https://virgool.ir/feed/@m_21795637این صفحه، تاملات و یادداشت‌های من است.fa2026-11-12 19:54:21https://files.virgool.ir/upload/users/1326336/avatar/32FEMJ.jpghttps://virgool.ir/@m_21795637https://virgool.ir/@m_21795637/آستانه-درنگ-jkgk157vhl0fمیان شتابِ صفحه‌ای که پی‌درپی از برابر چشم می‌گذرد، چند سطر نگاهم را نگه داشت. نه به سبب تازگیِ واژه‌ها؛ به سبب پرسشی که در آن‌ها پنهان بود:«مشرکان از پیامبران معجزه می‌خواستند، در حالی که از بت‌هایی که می‌پرستیدند حتی یک دلیل هم نمی‌خواستند. به باطل بی‌هیچ برهانی ایمان آوردند، اما از حق، برهان طلب کردند. برخی از پیروان باطل نیز همین‌گونه‌اند؛ از اهل حق بسیار دلیل می‌خواهند، اما از کسانی که از آنان پیروی می‌کنند حتی یک دلیل هم نمی‌خواهند. پس هر کس که برهان می‌طلبد، لزوماً حقیقت‌جو نیست. برخی دلیل را برای هدایت‌شدن نمی‌خواهند، بلکه می‌خواهند راه گریزی از حقیقت پیدا کنند.»کنجکاو شدم بدانم این عبارت از کجا آمده است: از کتابی کهن، از نوشتهٔ متفکری شناخته‌شده، یا از گفتاری معاصر؟ در جست‌وجوهایم به مأخذی کهن یا انتسابی مستند نرسیدم؛ آنچه یافتم، صورت‌هایی از این مضمون بود که در شبکه‌های اجتماعی، گاه به عربی و گاه به فارسی، بی‌نام یا با انتساب‌های نامطمئن گردش می‌کرد. این، البته، دربارهٔ آنچه من توانستم پیدا کنم گزارش می‌دهد؛ و حکمی قطعی دربارهٔ همهٔ پیشینهٔ ممکنِ عبارت نیست.اما پرسشی که متن پیش می‌کشید، با یافتن نام نویسنده پایان نمی‌یافت: آیا ممکن است گاهی برای باورهای دلخواه‌مان دلیل چندانی نخواهیم، اما در برابر باوری که خوشایندمان نیست، معیارهایی بگذاریم که هیچ دلیلی از آن‌ها نگذرد؟خطی که عقب می‌روددر بحث‌های استدلالی، اصطلاحی هست به نام «جابه‌جایی تیرک‌های دروازه»: وضعیتی که در آن، پس از ارائهٔ دلیل بر اساس یک معیار مشخص، آن معیار بدون توجیه منطقی کنار گذاشته می‌شود و شرط تازه‌ای جای آن را می‌گیرد تا پذیرش، مدام به تعویق بیفتد. البته صرفِ دلیل خواستن، یا کافی ندانستنِ دلیلی ضعیف، مصداق این رفتار نیست؛ مسئله آنجاست که معیار پذیرش هر بار تغییر کند، بی‌آنکه روشن شود چه چیزی می‌تواند سرانجام پذیرفته شود.این معنا، ما را به صحنه‌ای قرآنی می‌برد. در آیات ۹۰ تا ۹۳ سورهٔ اسراء، از درخواست‌هایی سخن می‌رود که مخاطبان پیامبر برای ایمان‌آوردن پیش می‌کشند: چشمه‌ای از زمین بجوشد، باغی از نخل و انگور پدید آید و نهرها در آن جاری شود، آسمان بر سرشان فرود آید، خدا و فرشتگان حاضر شوند، یا پیامبر به آسمان بالا رود و کتابی بر آنان فرود آورد که بخوانند. آیه با این پاسخ پایان می‌یابد: «قُلْ سُبْحَانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَرًا رَسُولًا»؛ بگو: پروردگارم منزه است؛ آیا من جز انسانی فرستاده‌ام؟کنار این آیات، دو آیهٔ دیگر نیز پرسشی روشن پیش می‌گذارند. قرآن دربارهٔ کسانی که معبودهایی جز خدا گرفته‌اند می‌گوید: «أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ» آیا جز او معبودانی گرفته‌اند؟ بگو: برهانتان را بیاورید (انبیاء / ۲۴)و دربارهٔ کسی که معبودی دیگر را در کنار خدا می‌خواند، می‌فرماید: «لَا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ»برای آن، برهانی ندارد (مؤمنون / ۱۱۷)این آیات، بی‌برهانیِ شرک را به‌صراحت به پرسش می‌کشند؛ و آیات سورهٔ اسراء، درخواست‌های پی‌درپیِ مخاطبان پیامبر را روایت می‌کنند. کنار هم نهادن این دو دسته آیات، ما را به یاد همان دوگانگیِ متن می‌اندازد؛ هرچند خودِ آیات به‌تنهایی ثابت نمی‌کنند که مشرکان هیچ‌گاه برای بت‌هایشان از کسی دلیل نخواسته‌اند. این مقایسه، برداشتی از کنار هم دیدن دو مضمون قرآنی است، نه نقلِ یک گزارش تاریخیِ صریح.بازگشت به خودگاهی درخواستِ دلیل، راهی صادقانه برای فهمیدن است؛ گاهی هم، در موقعیتی معین، شرط‌ها چنان پی‌درپی عوض می‌شوند که هیچ پاسخی مجال رسیدن به مقصد پیدا نمی‌کند. تشخیص این دو از روی ظاهرِ پرسش آسان نیست. شاید معیار، این باشد که آیا برای پاسخِ پذیرفتنی حدی در نظر گرفته‌ایم، یا هر پاسخ را با مطالبه‌ای تازه کنار می‌زنیم.این پرسش فقط دربارهٔ دیگران نیست. ما نیز ممکن است در سنجش باورهایمان یک‌دست نباشیم: برای بعضی باورها به اشاره‌ای دل خوش کنیم، و برای بعضی دیگر شاهدی بخواهیم که خودمان هم نمی‌دانیم چیست. در اینجا آینه، دیگر وسیلهٔ داوری دربارهٔ دیگری نیست؛ راهی است برای دیدنِ معیارهایی که در ذهن خودمان به کار می‌بریم.خوب می‌شد اگر بتوانیم در خلوت از خود بپرسیم: کدام باورها را آسان پذیرفته‌ایم، چون برایمان آشنا یا دلخواه بوده‌اند؟ و وقتی با سخنی ناسازگار با آن‌ها روبه‌رو می‌شویم، آیا معیار روشنی برای سنجیدنش داریم، یا خطِ پذیرش را هر بار عقب‌تر می‌بریم؟پاسخ این پرسش‌ها در بحث‌های بزرگ و دوردست پنهان نمی‌ماند؛ خودش را در گفت‌وگوی روزمره نشان می‌دهد: در لحظه‌ای که از دیگری دلیل می‌خواهیم، و در همان لحظه‌ای که نوبت به باور خودمان می‌رسد.هوشنگ حناساز | تأملاتهوشنگ حناساز | تأملاتThu, 15 Oct 2026 15:39:53 +0330https://virgool.ir/@m_21795637/وقتی-کلام-به-تماشای-صاحبِ-کلام-می-نشیند-u97egvbja49nگاهی در میان ورق زدن‌های قرآن، اتفاقی غریب می‌افتد؛ گویی تا پیش از آن، راهنمایی مهربان دستت را گرفته بود و در کوچه‌پس‌کوچه‌های تاریخ، رفتار با دیگران، و پیچ‌وخم‌های زندگی روزمره پیش می‌برد؛ اما ناگهان در پیچِ یک سطر، همه‌چیز متوقف می‌شود. هیاهوی جهان فرو می‌نشیند و کلام بی‌هیچ پرده‌ای، چشم را به تماشای افقی بی‌کران می‌خواند:🔹 ﴿ اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ ۚ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ... وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ ۖ   وَلَا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا... ﴾ (بقره / ۲۵۵)«خداوند است که هیچ معبودی جز او نیست؛ زنده و برپا دارنده‌ی هستی است؛ نه خوابی سبک او را فرامی‌گیرد و نه خوابی گران... کرسیِ فرمانروایی‌اش بر آسمان‌ها و زمین گسترده است و پاسداریِ آن‌ها بر او سنگین نمی‌آید...»🔹 ﴿قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَن تَشَاءُ وَتَنزِعُ الْمُلْكَ مِمَّن تَشَاءُ... تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَتُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ... وَتَرْزُقُ مَن تَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ﴾ (آل‌عمران / ۲۶-۲۷)«بگو: بارالها! مالِکِ مطلقِ هستی تویی؛ فرمانروایی را به هر که خواهی می‌دهی و از هر که خواهی باز می‌ستانی... شب را در دلِ روز می‌آوری و روز را در دلِ شب... و هر که را بخواهی بی‌حساب روزی می‌دهی...»🔹 ﴿هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ ۖ   وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ﴾ (حدید / ۳)«اوست اول و آخر و پیدا و پنهان؛ و او به هر چیزی داناست...»🔹 ﴿اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۚ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ... نُّورٌ عَلَىٰ نُورࣲۚ يَهۡدِي ٱللَّهُ لِنُورِهِۦ مَن يَشَآءُۚ ﴾ (نور / ۳۵)«خداوند نورِ آسمان‌ها و زمین است؛ مَثَلِ نورِ او چون چراغدانی است که در آن چراغ پر فروغی باشد... نوری است بر فراز نوری دیگر؛ خداوند هر که را بخواهد به نورش هدایت می‌کند...»🔹 ﴿هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ...﴾ (حشر / ۲۳)«اوست خدايى كه جز او هيچ معبودى نيست، همان فرمانرواى پاك، سالم از هر عيب و نقص، ايمنى بخش، چيره و مسلط، شكست‌ناپذير، جبران كننده، شايستۀ بزرگى و عظمت است ...»✦ لحظه‌ای که ضربانِ دل تغییر می‌کند...کسی که با قلبش در برابر این جملات قرار می‌گیرد، در همان لحظه‌ی تلاوت، طعمِ یک «بهتِ شیرین» و «شوقِ بی‌اختیار» را می‌چشد.انگار زنگارها و سنگینی‌های روزمره ناگهان فرو می‌ریزند. سینه فراخ می‌شود و نفسی عمیق از جنسِ حریّت می‌کشد. حس می‌کنی زمین زیر پایت ناپدید شده و تو در محضرِ یک «عظمتِ مطلق» اما «بی‌اندازه مهربان» ایستاده‌ای. هراسی در کار نیست؛ آنچه هست، خشوعی عاشقانه و رهایی از تمامِ وابستگی‌های خُردِ دنیاست.اینجا دیگر سخن از امر و نهی نیست؛ سخن از رویدادی در گذشته هم نیست. اینجا کلام، مستقیماً پرده از چهره‌ی صاحبِ کلام برمی‌دارد.این فرازها تافته‌ی جدابافته از قرآن نیستند، و هرگز از شأنِ سایر آیات که چراغِ مسیر و برنامه‌ی زیستن مایند نمی‌کاهند. اما بی‌گمان نسبتی دیگر با جانِ انسان دارند؛ اگر تمام قرآن نقشه‌ی راه برای زیستن باشد، این آیاتْ جلوه‌ای از خودِ «مقصد» را پیش چشم می‌گذارند.اما براستی رازِ این جاذبه چیست؟ چرا زمزمه‌ی این کلمات، دل را این‌گونه از زمین می‌کَنَد و به قراری ژرف می‌رساند؟✦ ۱. پرواز از سایه‌ها به سوی خورشیددر هر سخنی، سنگینی و ارزشِ کلام به اندازه‌ی عظمتی است که از آن پرده برمی‌دارد. قرآن وقتی از احکام دادگری، اخلاق و سرگذشت انسان‌ها می‌گوید، از جهانِ آفریده‌ها سخن رانده است، که برای ساختن روح و زندگی حیاتی‌اند. اما وقتی نوبت به توصیفِ خودِ پروردگار می‌رسد، زبان در برابر «کمالِ مطلق و زیباییِ محض» خاضع می‌شود. اینجاست که جانِ آدمی پی می‌برد از توصیفِ کوزه‌ها گذشته و به تماشای اقیانوس رسیده است.