https://virgool.ir/feed/@m_60166573fa2026-11-10 20:36:10https://virgool.ir/images/default-avatar.jpghttps://virgool.ir/@m_60166573https://virgool.ir/@m_60166573/رفتار-امام-علی-ع-با-ایرانیان-j5560hln96do( بسم الله الرحمن الرحیم)مقدمه.)پس از ورود اسلام به ایران، ایرانیان به‌تدریج در جامعه اسلامی جایگاه مهمی پیدا کردند. یکی از موضوعات قابل بررسی در این دوره، نحوه برخورد امام علی(ع) با ایرانیان است؛ موضوعی که در منابع تاریخی و روایی گزارش‌های مختلفی درباره آن وجود دارد. در این مقاله تلاش می‌شود با بررسی این گزارش‌ها و توجه به اعتبار منابع، رفتار و سیاست امام علی(ع) در قبال ایرانیان بررسی شود و تصویری تا حد امکان مستند از این رابطه ارائه گردد.یکی از مهم ترین بحث هایی که در رابطه با رفتار امام علی با ایرانیان ( جریان شورش مردم شهر اصطخر در زمان ایشان) است و شرح می‌دهند که امام علی موجب قتل عام مردم این شهر شد و 20 الی 40 هزار نفر کشته شدند!اینگونه افراد برای این ادعای خود چند سند می آورند.)1_فارسنامه ابن بلخی2_مروج الذهب مسعودی3_علی قَتّال العرب اثر قاسم قره داغی4_تاریخ طبریباید نکاتی رو در رابطه با منابع بالا گفت که این منابع قابل استناد نیستند در این باره.اول کتاب فارسنامه ابن بلخی که درباره نویسنده آن اطلاعی در دسترس نیست و همچنین این کتاب 475 سال بعد از این حادثه(شورش مردم اصطخر در زمان امام علی(ع) ) نوشته شده و منبع اولی خود را اعلام نکرده است، بنابراین نمی‌توان دراین باره به این کتاب مراجعه کرددوم کتاب مروج الذهب مسعودی: در این کتاب هم نگفته که این کشتار در زمان امام علی رخ داده بلکه فقط گفته شده زیاد ابن ابیه شورش را فرو نشاند.سوم کتاب علی قتال العرب قاسم قره داغی: ایشان درکل مهندس عمران بوده و رشته تخصصی آن تاریخ و یا دین نبوده‌است همچنین به دلیل دشمنی زیادی که با اهل بیت داشته است در این کتابش از منابع جعلی و نادرست مطالبی بر ضد امام علی جمع آوری کرده است، بنابراین این کتاب هم معتبر نیست.چهارم کتاب طبری: این کتاب هم خود نویسنده می‌گوید که من فقط حرف ها را جمع آوری کردم و نقل کننده هستم. همچنین از نادرست بودن این کتاب باید گفت که در این کتاب گفته شده که امام حسن و امام حسین(ع) در جنگ با ایرانیان حضور داشتند اما جالب اینجاست که 2 الی 3 صفحه بعد می‌گوید امام حسن و امام حسین(ع) در جنگ با ایرانیان حضور نداشتند.. همچنین گفته شده که حضرت آدم در زمان تولد و خلقت 30 متر بوده است که حرف اشتباهی است.حرف محمد بن جریر طبری در کتابش: وَلْيَعْلَمِ النَّاظِرُ فِي كِتَابِنَا هَذَا أَنَّ اعْتِمَادِي فِي كُلِّ مَا أَحْضَرْتُ ذِكْرَهُ فِيهِ ... إِنَّمَا هُوَ عَلَى مَا رُوِيَ مِنَ الْأَخْبَارِ.... فما يكن في كتابي هذا من خبر ذكرناه عن بعض الماضين مما يستنكره قارئه ... فليعلم أنه لم يؤت في ذلك من قبلنا، وإنما أتى من قبل بعض ناقليه إلينا، وإنما أدينا ذلك على نحو ما أُدّي إليناترجمه:آنچه در این کتاب آورده‌ام، بر اساس روایت‌ها و گزارش‌هایی است که به من رسیده؛ اگر خبری نادرست یا عجیب در کتاب باشد، مسئولیتش بر عهدهٔ ناقلان قبلی است؛ من آن را همان‌گونه که به من رسیده نقل کرده‌اممنبع:چاپ مشهور محمد ابوالفضل ابراهیم، دارالمعارف مصر، عبارت در جلد ۱، صفحه ۸حال جریان اصلي.)در زمان امام علی(ع) مردم شهر اصطخر شورش می‌کنند و امام علی با راهنمایی جاریه بن قدامه، زیاد بن ابیه را برای شورش فرستاد... اما زیاد ابن ابیه با سیاست و تدبیر بدون خون و خون ریزی شورش را فرونشاند. به طوری که در خود کتاب طبری آمده که رفتار زیاد ابن ابیه آنقدر کریمانه بود که مردم او را به انوشیروان عادل تشبیه کردند.گفته شده است که ابن عباس،زیاد را به فارس و کرمان فرستاد. در این سال، ابن عباس زیاد را به دستور علی ، پس از بازگشت از کوفه به بصره، به فارس و کرمان فرستاد. دلیل فرستادن او به فارس چنین است: عمر به من گفت: علی به ما گفت: وقتی ابن حضرمی کشته شد و مردم با علی مخالفت کردند، مردم فارس و کرمان طمع ورزیدند و درصدد شکستن مالیات برآمدند. بنابراین مردم هر منطقه بر مناطق خود مسلط شدند و والیان خود را اخراج کردند. عمر به من گفت: ابوالقاسم به نقل از سلمه بن عثمان، از علی بن کثیر به ما گفت: علی با مردم در مورد مردی که برای حکومت فارس منصوب کند، مشورت کرد، زیرا آنها از پرداخت مالیات خودداری میکردند، جاریه بن قدامه به او گفت: ای امیر مؤمنان، آیا شما را به مردی خردمند، آگاه به سیاست و قادر به انجام وظایفش راهنمایی نکنم؟ گفت: او کیست؟ گفت:زیاد، گفت: او طرفدار اوست، پس او را به حکومت فارس و کرمان گماشت و با ۴ هزار نفر فرستاد و آن سرزمین ها را مطیع خود ساخت تا اینکه مطیع شدند.عمر به من گفت، گفت: ابوالحسن از علی بن مجاهد به ما گفت،گفت: شعبی گفت: وقتی اهل کوهستان شورش کردند و اهل خراج امیدوار بودند که او را بشکنند و سهل بن حنیف را از فارس بیرون کردند و او از طرف علی فرماندار آنجا بود_ابن عباس به علی گفت:من فارس را برای تو اداره خواهم کرد، پس ابن عباس به بصره آمد و زیاد را با گروه زیادی به فارس فرستاد و او مردم فارس را با آنها مطیع خود کرد و آنها خراج را پرداخت کردند، عمر به من گفت، گفت: ابوالحسن از ایوب بن موسی به من گفت، گفت:شیخی از اصطخر به من گفت، گفت: از پدرم شنیدم که به من می‌گفت: من زیاد را دیدم وقتی که فرماندار فارس بود و آنجا پر از درگیری بود، او همچنان با آنها با تدبیر رفتار کرد تا اینکه به حالت اطاعت و پارسایی سابق خود بازگشتند، او به جنگ نپرداخت، مردم فارس میگفتند: ما هرگز رفتاری مانند خسرو انوشیروان از این عرب در نرمی، تدبیر و آگاهی از آنچه در پیش است، ندیده ایم. ( تاریخ طبری جلد ۵ صفحه ۱۳۷ )او گفت: وقتی زیاد به فارس رسید، به رهبران آن پیام فرستاد و به کسانی که از او حمایت می‌کردند، وعده و وعید داد و دیگران را ترساند و تهدید کرد و برخی را علیه برخی دیگر بر انگیخت. او برخی را علیه برخی دیگر تحریک کرد و برخی نقاط ضعف برخی دیگر را آشکار ساختند. گروهی فرار کردند و گروهی دیگر ماندند و یکدیگر را کشتند، بدین ترتیب فارس برای او پاک شد و او در آنجا نه با لشگری روبرو شد و نه با جنگی، او همین کار را در کرمان انجام داد، سپس به فارس برگشت. او در مناطق آن راهپیمایی کرد و به آنها وعده داد و مردم آرام شدند. بدین ترتیب سرزمین برای او امن شد، سپس به اصطخر آمد، در آنجا ساکن شد و قلعه ای بین بیضا و اصطخر ساخت. این قلعه به قلعه زیاد معروف شد. او ثروتی به آنجا آورد و بعدا منصور یشکوری در آنجا سنگر گرفت. امروزه آن قلعه منصور نامیده می‌شود.( تاریخ طبری، جلد ۵، صفحه ۱۳۸ )لازم به ذکر است: این شهر در زمان عثمان بن عفان ( سومین خلیفه راشدین) رخ داد و در زمان او این شهر کشتار و قتل عام مردم رخ داداین 3 صفحه ای که بارگذاری شد درواقع از کتاب ایران بعد از اسلام اثر عبد الحسین زرین کوب هست که در این صفحات گفته شده که شورش اول در زمان عثمان بود و کشتار عظیمی رخ داد و شورش دوم مردم شهر اصطخر که در زمان امام علی بوده توسط زیاد ابن ابیه این شورش فرو نشست ( اشاره ای به کشتار نمی کند)همچنین در تاریخ طبری جلد 5 صفحه 2111 و الکامل ابن اثیر جلد 9 صفحه 163 گفته شده: شورش بزرگ و کشتار عظیم در زمان عثمان بوده نه امام علی.و همچنین در کتاب نهج البلاغه، حکمت 476 امام علی به زیاد ابن ابیه فرمود: و درود خدا بر او، فرمود( چون زیاد ابن ابیه را به جای عبدالله ابن عباس، به فارس و شهر های پیرامون آن حکومت داد، او را در دستور العمل طولانی از گرفتن مالیات نابه هنگام نهی فرمود)"عدالت را بگستران، و از ستمکاری پرهیز کن،که ستم رعیت را به آوارگی کشاند، و بیدادگری به مبارزه و شمشیر می انجامد.مطالبی از کتاب الغارات.)این فرمان بنده خدا، امیرالمؤمنین علی ابن ابی طالب به محمد بن ابی بکر است، وقتی او را حاکم مصر قرار داد. او را به تقوای الهی و ترس از خدا در پنهان و آشکار فرمان میدهم. و از او میخوام که با مسلمانان به نرمی رفتار کند و با بدکاران با خشونت و با اهل ذمه ( مسیحیان، یهودیان و زرتشتیان ) به عدالت. با مظلومان به انصاف رفتار کند و بر ظالمان سخت‌گیری کند. از خطا های مردم بگذرد و تا جایی که می‌تواند نیکی کند که خدا به نیکوکاران جزای خیر می دهد. او را امر میکنم که مردم را به اطاعت و اتحاد فرا بخواند که برای آنها سبب عاقبت بخیری و ثواب بزرگ است، ثوابی که مقدارش را نمی دانند و به کنه آن معرفت ندارند. و او را امر میکنم که مالیات زمین ها را به همان مقدار که پیش از این گرفته می‌شد بگیرد، نه کمتر و نه بیشتر. و به همان شیوه که قبل از این در میان اهل آن تقسیم می‌شده تقسیم کند. همچنین او را امر میکنم که با مردم فروتن باشد و در مجلس خود و در مواجهه با آنها با همه به طور یکسان برخورد کند. و نزدیکان و بیگانگان در مورد حقوقشان پیش او یکسان باشند.