https://virgool.ir/feed/@m.rad.elhamتسلای خاطری ... عجیب، مرموز، چه بسا خطرناک و شاید رهایی بخش ... https://yanaar.blogsky.com/fa2026-11-11 03:07:03https://files.virgool.ir/upload/users/169635/avatar/P6I7Ax.jpghttps://virgool.ir/@m.rad.elhamhttps://virgool.ir/@m.rad.elham/فاشیسم-ابدی-ccsljur6amhmاستادی داشتم که معتقد بود هر کتابی نه تنها ارزش خواندن ندارد؛ بلکه می‌گفت بابت برخی کتاب‌ها یک پول سیاه هم نباید داد. از جمله کتاب‌هایی که در این دسته فهرست می‌کرد، کتاب‌هایی بودند که افراد یا ناشرانی از جمع کردن مقالات و متون پراکنده و سخنرانی‌ها و مصاحبه‌های چهره‌های شناخته‌شده ساخته و پرداخته و به چاپ می‌رسانند. در واقع ایشان باور به بسندگی متن و کلمات نداشت، خلاصه‌ و نتیجه‌ی نظرش هم این بود کتابی ارزش خواندن دارد که مؤلفش تمام قد و تا آخر پای کلمه به کلمه‌ و چاپ شدن کتابش فکر کرده و ایستاده باشد.امروز شاید در مورد بسیاری از کتاب‌سازی‌های تجاری حق با او باشد؛ اما این نظر همیشه قابل تعمیم نیست. گمان می‌کنم این‌گونه تنظیم و گردآوری‌ مطالب فرمی از نوشتار هستند که نباید بی‌ملاحظه کنار گذاشته شوند. خصوصاً اگر کار انتخاب و تدوین نوشته‌ها و گفته‌ها دقیق، مسأله‌محور و با ملاحظه و دانش کافی صورت گیرد، نتیجه‌ی کار اتفاقاً به مجموعه‌‎ای خوش‌خوان و جذاب تبدیل خواهد شد. البته درست است که هنوز هم در مورد این که دانستن چیزی خارج از متن یک نوشته‌ برای مثال در مورد نویسنده و عادات زندگی او آیا خوب و مفید است یا نه؛ بحث‌های زیادی در جریان است. فکر کنید زندگینامه‌ا‌ی پر از جزئیات موشکافانه که ادعا می‌کند، زوایای پنهان مهمی از افکار و پرفورمانس آن‌ها، در زمینه و زمانه‌ی زندگی نویسنده را به خواننده‌ی مشتاق نشان خواهد داد، اساساً به کاری می‌آید؟ مگر نه این است که نویسنده مهم‌ترین و بهترین حرف‌هایش را خودش پیش‌تر نوشته است؟من فکر می‌کنم برخی از این دست‌ کتاب‌ها امتداد شاهکارهایی هستند که یک نویسنده خلق کرده است و به گونه‌ای شیرین مصاحبت ما با آن شاهکار را طولانی‌تر می‌کنند. بعضی دیگر به دنبال توضیح این موضوع می‌روند که چطور یک نویسنده از طریق روش‌های آگاهانه یا مانورهای جبرانیِ ناخودآگاه، موفق به خلق آثارش شده است. بعضی دیگر هم به دنبال آن می‌روند که انسانیت شکننده، جایزالخطا، بحرانی و حتی محنت‌زده‌ی نویسنده را آشکار کنند و به این ترتیب از فرایندی اسطوره‌زدایی کنند که زمانی در هاله‌ای از رمز و راز قرار داشته است. اما حتی چنین مسیری انحرافی هم باز می‌تواند خواننده را به سوی آثار اصلی رهنمون شود و باعث می‌شود خواننده بتواند با شور و شوقی بیشتر و درکی تندوتیزتر با آن‌ها مواجه شود. انگار واقعیت‌هایی کمابیش معمولی و ناچیز و پیش‌پاافتاده مجموعه‌ی آثار نویسنده را به هم وصل می‌کنند و ردیابی این نقاط اتصال نکاتی جدید از ماهیت این آفرینش هنری را بر ما آشکار می‌کند.البته که این قسم گره‌گشایی‌ها نه به کار همه؛ بلکه به کار زندگی و آثار کسانی می‌آید که در جهان پیرامون خود به اندازه‌ای تأثیرگذار بوده‌اند که حتی توسط مخالفانشان قابل انکار نیست. کسانی که هویت و رنگی اصیل از آن خویشتن دارند این گونه‌اند. مخاطبان آثار و دیدگاه‌هایشان را شقه‌شقه می‌کنند. عده‌ای از آن‌ها موافق بی‌چون و چرا و ستاینده‌ی هرچه نوشته‌اند و گفته‌اند هستند و دیگرانی خصم سرسخت و مخالف تیغ بدست‌شان. به ندرت کسی هست که وی را بشناسد و هیچ نظری نداشته باشد.اومبرتو اکو Umberto Eco چنین کسی است. در تمام کارها و زندگی‌اش منظره‌ای تماشایی اما کمیاب از انسان، خلق کرده است: در نهایتِ فرزانگی اما در عین حال متواضع؛ آگاه به بلندای فکریِ خویش اما طعنه‌زن بر خود؛ خالق جهان‌های ادبی و فکریِ استادانه، اما مشخصاً بی‌فخر و افاده. او از چهره‌هایی است که به نظرم مداقه و غور در آثار و زندگی‌اش به هر شکل و شمایلی که  باشد بی‌دستاورد نخواهد بود. درباره‌اش گفته‌اند لحظه‌ای تردید نمی‌کند که خودش را چنان‌که هست، نشانِ شنونده و خواننده بدهد: آیرونیک، مردّد در خویش، سرگشته، آسیب‌پذیر. به‌ویژه آسیب‌پذیر و به قول نیچه انسانی، زیاده انسانی.