✦ ۲. شست‌وشوی جان از بندِ اسبابانسان در غوغای زندگی، پیوسته در حصاری از دلهره‌های مادی نفس می‌کشد: ترس از کم‌آمدن، و امید بستن به تکیه‌گاه‌های لرزان و ... این وابستگی‌ها، سینه را تنگ می‌کند.اما درست در میانه‌ی این هیاهو، این آیات همچون نسیمی رهایی‌بخش می‌وزند و به یادمان می‌آورند که تدبیرِ جهان در دست کیست. وقتی باور می‌کنی که سررشته‌ی همه‌چیز به توانی بی‌انتها و خیری مطلق متّصل است، تمامِ وابستگی‌های خُرد رنگ می‌بازند و جایش را به «حریّت و آرامشی سبک‌بال» می‌دهند.✦ ۳. هم‌نشینیِ اعجاب‌انگیزِ هیبت و مهررازِ گیراییِ این آیات در این است که هرگز اقتدارِ حق را به صورت قدرتی هراس‌انگیز و دور از دسترس نشان نمی‌دهند. درست در همان لحظه‌ای که سخن از جابه‌جایی روز و شب و درهم‌پیچیدن آسمان‌هاست، بیدرنگ دستِ نوازشِ «بِیَدِکَ الْخَیْر» و «تَرْزُقُ مَن تَشَاءُ بِغَیْرِ حِسَاب» جان را در آغوش می‌گیرد.این توازنِ هنرمندانه میان «شکوه و جلال» با «مهر و جمال»، نه ترسی می‌آفریند که انسان را فراری دهد و نه آسودگیِ کاذبی که او را غافل سازد؛ بلکه دل را در جایگاهی از خشوعِ عاشقانه و شیفتگیِ آگاهانه می‌نشاند.✦ فرجام: قله‌هایی که به دامنه‌ها معنا می‌دهندآیاتی چون آیةالکرسی، پایان سوره حشر یا آغاز سوره حدید و ... قله‌های این کتاب‌اند. این قله‌ها جایِ نفیِ دامنه‌ها نیستند؛ دامنه‌ها محل زیستن، تلاش و گام برداشتن ما هستند، اما قله‌ها جای ایستادن و گم‌نکردنِ راهند. هر بار تماشای این قله‌ها، هوای تازه‌ای در جانِ ما می‌دمد تا بتوانیم به دامنه‌ها بازگردیم و ادامه‌ی مسیر را با امیدی روشن و گام‌هایی استوار بپیماییم.هوشنگ حناساز | تأملاتهوشنگ حناساز | تأملاتMon, 12 Oct 2026 13:30:58 +0330https://virgool.ir/@m_21795637/شوق-پرواز-ql43j7hfonv7مدتی‌ست بیشتر می‌فهمم که میان «گرفتاری» و «تمام‌شدن» فاصله‌ای بسیار است.ممکن است راهی بسته باشد، فرصتی از دست رفته باشد، یا دست و پای آدم در قفسی از شرایط و گذشته گرفتار شده باشد؛ اما تا وقتی شوقِ رفتن در دل زنده است، نمی‌توان قفس را تمامِ آسمان دانست.پرواز، پیش از آنکه گشودنِ قفس باشد، زنده نگه داشتنِ شوقِ پرواز است.شوقِ طلب، کارسازتر از هر دست‌آویزِ دنیوی است.تا نفس باقی است، فرصتِ عاشقی و جبران باقی است.«شوق اگر هست شکایت ز گرفتاری نیستنشود دام و قفس مانع پرواز کسی»هوشنگ حناساز | تأملاتهوشنگ حناساز | تأملاتThu, 17 Sep 2026 12:03:02 +0330https://virgool.ir/@m_21795637/تأملی-در-سورهٔ-زیبای-مزّمّل-از-خلوت-شب-تا-زندگی-در-جهان-dtgbzmank2iqتأملی در سورهٔ زیبای مزّمّل؛ از خلوت شب تا زندگی در جهانبعضی آیات را نمی‌توان تنها خواند؛ باید مدتی با آنها زندگی کرد.باید گذاشت از کنار گوش نگذَرند و در جایی از جان بنشینند؛ با خاطرات آدمی، با ترس‌هایش، با امیدهایش و با پرسش‌هایی که سال‌ها بی‌پاسخ مانده‌اند، سخن بگویند.سورهٔ مبارکه مزّمّل از همین جنس است.گویی دستی است که انسان را در میانهٔ هیاهوی جهان می‌گیرد و آرام می‌گوید:بیا!اندکی از این همه فاصله بگیر.نه برای آنکه از زندگی بگریزی؛برای آنکه بتوانی بهتر به زندگی بازگردی.سوره با یک خطاب شگفت آغاز می‌شود:يَا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُای جامه‌ برخود پیچیده!چه راز لطیفی در این آغاز نهفته است!انسان، وقتی جهان بر او سنگین می‌شود، گاهی می‌خواهد در چیزی پناه بگیرد: در خواب؛ در سکوت؛ در سرگرمی ...و سپس نمی‌گوید: برخیز و جهان را تغییر بده.نمی‌گوید: برخیز و با مخالفان بجنگ.نخست می‌گوید:قُمِ اللَّيْلَبرخیز و شب را با خدا آغاز کن.این شاید نخستین پیام بزرگ سوره برای انسان امروز باشد:پیش از تغییر جهان، باید خودت را بسازی.انسان معاصر، بیش از هر زمان دیگری می‌خواهد:جهان را اصلاح کند،دیگران را تغییر دهد،جامعه را نقد کند،در شبکه‌های اجتماعی سخن بگوید و دیده شود ...اما ممکن است خودش هنوز در درون ساخته نشده باشد.سورهٔ مزّمّل ترتیب را عوض می‌کند:پیش از آن‌که به جهان بروی، به درون خود بازگرد. پیش از بار، شانه هایت را بساز!شب، خلوت، نماز، قرآن، ذکر و تبتّل؛همه مقدمه‌اند برای ورود ما به میدان زندگی. ما برای تحمل «سخن سنگین»، به روحی استوار نیاز داریمسوره می‌فرماید:إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلًا ثَقِيلًاما سخنی سنگین بر تو القا خواهیم کرد.این تعبیر، برای انسان امروز بسیار تکان‌دهنده است.زندگی فقط مجموعه‌ای از سرگرمی‌ها نیست. زندگی، حقیقتی سنگین دارد:تنهایی، انتخاب، مسئولیت، پاسخ‌گویی، رنج، عدالت، مرگ...زندگی، چیزی است که از ما پاسخ می‌خواهد.و آن‌که می‌خواهد پاسخ دهد، باید در درون خویش استوار شده باشد.