نظامی، به الحاق دائمی یک سرزمین کلیدی منجر شد.علیرضا مرادیعلیرضا مرادیSun, 02 Aug 2026 08:11:08 +0330https://virgool.ir/@m_68812788/محاصره-آوینیون-توسط-شارل-مارتل-۷۳۷-میلادی-hfsgmixucn00در نیمهٔ دوم سدهٔ هفتم میلادی، موج فتوحات عرب که از بیابان‌های حجاز برخاسته بود، کرانه‌های جنوبی دریای مدیترانه را درنوردید و تا کرانه‌های اقیانوس اطلس پیش رفت. در سال ۷۱۱ میلادی، طارق بن زیاد با لشکری مرکب از عرب‌ها و بربرهای تازه‌مسلمان از تنگه‌ای که بعدها نام او را بر خود گرفت گذشت و با فروپاشی پادشاهی ویزیگوت‌ها در اسپانیا، شبه‌جزیرهٔ ایبری به سرعت در قلمرو خلافت اموی دمشق بلعیده شد. تنها یک دهه بعد، والیان مسلمان اندلس نگاه خود را به فراسوی کوه‌های پیرنه دوختند. سپتیمانیا، ناحیه‌ای ساحلی در جنوب گل (فرانسهٔ امروزی)، در ۷۱۹ میلادی به تصرف امویان درآمد و شهر ناربون به پایگاه اصلی عملیات نظامی آنان در این سوی کوه‌ها تبدیل شد. از این پایگاه، دسته‌های سواره‌نظام سبک‌اسلحهٔ مسلمان راه درهٔ رون را در پیش گرفتند و تا قلب بورگوندی و حتی دروازه‌های لیون پیش تاختند. در این میان، شهر کهن آوینیون، با دیوارهای ستبر رومی‌اش که بر کرانهٔ شرقی رود رون تکیه زده بود، موقعیتی راهبردی داشت. این شهر همچون دژبانی طبیعی بر مسیر رودخانه و راه‌های زمینی که شمال را به جنوب و کرانه‌های مدیترانه پیوند می‌داد، اشراف داشت. تصرف آوینیون به معنای در دست داشتن کلید پیشروی به سوی درهٔ رون و قلب سرزمین‌های فرانک‌ها بود.در سال ۷۳۴ میلادی، یوسف بن عبدالرحمن فهری، والی تازه‌نفس ناربون، با نیروهایی که از اندلس به او ملحق شده بودند، از رود رون گذشت و آوینیون را از چنگ مدافعان فرانک آن بیرون کشید. پادگان شهر قتل‌عام و دیوارهای آن به سرعت بازسازی شد تا به سنگری برای حملات بعدی بدل گردد. این ضربه در حالی وارد شد که قلمرو فرانک‌ها درگیر آشفتگی‌های سیاسی و تفرقهٔ میان اشراف بود. با این حال، تنها کسی که می‌توانست در برابر این تهدید ایستادگی کند، مردی بود که در دربار مروونژی‌ها، بی‌آنکه تاج بر سر نهد، قدرت را در مشت داشت: شارل مارتل، کاخ‌بان کاخ‌های اوسترازیا و نئوستریا. او چهار سال پیش از سقوط آوینیون، در نبردی که در تاریخ به نام تور یا پواتیه جاودانه شد، سپاه عبدالرحمن غافقی را درهم شکسته و پیشروی بزرگ امویان به سوی شمال را متوقف کرده بود. این پیروزی به شارل مارتل چنان اعتبار و نیرویی بخشید که توانست برای تحکیم مرزهای جنوبی قلمرو فرانک‌ها، نیرویی تازه نفس گرد آورد. او به روشنی می‌دانست که راندن مسلمانان از ناربون آرزویی دور است، اما بازپس‌گیری آوینیون برای حفظ امنیت بورگوندی و پرووانس، حیاتی بود.