در مورد شخصیت اومبرتو اکو که علیرغم مشغله‌های علمی و ادبی بسیار در نهایت فروتنی با مردم نشست و برخاست می‌کرد و به دلیل همین ویژگی‌هایش توانسته حتی روی مردم عادی تأثیر فراوانی بگذارد، بسیار می‌توان گفت. خلاصه این است که اکنون سه سیمای دانشمند، ادیب و روشنفکر از این غول قرن بر یاد مانده است که به ادعای خودش، او نیز بر شانه غول‌های دیگری ایستاده بود. اکو پژوهشگری توانا، فیلسوف و منتقد ادبی تحسین‌شده، رمان‌نویسی که با آثار ادبی‌اش خوش درخشیده و روشنفکری است که به جهان معاصر خود می‌اندیشد. به مشکلات بشر بی‌تفاوت نیست و همواره در حال جستجو برای آلام و آرزوهای بشری است. البته چنان که گفته شد منتقدانی قدرتمند هم دارد که فکر می‌کنند، اکو بی‌جهت جایگاهی گمراه‌کننده و مغرضانه را اشغال کرده است و اغلب نوشته‌هایش را طوری روشنفکرمسلک نوشته که شمار انبوهی از خوانندگان را قانع کرده که دارند موقع خواندن آثارش کپسولِ علم و فضیلت بالا می‌اندازند.به هر حال اومبرتو اکو به واسطه‌ی دانش آکادمیک و تجربه‌ی خاص زیسته‌اش چنین کسی شده است که به اندازه‌ی کفایت کتاب ساختن درباره‌ی خودش را موجه می‌کند. کتاب فاشیسم ابدی مجموعه‌ای است که در ایران غلامرضا امامی مطالبش را از گفته‌ها و نوشته‌های اکو انتخاب و ترجمه کرده و توسط نشر گویا به چاپ رسانده است. امامی مترجم کلاسیک زبان ایتالیایی و عربی است که قبل از این ترجمه‌ی سه کتاب دیگر از اکو را در کارنامه داشته و با فضای فکری و نوشتاری او آشنایی خوبی دارد و به گفته‌ی خودش مجوز ترجمه‌ی کتاب سه قصه را در دیداری با نویسنده در شهر بولونیا از خود او گرفته است. حال در ادامه‌‎ی کارش و به اعتبار شناخت نسبی و قابل قبول از منظومه‌ی فکری وسیع اکو درصدد برآمده حاصلی از عرق‌ریزان روح ایتالیایی اکو را به نحوی هر چه بهتر و دست‌یافتنی‌تر به خواننده‌ی ایرانی ارائه کند. منظومه‌ای که به گفته‌ی مترجم رنگین‌کمانی از رنگ‌های به هم پیوسته است. رنگ‌هایی با هم و در کنار هم ماندگار که می‌شود مجموعه‌ای از بیست و شش مقاله و یادداشت و شانزده مصاحبه و گفتگو از اکو که قبل از مرگش در منابع مختلف و به زبان های ایتالیایی و انگلیسی و در نشریات مختلف منتشر شده بود. فاشیسم ابدی در واقع نخستین و معروف‌ترین مقاله‌ی این کتاب است که با سر و شکل دیگری همراه دو مقاله‌ی سیاسی دیگر اکو با عنوان چگونه یک فاشیست را تشخیص دهیم؟ و به زبان انگلیسی چاپ شده است.پس تا این‌جا کتاب نامِ خود را وام‌دار این مقاله است که شاید از اتفاق مهم‌ترین مقاله و برای خواننده‌ی ایرانی کاربردی‌ترین هم باشد. در ادامه با نگاهی به موضوعات مقالات دیگر می‌شود گفت کار مترجم و ناشر روی هم رفته در گزینش نام و چینش مطالب مرتبط به هم، خوب و پذیرفتنی است و البته می‌توانست دسته‌بندی و نظم بهتری داشته باشد.اکو که در زندگی خود تلخی فاشیسم را از نزدیک چشیده است، پنج دهه بعد، که از ظهور ترسناک فاشیسم با شمایل جدید در سراسر جهان نگران شده بود، ندای روشنی برای همه دارد. حواس‌تان باشد: « فاشیسم هنوز در اطراف ما است...» در ادامه با استفاده از ایده‌های خود اکو اشاره خواهم کرد که چرا این ندا، به تنهایی عملی بسیار روشنفکرانه محسوب می‌شود.اکو می‌گوید ما در گذشته‌ی نزدیک خود سرکوب، ارعاب و انواع خشونت را تجربه کرده‌ایم. ما اقتدارگرایی را شناخته‌ایم. آزادی ما، دموکراسی ما در مراحل اولیه است. شکننده است. اگر زمانی فاشیسم فقط با چند دست لباس سیاه و یک بازوبند صلیب شکسته و تأکید بر نژاد برتر و ... نمود داشت، امروز با کاری که رسانه‌های تکنولوژیک دنیای نولیبرالیسم طی چند دهه تسلط بی‌چون‌وچرا بر ذهن و زبان ما انجام داده‌اند، بسیار پیچیده‌تر و دیریاب‌تر شده ‌است.