( الغارات صفحات ۶۶ و ۶۷ )برای این کار کسی جز تو مناسب نیست، پس به آنجا برو رحمت خدا برتو. اگر من تو را به چیزی سفارش نمی کنم، به این دلیل است که رای و نظر خودت را کافی میدانم. در کاری که بر عهده داری از خدا یاری بخواه و شدت و نرمی را در هم بیامیز و هر جا که مدارا کار سازتر بود مدارا کن. تنها وقتی شدت عمل به خرج بده که راهی جز شدت عمل در پیش نداشته باشی. و او را برای فرمانداری مصر، به جای محمد بن ابی بکر فرستاد. مالک از خدمت امیرالمؤمنین رفت و آماده رفتن به مصر شد( الغارات صفحه ۷۱ )همانطور که دیدید اینها توصیه هایی بود که امام علی به حاکمان مصر داد...تا الان هر صحبتی بود درواقع درباره ی جریان شورش مردم شهر اصطخر در زمان امام علی بودهدر رابطه با شورش های شهر های سیستان و ری و آذربایجان و غیره که منبع مرجع شان کتاب فتوح البلدان است، باید گفت که خود مردم آن شهر جنگ را شروع کردند.1_شورش شهر ری: مردم تسلیم نشدند و جنگ را انتخاب کردند ولی با مردمی که جنگ نکردند کاری نداشتند2_شورش شهر آذربایجان: مردم آذربایجان هم به رهبری قرین ابن کعب، چندین بار به مسلمین حمله کردند و امام علی مجبور شد لشگری به آنجا بفرستد.3_شورش شهر سیستان: مردم این شهر هم به دلیل دوری راه مالیات را پرداخت نمی کردند و چندین بار شورش کردند و امام علی باز هم مجبور شد که لشگری به آنجا بفرستد.4_شورش شهر دیلم: مردم این شهر هم چندین بار به مسلمانان حمله کردند و امام علی اینجا هم مجبور شد لشگری به آنجا بفرستد.5_ شورش شهر خوزستان: این شهر هم با عدم پرداخت مالیات موجب شد تا امام علی بر آنجا لشگری بفرستد.مطلبی هم که خوب است در اینجا گفته شود.)در عهدنامه مالک اشتر ( نامه 31 نهج البلاغه) آمده : از زنان، کودکان و پیرمردان و راهبان کسی را نباید بکشی... و درختان را قطع نکن و خانه ها را ویران مکناینهایی که گفته شد در رابطه با شورش ها و حاکم های شهر ها است اما بریم به سراغ بقیه مطالب که مستقیم با خود مردم است.لازم به ذکر است: منظور از موالی، غلامان ازاد شده است، این کلمه به افراد غیر عرب از ایرانی و غیر ایرانی اطلاق می‌شود، و به ایرانیانی که بعد از فتح مدائن(تیسفون) به اسارت مسلمین درامدند، و به فرزندان آنها مَوالی اطلاق میشد.در عصر خلفا روزی جمعی از موالی به حضور امام علی آمده و از اعراب شکایت کردند و گفتند: رسول خدا در تقسیم بیت المال یا ازدواج، میان عرب و غیر عرب، هیچگونه تبعیضی قائل نبود، سلمان، بلال و صهیب در زمان پیامبر با زنان عرب ازدواج می‌کردند ولی اکنون اعراب (سران قوم) میان ما و خودشان تفاوت قائلند. امام علی دراین باره با سران قوم، صحبت کرد تا برای رفع تبعیض اقدام جدی کنند، اما سفارش آن حضرت، اثری نبخشید، و آنها فریاد میزدند: چنین چیزی ممکن نیست، ممکن نیست... امام علی درحالی که از این جریان خشمناک شده بود، نزد شکایت کنندگان آمد و به آنها فرمود: متاسفانه اینها حاضر نیستند تا با شما روش مساوات پیش گیرند، و مانند یک مسلمان دارای حقوق مساوی با شما رفتار نمایند، من به شما توصیه میکنم (برای سامان دادن به زندگی اجتماعی خود) بازرگانی را پیشه کنید، خداوند به شما برکت خواهد داد، زیرا از رسول خدا شنیدم که فرمود: طریق بدست آوردن معاش روزانه، دارای ده شاخه است، نه شاخه آن از طریق تجارت و بازرگانی است، و یک شاخه آن از غیر این است. ( منبع: فروغ کافی، جلد ۵، صفحات 318 و 319)پس از آنکه ایران در عصر خلافت خلیفه دوم، بدست مسلمین افتاد و ایرانیان تسلیم حکومت اسلامی شدند، جمعی از مردان و زنان اسیر ایرانی وارد مدینه شدند، عمربن خطاب تصمیم گرفت زنان و مردان اسیر ایرانی را به عنوان کنیز و غلام در معرض فروش قرار دهد، و نیز تصمیم گرفت تا در مراسم حج در طواف کعبه، ایرانیان، افراد معلول و ناتوان و پیران فرتوت را بر پشت و به شانه گیرند و طواف دهند. امام علی فرمود: رسول اکرم فرموده است: بزرگان هر قومی را هرچند با شما مخالفت کنند، گرامی بدارید. سپس امام علی فرمود : این ایرانیان، افراد دانشمند و بزرگوار هستند که با میل تسلیم شما شده اند، و به اسلام گرایش پیدا کرده اند. آنگاه چنین اعلام کرد: من از سهم خود و بنی هاشم، انها را بخشیدم و در راه خدا آزاد ساختم. مسلمانان و مهاجر و انصار، به امام علی گفتند: ما نیز سهمیه خود را به تو ای برادر رسول خدا بخشیدیم. آنگاه امام علی فرمود: خدایا گواه باش که مسلمین مهاجر و انصار، حق خود را به من بخشیدند، و من پذیرفتم و آنها را آزاد ساختم. عمر بن خطاب وقتی خود را در چنین بن بستی دید اعلام کرد: علی در حکم، از ما پیشی گرفت، و تصمیم مرا در مورد ایرانیان نقض کرد، بنابراین همان حکم علی پذیرفته شد ( منبع : مناقب ابن شهر آشوب، جلد 4،صفحه 48)قبل از اینکه به سراغ مطلب بعدی برویم باید گفت که (حمرا) چه کسانی بودند؟حمرا به معنی سرخرویان است، این کلمه را عرب درمورد موالی به کار می‌برد ( منبع: سفینه البحار، جلد 2، صفحه 693) و منظور از این کلمه در حدیثی که در پایین قرار است گفته شود، ایرانیان هستند زیرا طبق قرائن، آنها بودند، که کنار منبر امام علی مینشستند، و افرادی مانند اشعث، نسبت به ایرانیان تعصب خاص داشتند، استاد شهید علامه مطهری در معنی کلمه حمرا میگوید: این سرخرویان، یعنی ایرانیان( منبع: خدمت متقابل اسلام و ایران، انتشارات صدرا، صفحه 138 )روزی امام علی در کوفه بر بالای منبری که از آجر ساخته شده بود خطبه می‌خواند، اشعث بن قیس ( سردار منافقین) به عنوان اعتراض گفت: ای امیر مؤمنان! این افراد حمرا ( ایرانیان) پیش روی تو بر ما چیره شده اند و تو جلوی آنها را نمیگیری، سپس درحالی که خشمگین بود گفت: امروز من نشان خواهم داد که عرب چه کاره است.... امام علی در دفاع از ایرانیان فرمود: این عرب های شکم گنده مثل اشعث خودشان در بستر نرم، استراحت می‌کنند ولی ایرانیان در روز های گرم به خاطر خدا تلاش می‌کنند، آنگاه از من می‌خواهند که آنها (ایرانیان) را طرد کنم، تا از ستمگران گردم، سوگند به خداوندی که دانه را شکافت و انسان را آفرید، از رسول خدا شندیم که فرمود : به خدا سوگند همانگونه که شما در آغاز (در فتح ایران)، ایرانیان را به خاطر اسلام با شمشیر خواهید زد، بعدا ایرانیان، به خاطر اسلام، شما را خواهند زد. یعنی با شما می جنگند تا شما را به قبول اسلام وادار نمایند ( منبع: نهج البلاغه ابن ابی الحدید، جلد 19، صفحه 124 و سفینه البحار، جلد 2، صفحه 693 به نقل از کتاب الغارات)شهر انبار در ساحل رود فرات از جانب مدائن به طرف شام قرار دارد ( شهر انبار محل انبار کردن گندم و جو و حبوبات دولت ساسانی بود به خاطر همین به آن انبار گفتند و وقتی که اعراب مسلمان، آن را فتح کردند آن را اَلانبار نامیدند ( منبع: معجم البلدان، جلد 2، صفحه 257)) مردم آن، قبل از فتح مدائن توسط مسلمین، ایرانی بودند و در آنجا کشاورزی می‌کردند این شهر ساحلی پس از فتح ایران تحت حکومت اسلامی درآمد، و دهقانان آنجا از یوغ اسرات شاهان ساسانی ازاد شدند، و به اسلام گرویدند، گروهی از مسیحیان نیز در آنجا سکونت داشتند ( و پس از اسلام، مردم این شهر را ایرانیان و عرب های اطراف و مهاجرت تشکیل دادند.) در جنگ صفین که در سال 36 و 37 هجری در سرزمین شام (سوریه) واقع شد، دو موضوع در رابطه با شهر انبار و توجه خاص امام علی به ایرانیان مسلمان رخ داد که در نهج البلاغه آمده است، و ما هم خلاصه آن را در اینجا می آوریم.1_به امام علی خبر رسید که سپاه غارتگر معاویه به این شهر جمله کرده و به کشتار و غارت پرداختند حتی خلخال ( چیزی شبیه دستبند که به مچ پا می بستند) زن مسلمان و غیر مسلمانی را از پایش در آورده و چپاول نموده اند. این گزارش موجب شد که امام علی مردم را در مسجد کوفه جمع کرده، خطبه هیجان انگیزی خواند و جریان شهر انبار را بیان کرد، و مردم را دعوت به جهاد با سپاه معاویه نمود. یکی از فراز های خطبه : اگر از خبر این حادثه جانگداز، مسلمانی از غصه بمیرد، سرزنش ندارد، بلکه از نظر من سزاوار است این گونه بمیرد ( منبع : نهج البلاغه، صبحی صالح، خطبه 27 )2_ سپاه عراق همراه امام علی از شهر کوفه به سوی جبهه صفین حرکت کردند، در مسیر راه به شهر انبار رسیدند، کشاورزان آزاد شده ایرانی شهر انبار، در طبق تشریفات ایران قدیم، صف کشیده بودند تا از امام علی استقبال نموده و او را بدرقه کنند، آنها وقتی که امام علی را دیدند، از مرکب های پیاده شده، با هلهله و شادی در پیشاپیش امام علی می دویدند ( همان اسکورتی که که ایرانیان قدیم برای شاهان خود انجام می‌دادند) این مراسم گرچه بیانگر علاقه آنها به امام علی بود، ولی امام علی نمی‌خواست که آنها به پیروی از سنت ناخوش آیند و ذلت بار شاهان، شخصیت انسانی خود را خوار سازند، به خاطر این شدیدا آنها را از چنین روشی نهی کرد و فرمود: سوگند به خدا با این رفتار، زمامداران شما بهره مند نمی شوند، و شما در دنیا با این رفتار، خود را به زحمت بیهوده می اندازید که موجب خشم خدا شده و برای قیامت شما نیز مایه بدبختی است، آیا هیچ خردمندی، خشم خدا را به بهای مشقت و زحمت بیهوده خویش خریدار است؟ ( منبع : نهج البلاغه، حکمت 37)همچنین لازم به ذکر است: مغیره بن شعبه ( سیاستمدار عرب) همواره میگفت: تمایل و مهربانی علی نسبت به موالی، بیشتر بود و عمر برعکس، از آنها خوشش نمی آید. ( خدمات تمدنی فرهنگی ایران به اسلام ،اثر فاروق صفی زاده، صفحه 162)امام علی نسبت به ایرانیان، بخصوص بعد از اسارت آنها در زمان خلافت عمر، علاقه مند بود و با سلمان فارسی دوستی صمیمانه ای داشت و پول دریافتی خود از بین المال را در راه آزاد سازی اسیران ایرانی مصرف می‌کرد و این کار شیوه همیشگی او بود و درمورد سیک کردن بار مالیات نسیت به کشاورزان ایران، بسیار با عمر بحث می‌کرد و او را بر این کار متقاعد می ساخت. ( منبع : ربیع الابرار، زمخشری، جلد 3، صفحه 22 و الخوارج الشیعه ، صفحه 227)روزی امام علی یکی از غلامان خود را چندین بار صدا زد ولی غلام پاسخ او را نداد، امام از خانه بیرون آمد و غلام را در کنار خانه دید به او فرمود: چرا جواب مرا نمی دهی؟.... غلام پاسخ داد : از جواب دادن به ندای تو کوتاهی کردم، زیرا اطمینان دارم که مرا مجازات نمی کنی. امام فرمود: حمد و سپاس خداوندی را که مرا به گونه ای تربیت کرد که آفریده هایش از من ایمن هستند، برو! تو را در راه خدا آزاد کردم ( منبع : بحارالانوار، جلد 41، صفحه 49)نتیجه گیری.)امام علی (ع) هیچ خون به ناحقی نریخته است و رفتار او با ایرانیان عادلانه و خوب بوده است و همچنین ایرانی ها را دوست داشتند.نکته: این مقاله با همکاری مرصاد ناطقی و امیر علی ذاکری تولید و منتشر شده است.منابعی که آقای ذاکری ارائه دادندتاریخ طبری جلد 5 صفحات 137 و 138الغارات صفحات 66 و 67 و 71منابع.)1_تاریخ طبری ، جلد ۵، صفحات 137 و 138 و 21112_ ایران بعد از اسلام، اثر عبد الحسین زرین کوب ، صفحات 349 و 350 و 3513_تاریخ الکامل، ابن اثیر، جلد 9، صفحه 1634_نهج البلاغه، حکمت 476 و 375_نهج البلاغه، صبحی صالح، خطبه 276_نهج البلاغه، نامه 317_ الغارات، صفحات 66 و 67 و 718_الخوارج الشیعه، صفحه 2279_فروغی کافی، جلد 5،صفحات 318 و 31910_مناقب ابن شهر اشوب، جلد 4،صفحه 4811_سفینه البحار،جلد 2،صفحه 69312_خدمت متقابل اسلام و ایران، استاد شهید مطهری، انتشارات صدرا، صفحه 13813_نهج البلاغه ، ابن ابی الحدید، جلد 19،صفحه 12414_معجم البلدان،جلد 2،صفحه 25715_خدمات تمدنی فرهنگی ایران به اسلام، فاروق صفی زاده16_بحار الانوار،جلد 41،صفحه 4917_ربیع الابرار ،زمخشری ،جلد 3،صفحه 22مرصاد ناطقیمرصاد ناطقیTue, 25 Aug 2026 18:43:44 +0330https://virgool.ir/@m_60166573/سلمان-فارسی-از-تولد-تا-مرگآیا-خیانت-کار-بود-tb81a9qo6haxمقدمهسلمان فارسی، یکی از برجسته‌ترین صحابه پیامبر اسلام (ص)، نمادی از جستجوی حقیقت و تحول فرهنگی در تاریخ اولیه اسلام است. او که با نام اصلی روزبه خوشنودان در ایران زاده شد، زندگی‌ای پرماجرا داشت که از زرتشتی‌گری آغاز شد، به مسیحیت کشیده شد و در نهایت به اسلام ختم گردید. داستان زندگی سلمان نه تنها بازتاب‌دهنده تغییرات مذهبی فردی است، بلکه نشان‌دهنده تأثیر متقابل فرهنگ‌های ایرانی و عربی در شکل‌گیری جامعه اسلامی اولیه می‌باشد. این مقاله بر اساس منابع معتبر تاریخی و دانشگاهی، زندگی سلمان را از کودکی تا مرگ بررسی می‌کند و در پایان به تحلیل مسئله "خیانت" او به ایران می‌پردازد. منابع مورد استفاده شامل سیره ابن اسحاق، تاریخ طبری و البدایة والنهایة ابن کثیر است که همگی از متون کلاسیک تاریخ اسلام به شمار می‌روند.کودکی و سال‌های اولیه در ایرانسلمان فارسی در اواخر قرن ششم میلادی، احتمالاً بین سال‌های ۵۳۱ تا ۵۷۰ میلادی، در ایران زاده شد. محل تولد او مورد اختلاف است؛ برخی منابع مانند تاریخ طبری آن را کازرون در استان فارس ذکر می‌کنند، در حالی که دیگران اصفهان را پیشنهاد می‌دهند. نام اصلی او روزبه خوشنودان بود و از خانواده‌ای ثروتمند و زرتشتی‌الاصل برمی‌خاست. پدرش، که یک دهقان (زمین‌دار بزرگ) و کاهن آتشکده بود، سلمان را برای جانشینی در مذهب زرتشتی تربیت کرد. در کودکی، سلمان مسئولیت نگهداری از آتش مقدس زرتشتیان را بر عهده داشت، که نمادی از خدای خوب (اهورامزدا) در برابر خدای شر (اهریمن) بودبا این حال، سلمان از همان نوجوانی نسبت به مذهب پدری‌اش تردید داشت. او در جستجوی حقیقت، با مسیحیت آشنا شد. طبق روایت ابن اسحاق در سیره رسول الله، سلمان یک روز هنگام عبور از کنار کلیسایی، صدای نماز مسیحیان را شنید و مجذوب آن شد. او وارد کلیسا گردید و از کشیشان درباره مذهب‌شان پرسید. این دیدار نقطه عطفی در زندگی او بود؛ سلمان احساس کرد که مسیحیت برتر از زرتشتی‌گری است و تصمیم گرفت آن را بپذیرد. پدرش، که از این تغییر آگاه شد، او را در خانه حبس کرد و حتی زنجیر به پایش بست تا مانع فرارش شود. اما سلمان با کمک مسیحیان محلی، زنجیرها را گشود و به سوی سوریه فرار کرداین دوره از زندگی سلمان نشان‌دهنده روحیه جستجوگر او است. او نه تنها مذهب خانوادگی را ترک کرد، بلکه حاضر شد راحتی و ثروت را برای یافتن حقیقت فدا کند. جستجوی مذهبی در سوریه و عراقپس از فرار از ایران، سلمان به سوریه رفت و در آنجا با راهبان مسیحی زندگی کرد. او سال‌ها در خدمت کشیشان بود و دانش مسیحی را فرا گرفت. طبق روایت ابن اسحاق، یکی از راهبان در بستر مرگ به سلمان گفت: "زمان ظهور پیامبری جدید در سرزمین عرب نزدیک است که دین ابراهیم را احیا خواهد کرد." این پیشگویی سلمان را ترغیب کرد تا به جستجوی این پیامبر بپردازدسلمان سپس به موصل (عراق کنونی) رفت و در آنجا نیز با مسیحیان زیست. اما در راه به عربستان، توسط قبیله‌ای خیانتکار ربوده و به عنوان برده فروخته شد. او ابتدا به یک یهودی در وادی‌القری فروخته شد و سپس به یهودی دیگری در مدینه (یثرب آن زمان). این دوره برده‌داری، که حدود چند سال طول کشید، سخت‌ترین بخش زندگی سلمان بود. او در نخلستان‌ها کار می‌کرد و از آزادی محروم بود. با این حال، سلمان نشانه‌های پیشگویی‌شده را در ذهن داشت: پیامبری که هدیه می‌پذیرد اما صدقه نمی‌خورد، و مهر نبوت بین شانه‌هایش دارد.ابن کثیر در البدایة والنهایة این دوره را به عنوان آزمون الهی برای سلمان توصیف می‌کند، جایی که صبر و ایمان او تقویت شد. سلمان در مدینه اخبار ظهور پیامبر اسلام را شنید و منتظر دیدار او مانددیدار با پیامبر اسلام و گرویدن به اسلامهنگام هجرت پیامبر (ص) به مدینه در سال ۶۲۲ میلادی (اول هجری)، سلمان فرصت دیدار با او را یافت. طبق سیره ابن اسحاق، سلمان غذایی به عنوان صدقه به پیامبر داد و دید که او آن را نخورد، بلکه به یارانش داد. سپس هدیه‌ای داد و پیامبر آن را پذیرفت. در نهایت، در مراسمی، مهر نبوت را بر شانه پیامبر دید و بلافاصله اسلام آورد. پیامبر نام او را به سلمان تغییر داد و او را "سلمان محمدی" خواند، نه "فارسی"، تا تأکید کند که اسلام مرزهای نژادی را درنوردیده استسلمان برای آزادی‌اش نیاز به پرداخت ۳۰۰ نهال خرما و ۴۰ اوقیه طلا داشت. پیامبر و مسلمانان به او کمک کردند؛ نهال‌ها کاشته شد و طلا فراهم گردید. این آزادی سلمان را به یکی از نزدیک‌ترین یاران پیامبر تبدیل کرد. پیامبر درباره او گفت: "سلمان از ما اهل بیت استنقش سلمان در جامعه اسلامی اولیهسلمان در رویدادهای کلیدی اسلام نقش داشت. برجسته‌ترین آن غزوه خندق (۶۲۷ میلادی) بود، جایی که او پیشنهاد حفر خندق اطراف مدینه را داد. این تاکتیک نظامی، که از تجربیات ایرانی او الهام گرفته بود، مانع حمله نیروهای متحدین قریش شد و پیروزی مسلمانان را تضمین کرد. طبری در تاریخ خود این ایده را به عنوان شاهدی بر دانش نظامی سلمان توصیف می‌کندپس از مرگ پیامبر در ۶۳۲ میلادی، سلمان به علی بن ابیطالب (ع) نزدیک شد و از حامیان او بود. او در فتوحات اسلامی شرکت کرد، از جمله فتح ایران. در سال ۶۳۷ میلادی (۱۶ هجری)، سلمان در سپاه مسلمانان بود که ایران ساسانی را فتح کرد. او به عنوان مذاکره‌کننده با فرماندهان ایرانی عمل کرد و پس از فتح، فرماندار مدائن (کتیسفون، پایتخت ساسانی) شد. سلمان زندگی ساده‌ای داشت؛ حقوق فرمانداری را صدقه می‌داد و از بافتن سبد امرار معاش می‌کردسلمان همچنین در ترجمه قرآن به فارسی نقش داشت و اولین کسی بود که قرآن را به زبانی غیرعربی ترجمه کرد. او دانش خود از کتاب‌های آسمانی پیشین (تورات و انجیل) را با قرآن ترکیب کرد و به عنوان "پدر دو کتاب" شناخته می‌شدمرگ سلمان و میراث اوسلمان در سال ۶۵۶ میلادی (۳۵ هجری)، طی خلافت عثمان بن عفان، در مدائن درگذشت. برخی منابع عمر او را تا ۳۵۰ سال ذکر می‌کنند، اما این مورد اختلاف است. علی بن ابیطالب (ع) شخصاً به مدائن رفت و مراسم کفن و دفن او را انجام داد. آرامگاه او در مدائن (عراق کنونی) به عنوان "سلمان پاک" شناخته می‌شود و زیارتگاهی مهم استمیراث سلمان فراتر از زندگی‌اش است. او نماد وحدت بین ایرانیان و اسلام است. در تشیع، او یکی از چهار صحابه برتر (همراه با ابوذر، عمار و مقداد) است و حدیثی از پیامبر به او نسبت داده می‌شود که نام دوازده امام را ذکر می‌کند. در منابع دانشگاهی مانند کارهای لویی ماسینیون (شرق‌شناس فرانسوی)، سلمان به عنوان آغازگر اسلام ایرانی توصیف می‌شود.آیا سلمان به ایران خیانت کرد؟مسئله "خیانت" سلمان به ایران، بیشتر در گفتمان مدرن ایرانیان سکولار یا ملی‌گرا مطرح می‌شود. برخی او را به دلیل شرکت در فتح ایران، خیانتکار می‌دانند، زیرا دانش نظامی‌اش به مسلمانان کمک کرد تا امپراتوری ساسانی را شکست دهند.