انسانی که تمام وجودش با سبکی و سرگرمی دائمی پر شده، توان حمل «قول ثقیل» را ندارد.برای همین است که پیش از «سخن سنگین»، شب می‌آید.پیش از میدان، خلوت می‌آید.پیش از مسئولیت، ایستادن در پیشگاه خدا می‌آید.گویی خداوند می‌خواهد بگوید:پیش از آنکه تو را به میان جهان بفرستم، باید در درونت جایی بسازم که جهان نتواند آن را ویران کند. شب، فرصت بازگرداندن انسان به خودش استسوره تأکید ویژه‌ای بر شب دارد. شب، در سورهٔ مزّمّل، تنها بخشی از شبانه‌روز نیست.شب، فرصتی است که جهان کمی عقب می‌رود.صداها کمتر می‌شوند.رفت‌وآمدها پایان می‌گیرند.تماشاگران می‌روند.و انسان، آرام‌آرام از نقش‌هایی که در روز بر عهده داشته، بیرون می‌آید و نقابها را کنار میگذارد.دیگر لازم نیست چیزی را ثابت کند.لازم نیست خوب به نظر برسد.لازم نیست کسی او را ببیند.می‌ماند خودش؛و خدایی که هرگز از او دور نبوده است.إِنَّ نَاشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئًا وَأَقْوَمُ قِيلًاشب، زمان مناسب‌تری برای استواری جان و استقامت سخن است.انسان امروز تقریباً هیچ‌گاه تنها نیست.حتی وقتی تنها در اتاق خود نشسته:تلفن همراه، پیام‌ها، خبرها، تصاویر، شبکه‌های اجتماعی، صداها، همراه اویند.شاید بتوان گفت یکی از بزرگ‌ترین فقرهای ما، فقر خلوت است.پیام مزّمّل:انسانی که هرگز با خود و خدای خود تنها نشده، ممکن است هرگز خودش را نشناخته باشد. چگونه می‌توان آسمان را در آب دید، وقتی آب همیشه متلاطم است؟شب، فرصت آرام شدن این آب است.فرصتی برای آنکه انسان دوباره بتواند ببیند؛چیزی را که در غوغای روز گم کرده بود: خودش را.و در ژرفای خودش، خدای خویش را. روز، میدان پراکندگی است در دریای بزرگ زندگی؛ انسان به یک «مرکز» نیاز داردزندگی در شب متوقف نمی‌شود. صبح می‌آید و انسان دوباره به جهان بازمی‌گردد.قرآن این بازگشت را با چه تعبیر شگفتی بیان می‌کند:إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْحًا طَوِيلًاتو در روز، رفت‌وآمد و اشتغال فراوان داری.چه تعبیر دقیقی!روز انسان امروز، یک «سبح طویل» است: کار، خانواده، اقتصاد، اخبار، پیام‌ها، مراجعات، مسئولیت‌ها...روز دریایی است که باید در آن شنا کرد.اما سؤال بزرگ این است:کسی که پیوسته در دریاست، اگر ساحلی نداشته باشد، سرانجام فرسوده می‌شود.اینجاست که آیهٔ هشتم وارد می‌شود:وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَیاد کن پروردگارت را!ساحلت را فراموش نکن! مرکزت را گم نکن.ذکر، در این نگاه، تنها یک عمل عبادی نیست.ذکر یعنی:بازگشت دائمی انسان به مرکز وجودی خود. به آن نقطه ای که همه چیز از آنجا معنا می گیرد.نخستین فرمان این است:یاد پروردگارت را زنده نگه دار.یعنی پیش از آن‌که سخن دیگران تو را تعریف کند، قبل از آن‌که حادثه‌ای تو را با خود ببرد، و پیش از آن‌که ترس و خشم تصمیم تو را بگیرد، به یاد خدا بازگرد.بحران بزرگ امروز ما، پراکندگی دل استانسان فقط فراموش نمی‌کند؛ پراکنده نیز می‌شود.دلش را میان هزار چیز تقسیم می‌کند.اندکی این‌جا و اندکی آن‌جا.بخشی از آرامشش را به حساب بانکی می‌سپارد.بخشی را به گفتار و تائید مردم.بخشی را به نگرانی ها از آینده.بخشی را به کسانی که دوستشان دارد.و بخشی را به چیزهایی که شاید فردا دیگر نباشند.آنگاه، با لرزیدن هر یک از این ستون‌ها، چیزی در درون او نیز می‌لرزد.در چنین جهانی، این فرمان قرآن معنایی دیگر پیدا می‌کند:وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًایعنی:دل پراکنده‌ات را جمع کن. و یکسره به سوی او روی آور.انسان نباید هزار مرکز داشته باشد.ممکن است در زندگی: کار داشته باشد، خانواده داشته باشد، دوستان داشته باشد، علایق داشته باشد،اما در عمق جان، باید بداند:کانون نهایی زندگی او کجاست؟«تَبَتُّل» یعنی:در عمق جانت، تکیه‌گاه نهایی‌ات یکی باشد.و چه تأکید زیبایی در تعبیر قرآن است:»تَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا«یکسره، تمام‌قد، به سوی او.و چه زیبا با سخن امیرالمؤمنین علیه‌السلام هماهنگ می‌شود:مَنْ أَصْلَحَ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ اللَّهِ، أَصْلَحَ اللَّهُ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ النَّاسِ.هر کس آنچه میان او و خداست اصلاح کند، خداوند آنچه میان او و مردم است اصلاح خواهد کرد.گویی سورهٔ مزّمّل نیز همین مسیر را پیش روی ما می‌گذارد:نخست رابطه‌ات را با خدا سامان بده.آزادی حقیقی، یافتن تکیه‌گاهی است که فرو نمی‌ریزدسپس می‌فرماید:رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَكِيلًااو پروردگار مشرق و مغرب است. هیچ معبودی جز او نیست. پس او را وکیل خود بگیر.