در بهار یا اوایل تابستان ۷۳۷ میلادی، شارل مارتل ارتش خود را که هستهٔ مرکزی آن را پیاده‌نظام سنگین‌اسلحهٔ فرانک و دسته‌های سواره‌نظام وفادار به او تشکیل می‌دادند، در کرانهٔ رود رون به سمت جنوب به حرکت درآورد. افزون بر فرانک‌ها، نیروهایی از بورگوندی و پرووانس نیز که از تاخت‌وتازهای مداوم به تنگ آمده بودند، به او پیوستند. لشکری بزرگ، با زره‌های فلزی و کلاه‌خودهای مخروطی که انعکاس نور آفتاب را بر سطح رود رون می‌پاشاند، در طول مسیر کهن رومی پیش می‌رفت. هوای گرم مدیترانه‌ای و گَرد و غباری که از حرکت هزاران پا برمی‌خاست، فضایی سنگین و پرتنش پدید آورده بود. هنگامی که برج و باروهای آوینیون در افق پدیدار شدند، فرانک‌ها با شهری روبه‌رو شدند که پادگان آن از بیم نزدیک شدن شارل مارتل، دروازه‌های سنگین بلوطی را بسته و خود را برای محاصره‌ای طولانی آماده کرده بود. مدافعان شهر که تعدادشان به چند هزار تن می‌رسید، ترکیبی از سواره‌نظام عرب، کمانداران بربر و نیروهای محلی بودند که سرنوشت خود را با فاتحان پیوند زده بودند.شارل مارتل بی‌درنگ حلقهٔ محاصره را تنگ کرد. اردوگاه فرانک‌ها در برابر دیوارهای شهر و در امتداد رودخانه برپا شد تا هرگونه راه ارتباطی و تدارکاتی را بر مدافعان ببندد. یکی از نخستین تدابیر او، تسلط بر پل رومی رود رون بود که شهر را به کرانهٔ غربی متصل می‌کرد و شاهراه حیاتی امداد از ناربون به شمار می‌رفت. با قطع این مسیر، امید هرگونه کمک بیرونی برای پادگان اموی از میان رفت. فضای شهر به سرعت به کام اضطراب فرو رفت. صدای چکش‌ها و اره‌ها در بیرون از دیوارها شنیده می‌شد. مهندسان فرانک به فرمان شارل مارتل مشغول ساخت ابزارهای محاصره بودند. برج‌های چوبی بلندی بر روی چرخ‌ها ساخته می‌شد که باید به دیوارهای شهر نزدیک می‌شدند تا کمانداران و نیزه‌داران فرانک بتوانند از فراز آنان، مدافعان روی باروها را زیر آتش بگیرند. منجنیق‌های پیچشی نیز با استفاده از الوارهای تنومند و طناب‌های تابیده مونتاژ شدند تا تخته‌سنگ‌های بزرگ و بشکه‌های مواد آتش‌زا را به درون شهر پرتاب کنند.روز محاصره با غرش نخستین پرتابه‌ها آغاز شد. تخته‌سنگ‌های سنگین با ضرباتی کر کننده به دیوارهای باستانی رومی برخورد می‌کردند، اما این دیوارها که قرن‌ها آزمون خود را پس داده بودند، همچنان پابرجا می‌ماندند. با این حال، روان مدافعان چنین استقامتی نداشت. منجنیق‌ها هدف خود را به درون شهر تغییر دادند و بارانی از سنگ و گلوله‌های آتشین بر بام‌های سفالی فرود آوردند. دود و بوی چوب سوخته در کوچه‌های تنگ شهر پیچید و فریادهای زنان و کودکان با صدای برخورد سنگ‌ها در هم آمیخت. هم‌زمان، برج‌های محاصره با سرعتی مرگ‌آور و مقاومت‌ناپذیر به سوی باروها هل داده می‌شدند. سربازان مدافع با پرتاب تیر، سنگ و گلدان‌های روغن جوشان تلاش می‌کردند پیشروی این غول‌های چوبی را متوقف کنند، اما سپرهای چوبی آغشته به پوست خیس که در جلوی برج‌ها نصب شده بود، تیرهای آتشین را بی‌اثر می‌کرد. هنگامی که نخستین برج به دیوار رسید و پل متحرک آن با صدایی وحشتناک بر کنگره‌های بارو فرود آمد، نبرد واقعی آغاز شد. جنگجویان فرانک با شمشیرهای بلند و تبرهای یک‌دسته از پل گذشتند و درگیری تن‌به‌تن بر روی باروها درگرفت. صدای برخورد آهن به آهن، ضجهٔ زخمی‌ها و فریاد فرماندهان چنان در هم می‌پیچید که زمین و آسمان را پر می‌کرد.