اما از دیدگاه تاریخی و دانشگاهی، این اتهام نادرست است. تحلیلگران مانند ماسینیون تأکید می‌کنند که سلمان پلی فرهنگی بود که دانش ایرانی را به اسلام آورد و به گسترش آن کمک کرد، نه خیانتکار. در واقع، نقش او در فتح ایران فقط مذاکره و اداره بود، نه جنگ مستقیم. که زمانی که اعراب مدائن ( تیسفون ) را فتح کردند می‌خواستند شهر رو مورد قتل و غارت قرار بدهند که سلمان با سعدابن ابی وقاص مذاکره میکنه که این شهر رو قتل و غارت نکنه و در نهایت شهر قتل غارت نمیشه.ابن کثیر و طبری او را به عنوان حاکمی عادل توصیف می‌کنند که عدالت اسلامی را در ایران برقرار کرد. درحدی که عمر به سلمان میگه چرا انقدر به مردم خوبی میکنی؟همچنین سلمان نه خود و نه پدر او نظامی بوده است که رازهای نظامی ایران را برای عرب ها بگوید تا بر علیه آنها استفاده شود ... و مهارت خندق که توسط او مطرح شد برای جنگ بین عرب و عرب بوده، و ربطی به ایران ندارد... همچنین می‌گویند که سلمان راه ورود به مدائن را به اعراب آشکار ساخت ( رودی که وارد شهر میشد ) اما این حرف هم معتبر نیست و درواقع سعد ابن ابی وقاص ( فرمانده سپاه اعراب در فتح تیسفون ) وقتی خودش این رود را می‌بیند می‌گوید: همانطور که خدا برای موسی ( ع ) آب را شکافت، برای ما هم می شکافدو سپاه اعراب از جایی که رود کم عمق بود وارد شهر شدند.در نهایت، سلمان نماد تحول مثبت است، نه خیانت. او ایران را با اسلام آشتی داد و میراثی ماندگار برجای گذاشت.همچنین اگر کسی در این باره به کتاب تاریخ الرسل و الملوک اثر محمد بن جریر طبری استناد کرد باید گفت: خود نویسنده در کتابش می‌گوید که من فقط حرف ها را جمع آوری کردم و درست و غلط بودن آنها را نمی‌دانم... که در ادامه این را میگوییمحرف طبری در کتابش : وَلْيَعْلَمِ النَّاظِرُ فِي كِتَابِنَا هَذَا أَنَّ اعْتِمَادِي فِي كُلِّ مَا أَحْضَرْتُ ذِكْرَهُ فِيهِ ... إِنَّمَا هُوَ عَلَى مَا رُوِيَ مِنَ الْأَخْبَارِ.... فما يكن في كتابي هذا من خبر ذكرناه عن بعض الماضين مما يستنكره قارئه ... فليعلم أنه لم يؤت في ذلك من قبلنا، وإنما أتى من قبل بعض ناقليه إلينا، وإنما أدينا ذلك على نحو ما أُدّي إليناترجمه:آنچه در این کتاب آورده‌ام، بر اساس روایت‌ها و گزارش‌هایی است که به من رسیده؛ اگر خبری نادرست یا عجیب در کتاب باشد، مسئولیتش بر عهدهٔ ناقلان قبلی است؛ من آن را همان‌گونه که به من رسیده نقل کرده‌اممنبع:چاپ مشهور محمد ابوالفضل ابراهیم، دارالمعارف مصر، عبارت در جلد ۱، صفحه ۸منابع مورد استفادهسیره رسول الله ابن اسحاق .(آسکفورد)تاریخ الرسل والملوک طبری ( کمبریج).البدایة والنهایة ابن کثیر (دانشگاه قاهره).مقالات دانشگاهی از لویی ماسینیون (دانشگاه سوربن)مرصاد ناطقیمرصاد ناطقیSun, 04 Jan 2026 19:50:34 +0330https://virgool.ir/@m_60166573/شاه-عباس-صفوی-که-بود-و-چه-کرد-wtnycba6pbmbوقتی دربارهٔ پادشاهان تاثیرگذار ایران حرف می‌زنیم، اسم‌هایی مثل کوروش، داریوش، انوشیروان و نادر به ذهن می‌آید؛ اما در میان آن همه نام، یک نفر هست که نقش او در ساختن دوبارهٔ ایران کمتر دیده شده، در حالی که اثرش از بسیاری از آن‌ها کم‌تر نیست: شاه‌عباس یکم.زمانی که او در نوجوانی بر تخت نشست، ایران صفوی عملاً تکه‌تکه بود. عثمانی از غرب حمله کرده بود، ازبکان از شرق، و بیشتر شهرهای مهم مثل تبریز و هرات از دست رفته بودند. خزانه خالی، ارتش فرسوده و شاه بی‌قدرت. اما همین کشورِ نیمه‌ویران، طی پنج دهه حکومت شاه‌عباس، تبدیل شد به یکی از باشکوه‌ترین و ثروتمندترین دولت‌های آسیا. شهری که پیش‌تر پایتختی معمولی بود، تبدیل شد به «اصفهان نصف جهان». جاده‌های ایران دوباره امن شد، تجارت ابریشم به اوج رسید، ارتش نوسازی شد و ایران، برای نخستین بار پس از چند قرن، در برابر عثمانی پیروز ایستاد.این مقاله روایت می‌کند چگونه یک نوجوان ۱۷ ساله، ایران را از مرز فروپاشی به اوج طلایی رساند.۱) ایرانِ ویرانِ قبل از شاه‌عباسوقتی شاه‌عباس در سال ۹۹۶ قمری به تخت رسید، ایران صفوی از بیرون و درون فروپاشیده بود. سی سال جنگ‌های پیاپی با عثمانی، تبریز را سه بار دست‌به‌دست کرده بود. از شرق هم ازبک‌ها هر چند سال یکبار خراسان را غارت می‌کردند. شاه اسماعیل دوم به قتل رسید، محمد خدابنده بسیار ضعیف بود و مملکت عملاً توسط سران قزلباش اداره می‌شد.در چنین شرایطی، ایران فقط یک شاه جدید نمی‌خواست؛ نیاز به بازسازی کامل داشت. خزانه خالی بود، مالیات‌ها نامنظم، راه‌ها پر از دزدان و تجارت ابریشم تقریباً نابود شده بود. قزلباش‌ها که روزی ستون قدرت صفوی بودند، حالا هر کدام مثل یک شاه محلی عمل می‌کردند.این وضعیتی بود که شاه‌عباس نوجوان از آن آغاز کرد: کشوری نیمه‌ویران، اما با پادشاهی که جرأت تصمیم‌گیری‌های بزرگ داشت.۲) نبرد با قدرت قزلباش و ساختن ارتش جدیدرابرت شارلی کسی که باعث شد ایرانیان در زمان شاه عباس صفوی به سلاح گرم مجهز شوندشاه‌عباس فهمید که نمی‌تواند با اتکا به قزلباش، ایران را نجات دهد. آن‌ها وفاداری‌شان به «طایفه» بود نه «دولت»، و بارها پادشاهان را سرنگون کرده بودند. پس بزرگ‌ترین تصمیم دورانش را گرفت: ساختن ارتشی کاملاً جدید.این ارتش بر پایهٔ سه گروه بنا شد:۱) غُلامان شاهی: سربازانی که از کودکی در دربار آموزش دیده بودند و فقط به شاه وفادار بودند.۲) تفنگداران و توپچیان: با الگوگیری از ارتش‌های اروپایی، بازسازی‌شده توسط خانوادهٔ شرلی.۳) سواره‌نظام جدید که ترکیبی از قزلباش و غلامان بود.این ارتش نوساز باعث شد که برای نخستین بار، صفویان در برابر ارتش عثمانی که مجهز به توپخانه سنگین بود، قدرت برابر پیدا کنند. شاه‌عباس با همین ارتش بود که خراسان را پس گرفت، ازبکان را شکست داد و عثمانی را در صفین و نخجوان عقب راند.۳) روزی که شاه‌عباس ایران شرقی را پس گرفتخراسان قلب فرهنگی ایران بود و از دست‌رفتنش یعنی ضربه‌ای به هویت کشور. شاه‌عباس ابتدا با صلح موقت در غرب، حواس عثمانی را پرت کرد تا بتواند تمام نیرو را به شرق ببرد. سپس با چند یورش دقیق و سریع، ازبک‌ها را شکست سنگینی داد.بازپس‌گیری هرات، مشهد و کنترل کامل مرزهای شرقی، یکی از مهم‌ترین نقاط عطف تاریخ ایران است. از آن پس، خراسان تا پایان صفویان در امنیت ماند. این پیروزی‌ها نه‌تنها مرزها را تثبیت کرد، بلکه اعتبار سیاسی شاه‌عباس را به اوج رساند.۴) پیروزی بر عثمانی و گسترش نفوذ ایرانپس از تثبیت شرق، شاه‌عباس با ارتش جدید خود به سراغ دشمن قدیمی رفت: عثمانی. در نبرد صفین (۱۶۰۵) و عملیات‌های تبریز و نخجوان، صفویان برای نخستین بار در دهه‌ها، عثمانی را به عقب راندند. حتی بغداد نیز مدتی به دست ایران افتاد.شاه‌عباس برخلاف بسیاری از پادشاهان پیش از خود، جنگ را ابزاری برای کسب امنیت می‌دانست نه نمایش قدرت. او هر جا لازم بود می‌جنگید، هر جا لازم بود عقب‌نشینی می‌کرد، و هر جا لازم بود صلح می‌کرد. این رویکرد باعث شد ایران دوباره یکی از سه قدرت اصلی منطقه باشد: صفوی، عثمانی و هند گورکانی.۵) جابه‌جایی ارامنه و تولد جلفای نویکی از تصمیمات جنجالی شاه‌عباس، کوچ دادن ارامنه از جلفای قدیم به اصفهان بود. در نگاه امروز، این اقدام سخت‌گیرانه به‌نظر می‌رسد، اما از نظر اقتصادی و سیاسی یک مسیر تازه ساخت. شاه‌عباس فهمیده بود که برای رقابت با عثمانی، باید قدرت اقتصادی ایجاد کند.ارامنه شبکهٔ تجاری گسترده‌ای از هند تا اروپا داشتند. انتقال آن‌ها به پایتخت باعث شد:صادرات ابریشم به دست ارامنه تنظیم شودارتباط ایران با اروپا تقویت شودشهر اصفهان دارای یک بخش چندفرهنگی شودهنر، معماری و صنعت نساجی پیشرفت کندجلفای نو تبدیل شد به یکی از ثروتمندترین محله‌های اصفهان و هنوز هم بقایای آن فرهنگ دیده می‌شود.۶) شاه‌عباس و امنیت جاده‌ها؛ احیای جادهٔ ابریشمجاده تجاری آن زمان فقط اینکه این جاده از شهر اصفهان و شهر های شمال غرب ایران هم می گذشتتا قبل از شاه‌عباس، سفر در ایران خطرناک بود. راهزن‌ها، شورشیان محلی و ناامنی مرزها، تجارت را تقریباً فلج کرده بود. شاه‌عباس یکی از گسترده‌ترین برنامه‌های عمرانی تاریخ ایران را اجرا کرد:ساخت ۹۹۹ کاروانسرا در سراسر کشورایجاد پاسگاه‌های نظامی در مسیرهای اصلیامن‌سازی راه ابریشمتأسیس بندرعباس برای ارتباط مستقیم با اقیانوساین اقدامات ایران را تبدیل کرد به گذرگاه اصلی تجارت شرق و غرب. ثروتی که از این راه وارد کشور می‌شد، اصفهان را به یکی از ثروتمندترین پایتخت‌های جهان تبدیل کرد.۷) اصفهان؛ شهری که از نو ساخته شداصفهان قبل از شاه‌عباس شهری مهم بود، اما نه پایتختی جهانی. شاه‌عباس تصمیم گرفت شهری بسازد که شکوه ایران را نشان دهد. نتیجه، پروژه‌ای بود که امروزه به نام «اصفهان نصف جهان» شناخته می‌شود.میدان نقش جهان ساخته شد؛ یکی از بزرگ‌ترین میدان‌های جهان. مسجد شاه با کاشی‌کاری‌های خیره‌کننده، مسجد شیخ لطف‌الله با گنبد فیروزه‌ای‌اش، کاخ عالی‌قاپو، بازار بزرگ، خیابان چهارباغ و ده‌ها اثر دیگر، در کمتر از چند دهه ساخته شد.دوران شاه‌عباس اوج هنر ایرانی است: معماری، نگارگری، خوشنویسی، قلمدان‌سازی و فرش‌بافی. این دوره نه‌تنها شکوه گذشته را زنده کرد، بلکه هویت هنری جدیدی برای ایران ساخت.