این دعوت به دست کشیدن از تلاش نیست.توکل، رها کردن اسباب نیست.توکل، دانستن این حقیقت است که:اسباب، خدا نیستند. کار کن، بیندیش، برنامه بریز، مشورت کن، درمان کن.اما دلت را به نتیجه ای گره نزن که ممکن است فردا از دستت بیرون رود. لازم نیست بارِ نتیجه را تا آخرین ذره بر دوش دل خود حمل کنی.دستت در کار باشد؛ دلت در دست خدا.تلاش کن، اما نتیجه را بُت نکن.آنچه تو را می‌ترساند، آنچه به آن امید بسته‌ای، آن کسی که تو را می‌آزارد، و آن آینده‌ای که نگرانش هستی، همه در قلمرو ربوبیت اویند.دل را به صاحب اسباب بسپار.این، شاید یکی از عمیق‌ترین معناهای توکل برای ما باشد.هر سخنی ارزش پاسخ ندارداما خدا انسان را در شب نگه نمی‌دارد.او را به میان مردم بازمی‌گرداند.و آن‌جا شاید دشوارترین آزمون آغاز می‌شود:وَاصْبِرْ عَلَىٰ مَا يَقُولُونَبر آنچه می‌گویند شکیبا باش.مردم سخن خواهند گفت، گاهی خواهند فهمید، گاهی نخواهند فهمید، گاهی مهربان خواهند بود، گاهی بی‌رحم .گاهی تو را خواهند دید و گاهی درست همان چیزی را که در تو زیباست، نخواهند دید.اگر آرامش انسان در دست مردم باشد، زندگی او به دادگاهی بی‌پایان تبدیل می‌شود. و ترس از قضاوت دیگران، کابوس همیشگی! اما کسی که دلش به خدا تکیه کرده است، آرامش خود را به رأی همهٔ مردم واگذار نمی‌کند. همهٔ قضاوت‌ها شایستهٔ ورود به قلب ما نیستند. همهٔ صداها نباید در درون ما خانه کنند.از همین‌جاست که سخن امام صادق علیه‌السلام معنایی ژرف پیدا می‌کند:الْيَأْسُ مِمَّا فِي أَيْدِي النَّاسِ عِزُّ الْمُؤْمِنِچشم نداشتن به آنچه در دست مردم است، عزت مؤمن است.نه اینکه از مردم بگریزی؛بلکه اینکه دلت گدای آنان نباشد.چه آزادی بزرگی است که انسان بتواند توجه کند، محبت بورزد، اما برای توجه و محبت گدایی نکند.خدمت کند، اما برای تشویق زندگی نکند.کار نیک انجام دهد، حتی اگر کسی او را نبیند.و درست بماند، حتی اگر کسی برایش دست نزند.و سپس سوره به یکی از بلندترین قله‌های اخلاق می‌رسد:وَاهْجُرْهُمْ هَجْرًا جَمِيلًااز آنان، به شیوه‌ای زیبا فاصله بگیر.نه همه‌چیز را باید تحمل کرد.نه با هر کسی باید تا همیشه همراه ماند.نه هر بحثی ارزش ادامه دادن دارد.نه هر سخنی سزاوار پاسخ است.گاهی باید رفت.اما قرآن، هنر رفتن را نیز به انسان می‌آموزد:زیبا برو!این شاید یکی از دشوارترین هنرهای زندگی باشد.اینکه بتوانی کسی را ترک کنی، بی‌آنکه هنگام رفتن، زشتی را با خودت ببری.اینکه بتوانی «نه» بگویی، بی‌آنکه نفرتگین شوی.اینکه بتوانی مخالفت کنی، بی‌آنکه دشمن شوی.اینکه بتوانی فاصله بگیری، بی‌آنکه کینه را در دل خود خانه دهی.«هجر جمیل» یعنی:بگذار فاصله‌ای میان تو و دیگری باشد، اما زشتی‌ای میان قلب تو و خدا پدید نیاید. چه بسیار کسانی که از دشمن خود جدا شدند، اما دشمن را در درون خود با خود حمل کردند.و چه رهایی بزرگی است که انسان بتواند از کسی بگذرد، بی‌آنکه تا پایان عمر، او را بر دوش جانش بکشد.این برای عصر شبکه‌های اجتماعی، یک حکمت طلایی است:همهٔ صداها، شایستهٔ ورود به قلب تو نیستند.و همهٔ سخنان نیز شایستهٔ پاسخ نیستند.گاهی انسان با پاسخ ندادن، چیزی را از دست نمی‌دهد؛بلکه خودش را حفظ می‌کند.این شاید یکی از نیازهای بزرگ جهان امروز باشد:هنرِ اختلاف بدون دشمنی.اما این همه ساختن، برای چیست؟خلوت شبانه، ذکر، تبتّل، توکل، صبر، و آزادی از نگاه مردم...همه برای آن است که انسان بتواند بار زندگی بزرگ‌تری را بر دوش بگیرد.امیرالمؤمنین علیه‌السلام می‌فرماید:قَدْرُ الرَّجُلِ عَلَىٰ قَدْرِ هِمَّتِهِارزش انسان به اندازهٔ همّت اوست.و شاید هر انسانی باید گاهی در سکوت از خود بپرسد:من برای چه چیزی دارم عمرم را خرج می‌کنم؟این روزی که گذشت، کجا رفت؟این همه فکر و نگرانی، صرف چه شد؟آنچه امروز برایش می‌دوم، آیا ارزش دارد که بخشی از عمرم را به آن بدهم؟عمر، تنها چیزی نیست که انسان دارد.عمر، خودِ انسان است که آرام‌آرام مصرف می‌شود.پس پرسش بزرگ این نیست که:»چه چیزی دارم؟«پرسش بزرگ‌تر این است:دارم خودم را خرج چه چیزی می‌کنم؟ شاید معنای داشتن همّتی بلند همین باشد:اینکه انسان زندگی‌اش را خرج چیزی کند که وقتی به پایان راه رسید، از بخشیدن عمرش به آن پشیمان نباشد. همهٔ کارها به اندازهٔ توان انسان نیستند و خدا از تو نمایشِ کمال نمی‌خواهدآنگاه که می‌فرماید:عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتَابَ عَلَيْكُمْخدا می‌داند:می‌داند که انسان خسته می‌شود.می‌داند که زندگی همیشه مطابق برنامه پیش نمی‌رود.بیماری هست.کار هست.سفر هست.تنگنا هست.خدا می‌داند که شما نمی‌توانید آن را به دقت اندازه بگیرید و بر شما بازگشت.