مدافعان شهر که اکنون از چند جبهه تحت فشار بودند و روحیهٔ خود را در برابر هجوم بی‌امان فرانک‌ها از دست داده بودند، کم‌کم به درون شهر عقب رانده شدند. خستگی و ناامیدی امانشان را بریده بود. شارل مارتل که شکاف در دفاع شهر را می‌دید، فرمان حملهٔ نهایی از دروازهٔ اصلی را صادر کرد. دژکوبی عظیم که از تنهٔ یک درخت کهن ساخته شده بود، با ریتمی سنگین و بی‌وقفه بر دروازهٔ جنوبی شهر کوبیده می‌شد تا آنکه چوب و آهن درهم شکست و راه برای ورود تودهٔ پیاده‌نظام فرانک باز شد. سیل سربازان سنگین‌اسلحهٔ فرانک از دروازه و دیوارها به درون شهر سرازیر شدند. مقاومت سازمان‌یافتهٔ پادگان اموی در هم شکست. آنچه در پی آمد، نه یک نبرد که پاک‌سازی خونین شهر بود. مدافعان مسلمان که در کوچه‌ها و خانه‌ها پخش شده بودند، یک‌به‌یک از پای درآمدند و به روایت منابع تاریخی، شمار اندکی از ایشان توانستند از این کشتار بگریزند.با سقوط آوینیون، شارل مارتل شهر را به تلافی همکاری با فاتحان مسلمان، به آتش کشید و غارت کرد. این اقدام او که با منطق جنگی آن روزگار هم‌خوان بود، پیامی آشکار به سایر شهرهای منطقه داشت. اما اهمیت راهبردی این پیروزی فراتر از یک تنبیه بود. با بازپس‌گیری آوینیون، پایگاه اصلی امویان در کرانهٔ شرقی رون فرو ریخت و پیشروی آنان در درهٔ این رود برای همیشه متوقف شد. اگرچه ناربون، قلب تپندهٔ حضور مسلمانان در سپتیمانیا، همچنان در دست امویان باقی ماند، اما اکنون به دژی منزوی بدل شده بود که ارتباطش با مناطق پشتیبانی در اندلس به شدت آسیب دیده بود. برای شارل مارتل، این پیروزی اقتدار بلامنازعش بر جنوب گل را تثبیت کرد و او را از یک مدافع قلمرو فرانک‌ها به مهاجمی در خاک دشمن تبدیل کرد. لشکرکشی آوینیون حلقه‌ای میانی در زنجیرهٔ عملیات‌های او برای عقب راندن تدریجی مسلمانان از گل بود. این رویداد شتابی را که از نبرد تور آغاز شده بود، فزونی بخشید و روندی را کلید زد که در نهایت، به عقب‌نشینی قطعی نیروهای اموی به سوی پیرنه و محدود شدن حاکمیت آنان به شبه‌جزیرهٔ ایبری انجامید.علیرضا مرادیعلیرضا مرادیSat, 01 Aug 2026 07:45:01 +0330https://virgool.ir/@m_68812788/جنگ-زمستان-opud8a8v6braجنگ زمستان میان اتحاد جماهیر شوروی و فنلاند، که از ۳۰ نوامبر ۱۹۳۹ تا ۱۳ مارس ۱۹۴۰ به طول انجامید، ریشه در مجموعه ای از تنش های ژئوپلیتیکی، ملاحظات امنیتی و اختلافات ایدئولوژیک داشت که پس از جنگ جهانی اول و استقلال فنلاند از امپراتوری روسیه در سال ۱۹۱۷ شکل گرفته بود. مرز مشترک دو کشور که تنها ۳۲ کیلومتر با لنینگراد، دومین شهر بزرگ و قطب صنعتی شوروی، فاصله داشت، بهعنوان یک نقطه آسیب پذیر استراتژیک در دکترین دفاعی شوروی تلقی میشد. رهبری