۸) سیاست مذهبی و رابطه با روحانیانشاه‌عباس ادامه‌دهندهٔ پروژهٔ «هویت شیعی» صفویان بود. اما برخلاف تصور، او رابطه‌ای پیچیده با روحانیان داشت. از یک‌سو علمای بزرگی چون شیخ بهایی، میرداماد و میرفندرسکی در دربار او بودند؛ از سوی دیگر شاه‌عباس اجازه نمی‌داد روحانیت تبدیل به یک قدرت مستقل سیاسی شود.او نهادهای مذهبی را حمایت می‌کرد، اما اجازه نمی‌داد در تصمیمات دولتی دخالت کنند. همین تعادل باعث شد ساختار مذهبی–سیاسی صفوی شکل منسجمی بگیرد که تا امروز اثر دارد.۹) تصمیمات جنجالی و سایه‌های تاریک حکومتهیچ پادشاه بزرگی بدون تصمیمات سخت و گاه تلخ به قدرت نمی‌رسد. شاه‌عباس هم استثنا نیست. او برای تثبیت حکومت، برخی از نزدیکان خود فرزندانش را از قدرت کنار زد یا مجازات کرد. این کار بعدها باعث شد که جانشینانش ضعیف باشند و صفویان به‌تدریج رو به سقوط بروند.همچنین کوچ اجباری برخی اقوام، مالیات‌های سنگین در برخی دوره‌ها، و خشونت علیه سران سرکش قزلباش، بخش تاریک حکومت اوست. اما این واقعیت تاریخ است که بسیاری از تصمیمات او، هرچند سخت، ایران را از سقوط حتمی نجات داد.۱۰) میراث شاه‌عباس؛ پادشاهی که ایران را دوباره ساختامروز وقتی از اصفهان دیدن می‌کنیم، وقتی جلفای نو را می‌بینیم، وقتی از میدان نقش جهان عکس می‌گیریم یا در کاخ عالی‌قاپو می‌ایستیم، در واقع قدم در میراث دوران شاه‌عباس می‌گذاریم. میراثی که فقط معماری نیست؛ هویت ایرانی–شیعی دوران صفوی، ساختار سیاسی منسجم، ارتش متمرکز، تجارت جهانی و هنر ایرانی، همه از دستاوردهای اوست.شاه‌عباس نه‌فقط یک پادشاه، بلکه یک دولت‌ساز بود. مردی که کشور نیمه‌ویران را گرفت و به قدرت منطقه‌ای تبدیل کرد. اگر او نبود، شاید ایران امروز شکلی کاملاً دیگر داشت.در این سال‌ها وضع مردم، بسته به اینکه کجای ایران زندگی می‌کردند، چه شغلی داشتند و زیر دست کدام والی بودند، کاملاً متفاوت بود. اصفهانِ پایتخت شبیه یک شهر اروپایی شده بود؛ خیابان‌های طولانی، کاروانسراهای بزرگ، آب‌نماها و باغ‌های سلطنتی که اقتصاد شهر را زنده نگه می‌داشتند. اما اگر از مرکز قدرت فاصله می‌گرفتی و می‌رفتی سمت دهات خراسان یا جنوب فارس، زندگی به همان سختی و بی‌پولی قدیم جریان داشت: کشاورزانی که با وجود رونق تجارت ابریشم، سهم زیادی از آن چرخۀ ثروت دریافت نمی‌کردند.سیاست‌های شاه عباس روی اقتصاد ایران یک اثر دوگانه داشت:از یک طرف امنیت راه‌ها، ساخت کاروانسراها، اصلاح مسیرهای تجاری و کنترل دزدها باعث شد تجارت مثل خون تازه در رگ‌های کشور جریان پیدا کند. از طرف دیگر، شاه به شدت در کار اقتصاد دخالت می‌کرد. مثلاً تجارت ابریشم را که منبع بزرگ درآمد ایران بود، شخصاً در انحصار گرفت و همین باعث شد بعضی شهرها ثروتمندتر و بعضی فقیرتر شوند.در بازار، زندگی جور دیگری بود. جایی بود که قیمت‌ها واقعی‌تر به نظر می‌رسید. قصاب، زرگر، پارچه‌فروش، حلوایی، نجار، هر کدام وضعیت متفاوتی داشتند. طبقهٔ متوسط شهری – کاسب‌ها، صنعتگران، و کارگران ماهر – در عصر شاه عباس راحت‌تر زندگی می‌کردند. درآمدشان بیشتر بود و از بازاری استفاده می‌کردند که امنیت داشت و مشتری فراوان.اما طبقهٔ پایین‌تر، یعنی کارگران روزمزد، باربرها، و فقیران شهری، همیشه روی خط باریک میان بقا و فقر قدم می‌زدند. قیمت گندم، سوخت، پارچهٔ ساده و حتی نمک می‌توانست زندگی‌شان را زیر و رو کند.در روستاها داستان مثل همیشه سخت‌تر بود. از یک طرف جمعیت روستاها به شهر مهاجرت می‌کرد چون رونق اقتصادی شهرها جذاب بود، از طرف دیگر دولت از دهقان مالیات سنگین می‌گرفت. آب و زمین زیر نظر حکومت بودند و والیان محلی آزاد بودند سخت‌گیری یا مدارا کنند.شماری از بازدید کنندگان اوروپایی گزارش کرده اند که شاه عباس دستور داد قطعاتی از سنگ مرمر را از محوطه تخت جمشید خارج کنند تا در کاخ ها و مساجد او مورد استفاده قرار گیرد. همچنین امام قلی خان، والی مشهور فارس، نیز همین کار را برای پایتخت خود،شیراز، انجام داد .همچنین گفته شده است که یکی از والیان محلی شیراز در دوران شاه صفی، که از تعداد زیاد اوروپاییانی که از ویرانه ها دیدن می کردند و حکومت مجبور بود هزینه های آنان را بپردازد، به خشم آمده بود، گروهی ۶۰ نفره را اعزام کرد و به آنان دستور داد هر مجسمه ای را که می توانند به آن دسترسی پیدا کنند، نابود کنند.این داستان را راهبان کاپوچین که در اصفهان اقامت داشتند، نقل کرده اند. بِمبو که در سال ۱۶۷۴ میلادی از ویرانه ها دیدن کرده بود، گزارش می دهد هنگامی که شاه از این اقدام تخریبی آگاه شد، دستور قاطعی صادر کرد تا این عملیات متوقف شود، عملیاتی که تا آن زمان تنها بخشی از آن انجام شده بود.همچنین نوشته اند شاه عباس بزرگ سنگ تراشانی را فرستاد تا از سازه های ویران شده، سنگ تهیه کنند و آنها را به اصفهان انتقال دهند تا در فعالیت های ساختمانی او مورد استفاده قرار گیرند. فرمانده کل او، امام قلی خان، نیز سنگ هایی را از تخت جمشید به شیراز منتقل کرد تا در ساخت اقامتگاه جدید خود مورد استفاده قرار دهد. با این حال، به گفته شاردن، مخرب ترین عملیات در زمان جانشین امام قلی خان و پس از مرگ شاه عباس انجام شد. در آن زمان، هنگامی که مسافران و سفیران خارجی وارد قلمرو پادشاهی می شدند، حکومت مسئول پرداخت هزینه های آنان بود. هر استان مسئول تامین هزینه های زندگی و اقامت آنان بود. به بیان ساده، هرچه مدت اقامت آنها بیشتر می شد، هزینه ای که بر دوش آن استان قرار می‌گرفت نیز بیشتر می شد. شاردن گزارش می‌دهد که در مقطعی، والی فارس متوجه شد که هزینه های مربوط به روستا های نزدیک ویرانه های چهار منار ( تخت جمشید)، به ویژه استخر، به شکل شگفت آوری بالا رفته است. سپس او دریافت که دلیل این هزینه های بالا این بوده است که بیشتر مسافران اروپایی می خواستند چندین روز در آنجا به مانند تا ویرانه های شگفت انگیز را ببینند و طبیعتا هزینه های اقامت آنان باید توسط مقامات محلی پرداخت می‌شد. بنابراین والی ، گروهی از ماموران و کارگران را فرستاد تا به تخریب و آسیب رساندن به آثار بپردازند.به طور خلاصه اگر بخواهیم مردم را دسته‌بندی کنیم:• اشراف و بزرگان: ثروتمند، صاحب زمین، و کم‌دردسر• بازاریان و صنعتگران: معمولاً در رفاه متوسط رو به بالا• دهقانان: سخت‌ترین وضعیت، وابسته به آب، زمین و مالیات• کوچ‌نشینان: از کنترل شدید دولت ناراضی، اما گاهی بهره‌مند از باج‌و‌خراج• شهرنشینان فقیر: همیشه نگران قیمت نان و اجارهٔ خانه(البته یک پرانتز اینجا باز کنیم که طبق گفته شاردن جهانگرد فرانسویمیگوید:وضع زندگی و درآمد یک کشاورز ایرانی بهتر از وضع زندگی و درآمد یک کشاورز در زمین های حاصل خیز اوروپا است..)نظر شاردن درباره وضعیت زندگی مردم ایرانژان شاردن جهانگرد فرانسویوقتی ژان شاردن، جهانگرد فرانسوی، پا به خاک ایران گذاشت، نگاهش مثل یک دوربین دقیق بود: هر حرکتی را ثبت کرد و بعدها در کتابش نوشت. حضور او و دیگر مسافران اروپایی مثل پیترو دلاواله و آدام اولئاریوس برای ما مثل داشتن یک گزارشگر بی‌طرف در قرن هفدهم است.شاردن از بازارهای اصفهان شگفت‌زده شده بود. می‌گفت نظم و تمیزی‌اش از بسیاری شهرهای اروپا بهتر است. از نظر او اقتصاد ایران دو چهره داشت: یکی شهری و بسیار پویا، و دیگری روستایی و عقب‌مانده. شاردن از ثروت فوق‌العادهٔ طبقهٔ تجار تعریف می‌کند و می‌گوید ایرانی‌ها در معامله‌گری مهارت عجیبی دارند و گاهی حتی بازرگانان هلندی را هم به زانو درمی‌آورند.او دربارهٔ قیمت‌ها نیز نوشته است:در مقایسه با اروپا، غذا در ایران ارزان‌تر بود، اما پارچه‌های خارجی، اسلحه و جواهر بسیار گران محسوب می‌شدند. شاردن یک نکتهٔ جالب می‌گوید: مردم ایران آن‌قدر مهمان‌نواز و اهل خرج کردن هستند که اگر یک خارجی به خانه‌شان برود، یک وعدهٔ مهمانی ممکن است بیش از درآمد یک هفته‌شان خرج داشته باشد.اما از آن طرف، او از فشار مالیات‌ها هم شکایت کرده. نوشته که برخی والیان محلی مردم را آن‌قدر تحت فشار گذاشته بودند که دهات خالی شده بود و مردم به شهرها می‌آمدند. دربارهٔ روستاییان می‌گوید: «دهقان ایرانی سخت‌کوش است اما کار او هرگز او را ثروتمند نمی‌کند.»دیگر جهانگردان مثل دلاواله هم نوشته‌اند: امنیت راه‌ها نسبت به قبل بهتر شده، اما فاصلهٔ طبقاتی زیاد است. در شهر ثروت می‌بینی و در روستا فقر.جمع‌بندی نگاه جهانگردان این است:ایران شاه عباس کشور قدرتمند، امن، شهری و تجاری است، اما اقتصادش از نظر عدالت اجتماعی ناقص می‌ماند؛ یک نوار طلایی در مرکز، و حلقه‌هایی از فقر در اطراف.آزادسازی خلیج فارس و دریای عمانپرتغالی‌ها از اوایل قرن ۱۶ وارد خلیج فارس شدند و با ساخت قلعه‌ها و گرفتن گمرک‌های مهم، عملاً مسیر تجارت دریایی را کنترل می‌کردند. مهم‌ترین پایگاه‌شان جزیرهٔ هرمز بود؛ گلوگاه تجارت هند–ایران.شاه عباس سال‌ها حواسش به ماجرا بود، اما تا وقتی ارتش را نوسازی نکرده بود و قدرت صفوی سر و سامان نگرفته بود، به جنگ مستقیم فکر هم نمی‌کرد.چرا شاه‌عباس تصمیم گرفت پرتغالی‌ها را بیرون کند؟سه دلیل روشن داشت:۱) پرتغالی‌ها در گمرک هرمز حق ورود و خروج همه‌ی کالاها را می‌گرفتند. این یعنی ایران بدون اجازهٔ آنها نمی‌توانست تجارت کند.