وآنگاه می فرماید:فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِهر مقدار از قرآن که برایتان میسر است، بخوانید.این پایان‌بندی برای انسان امروز بسیار امیدبخش است.سوره‌ای که با:قُمِ اللَّيْلَآغاز شده، در پایان می‌گوید:به اندازهٔ توانتان.این یعنی راه خدا، راه فرسوده کردن انسان نیست.کمال‌گراییِ بی‌رحمانه، راه قرآن نیست.انسان باید رشد کند، اما نه با شکستن خویش.گویی خداوند می‌گوید:از راه بازنمان؛ اما خودت را نیز مشکن.همهٔ راه را امروز نرو.اما قدم امروز را بردار.اگر نمی‌توانی بسیار، اندکی.اگر نمی‌توانی ساعت‌ها، دقایقی.اگر نمی‌توانی ده‌ها کار نیک انجام دهی، یکی.اگر نمی‌توانی همهٔ گذشته را جبران کنی، از امروز آغاز کن.و چه حقیقتی در این سخن مولا نهفته است:ما لا یُدْرَکُ کُلُّهُ لا یُتْرَکُ کُلُّهُاگر همهٔ خیر را نمی‌توان به دست آورد، همهٔ آن را رها مکن.گاهی انسان را گناه متوقف نمی‌کند؛آرزوی کمال متوقفش می‌کند.به او می‌گوید:«یا کامل انجام بده، یا اصلاً انجام نده».اما راه خدا چنین نیست.خدا می‌گوید:آنچه می‌توانی، انجام بده.همین قدم کوچک، اگر رو به او باشد، از هزار آرزوی بزرگی که هرگز آغاز نمی‌شوند، ارزشمندتر است. انسان فقط با عبادت ساخته نمی‌شود؛ باید به زندگی بازگرددپایان سوره تنها از نماز و قرآن سخن نمی‌گوید.می‌گوید:وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًانماز را برپا دارید، زکات بدهید، و در راه خدا انفاق کنید.یعنی آن خلوت شبانه باید در روز تبدیل شود به:عبادت، مسئولیت، بخشش، و عمل.پس سوره مزّمّل انسان را از جهان فراری نمی‌دهد.او را شب به خلوت می‌برد تا روز بتواند بهتر در جهان حضور داشته باشد. و پس از همهٔ اینها، قرآن یکباره لحن خود را نرم‌تر می‌کند؛گویی تمام آنچه تا اینجا گفته است، نه فرمانی برای سنگین کردن بار انسان، بلکه تذکری برای بیدار کردن او بوده است:إِنَّ هَذِهِ تَذْكِرَةٌاین، تذکری است.تذکر؛ نه تحمیل.یادآوری؛ نه اجبار.راه را نشان می‌دهد، اما قدم برداشتن را به انسان می‌سپارد:فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَىٰ رَبِّهِ سَبِيلًاپس هر که بخواهد، راهی به سوی پروردگارش در پیش گیرد.چه لطیف است:«فَمَنْ شَاءَ»هر که بخواهد.و چه تعبیر شگفتی:«راه»گویی همهٔ این سوره، در نهایت، انسان را به یک انتخاب می‌رساند.شب برخیزد یا در خواب بماند؛دل را جمع کند یا در ورطه پراکندگی رها کند؛خدا را وکیل خود بگیرد یا خود را به هزار تکیه‌گاه بسپارد؛در برابر تلخی‌ها صبر کند یا هر زخمی را با زخمی دیگر پاسخ دهد؛زیبا فاصله بگیرد یا کینه را با خود حمل کند.قرآن راه را روشن می‌کند.اما انسان باید بخواهد که راهی به سوی پروردگارش در پیش گیرد.شاید این یکی از زیباترین رازهای هدایت باشد:خداوند راه را نشان می‌دهد؛اما انسان باید رو به راه بایستد.و شاید «تذکره» همین باشد:چیزی را که در ژرفای وجودت می‌دانستی، دوباره به یادت آوردن.راه از بیرون به تو تحمیل نمی‌شود؛چراغی در درونت روشن می‌شود و تو را به رفتن فرا می‌خواند. چیزی برای خودت پیش بفرستاما سوره هنوز یک سخن برای پایان دارد.سخنی که به این «راه» معنا و مقصدی دیگر می‌دهد:«وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَیْرًا وَأَعْظَمَ أَجْرًا»و هر خیری را که برای خود پیش بفرستید، آن را نزد خدا خواهید یافت؛ بهتر و با پاداشی بزرگ‌تر.چه تصویر زیبایی!انگار زندگی فقط آن چیزی نیست که امروز در دست ماست.هر خوبی‌ای که می‌کنیم،هر دستی که می‌گیریم،هر دلِ شکسته‌ای که آرام می‌کنیم،هر دانشی که می‌آموزیم و به دیگری می‌رسانیم،هر گذشتی که می‌کنیم،هر خشم فروخورده‌ای که به جای انتقام، به صبر بدل می‌کنیم،هر لحظه‌ای که برای خدا از خود می‌گذریم،«گم نمی‌شود»ما چیزی را پیش می‌فرستیم؛ و روزی آن را نزد خدا خواهیم یافت.شاید زندگی، در عمیق‌ترین معنای خود، همین باشد:اینکه انسان بداند چه چیزی را دارد برای آیندهٔ خویش می‌فرستد.روزها می‌گذرند؛اما همهٔ آنها یکسان از دست نمی‌روند.بعضی روزها فقط سپری می‌شوند.و بعضی روزها، چیزی را با خود به سوی خدا می‌فرستند. و اگر کم آوردی، بازگردو درست در همین نقطه، جایی که شاید با خود بگوئیم:اما من همیشه چنین نیستم...همیشه صبور نیستم.همیشه دل از مردم نمی‌کنم.همیشه ذکر نمی‌کنم.همیشه خیر نمی‌کنم.گاهی می‌لغزم، گاهی خسته می‌شوم، گاهی از راه دور می‌افتم...سوره با لطافتی شگفت‌انگیز پایان می‌یابد:«وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ»از خدا آمرزش بخواهید؛ که خداوند بسیار آمرزنده و مهربان است.چه پایان آرامی.سوره با قیام آغاز می‌شودو با رحمت پایان می‌یابد.با «برخیز» آغاز می‌شودو با «اگر لغزیدی، بازگرد» تمام می‌شود.