شوروی، به ویژه ژوزف استالین، بیم آن داشت که در صورت بروز یک جنگ گسترده اروپایی، فنلاند بتواند به عنوان سکوی پرشی برای حمله یک قدرت متخاصم، به ویژه آلمان نازی یا بریتانیا، به خاک شوروی عمل کند. این نگرانی با امضای پیمان عدم تعرض مولوتوف-ریبنتروپ در اوت ۱۹۳۹ و تقسیم حوزه های نفوذ در اروپای شرقی میان آلمان و شوروی تشدید شد، چراکه بر اساس پروتکل محرمانه این پیمان، فنلاند در حوزه نفوذ شوروی قرار میگرفت و کرملین خود را برای تحکیم موقعیت استراتژی خود در منطقه بالتیک می‌دانست.در بهار ۱۹۳۹، اتحاد جماهیر شوروی مذاکراتی محرمانه با دولت فنلاند را آغاز کرد. خواسته‌های اولیه شوروی بر محور تضمین امنیت لنینگراد متمرکز بود و شامل پیشنهادهایی برای جابه جایی مرز در باریکه کارلیا به میزان چند ده کیلومتر به سمت غرب، واگذاری چندین جزیره در خلیج فنلاند و اجاره شبه جزیره هانکو برای احداث یک پایگاه دریایی به مدت ۳۰ سال میشد. در مقابل، شوروی پیشنهاد واگذاری بخشهایی از کارلیای شرقی را مطرح میکرد که مساحتی تقریباً دو برابر سرزمینهای درخواستی از فنلاند داشت، اما از نظر استراتژیک و ارزش زمین، قابل مقایسه نبود. دولت فنلاند به رهبری آیمو کایاندر و با فرماندهی نظامی کارل گوستاو امیل مانرهیم، این درخواستها را تهدیدی علیه حاکمیت و بیطرفی خود تلقی کرد. مانرهیم، که تجربه نظامی گستردهای در ارتش امپراتوری روسیه داشت و از ضعف دفاعی فنلاند آگاه بود، شخصاً به دولت توصیه کرد که برای اجتناب از جنگ، امتیازاتی به شوروی بدهد، اما موضع رسمی دولت بر حفظ تمامیت ارضی بدون مصالحه استوار بود. مذاکرات در اکتبر و نوامبر ۱۹۳۹ در مسکو به بن‌بست کامل رسید. در ۲۶ نوامبر ۱۹۳۹، حادثه‌ای مرزی در روستای ماینیلا رخ داد که در آن آتش توپخانهای به مواضع شوروی اصابت کرد. اتحاد جماهیر شوروی فنلاند را مسئول این گلوله باران معرفی و خواستار عقب‌نشینی نیروهای فنلاندی به عمق ۲۵ کیلومتری از مرز شد. فنلاند هرگونه دخالت را رد کرد و پیشنهاد تشکیل یک کمیسیون مشترک تحقیق را داد، اما شوروی این پیشنهاد را نپذیرفت و در ۲۸ نوامبر، پیمان عدم تعرض میان دو کشور را بهطور یکجانبه لغو کرد. سرانجام در سحرگاه ۳۰ نوامبر ۱۹۳۹، ارتش سرخ بدون اعلان رسمی جنگ، حملهای گسترده را در طول مرز ۱۳۰۰ کیلومتری با فنلاند آغاز کرد.نخستین مرحله عملیات نظامی شوروی که با عنوان طرح تهاجمی ستاد کل به فرماندهی کلیمنت وروشیلوف طراحی شده بود، بر مبنای یک پیشروی سریع و قاطع با اتکا به برتری عددی و تجهیزاتی بنا شده بود. فرض اساسی این بود که پرولتاریای فنلاند از ارتش سرخ به‌عنوان آزادی‌بخش استقبال خواهد کرد و دولت بورژوایی هلسینکی ظرف چند روز سقوط میکند. ارتش سرخ با حدود ۴۵۰ تا ۵۰۰ هزار نفر در قالب چهار ارتش، پشتیبانی هزاران تانک و هواپیما تهاجم را آغاز کرد. ارتش هفتم مسئول شکستن خط دفاعی اصلی فنلاند در باریکه کارلیا بود، ارتش هشتم در شمال دریاچه لادوگا