۲) آن‌ها رابطه‌ی نزدیکی با دشمن ایران، یعنی عثمانی‌ها داشتند.۳) سیاست شاه عباس این بود که کنترل کامل مسیرهای تجاری را به دست بیاورد؛ از جلفا تا خلیج فارس.ماجرای همکاری ایران و انگلیسکاریزمای شاه‌عباس این بود که فقط با شمشیر کار نمی‌کرد؛ دیپلماسی‌اش هم قوی بود. وقتی کمپانی هند شرقی انگلیس پیشنهاد همکاری داد، شاه عباس فرصت را چسبید.ایران نیروی زمینی داشت، انگلیس کشتی جنگی.ترکیب‌شان خطرناک شد برای پرتغالی‌ها.پرتغالی‌ها از اوایل قرن ۱۶ وارد خلیج فارس شدند و با ساخت قلعه‌ها و گرفتن گمرک‌های مهم، عملاً مسیر تجارت دریایی را کنترل می‌کردند. مهم‌ترین پایگاه‌شان جزیرهٔ هرمز بود؛ گلوگاه تجارت هند–ایران.شاه عباس سال‌ها حواسش به ماجرا بود، اما تا وقتی ارتش را نوسازی نکرده بود و قدرت صفوی سر و سامان نگرفته بود، به جنگ مستقیم فکر هم نمی‌کرد.عملیات آزادسازی هرمز – سال ۱۶۲۲نیروهای صفوی از بندر گمبرون (اسم امروز: بندرعباس) حرکت کردند. توپخانهٔ زمینی صفوی، همراه با آتش توپخانهٔ دریایی انگلیس، به سمت قلعهٔ پرتغالی‌ها یورش برد.پرتغالی‌ها سال‌ها هرمز را نگه داشته بودند، اما این بار هم از خشکی زیر ضرب ایران بودند، هم از دریا زیر آتش انگلیس.جنگ طولانی نشد… و قلعه سقوط کرد.نتیجه‌ی این حرکت چه بود؟این پیروزی چند پیامد فوق‌العاده مهم داشت:۱) بازگشت کامل کنترل خلیج فارس به ایراناین اولین بار بعد از حدود ۱۰۰ سال بود که ایران کنترل مستقیم بر آب‌های جنوبی‌اش پیدا می‌کرد.۲) انتقال مرکز تجارت از هرمز به بندرعباسشاه عباس گفت: «هرمز را نمی‌خواهیم. گمبرون را آباد کنید.»و همین شد که بندرعباس تبدیل شد به شاهراه تجاری ایران.۳) شکست حیثیتی پرتغالپرتغال تا سال‌ها از این ضربه کمر راست نکرد و کنترلش در اقیانوس هند رو به ضعف رفت.۴) قدرت‌نمایی بین‌المللی صفویاروپایی‌ها فهمیدند ایران یک قدرت واقعی است، نه فقط یک پادشاهی محلی.چرا این اتفاق برای تاریخ ایران مهم است؟برای اولین و آخرین بار در تاریخ، ایران توانست با ترکیبی از دیپلماسی، نوسازی ارتش و عملیات مشترک، یک استعمار اروپایی را از منطقه بیرون کند.نه با شعار، بلکه با یک عملیات نظامی دقیق و حساب‌شدهبرخی روایات درباره شاه عباس.)استاد ذبیح بهروز درباره ستم وارد شده به زرتشتیان در زمان شاه عباس چنین مینویسد: ترویج افکار حکمت شرقی باعث تشویق شاه عباس گردید و او عده زیادی از صاحب دلان و زرتشتیان را بکشت! و به روایتی در زمان سلطان حسین صفوی ۲۰ هزار زرتشتی در یک شب قتل عام شدندپیرو دلاواله ( جهانگرد ) در نامه ۸ دسامبر ۱۶۱۷ درباره وضع زرتشتیان می نویسد: بینوایان اسلام نسبت به آنها توانگر محسوب می شوند.مادام منانت فرانسوی از قول دالبر در سال ۱۶۶۵ که به ایران سفر کرده راجع به گبر آباد می نویسد: زرتشتیان بسیاری از نقاط ایران نابود گردیدند قبل از اینکه در گبرآباد پناه یابندژان شاردن جهانگرد درباره گبرآباد و زرتشتیان می نویسد: شمار اندکی از پارسیان باقی هستند و... به واسطه تعصب نابود گشته و دهات بیشماری در جنوب اصفهان در جنگ داخلی ویران و عده کمی به اطراف یزد و کرمان پناه آوردند. این جماعت به قدری بی نوا می باشند که در روز تاجگذاری سلیمان سوم نتوانستند هدایایی تقدیم نمایند و پوزش خواستند و معاف شدند.همچنین نوشته اند شاه عباس سه شرط برای زرتشتیان گذاشت: یا تغیر دین دهند و یا مهاجرت نمایند و یا کشته شوند.نتیجه گیریشاه‌عباس صفوی یکی از شخصیت‌های یگانهٔ تاریخ ایران است؛ نه‌فقط به‌خاطر پیروزی‌های نظامی یا ساخت‌وسازهای عظیم، بلکه به‌خاطر «نوسازی ایران». از ارتش تا اقتصاد، از معماری تا سیاست مذهبی، از روابط خارجی تا شکل‌دادن هویت ملی، شاه‌عباس تقریباً در همه چیز نقشی تعیین‌کننده داشت.در عصر او، ایران نه تنها از مرز فروپاشی نجات یافت، بلکه تبدیل شد به یکی از درخشان‌ترین تمدن‌های زمان خود. اگر بخواهیم دوره‌ای را «رنسانس ایرانی» بنامیم، عصر شاه‌عباس بدون شک یکی از گزینه‌هاست.شماری از بازدیدکنندگان اروپایی گزارش کرده‌اند که شاه عباس دستور داد قطعاتی از سنگ مرمر را از محوطهٔ تخت‌جمشید خارج کنند تا در کاخ‌ها و مساجد او مورد استفاده قرار گیرد. همچنین امام‌قلی‌خان، والی مشهور فارس، نیز همین کار را برای پایتخت خود، شیراز، انجام داد.همچنین گفته شده است که یکی از والیان محلی شیراز در دوران شاه صفی، که از تعداد زیاد اروپاییانی که از ویرانه‌ها دیدن می‌کردند و حکومت مجبور بود هزینه‌های آنان را بپردازد، به خشم آمده بود، گروهی شصت‌نفره را اعزام کرد و به آنان دستور داد هر مجسمه‌ای را که می‌توانند به آن دسترسی پیدا کنند، نابود کنند.این داستان را راهبان کاپوچین که در اصفهان اقامت داشتند، نقل کرده‌اند. بِمبو که در سال ۱۶۷۴ میلادی از ویرانه‌ها دیدن کرده بود، گزارش می‌دهد که هنگامی که شاه از این اقدام تخریبی آگاه شد، «دستور قاطعی صادر کرد تا این عملیات متوقف شود؛ عملیاتی که تا آن زمان تنها بخشی از آن انجام شده بود.»او همچنین نوشته است که شاه عباس بزرگ سنگ‌تراشانی را فرستاد تا از سازه‌های ویران‌شده، سنگ تهیه کنند و آنها را به اصفهان انتقال دهند تا در فعالیت‌های ساختمانی او مورد استفاده قرار گیرند.فرمانده کل او، امام‌قلی‌خان، نیز سنگ‌هایی را از تخت‌جمشید به شیراز منتقل کرد تا در ساخت اقامتگاه جدید خود مورد استفاده قرار دهد.با این حال، به گفتهٔ شاردن، مخرب‌ترین عملیات در زمان جانشین امام‌قلی‌خان و پس از مرگ شاه عباس انجام شد.در آن زمان، هنگامی که مسافران و سفیران خارجی وارد قلمرو پادشاهی می‌شدند، حکومت مسئول پرداخت هزینه‌های آنان بود.هر استان مسئول تأمین هزینه‌های زندگی و اقامت آنان بود. به بیان ساده، هرچه مدت اقامت آنها بیشتر می‌شد، هزینه‌ای که بر دوش آن استان قرار می‌گرفت نیز بیشتر می‌شد.شاردن گزارش می‌دهد که در مقطعی، والی فارس متوجه شد که هزینه‌های مربوط به روستاهای نزدیک ویرانه‌های چهل‌منار (تخت‌جمشید)، به‌ویژه استخر، به شکل شگفت‌آوری بالا رفته است.سپس او دریافت که دلیل این هزینه‌های بالا این بوده است که بیشتر مسافران اروپایی می‌خواستند چندین روز در آنجا بمانند تا ویرانه‌های شگفت‌انگیز را ببینند و طبیعتاً هزینه‌های اقامت آنان باید توسط مقامات محلی پرداخت می‌شد.بنابراین، والی گروهی از مأموران و کارگران را فرستاد تا به تخریب و آسیب‌رساندن به آثار بپردازند...منابع معتبرتاریخ ایران کمبریج، جلد ۶: دوران صفوی – ترجمه یعقوب آژندتاریخ صفویه در ایران – راجر سیوری، ترجمه کیکاووس جهانداریصفویه در عرصهٔ دین، فرهنگ و سیاست – پژوهشکده تاریخ اسلامجهانگشای خاقان – اسکندر بیک ترکمان (مورخ رسمی دربار صفوی)ایران در زمان صفویان – ویلم فلورشاه‌عباس کبیر – نصرالله فلسفی (سه جلدی)تاریخ سیاسی صفویه – دکتر رسول جعفریانشاردن، ژان. سفرنامهٔ شاردن. ترجمهٔ محمد عباسیپیترو دلاواله. سفرنامهٔ دلاواله. ترجمهٔ شجاع‌الدین شفاآدام اولئاریوس. سفرنامهٔ اولئاریوس. ترجمهٔ ابوتراب نوریمینورسکی، ولادیمیر. صفویه. ترجمهٔ کریم کشاورزاسکندر بیگ ترکمان. تاریخ عالم‌آرای عباسیسروش پیر مغان به کوشش کتایون مزداپورتخت جمشید اثر علی موسویمقالات پژوهشی نشریه تاریخ اسلام و ایران دانشگاه مشهدمرصاد ناطقیمرصاد ناطقیWed, 10 Dec 2025 21:47:41 +0330https://virgool.ir/@m_60166573/میرزا-کوچک-خانوطن-پرست-بود-یا-تجزیه-طلب-aknjakqthgajجنبش جنگل یکی از مهم‌ترین جنبش‌های سیاسی ـ اجتماعی ایران در اوایل قرن بیستم است. میرزا کوچک‌خان، رهبر این نهضت، چهره‌ای بحث‌برانگیز است؛ عده‌ای او را قهرمان استقلال‌طلب و مخالف استعمار می‌دانند و گروهی او را تجزیه‌طلب یا دست‌نشانده‌ی قدرت‌های خارجی معرفی کرده‌اند. در این مقاله تلاش می‌شود با مراجعه به منابع معتبر و اسناد تاریخی، انگیزه‌ها و عملکرد میرزا کوچک‌خان بررسی شود تا روشن گردد آیا این رهبر جنگل در مسیر تجزیه‌ی ایران حرکت می‌کرد یا هدف او حفظ استقلال و مقابله با نفوذ بیگانگان بود.**زمینهٔ تاریخی شکل‌گیری جنبش جنگل**در سال‌های پایانی قاجار، کشور تحت فشارهای شدید خارجی قرار داشت. قرارداد ۱۹۰۷ ایران را عملاً میان روس و بریتانیا تقسیم کرد. ناکارآمدی حکومت مرکزی، دخالت‌های گسترده‌ی خارجی، فقر و نابرابری اجتماعی زمینه را برای ظهور جنبش‌های مردمی فراهم کرد. گیلان به دلیل موقعیت جغرافیایی، حضور نیروهای روسیه، و نارضایتی شدید از حکومت قاجار، یکی از کانون‌های اصلی این اعتراضات بود.همان طور که در نقشه ایران میبینید ایران پس از قرارداد ۱۹۰۷ به ۳ قسمت تقسیم شد..۱_نواحی هاشور خورده بنفش رنگ(متعلق به روسیه)۲_نواحی هاشور خورده صورتی رنگ(متعلق به بریتانیا)۳_نواحی سبز رنگ(متعلق به ایران یا بی طرف)**میرزا کوچک‌خان؛ شخصیت و باورها**میرزا روحانی و تعلیم‌دیده بود. نگاه او بر پایهٔ سه اصل استوار بود:۱. **استقلال ایران از قدرت‌های خارجی**۲. **اصلاح سیاسی و مبارزه با فساد**۳. **پایبندی به دین و اخلاق**در نامه‌ها و بیانیه‌های او بارها عباراتی مانند «نجات وطن»، «حفظ تمامیت ایران» و «مبارزه با تجاوز بیگانگان» به‌چشم می‌خورد. این نکته به‌روشنی در منابعی مانند آثار یرواند آبراهامیان، فریدون آدمیت و نیز اسناد منتشرشده توسط مرکز اسناد ملی دیده می‌شود.