باید توجه کرد، اگر چه رژیم‌های سیاسی را می‌توان سرنگون ساخت و ایدئولوژی‌ها را می‌توان به باد انتقاد گرفت و نفی کرد، اما همواره در پس هر رژیم و هر ایدئولوژی یک نحوه‌ی تفکر، مجموعه‌ای از عادات فرهنگی، غریزه‌های ژرف و گرایش‌های مبهم وجود دارند که مقابله با آن‌ها به این سادگی‌ها نیست. پس التماس‌های فرهنگی اکو را با صدای بلند در میان مخاطبانی بشنوید که نقش خود را در تأمین این آزادی‌ها برای ملت ایفا کرده‌اند و اکنون شاهد فرسایش بی‌امان این آزادی‌ها هستند که چگونه باید طنین‌انداز شود.فاشیسم می‌تواند تحت لوای بی‌گناه‌ترین لباس‌های مبدل بازگردد. وظیفه‌ی ما این است که کشفش کنیم و انگشت خود را به سمت هر یک از موارد ظهور جدید آن هر روز و در همه جا نشانه بگیریم.اکو این‌جا در مقاله‌ی فاشیسم ابدی، با زیرکی و طنازی جذاب نوشتارش علامت‌ها را فهرست‌نویسی کرده است. فهرست اکو کاری می‌کند که شامه‌ی خواننده برای یافتن نشانه‌ها تیز گردد. از آن‌جایی که فاشیسم اغلب از دیدگاه فکری و فلسفی گسسته بوده، اما از نقطه نظر عاطفی سخت با زیربنای اجتماعی پیوستگی داشته پس لازم است حساسیت‌های اجتماعی در سطح بالایی زنده بمانند. بد نیست مرور سریعی روی سر خط مقاله‌ی آغازین کتاب داشته باشیم:. فاشیسم ابدی سنت‌گراست و سنت را همیشه نفی نوگرایی می‌داند.. همیشه وابسته به کیش عمل و عمل به خاطر عمل است.. تمایز را نشانه‌ی نوگرایی می‌داند. از تفاوت، هراسی طبیعی دارد.. علاقه به طبقه‌ی متوسط سرخورده‌ای دارد که به لحاظ اقتصادی و سیاسی تحقیر شده‌اند.. به مردمی که از هویت اجتماعی و شخصی محروم هستند، تلقین می‌کند که تنها امتیاز مشترک آن‌ها، زاده شدن در یک سرزمین واحد است. این دشمنان هستند که می‌توانند به چنین ملتی هویت بخشند.. در روان‌شناسی فاشیسم ابدی، توهم توطئه و احتمالاً طرح توطئه‌ای جهانی دیده می‌شود. پیروان فاشیسم ابدی باید همیشه این احساس را داشته باشند که در محاصره‌ی دشمن قرار دارند.. نسبت به تجمل‌گرایی و ثروت و قدرت دشمنان احساس حقارت می‌کنند.. به باورشان جنگ برای زندگی نیست بلکه زندگی برای جنگیدن است. فاشیسم، نخبه‌گرا است و به همه‌ی افراد جامعه آموزش می‌دهد قهرمان شوند..  اراده‌ی قدرت خیلی راحت به حوزه‌ی مسائل جنسی کشیده می‌شود. عوام‌گرایی کیفی و گزینشی همه جا برقرار است.. از آن‌جایی که هیچ گروه انبوه انسانی نمی‌تواند اراده جمعی و مشترک و یگانه داشته باشد، سیاست‌مدار چنین وانمود می‌کند که بیانگر و مفسر خواست یکی‌شده‌ی آن‌هاست و از شهروندان که حق و قدرت نماینده داشتن خود را از کف داده‌اند، دعوت می‌شود که نقش مردم را بازی کنند.. فاشیسم ابدی به زبانی جدید سخن می‌گوید.. برای فاشیست‌ها، اختلاف نظر داشتن خیانت است. فاشیسم نمی‌تواند نقد تحلیلی را تحمل کند.اکو در پایان فهرستش البته خاطرنشان کرده که همه‌ی این ویژگی‌ها را نمی‌توان در چهارچوب یک نظام فراهم آورد. زیرا که برخی از این ویژگی‌ها با هم برخورد و تناقض دارند؛ ولی با وجود این گنگی، محور فاشیسم می‌تواند بر پایه‌ی یک یا چند ویژگی شکل گرفته و مجال رشد خزنده‌اش را فراهم کند.یادداشت‌ها و مصاحبه‌های دیگر موضوعات جالب دیگری دارند که می‌توان به صورت پیوسته یا هر چند گاهی مستقل از هم خواند. موضوعات مبتلا به انسان معاصر، ادبیات، فرهنگ و سیاست در زندگی اکو در کلیه‌ی یادداشت‌ها و مصاحبه‌ها به شکلی حضور دارند. مترجم نیز به خوبی آیرونیک نوشتاری اکو و ظرافت‌های کاری او را با واکاوی‌های مکرر به زبان فارسی انتقال داده است. در ادامه به برخی از مضمون‌های دیگری که در گفتگوها و یادداشت‌های کتاب آمده است، اشاره‌ی مختصری خواهم کرد.