پیشروی میکرد، ارتش نهم بهسوی مرکز فنلاند حرکت داشت و ارتش چهاردهم در شمال دور، به‌سوی بندر پتسامو حمله‌ور شد. در مقابل، نیروهای دفاعی فنلاند در آغاز جنگ مجموعاً حدود ۳۰۰ هزار نفر را شامل میشدند که از نظر تسلیحات ضدتانک، توپخانه سنگین و پشتیبانی هوایی در مضیقه شدید بودند. زرادخانه فنلاند به اندازهای محدود بود که ذخیره گلوله‌های توپخانه تنها برای چند هفته نبرد پیش‌بینی میشد.نبرد در ماه دسامبر ۱۹۳۹ به‌سرعت ماهیت واقعی چالش‌های پیش روی ارتش سرخ را آشکار کرد. در جبهه باریکه کارلیا، ارتش هفتم شوروی با خط دفاعی مانرهیم، مجموعه‌ای از استحکامات بتنی، موانع ضدتانک، سنگرهای زیرزمینی و میدان‌های مین که در طول دهه ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ ساخته شده بود، روبه‌رو شد. نیروهای فنلاندی به فرماندهی هوگو اوسترمن در این جبهه، با استفاده از آتش دقیق توپخانه و ضدحملات محدود، پیشروی تانک‌های شوروی را که عمدتاً از نوع تی-۲۶ و تی-۲۸ بودند، متوقف کردند. مشکل اساسی ارتش سرخ در این مرحله، نبود هماهنگی میان واحدهای پیاده‌نظام، زرهی و توپخانه بود. تانک‌های بدون پشتیبانی کافی پیادهنظام به مواضع دفاعی نفوذ می‌کردند و سپس توسط تیم‌های شکارچی تانک فنلاندی که با کوکتل مولوتف و مواد منفجره دست‌ساز مسلح بودند، منهدم می‌شدند. در همین حال، در جبهه‌های شمالی‌ترین، جایی که زمین‌های جنگلی انبوه، دریاچه‌های یخ‌زده و جاده‌های کم تعداد تحرک پذیری را به شدت محدود میکرد، فاجعه برای ارتش سرخ ابعاد گسترده‌تری یافت.ارتش نهم شوروی که مأموریت داشت از طریق جاده‌های باریک به عمق خاک فنلاند نفوذ کند، به ستون‌های طویلی از نیروها و تجهیزات تبدیل شد که به‌راحتی هدف حملات جناحی قرار می‌گرفتند. نبرد سوئوموسالمی، که میان ۷ دسامبر ۱۹۳۹ تا ۸ ژانویه ۱۹۴۰ به طول انجامید، نقطه عطف تاکتیکی این مرحله از جنگ بود. لشکر ۱۶۳ تفنگدار شوروی با پشتیبانی لشکر ۴۴ موتوریزه اوکراینی که از نخبگان ارتش سرخ محسوب می‌شد، به‌سوی روستای سوئوموسالمی پیشروی کرد. فنلاندی ها به فرماندهی سرهنگ هیالمار سیلاسوو، با نیرویی به مراتب کوچکتر اما با آشنایی کامل به زمین و مجهز به اسکی، ابتدا لشکر ۱۶۳ را محاصره و منهدم کردند و سپس تمام توجه خود را به لشکر ۴۴ معطوف ساختند. این لشکر در طول جاده باریک راته گرفتار آمده بود و توان مانور خود را از دست داده بود. فنلاندی ها با ایجاد موانع متعدد در جلو و عقب ستون، آن را به قطعات مجزا تقسیم کرده و سپس هر قطعه را بهطور سیستماتیک نابود ساختند. در پایان این نبرد، لشکر ۴۴ تقریباً بهطور کامل از میان رفت و فنلاندیها مقادیر عظیمی از تجهیزات از جمله ۴۳ تانک، ۲۷۰ کامیون و هزاران قبضه سلاح سبک را به غنیمت گرفتند. تلفات شوروی در این نبرد واحد بین ۷ تا ۹ هزار کشته و زخمی تخمین زده میشود، در حالیکه تلفات فنلاند حدود ۷۰۰ کشته و ۲۷۰۰ زخمی بود. اهمیت نظامی نبرد سوئوموسالمی و جاده راته فراتر از ارقام تلفات بود، این نبرد نشان داد که یک نیروی کوچک اما متحرک و دارای روحیه بالا میتواند یک ارتش بزرگ اما گرفتار در محدودیت‌های لجستیکی و فاقد انعطافپذیری تاکتیکی را به‌طور کامل فلج کند.