**اتهام تجزیه‌طلبی؛ منشأ و بررسی**اتهام تجزیه‌طلبی عمدتاً از دو سوی مختلف مطرح شده است:**۱. تبلیغات حکومت مرکزی در دورهٔ وثوق‌الدوله و بعدها رضاشاه**قرارداد ۱۹۱۹ میلادیجنبش جنگل به‌دلیل مخالفت با قرارداد ۱۹۱۹، با برچسب «یاغی» و «تجزیه‌طلب» معرفی شد. اما در هیچ سند معتبر داخلی یا خارجی، کوچک‌خان خواهان استقلال گیلان یا جدایی از ایران نبوده است.**۲. همکاری موقت با بلشویک‌های روسیه**در سال ۱۲۹۹ خورشیدی، میرزا مجبور به همکاری با بلشویک‌ها شد تا از حملات روس سفید و بریتانیا در امان بماند. اما این همکاری همیشه پرتنش بود و چندین بار به قطع رابطه انجامید. نامه‌های میرزا نشان می‌دهد که او از گسترش تبلیغات کمونیستی در گیلان ناراضی بود و تأکید داشت که حکومت جنگل باید «ایرانی و اسلامی» بماند.**جمهوری شورایی گیلان؛ استقلال یا تاکتیک سیاسی؟**در خرداد ۱۲۹۹ «جمهوری شورایی گیلان» تشکیل شد. این جمهوری، برخلاف تصور برخی، اعلام استقلال از ایران نکرد. هدف آن ایجاد دولتی محلی برای مبارزه با دخالت خارجی بود.اتفاقاً وقتی نیروهای تندرو کمونیست (به‌ویژه احسان‌الله‌خان) خواستند گیلان را به یک جمهوری کاملاً وابسته به شوروی تبدیل کنند، میرزا شدیداً مخالفت کرد و از آن‌ها جدا شد.احسان الله خان**پایان کار میرزا و تأثیرش بر تاریخ**پس از فشارهای نظامی و سیاسی، نیروهای جنگل پراکنده شدند. میرزا در سرمای سنگر و خلخال جان‌باخت. سر او به تهران فرستاده شد؛ اقدامی که معمولاً برای دشمنان جدی تمامیت ارضی انجام نمی‌شود، بلکه برای مخالفان سیاسی انجام می‌شد.پس از مرگ او، بسیاری از تاریخ‌نگاران ایرانی و خارجی—از جمله آبراهامیان، آدمیت، کسروی، ناتاشا امیری، و حتی مورخان روس—میرزا را مبارزی ضد استعماری دانسته‌اند، نه تجزیه‌طلب.مطالبی دیگر که وطن پرست بودن و تجزیه طلب نبودن میرزا کوچک خان را مطمئن تر میسازد..💢دکتر همایون کاتوزیان استاد دانشگاه آکسفورد:میرزا کوچک خان مسلمانی شیعه،میهن دوستی سازش ناپذیر،رزمنده‌ای نستوه،و رهبری فساد ناپذیر بود.جنبش جنگل نه کمونیستی بود و نه تجزیه طلبانه و نه بورژوا ملی💢سید مهدی فرخ از رجال سرشناس قاجار و پهلوی:🔹میرزا کوچک خان مردی وطن پرست،آزدیخواه،بی طمع و دلیر بود.جنگلیان قسم خورده بودند تا قطع نفوذ اجانب در ایران ریش و موی خود را نتراشنداعتراف فریدون کشاورز از سران توده به کمونیست نبودن میرزا کوچک خان:میرزا کوچک خان جنگلی این انقلابی دلیر و پاک ولی غیر کمونیست...یحیی دولت آبادی در جلد چهارم حیات یحیی میرزا اینگونه توصیف می‌کند:سلحشور و دوستدار عالم اسلامیت و طرفدار استقلال و آزادی ایران و مخالف حکومت های استبدادی خودی و بیگانه...میرزا کوچک خان با وجود استفاده نظامی از آنها مینموده است ایرانیت و اسلامیت خود را از دست نمیداده بیگانه را بیگانه می‌دانسته است.میرزا معترضانه در تیرماه ۱۲۹۹ به جنگل رفت.و اعلام داشت تا زمانی که حزب عدالت از کارهای خلاف خود از جمله حمله به اسلام و تبلیغ مرام کمونیسم دست برندارند به رشت نخواهد برگشت.در این مورد به لنین (رهبر کمونیستی شوروی ) هم نامه نوشت اما نتیجه ای نگرفت.وجود تفنگداران مرحوم میرزا کوچک خان در گیلان و سواران ایل بیرانوند( ایل بیرانوند، لر هستند و هم اکنون بیشتر در لرستان و شمال خوزستان زندگی می‌کنند) اطراف بیستون تا پل ذهاب تا آخر جنگ و بازگشت سرباز های روس به قفقاز مزاحم انضباط لشگر کشی روس ها در این قسمت از کشور بوده و روس ها از تجاوز به خانمان مردم و کشاورزان بین راه باز داشته بودندو همچنین...پرفسور سید حسن امین:میرزا کوچک خان روی هم رفته یک شخصیت ملی بود و روابطی که با کمونیست های شوروی داشت بیشتر جنبه‌ی تاکتیکی داشت.**جمع‌بندی**بر اساس اسناد و گزارش‌های معتبر، میرزا کوچک‌خان جنگلی نه‌تنها تجزیه‌طلب نبود، بلکه یکی از سرسخت‌ترین دشمنان دخالت خارجی و از مدافعان استقلال ایران بود. همکاری او با نیروهای خارجی نه از سر علاقه، بلکه یک تاکتیک موقت برای مقابله با تهدیدهای بزرگ‌تر بود. اگرچه جنبش جنگل موفق به اصلاح ساختار سیاسی ایران نشد، اما میراث آن در حافظهٔ تاریخی کشور به‌عنوان نماد مقاومت در برابر سلطه‌ی خارجی باقی مانده است.منابعی که در تولید این مقاله مورد بررسی قرار گرفته استکتاب‌ها:* آبراهامیان، یرواند. ایران بین دو انقلاب.* آدمیت، فریدون. اندیشهٔ ترقی و حکومت قانون.* کسروی، احمد. تاریخ هیجده‌سالهٔ آذربایجان.* ناتاشا امیری. سردار جنگل.اسناد:* مرکز اسناد ملی ایران، پرونده‌های مربوط به نهضت جنگل.* اسناد وزارت خارجه بریتانیا درباره گیلان (1919–1921).مرصاد ناطقیمرصاد ناطقیFri, 21 Nov 2025 15:29:11 +0330https://virgool.ir/@m_60166573/httpsvirgooliohistory-of-iran-055-ia4wmpksi2bp**چرا نام کوروش بزرگ در شاهنامه فردوسی دیده نمی‌شود؟ بررسی یک مسئله تاریخی****مقدمه**کوروش هخامنشی یکی از مهم‌ترین چهره‌های تاریخ ایران و جهان است؛ پادشاهی که به‌خاطر فتح‌های انسانی، سازمان‌دهی اداری نوین و تأکید بر حقوق ملل شهرت جهانی دارد. با این حال، نام او در **شاهنامه فردوسی**—بزرگ‌ترین متن حماسی و هویتی ایرانیان—به‌طور مستقیم دیده نمی‌شود. این پرسش از دیرباز ذهن پژوهشگران، علاقه‌مندان تاریخ و حتی دوستداران شاهنامه را به خود مشغول کرده است.نبود نام کوروش در شاهنامه نه یک اتفاق ساده ادبی، بلکه موضوعی مرتبط با **تحول حافظه تاریخی، محدودیت منابع، و سیاست‌های تاریخی دوره‌های پیشین** است.این مقاله با بررسی شواهد و دیدگاه‌های پژوهشگران، دلایل احتمالی این غیبت را تحلیل می‌کند. **۱. خدای‌نامه‌ها؛ مهم‌ترین منبع فردوسی و مشکل غیبت هخامنشیان**منبع اصلی فردوسی برای نگارش شاهنامه «خدای‌نامه‌ها» و متون پهلوی دوره ساسانی بود.این آثار، تاریخ ایران را به دو بخش عمده تقسیم کرده بودند:1. **دوره اسطوره‌ای و حماسی** (پیشدادیان، کیانیان)2. **دوره تاریخی ساسانیان**اما **هخامنشیان**—با وجود اهمیتی که امروزه برایشان قائلیم—در این منابع **حضور پررنگی نداشتند**.دلیل این کم‌رنگی، نابودی بخش بزرگی از بایگانی‌ها و آثار رسمی هخامنشی در دوره‌های بعدی،به‌ویژه پس از حمله اسکندر و سپس در دوره اشکانی، بود.فردوسی به منابعی دسترسی داشت که در آن‌ها **نام کوروش یا بسیار کم بوده یا اصلاً وجود نداشته است**.بنابراین طبیعی است که در شاهنامه نیز نام کوروش دیده نمی‌شود. **۲. انتقال نقش تاریخی کوروش به پادشاهان اسطوره‌ای**پژوهشگران بر این باورند که ویژگی‌ها و نقش تاریخی کوروش در روایت ایرانی،به شخصیت‌های اسطوره‌ای یا نیمه‌اسطوره‌ای شاهنامه منتقل شده است.نمونه‌ها:* **فریدون**: پادشاهی دادگر و آزادکننده اقوام، بسیار شبیه تصویر اخلاقی کوروش.* **کیخسرو**: پادشاهی معنوی، خردمند و پیروز بر دشمنان شرقی و غربی.* **دارا**: نامی که یادآور داریوش است، اما بازتاب‌دهنده کل سلسله هخامنشی نیست.در نتیجه، **کارکرد تاریخی کوروش در قالب شخصیت‌های اسطوره‌ای بازسازی شده** و نام شخص واقعی محو شده است.**۳. فاصله میان حافظه ایرانی و روایت‌های یونانی**امروزه بخش بزرگی از شناخت ما درباره کوروش برگرفته از نوشته‌های یونانی مانند هرودوت و گزنفون است.اما این منابع:* قرن‌ها **پس از** کوروش نوشته شدند* در **زمان فردوسی** به فارسی ترجمه نشده بودند* در ایران آن دوره چندان رواج نداشتنددر میان ایرانیان سده چهارم هجری، شناخت مستقیمی از کوروش با تکیه بر متون مکتوب وجود نداشت.به بیان دیگر، **شهرت جهانی کوروش در منابع یونانی** در فضای فرهنگی فردوسی غایب بود. **۴. سیاست‌های هویتی و تاریخی ساسانیان**ساسانیان—که ساختار تاریخ‌نگاری پهلوی بر اساس نظام فکری آن‌ها شکل گرفته بود—خود را وارث **کیانیان** می‌دانستند.به همین دلیل:* تاریخ هخامنشیان در منابع رسمی ساسانی کم‌رنگ شد* روایات اسطوره‌ای تقویت شدند* پادشاهان تاریخی پیش از ساسانیان در قالب‌های حماسی بازآفرینی شدنداز آنجا که فردوسی به همین منابع تکیه داشت،طبیعی است که **هخامنشیان به‌طور مستقیم در شاهنامه بازتاب نیافتند**. **۵. شاهنامه کتاب تاریخ به معنای دقیق علمی نیست**شاهنامه اثری ادبی و هویتی است، نه یک تاریخ‌نامه دانشگاهی.هدف فردوسی:* بازسازی هویت ایرانی* احیای ارزش‌های اخلاقی* ایجاد پیوستگی فرهنگیبود، نه بازنویسی تاریخ سیاسی ایران از آغاز تا دوره خودش.در نتیجه، **انتخاب شخصیت‌ها تابع روایت اسطوره‌ای** بوده است، نه لزوماً تابع دقت تاریخی.به همین دلیل چهره‌هایی با اهمیت جهانی مثل کوروش ممکن است در چارچوب روایی شاهنامه جایی نداشته باشند. **۶. نابودی منابع میانه؛ حلقه گم‌شده تاریخ ایران**پس از اسکندر، در دوران اشکانی، و حتی در دوران اولیه ساسانی،بسیاری از اسناد، لوح‌ها، شجره‌نامه‌ها و روایت‌های رسمی هخامنشی از میان رفتند.در نتیجه:* هخامنشیان در حافظه عامه کم‌رنگ شدند* تاریخ اسطوره‌ای جای تاریخ دقیق را گرفت* کوروش بیشتر در یاد اقوام همسایه باقی ماند تا در منابع ایرانیاین گم‌شدن منابع، بزرگ‌ترین دلیل حذف نام کوروش از شاهنامه به شمار می‌رود. **نتیجه‌گیری**نبود نام کوروش در شاهنامه نه به‌دلیل بی‌توجهی فردوسی است،نه به‌دلیل سانسور سیاسی یا دشمنی تاریخی.