خواندن و نوشتن: نوشتن از نظر اکو به معنای قراردادن کلمات روی یک برگه کاغذ نیست. نویسنده در حال قدم زدن و خوردن هم می‌تواند بنویسد. اما اکو بیشتر از نویسنده بر خواننده‌ی اندیشمند تأکید دارد. او به نویسندگان توصیه می‌کند که از خوانندگان همیشه ساده‌بین برحذر باشند. آن‌ها که همه چیز را باور می‌کنند و از افشاگری عیان خیلی هیجان‌زده می‌شوند. می‌گوید خواننده در سطح اول ممکن است به لحاظ احساسی با متن درگیر شود؛ ولی در برداشت دیگری می‌تواند فاصله‌اش را از متن حفظ کند و به جای رنج یا لذت بردن صرف، مفهوم طرح شده در عمق متن را بررسی کند. این سطح عالی‌ترِ خواندن است. البته هر خواننده‌ای که نتواند هر دو سطح ساده‌بینی و اندیشمندی را تجربه کند، از نوعی بلاهت مزمن رنج می‌برد. هم نویسنده و هم خواننده باید خود را آماده‌ی بندبازی‌های روایی کند و خودآگاهی خود را به رخ منتقدان و تحلیل‌گران متن بکشد.روشنفکری: اکو روشنفکر را کسی نمی‌داند که فقط با ذهنش کار می‌کند و نه با دستش. چون در آن صورت، یک کارمند بانک روشنفکر است؛ ولی میکل آنژ نیست. چه بسا امروز با وجود رایانه همه روشنفکر هستند. از نظر او روشنفکر جوهری از خلق و تحلیل و اندیشیدن را در خود دارد. مثلاً کشاورزی که می‌فهمد پیوندی از دو گونه سیب ممکن است گونه‌ای تازه از این میوه تولید کند در آن لحظه کاری روشنفکرانه انجام داده است. در حالی که استاد فلسفه‌ای که همه‌ی عمرش سخنان هایدگر را تکرار می‌کند؛ حتی به اندازه‌ی ذره‌ای هم روشنفکر نیست. خلاقیت انتقادی به معنی نقد کردن کاری که انجام می‌دهیم یا پدیدآوری راه‌های بهتر برای آن تنها نشانه‌ی عملکرد روشنفکرانه است. روشنفکر بیشترین کاری که می‌تواند بکند این است که از شهرتش برای حمایت از آرمانی استفاده کند. مشکل این است که وجود روشنفکر تنها تا جایی واقعاً مفید است که به آینده مربوط باشد؛ نه به زمان حال. برای مثال اگر شما در تئاتر باشید و آتش‌سوزی شود. شاعر نباید از صندلی بالا برود و شعر بگوید او هم مانند هر کس دیگری مجبور است در آن لحظه آتش‌نشان خبر کند. نقش روشنفکر این است که از قبل بگوید حواس‌تان به این سالن کهنه و خطرناک باشد.تکثر اطلاعات در عصر اینترنت: اکو بی‌توجهی سرسختانه را خیلی دوست دارد. به نظر او برای بی‌توجهی سرسختانه باید خودتان را به زمینه‌هایی از دانش محدود کنید. نمی‌توانید یکسره فقط برای دانستن حریص باشید. باید خودتان را ملزم کنید همه چیز را نبینید و یاد نگیرید و گرنه هیچ چیز یاد نخواهید گرفت. در این مفهوم فرهنگ درست یادگرفتن آن است که بدانید چگونه فراموش کنید. تشخیص آن چه می‌خواهید یاد بگیرید و به خاطر بسپارید از نظر شناختی بسیار مهم است. این ظاهر فراوانی و آزادی دموکراتیک اطلاعات مثل همین هایدپارک هم هست. آن‌جایی که همه می‌روند بالای تریبون و حرف می‌زنند یکی حرف‌های جالبی می‌زند، یکی خزعبلات می‌بافد و هر یک از ما باید مطالب جالب و غیر جالب را روی هوا قاپ بزند و از هم جدا کند.توهم توطئه و افشاگری: زبان ایتالیایی یک واژه‌ی به‌دردبخور داردDietrologia  به‌معنای لغوی پشت‌شناسی. یعنی هنر رمزگشایی از معانی پنهان چیزها، حتی شفاف‌ترین چیزها. البته از سوی دیگر قدرت می‌گوید بی‌خیال شفافیت شو، چون همیشه دسیسه‌ای در کار است. اکو در وصف این مشغله‌ی ذهنی خاص می‌نویسد: « علم خیال‌پردازی، فرهنگ سوءظن، فلسفه‌ی بی‌اعتمادی، فن فرضیه‌سازی‌های دوباره و سه‌باره و چهارباره.»حال در چنین فضایی چرا حقه و کلک مؤثر است؟ زیرا مدعی است توضیحاتی در اختیار مردم محروم از اطلاعات مهم می‌گذارد. انگار عطش هویدا کردن رازها عمیقاً در سرشت انسان نهفته است؛ حتی بی‌تفاوت‌ترین انسان‌ها شیفته‌ی شنیدن اطلاعاتی مخفی و پنهانی از دیگران هستند.سانسور: درباره‌ی سانسور و حذف کردن اکو معتقد است این‌کار همیشه با ساکت کردن و سکوت انجام نمی‌شود؛ بلکه گاهی دقیقاً با ایجاد سروصدا پیش می‌رود. بنابراین انتشار اطلاعات و اخبار زیاد می‌تواند به دلیل سانسوری آگاهانه و عمدی باشد. بنابراین با از دست دادن شرایط سکوت، امکان شنیدن آن‌چه دیگران می‌گویند یا می‌خواهند بگویند را از دست می‌دهیم. پس گاهی فقط باید به سکوت بازگشت و به بررسی عملکرد سکوت در وجوه مختلف پرداخت. مثلاً به ارتباطات سکوت در تئاتر، سکوت در مباحث سیاسی، سکوت به منظور ایجاد بلاتکلیفی، سکوت به مثابه‌ی تهدید، سکوت به نشانه‌ی رضا، سکوت به مثابه‌ی نفی و سکوت در موسیقی جداگانه اندیشید.