شرایط جوی در زمستان ۱۹۴۰-۱۹۳۹ یکی از سردترین زمستانهای ثبت‌شده در قرن بیستم بود و دما در برخی مناطق به منفی ۴۳ درجه سانتیگراد کاهش یافت. این شرایط تأثیر ویرانگری بر نیروهای شوروی داشت که برای نبرد در چنین سرمای طاقت‌فرسایی تجهیز نشده بودند. سربازان ارتش سرخ فاقد لباس‌های استتار سفید، چادرهای عایق دار و جیره غذایی مناسب برای شرایط قطبی بودند. در مقابل، سربازان فنلاندی که عمدتاً از مناطق روستایی و آشنا با طبیعت خشن کشور خود بودند، با لباس‌های گرم و سفید استتار، چادرهای مجهز به هیتر و مهارت در ساخت پناهگاه‌های برفی، توان عملیاتی خود را حفظ کردند. تاکتیک‌های دفاعی فنلاند بر اصل تحرک بالا و استفاده حداکثری از زمین استوار بود. دکترین "موتی" یا محاصره و خرد کردن نیروهای دشمن، به هنر عملیاتی نیروهای فنلاندی تبدیل شد. آنان با استفاده از گروه‌های کوچک و سریع اسکیت باز، خطوط تدارکاتی شوروی را قطع میکردند، نیروهای دشمن را به محاصره درمی‌آورند و سپس با حملات پیدرپی شبانه، آنان را فرسوده و منهدم می‌ساختند. جنگ چریکی در مقیاس واحدهای منظم، استفاده از تکتیراندازها و بهره‌برداری از تاریکی مطلق شبهای قطبی، مزیتهای ذاتی فنلاندی ها را چندین برابر میکرد.در میان شخصیت‌های نظامی که عملکردشان تأثیر قابل‌توجهی بر روند نبردها داشت، سیمو هایها، یک کشاورز و شکارچی اهل منطقه راوتیروی، به‌عنوان مؤثرترین تکتیرانداز تاریخ نظامی شناخته شد. هایها که پیش از جنگ در گارد مدنی فنلاند آموزش دیده بود، با استفاده از یک تفنگ موسین-ناگانت فنلاندی مدل M/28-30 مجهز به دوربین آهنی و بدون استفاده از دوربین اپتیکی (برای کاهش احتمال کشف بهواسطه انعکاس نور)، طی کمتر از ۱۰۰ روز نبرد، ۵۰۵ سرباز ارتش سرخ را با تأیید رسمی از پای درآورد. تعداد واقعی تلفات واردآمده توسط او احتمالاً بیشتر از این رقم است، چراکه او با مسلسل دستی نیز ۲۰۰ کشته دیگر به ثبت رساند. حضور هایها و سایر تکتیراندازان فنلاندی چنان رعب و وحشتی در صفوف ارتش سرخ ایجاد کرد که سربازان شوروی به او لقب "مرگ سفید" دادند. تلاش‌های مکرر شوروی برای از میان برداشتن او شامل حملات توپخانهای سنگین و اعزام تیمهای ضدتکتیرانداز بود که همگی ناموفق ماندند تا اینکه در ۶ مارس ۱۹۴۰، تیری به صورت او اصابت کرد و نیمی از فکش را متلاشی ساخت. هایها اما از این جراحت مرگبار جان سالم به در برد و پس از جنگ به زندگی غیرنظامی بازگشت.