این غیبت نتیجه مجموعه‌ای از عوامل است:* **گسست حافظه تاریخی ایران** پس از فروپاشی هخامنشیان* **کمبود منابع مکتوب** درباره کوروش در دوره فردوسی* **تبدیل پادشاهان تاریخی به قهرمانان اسطوره‌ای*** **سیاست‌های تاریخ‌نگاری دوره ساسانی*** **ماهیت غیرتاریخی و حماسی شاهنامه**کوروش در روایت‌های ایرانی *فراموش نشده*،بلکه **در لایه‌های اسطوره‌ای بازتولید شده** است.شناخت این مسئله نشان می‌دهد که تاریخ ایران چگونه از مسیر اسطوره، سیاست و روایت‌های مکتوب شکل گرفته و چرا برخی چهره‌ها در منابع امروزی پررنگ‌تر از متون سنتی دیده می‌شوند.منابعی که برای جمع آوری این مقاله مورد بررسی قرار گرفت.)مهرداد بهار، پژوهشی در اساطیر ایران.ژاله آموزگار، تاریخ اسطوره‌ای ایران.والتر هینتس، دین ایرانی و شاهنشاهی هخامنشی.Richard Frye, The Heritage of Persia.Ehsan Yarshater, Encyclopaedia Iranica (entries: “Cyrus”, “Shahnameh”).Touraj Daryaee, Sasanian Persia: The Rise and Fall of an Empire.Mohammad Taqi Rashid-Mohassel, studies on Khoday-Nameh.Herodotus, Histories; Xenophon, Cyropaediaمرصاد ناطقیمرصاد ناطقیTue, 18 Nov 2025 15:31:46 +0330https://virgool.ir/@m_60166573/history-of-iran055-lgovcuhffccmمقدمهتاریخ ایران یکی از پیچیده‌ترین و گسترده‌ترین حوزه‌های مطالعاتی در آسیا و حتی جهان است. کشوری با هزاران سال قدمت، ده‌ها سلسله، صدها قوم و زبان، و لایه‌هایی از فرهنگ، دین، سیاست و هنر که بر یکدیگر انباشته شده‌اند. همین گستردگی باعث می‌شود مطالعه تاریخ ایران بدون انتخاب منابع مناسب نه‌تنها دشوار، بلکه گاه سردرگم‌کننده باشد. برخی کتاب‌ها نگاه آکادمیک و تخصصی دارند، برخی روایت‌محور و داستانی‌اند، برخی فقط دوره‌های خاص را پوشش می‌دهند و برخی نیز تلاش می‌کنند تمام تاریخ ایران را در یک جلد یا چند جلد خلاصه کنند.این مقاله مجموعه‌ای از معتبرترین و ضروری‌ترین کتاب‌هایی را معرفی می‌کند که می‌توانند برای هر سطحی از خواننده—از علاقمندان عمومی تا دانشجویان رشته تاریخ—نقطه شروع یا ابزار تکمیل‌کننده مطالعه باشند. معیار انتخاب این کتاب‌ها سه ویژگی بوده است: اعتبار علمی، بی‌طرفی، و قابلیت مطالعه روان.هدف این فهرست آن است که مسیر مطالعه تاریخ ایران را روشن‌تر کند و خواننده را از میان انبوه منابع، به کتاب‌هایی برساند که هم قابل اعتماد و هم آموزنده باشند.۱. «تاریخ ایران کمبریج» — مجموعه‌ای بنیادین برای شناخت عمیقاگر قرار باشد تنها یک اثر جامع برای تاریخ ایران معرفی شود، بی‌شک «تاریخ ایران کمبریج» در صدر قرار می‌گیرد. این مجموعه که به قلم جمعی از برجسته‌ترین ایران‌شناسان جهان نوشته شده، از دوران پیشاتاریخ تا پایان قاجار را با دقیق‌ترین روش‌های علمی بررسی می‌کند. مزیت کمبریج در این است که بخش‌های مختلف آن توسط متخصصان هر دوره نوشته شده و بنابراین، دیدگاه‌های آن مبتنی بر پژوهش‌های دانشگاهی و یافته‌های باستان‌شناسی است.مطالعه این مجموعه شاید برای خواننده تازه‌کار کمی سنگین باشد، اما هیچ منبعی به اندازه آن تصویری دقیق و بدون تعصب ارائه نمی‌کند. نسخه فارسی آن نیز با ترجمه‌ای معتبر موجود است.۲. «ایران باستان» — نوشته ایگور دیاکونوفکتاب «ایران باستان» از ایگور میخائیلویچ دیاکونوف، ایران‌شناس مشهور روس، یکی از مهم‌ترین منابع برای مطالعه تاریخ دوره ماد و هخامنشی است. دیاکونوف در این اثر تنها روایت ارائه نمی‌دهد، بلکه با دقتی مثال‌زدنی به تحلیل ساختار اجتماعی، اقتصادی و نظامی ایران باستان می‌پردازد. او در کنار منابع یونانی، از متون اکدی، ایلامی و بابلی نیز استفاده کرده و همین باعث شده تصویر او از ایران باستان، کامل‌تر از آثار مشابه باشد.این کتاب برای کسانی که می‌خواهند از دوره‌های اولیه تاریخ ایران شروع کنند، انتخابی مناسب است.۳. «تاریخ ایران از آغاز تا اسلام» — اثر ریچارد فرایریچارد فرای یکی از مهم‌ترین ایران‌شناسان آمریکایی بود و آثار او، از معتبرترین منابع برای شناخت تاریخ ایران پیش از اسلام به شمار می‌رود. این کتاب خلاصه‌ای بسیار مفید از ایران باستان، بویژه دوره‌های هخامنشی، اشکانی و ساسانی است. نوشته فرای هم روان است و هم علمی؛ به همین دلیل بسیاری از دانشجویان تاریخ این کتاب را نقطه شروع مطالعات خود قرار می‌دهند.مزیت بزرگ این کتاب نگاه بی‌طرفانه و اتکا به یافته‌های باستان‌شناسی است.۴. «ایران در زمان ساسانیان» — نوشته آرتور کریستین‌سندوره ساسانی یکی از مهم‌ترین و در عین حال پیچیده‌ترین دوران‌های تاریخ ایران است؛ دوره‌ای که در آن روابط ایران و روم شکل تازه‌ای گرفت، دین زرتشتی ساختارمند شد و معماری و فرهنگ ایرانی به اوج رسید. کتاب «ایران در زمان ساسانیان» از کریستین‌سن، هنوز هم یکی از معتبرترین منابع برای شناخت این دوره است.کریستین‌سن با بررسی متون پهلوی، منابع کلاسیک و یافته‌های هنری و سکه‌شناسی تصویری دقیق از نظام اداری، دینی و اجتماعی ساسانیان ارائه می‌دهد. این کتاب مرجع اصلی برای پژوهشگران است.۵. «دو قرن سکوت» — نوشته عبدالحسین زرین‌کوبدر میان منابع فارسی، «دو قرن سکوت» یکی از مشهورترین و اثرگذارترین کتاب‌ها درباره دوره آغازین پس از ورود اسلام به ایران است. زرین‌کوب در این کتاب به فضای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی ایران در دو قرن نخست پس از سقوط ساسانیان پرداخته و تحلیلی شفاف از روندهای تاریخی آن دوره ارائه کرده است.زرین‌کوب بعدها با انتشار نسخه تکمیل‌شده کتاب، برخی نکات اولیه را اصلاح کرد و نگاه علمی‌تری به مسئله داشت. متن کتاب روان است و برای خوانندگان عمومی نیز بسیار قابل فهم است.۶. «تاریخ بیهقی» — شاهکار تاریخ‌نگاری فارسیاگرچه «تاریخ بیهقی» یک کتاب دانشگاهی به معنای مدرن نیست، اما اهمیت آن در تاریخ ایران دوچندان است. بیهقی در زمان غزنویان زندگی می‌کرد و رویدادهای آن دوره را با نثری دقیق، پرجزئیات و بسیار هنری نوشته است. مزیت کتاب این است که برخلاف بسیاری از تاریخ‌های درباری، بیهقی نگاه انتقادی دارد و بیش از روایت پیروزی‌ها، بر اشتباهات و ساختارهای قدرت تمرکز می‌کند.برای هرکس که می‌خواهد با تاریخ میانه ایران و سبک روایت‌نویسی فارسی آشنا شود، این کتاب ضروری است.۷. «روزگار نو» و «کارنامه اسلام» — آثار تحلیلی زرین‌کوبزرین‌کوب در کنار روایت‌های تاریخی، دو اثر تحلیلی مهم دارد که مطالعه آن‌ها فهم عمیق‌تری از دگرگونی‌های فرهنگی پس از اسلام ارائه می‌دهد:«کارنامه اسلام» مروری است کوتاه اما روشن درباره شکل‌گیری تمدن اسلامی و نقش ایرانیان در آن.«روزگار نو» به تغییرات ایران از صفویه به بعد می‌پردازد و یکی از منابع روان برای ورود به تاریخ دوره‌های جدید است.۸. «ایران بین دو انقلاب» — نوشته یرواند آبراهامیانبرای مطالعه ایران معاصر، هیچ کتبی به اندازه «ایران بین دو انقلاب» محبوب و معتبر نیست. آبراهامیان با نگاهی علمی و بی‌طرفانه تحولات سیاسی و اجتماعی ایران از اواخر قاجار تا انقلاب ۱۳۵۷ را بررسی می‌کند. تحلیل او از مشروطه، ظهور پهلوی، ساختار طبقاتی جامعه و شکل‌گیری احزاب، برای هر دانشجو یا پژوهشگری ضروری است.متن کتاب روان است و به رغم دانشگاهی بودن، برای خوانندگان عمومی نیز قابل فهم است.۹. «ایران مدرن» — نوشته عباس امانتاین کتاب یکی از تازه‌ترین و جامع‌ترین روایت‌ها از تاریخ ایران از صفویان تا انقلاب مشروطه است. امانت در این اثر به جای روایت صرف وقایع، ساختارهای قدرت، اقتصاد، فرهنگ و روابط اجتماعی را تحلیل می‌کند. ارزش تاریخی کتاب به استفاده از اسناد آرشیوی و پژوهش‌های جدید است.برای مطالعه مسیر شکل‌گیری دولت مدرن در ایران، این کتاب بسیار مهم است.۱۰. کتاب‌های مقدماتی برای شروع مطالعه تاریخ ایرانبرای خوانندگانی که تازه قصد شروع دارند و دنبال متن‌هایی ساده‌تر هستند، چند کتاب پیشنهادی وجود دارد:– «نگاهی به تاریخ ایران» از رسول جعفریان: بسیار روان، خلاصه و دقیق.– «تاریخ مردم ایران» مشیرالدوله پیرنیا: روایت‌محور و خواندنی.– «شاهنشاهی پارسی» نوشته تام هالند: ترکیبی از روایت داستانی و داده‌های تاریخی.این کتاب‌ها نقطه شروع مناسبی‌اند و خواننده را برای منابع سنگین‌تر آماده می‌کنند.نتیجه‌گیریتاریخ ایران همچون یک زنجیره است؛ زنجیره‌ای که حلقه‌های آن از چند هزار سال پیش تاکنون ادامه یافته و همواره تحت تأثیر عوامل داخلی و خارجی تغییر کرده است. برای شناخت این تاریخ پیچیده، انتخاب منابع درست اهمیت بسیاری دارد. کتاب‌هایی که در این مقاله معرفی شدند، به‌گونه‌ای انتخاب شده‌اند که هم پایه علمی قوی داشته باشند و هم برای خوانندگان عمومی قابل‌درک باشند.مطالعه این آثار نه‌تنها به درک بهتر گذشته کمک می‌کند، بلکه تصویری روشن از مسیر تحولات فرهنگی و سیاسی ایران ارائه می‌دهد. تاریخ ایران سرشار از نقاط ابهام و پرسش‌های جذاب ست، و منابع مناسب می‌توانند راهنما و چراغ این مسیر باشندمرصاد ناطقیمرصاد ناطقیMon, 17 Nov 2025 22:19:34 +0330