گویی خداوند از انسان، نمایشِ بی‌نقص بودن نمی‌خواهد؛خواستنِ بازگشت را می‌خواهد.راه ممکن است طولانی باشد.گاهی قدم‌هایت استوار است، گاهی لرزان.گاهی شب، روشن است؛ گاهی دل، تاریک؛گاهی در پروازی، گاهی بال و پر شکسته؛گاهی می‌توانی خیر بزرگی پیش بفرستی؛گاهی تنها یک لبخند، یک گذشت، یک دعا، یک دستگیری کوچک از تو برمی‌آید.اما هیچ‌کدام بی‌ارزش نیست.زیرا او می‌فرماید:«إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ»خدا آمرزنده است؛و مهربان.شب، به خدا نزدیک شو؛ روز، در میان مردم زندگی کن؛ برای حقیقتی بزرگ برخیز؛ از اسارت نگاه‌ها آزاد باش؛ و در میان همهٔ طوفان‌ها، جایی در درون خود داشته باش که جهان به آن راه ندارد. مرکزی در خویش داشته باش که به او پیوند خورده است. راه را خدا نشان داده است؛ اما تو باید قدم برداری. و در این راه، هر خیر کوچکی که از دستت برمی‌آید، پیشاپیش برای خودت بفرست. شاید روزی که همهٔ راه‌ها به پایان می‌رسند، آنچه را گمان می‌کردیم از دست داده‌ایم، در جایی دیگر، نزد او یافتیم؛بهتر،و با پاداشی بزرگ‌تر.لازم است در پایان این تأمل، اذعان کنم آنچه در این آیات دیده‌ام و درباره‌اش نوشته‌ام، گزارشی از رسیدن نیست.من نیز، مانند بسیاری از ما، با همان هیاهویی زندگی می‌کنم که گاهی مجال شنیدن صدای عمیق‌تر زندگی را از انسان می‌گیرد. من نیز خلوت‌هایی را که می‌توانستند مرا به یاد خدا و به خودم بازگردانند، گاه به آسانی از دست داده‌ام؛ و چه بسیار دانسته‌ام که هنوز نتوانسته‌ام آن را زندگی کنم.پس این نوشته، سخن کسی نیست که از قلهٔ خلوت و ذکر، به جهانِ آدمیان نگاه می‌کند.اینها بیشتر یادداشت‌های رهگذری است که در میان همین راه، گاهی ایستاده، به آیات نگاه کرده و از خود پرسیده است:من نیز باید از نو راهی به سوی پروردگارم پیدا کنم.شاید راز آن همه دعوت به شب و خلوت، همین باشد؛ اینکه انسان هرچند بار هم که در هیاهوی جهان گم شود، هنوز راه بازگشت بسته نشده است.«إِنَّ هَذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا»این یک تذکر است؛ و هر که بخواهد، راهی به سوی پروردگارش برمی‌گیرد.و چه خوب که این راه، راهِ گروهی خاص یا انسان‌هایی که به پایان رسیده‌اند نیست.راهی است که هر بار می‌توان دوباره به آن بازگشت.حتی پس از فراموشی.حتی پس از دور شدن.حتی پس از سال‌ها.و پایان سوره هم، به جای آنکه انسان را در سنگینیِ آنچه نکرده است رها کند، نگاهش را به پیش رو می‌برد:«وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرًا وَأَعْظَمَ أَجْرًا وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ»هر خیری که برای خود پیش فرستید، آن را نزد خدا خواهید یافت؛ بهتر و با پاداشی بزرگ‌تر. و از خدا آمرزش بخواهید که خدا آمرزنده و مهربان است.به نظرم این، یکی از امیدبخش‌ترین پیام‌های سورهٔ مزّمّل برای انسانی باشد که هنوز در راه است:لازم نیست برای آغاز کردن، به پایان رسیده باشی.کافی است راه را گم‌کرده نپنداری.کافی است دوباره رو به آن راه کنی.و هر خیر کوچکی را که امروز می‌توانی، برای فردای خود پیش بفرستی.شاید همهٔ راه، همین باشد:بازگشتن؛دوباره و دوباره،به سوی او.إِنَّ هَذِهِ تَذْکِرَةٌ فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَىٰ رَبِّهِ سَبِیلًااین، تذکری است؛پس هر که بخواهد، راهی به سوی پروردگارش در پیش گیرد.راه، هنوز باز استهوشنگ حناساز | تأملاتهوشنگ حناساز | تأملاتFri, 04 Sep 2026 22:11:30 +0330https://virgool.ir/@m_21795637/فاصله-میان-دانستن-و-شدن-vtopfop0hsjvچگونه ممکن است کسی زیبایی را خوب ببیند، اما خودش زیبا زندگی نکند؟چگونه ممکن است شاعری از شجاعت بسراید، اما هنوز با ترس‌های خود درگیر باشد؛ یا نویسنده‌ای از عشق بنویسد، اما در نزدیک‌ترین رابطه‌هایش از مهرورزی ناتوان بماند؟؛ یا استادی از عرفان وارستگی سخن گوید و کتاب بنویسد اما خود غرق در خودخواهی باشد؟این تناقض، هم شگفت‌آور است و هم انسانی. ما اغلب خیال می‌کنیم کسی که از حقیقت سخن می‌گوید، حتماً حقیقت را در زندگی خود یافته است؛ کسی که از اخلاق می‌نویسد، حتماً اخلاقی زندگی می‌کند؛ و کسی که زیبایی می‌آفریند، حتماً خود نیز به زیبایی رسیده است.اما میان آنچه انسان می‌بیند و آنچه زندگی می‌کند، همیشه فاصله‌ای هست.تاریخ هنر نمونه‌های روشنی از این فاصله به ما نشان می‌دهد. کاراواجو، یکی از بزرگ‌ترین نقاشان تاریخ، در آثار مذهبی خود رنج، توبه، مرگ، شفقت و تاریکی و روشنایی روح انسان را با قدرتی کم‌نظیر به تصویر کشید؛ اما زندگی شخصی‌اش با خشونت و درگیری همراه بود و پس از کشتن انسانی، ناچار به فرار شد.