در سطح فرماندهی عالی، کارل گوستاو امیل مانرهیم، مارشال فنلاند، نقشی محوری در هماهنگی دفاع ملی ایفا کرد. مانرهیم که در زمان آغاز جنگ ۷۲ سال داشت، به‌عنوان فرمانده کل نیروهای دفاعی فنلاند، نه‌تنها استراتژی کلی دفاع را طراحی کرد، بلکه به دلیل نفوذ سیاسی و شخصیت کاریزماتیک خود، توانست وحدت ملی را در شرایط بحرانی حفظ کند. تجربه او از خدمت در ارتش امپراتوری روسیه به وی درک عمیقی از روش‌های عملیاتی و آسیب‌پذیری‌های ارتش سرخ میداد. او با آگاهی کامل از محدودیت‌های ارتش فنلاند، از پذیرش نبردهای فرسایشی گسترده خودداری کرد و بر دفاع عمیق، استفاده از ذخایر متحرک و ضدحملات غافلگیرکننده تأکید داشت. در طرف مقابل، رهبری سیاسی و نظامی شوروی در مراحل اولیه جنگ با بحران جدی مواجه شد. ژوزف استالین که انتظار پیروزی آسان و سریعی را داشت، از عملکرد ارتش سرخ خشمگین شد. کلیمنت وروشیلوف، کمیسر دفاع و دوست نزدیک استالین، مسئولیت اصلی این ناکامی را بر عهده داشت. وروشیلوف که بیشتر یک وفادار سیاسی بود تا یک استراتژیست نظامی، در سازماندهی تدارکات، هماهنگی میان یگان‌های و طراحی عملیات در شرایط زمستانی ناتوانی کامل نشان داد. نارضایتی استالین در اوایل ژانویه ۱۹۴۰ به نقطه جوش رسید و او در ۷ ژانویه ۱۹۴۰، جبهه شمال غربی جدیدی به فرماندهی سمیون تیموشنکو، یکی از تواناترین افسران ارتش سرخ، ایجاد کرد تا به طور اختصاصی بر عملیات در باریکه کارلیا متمرکز شود.تیموشنکو پس از انتصاب، برنامه عملیاتی کاملاً متفاوتی را به اجرا گذاشت. او حملات پراکنده و شتاب‌زده را متوقف کرد و به جای آن، تمرکز قوا، آموزش فشرده و آمادسازی لجستیکی عظیمی را آغاز نمود. در طول ژانویه و اوایل فوریه ۱۹۴۰، ارتش سرخ حملات خود را در سایر جبهه ها متوقف کرد و تمام توان خود را برای یک ضربه قاطع به خط مانرهیم متمرکز ساخت. بیش از ۶۰۰ هزار سرباز، ۳۰۰۰ تانک و ۳۸۰۰ هواپیما در باریکه کارلیا گرد آمدند. واحدهای مهندسی به طور شبانه‌روزی برای پر کردن خندق های ضدتانک و خنثی‌سازی میدان‌های مین آموزش دیدند و برای نخستین بار، حملات پیاده‌نظام و زرهی با یکدیگر هماهنگ شدند. در ۱ فوریه ۱۹۴۰، شوروی عملیات مقدماتی گسترده‌ای را با بمباران توپخانه ای ویرانگر آغاز کرد که ۱۰ روز متوالی به طول انجامید. حجم آتش به حدی بود که مدافعان فنلاندی در برخی نقاط خط مقدم دچار فرسودگی شدید روحی و جسمی شدند.حمله اصلی در ۱۱ فوریه ۱۹۴۰ با تهاجم به بخش سوماتسالمی در خط مانرهیم آغاز شد. ارتش سرخ این بار با آرایش‌های متراکم، پشتیبانی نزدیک توپخانه‌ای و استفاده از تانک‌های مجهز به تجهیزات مینروب و شعله افکن، مواضع فنلاند را در هم کوبید. پس از پنج روز نبرد سنگین و با وجود مقاومت سرسختانه فنلاندی ها، خط دفاعی اصلی در ۱۵ فوریه شکسته شد. مانرهیم با آگاهی از غیرممکن بودن ادامه دفاع بدون ذخایر کافی، دستور عقب‌نشینی تاکتیکی به خط دفاعی میانی را صادر کرد. اما پیشروی شوروی ادامه یافت و در ۲ مارس، نیروهای تیموشنکو به ویبوری، دومین شهر بزرگ فنلاند، رسیدند و آن را به محاصره درآوردند. همزمان، تلاش‌های فنلاند برای جلب حمایت نظامی بریتانیا و فرانسه به نتیجه قطعی نرسید. اگرچه این دو کشور در فوریه ۱۹۴۰ طرح اعزام یک نیروی اعزامی ۱۰۰ هزار نفری به فنلاند را بررسی کردند، اما عبور از نروژ و سوئد بی طرف نیازمند مجوز این کشورها بود و هر دو کشور بهشدت با آن مخالفت کردند، چراکه بیم گسترش دامنه جنگ را داشتند. در حقیقت، ابراز تمایل بریتانیا و فرانسه بیشتر با انگیزه تسلط بر معادن آهن شمال سوئد و قطع صادرات آن به آلمان بود تا نجات واقعی فنلاند.