فرهنگ نمایشی: نسل تازه که از سیاست خسته است، حال در پی حقیقت است. فرهنگ والا با پیروزی بازگشته است؛ ولی جزمی‌ترین دانشگاهیان هم ناراضی‌اند؛ چون این توده‌های جدید که می‌توان آن‌ها را توده نامید، حتی اگر با توده‌ی مسابقات ورزشی یا کنسرت‌های موسیقی پاپ هم متفاوت باشند به برنامه‌های فرهنگی می‌روند. با توجه، به سخنرانی‌ها گوش می‌دهند. حتی نظرات خود را ارائه می‌کنند و به دانش و تیزبینی توجه می‌کنند؛ در حالی که  چنان واکنش نشان می‌دهند که گویی در یک نمایش شرکت کرده‌اند. انگار به روشی فقط برای تجربه‌ای جمعی و باهم بودن آمده‌اند. اگر قرار باشد فرهنگ این راه را طی کند موردی برای شادی نمی‌ماند؛ نه به این دلیل که یک نمایش فرهنگی است که محتوا ندارد، بلکه چون به بدترین معنای کلمه نمایش است. به روی صحنه آوردن یک زندگی دروغین است تا تماشاگران در سکوت توهم زندگی کردن را از ورای این واسطه بپرورانند. اکو فکر می‌کند این همان فروافتادگی یک جامعه‌ی نمایشی دارای فرهنگ است. هم‌چون نمایشی تجاری است که مانند کالای یک جامعه‌ی نمایشی فقط خرید و فروش نمی‌شود؛ بلکه می‌تواند جایگزین جامعه‌ و سیاست جامعه نیز بشود و راهی باشد برای فراموش کردن واقعیت زندگی.شناسه‌ی کتاب: فاشیسم ابدی/ اومبرتو اکو/ انتخاب و ترجمه‌ی: غلامرضا امامی / نشر گویاالهام مقدم رادالهام مقدم رادWed, 30 Oct 2024 13:09:29 +0330https://virgool.ir/@m.rad.elham/میل-به-خودزنی-oczbfesrhpccآلبرت هیرشمندر آخرین جمله‌ی کتابِ افسانه‌ی سیزیف آمده است: «باید سیزیف را شاد تصور کرد.» اما با تمام تصویری که از رنج سیزیف در ذهن داریم، کامو در پایان از چه چیزی به عنوان شادی حرف می‌زند؟هر نویسنده البته اگر اهل اندیشه و تأمل باشد، همواره در متن‌های جدیدش دنبال امکانات خلاق و دشواری می‌گردد تا برای بیان ایده‌های نو به کار گیرد. چرا که پیش‌تر خودش از روی عمد، امکانات زبان روزمره را در هر نوشته‌اش دور افکنده است تا راهی بیابد یا حتی بسازد به خارج از زبان و خارج از خودِ روزمره و همیشگی‌اش ... گویی ارزش و کار و بارِ نوشتن، به همین تقلاهاست. همین رفتن‌ها و نرسیدن‌ها و فریب خوردن از این تصور که متن جدید نویسنده را به جایی خواهد رساند.آلبرت اتو هیرشمن Albert Otto Hirschmann از ستایش‌گران کم‌نظیر چنین امکاناتی برای اندیشیدن، نوشتن و البته عمل کردن بود که فکر می‌کرد هیچ معلمی بهتر از کمی سختی وجود ندارد. شاید به همین دلیل باشد که از تمام مسیر دشوار و سیزیف‌وار انسان بودن از آخرین جمله‌ی کتاب کامو مشخصاً به گفته‌ی خودش تأثیر گرفت و در زندگی فکری و اجتماعی‌اش و البته با ظرافت حتی به فراسوی فرمول کامو رفت و نوشت: «باید سیزیفی را تصور کرد که خودش سنگ را به پایین می‌غلتاند.»مسیر زندگی هیرشمن از درون آشوب‌ها و تضادهای اشرافیت و آکادمی و جنگ اروپای قرن بیستم می‌گذرد. جالب است که نام میانی‌اش را در جریان یکی از عملیات‌های کمیته‌ی نجات اضطراری که مشغول فراری دادن روشنفکران و هنرمندان تحت تعقیب مثل هانا آرنت و مارک شاگال از اروپا بود، برای شناسایی نشدن حذف کرد و پس از آن به آلبرت هیرشمن معروف شده است. او می‌دانست به عنوان کسی که مخاطره‌ی دست‌اندازی به قلمروهای مختلف علوم را در زندگی فکری‌اش پذیرفته، در حرفه‌اش نیز باید حضور اضطراب را بپذیرد و به دنبال حذف آن نباشد.هیرشمن در برلین یعنی قلب اروپا متولد شد و درست یک سال پس از آغاز جنگ جهانی اول، زمانی که آن‌جا جغرافیای گذراندن دهشتناک‌ترین تجربه‌های انسان معاصر بود. بنابراین شاید آن امیدواری فعالانه، ذهن باز و ایده‌آلیسم عملی و روحیه‌ی پیش‌رونده و کنجکاوش که در مورد زندگی او ستودنی است، در کنار توانایی‌های فکری و کنجکاوی هوشمندانه‌ی خودش محصول رویدادهای معاصر زندگی‌اش نیز باشد.