ازرا پاوند نیز از شاعران مهم و اثرگذار قرن بیستم بود؛ اما در سال‌های جنگ جهانی دوم با فاشیسم و موسولینی همراه شد و از رادیوی ایتالیا در حمایت از فاشیسم سخن گفت.این نمونه‌ها پرسشی دشوار پیش رویمان می‌گذارند:چگونه ممکن است دستی رنج مسیح را چنین عمیق به تصویر بکشد، اما صاحب آن دست در زندگی خود گرفتار خشونت باشد؟ چگونه ممکن است شاعری درباره‌ی انسان و جهان، شعرهایی بزرگ بیافریند، اما در داوری‌های سیاسی و اخلاقی خود راهی خطا بپیماید؟آیا هنر دروغ می‌گوید؟ آیا زیباییِ اثر چیزی جز فریب است؟شاید نه!شاید خطای ما این باشد که اثر را با زندگی صاحب اثر یکی می‌گیریم. گمان می‌کنیم هرکس زیبایی را خوب می‌شناسد، باید زیبا زندگی کند؛ هرکس از شجاعت می‌سراید، باید شجاع باشد؛ و هرکس از عشق می‌گوید، باید خود عاشقی کامل باشد.اما انسان همیشه آن چیزی نیست که می‌فهمد، می‌گوید یا می‌آفریند.ممکن است کسی حقیقتی را بهتر از آنچه زندگی می‌کند ببیند. ممکن است رنج را چنان عمیق بشناسد که بتواند آن را در اثری بزرگ به تصویر بکشد، اما هنوز نتوانسته باشد با رنج‌های خود به شیوه‌ای درست روبه‌رو شود. ممکن است انسان راهی را برای دیگران روشن کند، درحالی‌که خودش هنوز در میانه‌ی تاریکی آن راه ایستاده است.اثر هنری همیشه اعتراف‌نامه‌ی صاحبش نیست. گاهی آرمان اوست. گاهی آرزوی اوست. گاهی چیزی است که در جست‌وجویش بوده و هنوز به آن نرسیده است.شاعر ممکن است از شجاعت بسراید، چون شجاعت برای او مسئله‌ای زنده بوده است. نویسنده ممکن است از بخشش بنویسد، چون هنوز با رنجِ نبخشیدن درگیر است. هنرمند ممکن است زیبایی را با شور و دقت بیافریند، چون بیش از دیگران تشنه‌ی زیبایی است.از این منظر، اثر هنری فقط پنجره‌ای به درون هنرمند نیست؛ پنجره‌ای است به سوی چیزی که او می‌خواسته باشد، اما شاید هنوز نشده است.در ادبیات فارسی نیز باید میان اثر و زندگی صاحب اثر با احتیاط فرق گذاشت. شاهنامه جهانی عظیم از خرد، داد، وفاداری، پهلوانی و ایستادگی پیش چشم ما می‌گشاید؛ اما اطلاعات قطعی ما از زندگی شخصی فردوسی اندک است. نمی‌توان تنها از روی شعر او، شخصیتی آرمانی و بی‌نقص ساخت. این احتیاط چیزی از عظمت شاهنامه کم نمی‌کند؛ فقط به ما یاد می‌دهد میان فردوسیِ تاریخی و جهان اخلاقی شاهنامه تفاوت بگذاریم.رودکی نیز نمونه‌ای دیگر است. شعر او روشن، سرشار از تصویر و آکنده از ستایش و اندرز است، اما زندگی شخصی‌اش برای ما چندان روشن نیست و حتی درباره‌ی برخی جزئیات آن، مانند نابینایی‌اش، میان منابع اختلاف وجود دارد.گاهی با اثری روشن روبه‌رو هستیم، درحالی‌که زندگی صاحب اثر در تاریکی تاریخ مانده است.پس اگر اثری بزرگ را دوست داریم، لازم نیست صاحب آن را نیز بی‌درنگ قدیس کنیم. و اگر در زندگی صاحب اثر ضعفی دیدیم، نباید به‌خاطر آن، ارزش اثر را انکار کنیم.اثر را همان‌گونه که هست ببینیم و آفریننده‌اش را نیز همان‌گونه که هست بشناسیم.ممکن است یک رمان از نویسنده‌اش انسانی‌تر باشد؛ یک موسیقی از آهنگسازش آرام‌تر؛ یک شعر از شاعرش شجاع‌تر؛ و یک تابلوی مذهبی از نقاشش مؤمن‌تر.این سخن درباره‌ی مطالعه نیز صادق است.آدم می‌تواند صدها کتاب بخواند و هنوز عمیق نشده باشد. می‌تواند درباره‌ی اخلاق سخن بگوید و هنوز اخلاقی زندگی نکند. می‌تواند درباره‌ی عشق بنویسد و هنوز عشق را نیاموخته باشد. می‌تواند درباره‌ی انسان چنان زیبا سخن بگوید که دیگران را به شناخت انسان نزدیک کند، درحالی‌که خودش هنوز در شناخت خویش، مسافری در آغاز راه باشد.زیرا دانستن، دیدن، آفریدن و شدن، چهار منزل متفاوت‌اند.کتاب ممکن است حقیقتی را به ذهن برساند. هنر ممکن است آن را به دل نشان دهد. اما هیچ‌کدام به‌تنهایی تضمین نمی‌کنند که آن حقیقت در جان انسان به «شدن» رسیده باشد.دانستن، آغاز راه است؛ نه پایان آن.شاید بلوغ حقیقی آنجاست که میان آنچه می‌دانیم، آنچه می‌گوییم و آنچه هستیم، فاصله کمتر شود؛ جایی که حقیقت فقط در زبان ما حضور نداشته باشد، بلکه در رفتارمان نیز دیده شود.آن‌وقت انسان خود به بزرگ‌ترین اثر خویش تبدیل می‌شود.شاید بد نباشد پس از هر کتابی که می‌خوانیم، فقط نپرسیم:چه چیز تازه‌ای فهمیدم؟یک سؤال دیگر را هم با خود ببریم:این دانسته قرار است کجای زندگی من دیده شود؟و پس از شنیدن سخنی زیبا یا دیدن اثری بزرگ، تنها به تحسین صاحب آن نپردازیم. از خودمان بپرسیم:آن زیبایی در من چه چیزی را بیدار کرد؟شاید مطالعه از همین‌جا، از انباشتن اطلاعات به ساختن انسان نزدیک شود.و شاید در پایان، ارزشمندترین کتابی که باید بخوانیم، همان کتابی باشد که هر روز با رفتار خود می‌نویسیم.هوشنگ حناساز | تأملاتهوشنگ حناساز | تأملاتWed, 19 Aug 2026 17:58:36 +0330