با وخامت اوضاع نظامی و نبود چشم انداز کمک خارجی، دولت فنلاند به رهبری ریستو ریتی، که در دسامبر ۱۹۳۹ جایگزین کایاندر شده بود، در اوایل مارس ۱۹۴۰ مذاکرات صلح را از سر گرفت. استالین نیز که تداوم جنگ را با توجه به تلفات سنگین و خطر مداخله قدرت های غربی پرهزینه میدید، آماده پذیرش مصالحه بود. پیمان صلح مسکو در ۱۲ مارس ۱۹۴۰ در کرملین امضا شد و در سحرگاه ۱۳ مارس به اجرا درآمد. شرایط این پیمان برای فنلاند بسیار سنگین‌تر از پیشنهادهای اولیه شوروی در سال ۱۹۳۹ بود. فنلاند مجبور به واگذاری تمام باریکه کارلیا از جمله شهر ویبوری، بخشهایی از سالا و کوسامو، جزایر خلیج فنلاند و اجاره شبه جزیره هانکو به مدت ۳۰ سال شد. در مجموع، حدود ۱۱ درصد از خاک فنلاند شامل ۱۰ درصد زمینهای کشاورزی و بخش قابل‌توجهی از ظرفیت صنعتی آن به شوروی واگذار گردید. حدود ۴۲۰ هزار نفر از ساکنان این مناطق، که ۱۲ درصد جمعیت فنلاند را تشکیل میدادند، آواره شده و به داخل مرزهای جدید فنلاند مهاجرت کردند.تلفات انسانی جنگ زمستان نامتقارن اما برای هر دو طرف سنگین بود. بر اساس آمار رسمی که پس از فروپاشی شوروی منتشر شد، ارتش سرخ ۱۲۶ هزار و ۸۷۵ کشته و مفقودالاثر و حدود ۲۶۵ هزار زخمی و بیمار متحمل شد که مجموع تلفات آن را به نزدیک ۴۰۰ هزار نفر میرساند. این در حالی است که تلفات فنلاند حدود ۲۵ هزار و ۹۰۴ کشته و مفقود و ۴۳ هزار و ۵۵۷ زخمی بود. پیامدهای بین‌المللی این جنگ بسیار گسترده بود. شکست اولیه ارتش سرخ در برابر کشوری به مراتب کوچکتر، اعتبار نظامی شوروی را در چشم جهانیان، به‌ویژه در آلمان نازی، به‌شدت خدشه‌دار کرد. آدولف هیتلر و ستاد کل آلمان با مشاهده عملکرد ضعیف ارتش سرخ، توانایی‌های نظامی شوروی را دستکم گرفتند؛ عاملی که یک سال بعد در تصمیم‌گیری برای عملیات بارباروسا نقش داشت. برای خود شوروی، جنگ زمستان یک زنگ بیدارباش دردناک بود که به اصلاحات اساسی در ساختار فرماندهی، آموزش و تجهیزات ارتش سرخ انجامید و تیموشنکو جایگزین وروشیلوف به‌عنوان کمیسر دفاع شد. برای فنلاند، اگرچه این کشور استقلال خود را حفظ کرد و از اشغال کامل در امان ماند، اما زخمهای ارضی و انسانی این جنگ، زمینه‌ساز تصمیم فنلاند برای اتحاد با آلمان نازی در سال ۱۹۴۱ و آغاز جنگ ادامه شد؛ درگیری که به‌عنوان تلاشی برای بازپس‌گیری سرزمین‌ها از دست رفته توجیه می‌شد و چرخه خونین منازعات در شمال اروپا را برای چهار سال دیگر تداوم بخشید.علیرضا مرادیعلیرضا مرادیWed, 29 Jul 2026 18:40:28 +0330