هیرشمن در برلین، پاریس و لندن اقتصاد خواند؛ اما توانایی عجیبی در فراروی از سرحدات معرفتی و به نهایت رساندنِ منِ خودش داشت. از این رو هر چه که اندیشیده و نوشته است نظریاتی بدیع در سیاست و اقتصاد و جامعه‌شناسی محسوب می‌شوند. او هم‌چنین عمیقاً در ادبیات، روان‌شناسی و روان‌کاوی مطالعه می‌کرد و مجذوب کاربردهای احساسات منفی در انسان مثل سرخوردگی، پرخاشگری و به ویژه اضطراب اجتماعی می‌شد. زمانی دریافت که موانع در دنیای فیزیکی و جامعه منجر به ناامیدی شده و ناامیدی نیز منجر به اضطراب می‌شود. اغلب هیچ کس نمی‌خواست مضطرب باشد؛ اما از سوی دیگر آیا اضطراب قوی‌ترین محرک برای تغییر نبود؟ احساسی که می‌تواند حتی بی‌میل‌ترین فرد را به سوی نوعی راه‌حل سوق دهد.مورد هیرشمن به خوبی نشان می‌دهد این رتوریک مندرس و الکن را باید نقادی کرد و شاید کنار گذاشت، جایی که می‌گوید باید تا آن‌جا که می‌شود فقط در عمق یک رشته و تخصص فرو رفت تا نتیجه‌ای درخور و سزاوار بدست آورد. به نظر می‌رسد این رتوریک گاهی ریاکارانه و حتی همراه با خودبرتربینی است و چون قادر به دیالوگ با مخالفان خود نیست، اغلب پشتِ این سپرِ پوشالی پناه می‌گیرد.تلاش‌ها و تأملات هیرشمن در نزدیک‌کردن حوزه‌های مختلف علوم اجتماعی به یکدیگر کم‌نظیر است. به زعم هیرشمن محبوس کردن فکر در یک قلمرو خاص، به شدت آزاردهنده است. هیرشمن یکی از اندیشه‌ورزانی است که نظریه‌ها و اندیشه‌های خود را در گستره‌های متفاوتی یافته، به آزمون گذاشته و با آن‌ها زیسته و در نهایت خودش راه را برای نقادی‌شان باز کرده است. این همان نکته‌ای است که هیرشمن و بیشتر آثار او را برجسته می‌کند. یعنی قابلیت بازبینی بی‌پروا و طرح دوباره‌ی سؤال‌هایی که پیش‌تر خود به آن‌ها پاسخ داده است.حتی اگر به تقسیم‌بندی معروف آیزایا برلین برگردم که متفکران را در دو دسته جای می‌داد. دسته‌ی اول جوجه‌تیغی‌هایی که جهان را از طریق یک ایده‌ی عالی و واحد می‌نگرند و دسته‌ی دوم روباه‌ها که جهان را از منظرهای مختلف و از طریق کالیدوسکوپی از دیدگاه‌ها می‌بینند، آن‌گاه هیرشمن در این طبقه‌بندی نیز نمی‌گنجد. با اغماض می‌توان گفت یک جوجه‌تیغی بود که به آرامی تبدیل به روباه شد و حال دیگر می‌دانیم که روباه‌ها نسبت به جوجه‌تیغی‌ها پیش‌بینی‌کننده‌های بهتری هستند؛ زندگی مدنی امروز بدون آن‌ها امکان‌پذیر نیست.کتاب «میل به خودزنی» آخرین کتابی است که محمدرضا فرهادی‌پور از هیرشمن ترجمه کرده است. بیست مقاله‌ی این کتاب نوعی بازگشت به خود و مرور اندیشه‌ی هیرشمن است. مترجم با توجه به سوابق حرفه‌ای خود احتمالاً توضیحی درباره‌ی انتخاب واژه‌ی خودزنی دارد که البته در جایی از کتاب نیامده است، ولی به نظرم به جای آن «خودبراندازی» هم می‌توانست معادل متناسبی با عنوان اصلی و محتوای کتاب باشد. مقاله‌های این کتاب در نگاه اول به عناوین هیچ ربطی به هم ندارند، جز این که هیرشمن آن‌ها را نوشته است؛ ولی با کمی تأمل بیشتر و خواندن مقالات با وجود تنوع در موضوع مقالات می‌شود آن‌ها را در سه بخش دسته‌بندی کرد.دسته‌ی اول مقالاتی هستند که به بازاندیشی در نظریه‌های اقتصاد سیاسی هیرشمن و لزوم بازبینی آن‌ها اختصاص دارند. این‌جا نقطه‌ای است که او با جسارت می‌ایستد و شلاق ذهنی خود را به دست می‌گیرد و هر آن‌چه تاکنون گفته و نوشته را با ضربه‌های نقد و فکر انتقادی می‌تکاند تا حتی‌الامکان تقلیل‌گرایی‌ها، یک‌جانبه دیدن‌ها و خطاهای دیگر افکار و نظریات پیشین خود را آشکار کند. پس می‌توان گفت ایده‌ی اصلی این کتاب «شک» است. بله هیرشمن یک هوادار وفادارِ شک است و فکر می‌کند شک، اغلب ضروری و خلاقانه است؛ زیرا در هر بحرانی راه‌های جایگزین برای دیدن و فهمیدنِ جهان را امکان‌پذیر می‌کند. دیدن جایگزین‌ها هم می‌تواند افراد را از دایره‌های سخت ناامیدی دور کند. پس شک در واقع می‌تواند انگیزه ایجاد کند.تاریخ فکر سیاسی هم نشان می‌دهد که شک به طور مستمر تمام اندیشه‌ها و نظریات را دنبال می‌کند و حتی به کرّات از آن پیشی می‌گیرد. چنان‌که امروز در مورد هیچ نظریه و استدلالی توافق کامل و مطلق وجود ندارد. این واقع‌بینی نوعی موضع انتقادی است که هم شخصی و هم اصیل است و هیرشمن آن را به عنوان میل به خودزنی تعریف کرده است :«وقتی این ایده به ذهنِ من خطور کرد، به وظیفه تبدیل شد که ادامه‌اش دهم: انجام ندادن این کار معادل بود با خودسانسوری و پنهان‌کاری.»و در ادامه در مورد ایده‌ی انتقاد از خود می‌نویسد:«معنای انتقاد از خود دست کم تا مدتی به دلیل کاربرد دائم و نادرست در واژه‌پردازی‌های معمول ایدئولوژی‌های رایج مثل کمونیسم خراب شده بود. بنابراین نامی دیگر برای توصیفش پیدا کردم: خودزنی!»هیرشمن در سبک نوشتاری‌اش تمام ابزارهای زبانی و حتی ادبیات را به خدمت شرح و تفصیل و نامگذاری ایده‌های خود در می‌آورد؛ اما هرگز از محدودیت‌های واقعیت انسان روی بر نمی‌گرداند و اسیر آرمان‌گرایی مطلق نمی‌شود:«احتمالاً یکی از کلیشه‌ای‌ترین و یقیناً بهترین قصه‌های یهودی درباره‌ی مادری است که به پسر خود دو کراوات برای تولدش هدیه می‌دهد. پسر هم روز بعد برای تشکر از مادرش یکی از کراوات‌ها را می‌بندد. مادر تا پسر را می‌بیند با لحن سرزنش‌آمیز و عتاب‌آلود می‌گوید: اون یکی کراوات چی؟ دوستش نداری؟ البته دلیل لطیف بودن چنین قصه‌ای این است که به طور ضمنی به یک نکته‌ی کلی در خصوص طبیعت آدمی اشاره می‌کند. به گمانم ما نویسندگان نیز به طور مشابه در برابر تحسین زودرنج و سیری‌ناپذیریم. وقتی یک خواننده‌ی صادق می‌خواهد تحسینش را نشان دهد و اظهار می‌کند که من کتاب شما را خیلی دوست دارم، آیا کمی نمی‌رنجیم و احساس نمی‌کنیم که دل‌مان می‌خواهد بپرسیم کدام یکی را ؟ که در اصل به این معناست که پس بقیه را چی؟»هیرشمن یک برنامه‌ریز بود که فضیلت را در این واقعیت می‌دید که هیچ چیز مربوط به انسان دقیقاً طبق برنامه پیش نمی‌رود. یعنی کوتاه‌ترین خط بین دو نقطه در واقعیت اغلب بن‌بست است. پس با فروتنی می‌نویسد شاید چیزی که از تاریخ و مشخصاً تاریخ اندیشه‌ها باید انتظار داشت، حل مسائل نباشد؛ بلکه ارتقا سطح بحث در باب مسائل باشد. وقتی سطح بحث درباره‌ی مسائل عوض شود، معمولاً همیشه چیز بیشتری برای کشف وجود دارد. این همان امکان‌باوری و تعهد هیرشمن به امیدواری است. امکان‌باوری برای وی ابزاری است که با آن می‌تواند بر محدودیت‌های خود غلبه کند. اندیشه‌‌ی دموکراتیک از نظر او نه با فکر قوی بلکه با شک و انعطاف‌پذیری رشد می‌کند.بنابراین شک او به تعلیق بی‌سرانجام و کمال‌گرایی پوچ نمی‌انجامد. شک او را همیشه در سطح تعهد به امیدواری نگه می‌دارد. او همیشه امیدوار است که دیدگاه جدیدی را ثابت کند. مثلاً حتی شاید ثابت کند که هملت اشتباه می‌کرد:«هملت نباید از شک و تردیدهایش منجمد می‌شد. او باید توسط آن‌ها آزاد می‌شد. هملت خودش را خیلی جدی گرفت. او فکر می‌کرد که باید کامل باشد.»محتوای کتاب به گونه‌ای است که مخاطب حتی اگر آشنایی اولیه با نظریات او نداشته باشد، می‌تواند از این کتاب استفاده کند و تصویری اجمالی از کار و زندگی هیرشمن به دست آورد.  برای مثال در مورد شناخته‌شده‌ترین نظریه‌ی سیاسی هیرشمن یعنی «خروج، اعتراض، وفاداری» مروری به این شرح در کتاب آمده است:«مردم برای پاسخ به فشارهای وارد بر آن‌ها دو راه یا گزینه پیشِ ‌روی دارند. یا می‌توانند با پاهای خودشان از معرکه بگریزند (خروج) یا آن‌که بایستند و مخالفت کنند (اعتراض). خروج کنشِ ترکِ صرف است، معمولاً به دلیل کالا یا خدمات یا منفعت بهتری که مصرف‌کننده باور دارد می‌تواند جای دیگری بیابد. اعتراض، به هر تلاشی برای تغییر وضعیت به جای گریختن از وضعیت نامطلوب گفته می‌شود و در واقع شکایت یا سازماندهی برای شکایت یا اعتراض با هدف دستیابی مستقیم به بهبود کیفیتی است که آسیب دیده است. وفاداری فرد نیز یعنی، وضعیت موجود را پذیرفته و اصطلاحاً می‌سازد و می‌سوزد یا که منفعلانه در انتظار بهبود شرایط به سر می‌برد تا اوضاع خود به خود بهتر شود که البته شیوه‌ی مدنی و مناسبی برای زندگی اجتماعی و بهبود اوضاع نیست.»هیرشمن در معرفی این نظریه استدلال کرده بود که به نظر می‌رسد اگر قدرت خروج مهار شود، رویه‌های اعتراضی رشد کرده و مفید و قدرتمند خواهد شد. البته نظر کلیِ هیرشمن این نبود که انتخاب گزینه‌ی خروج بد است، بلکه او معتقد بود گزینه‌های خروج و اعتراض در کنار یکدیگر درست کار می‌کنند. خروج و اعتراض با مقاصد متفاوتی عمل می‌کنند و مایل به زدن تیشه بر ریشه‌ی یکدیگرند. خاصه تیشه به ریشه‌ی اعتراض زدن با خروج. چون اعتراض از نظر تلاش و زمان، اغلب در مقایسه با خروج هزینه‌بَر است و اثربخشیِ اعتراض اغلب نیازمند کنش گروهی و مشروط به همه دشواری‌های شناخته‌شده‌ی سازماندهی، نمایندگی و سواری مجانی است.به عبارت دیگر خروج و اعتراض رابطه‌ی الاکلنگی دارند. وقتی خروج محدود شود، اعتراض قوی‌تر و مؤثرتر می‌شود. تحلیل هیرشمن ابتدا این بود که وقتی فرد می‌تواند محیطی را ترک کند، دیگر شکایت و اعتراضی نخواهد کرد. گویی خروج و اعتراض دو هماورد هستند. بعدها او در جریان فروپاشی دیوار برلین و سرنگونی حکومت آلمان شرقی دریافت که خروج و اعتراض گاهی هم دست به دست هم می‌دهند. وقتی فشارهای رقابتی بیشتر می‌شود اعتراض هم اثرگذاری بیشتری خواهد داشت؛ اما او برای درک این رابطه، نیازمند گذر تاریخ و وقوع یک واقعه‌ی تاریخی بود.دسته‌ی دومِ مقالات کتاب اشاره به نقش همین وقایع تاریخی است. این دسته از مقالات نوعی مرور خط فکری و تدقیق در تجربه‌های زیسته‌ی خود هیرشمن از ابتدا تا زمان تألیف کتاب است. او با ترسیم نوعی خود زندگی‌نوشت به شکل دیگری به داوری در مورد ماحصل فکری خود نشسته است که باعث درک عمیق‌تر خواننده از مسائل می‌شود. در واقع اشاره به تجربه‌های شخصی و زمینه‌های جغرافیایی و تاریخی، نوعی چندجانبه‌نگری به خواننده نشان می‌دهد.دنبال کردن خط فکری او بسیار جذاب است، چون تقریباً همیشه در حال دست‌وپنجه  نرم کردن با منطقِ متعارف بوده است و دستاوردهای قابل توجهی هم داشته است. مثلاً همیشه به نفع لزوم گفتگو و تبادل بصیرت‌های چپ و راست سیاسی استدلال کرده است. تا اندازه‌ای که باریک‌بینی‌های او در مورد اقتصاد توسعه و در اوج به حاشیه رفتن افکار چپ در دوران بعد از فروپاشی شوروی سابق باعث شد ظن آکادمیسین‌های راست برانگیخته شود که مگر تفکر چپ هنوز هم وجود دارد؟ هم‌زمان درباره‌ی هیرشمن گفته‌اند «اگر کسی قانونی را کشف کند، او به خوبی نشان می‌دهد کجا این قانون به کار نمی‌آید.»به این ترتیب است که از زمان نخستین اثر معروفش یعنی خروج، اعتراض، وفاداری در سال 1970، آثار هیرشمن علاوه بر اقتصاددانان توجه دانشمندان علوم سیاسی، مورخان و جامعه‌شناسان را به خود جلب کرده است؛ اغلب هم کوشش‌های فکری او شامل نظرات متفاوتی بود که هم مشی ارتدکس جدید و هم قدیم را نقد می‌کرد و بحث‌های پرشوری را برمی‌انگیخت. این تصویر تجربه‌ی زیستن در جامعه‌ای است که فرد در آن می‌آموزد، باید با منازعه زندگی کند.چیزی که هیرشمن زندگی‌اش را صرف کرد تا به آن مبتلا نشود سندروم درجا زدن و پیامدهای ناخواسته بود و در عوض زندگی فکری و حرفه‌ای او انباشته از تعهد به شک‌ورزی و جانب‌داری از امید بوده است. از نظر او همیشه باید باورهای محصور جاافتاده را تدقیق کنیم؛ چون تاریخ به عبارتی به ما نشان می‌دهد که شیطان در جزئیات خوابیده است.«وسوسه‌ی قوی این است که آن‌جا همه‌ی عقب‌ماندگی‌ها را به حال خود رها کنیم و رویای اقتصادی را ببینیم که به قول بودلر هر چه از آن در آن‌جا وجود دارد، نظم و زیبایی است.»«دوست دارم استثناهای یک قاعده را برجسته کنم، اما هرازگاهی هم از آفریدن تئوری‌های خودم لذت ببرم.»این کاری است که هیرشمن در بخش سوم مقالات خود انجام داده است. در این دسته او از حوزه‌های متعارف در نوشته‌های قبلی‌اش فراتر می‌رود و به قول خودش به عرض اندام‌هایی در وادی‌هایی کلی‌تر می‌پردازد. مثلاً پرداختن به موضوع دگردیسی مشغولیت‌ها:«چه می‌شود که فرد یک روز  قید منافع شخصی را می‌زند یا از مصرف شخصی سرخورده می‌شود واردِ عرصه‌ی سیاست و کنش همگانی می‌شود و دوباره این‌جا هم واخورده می‌شود و بعد تا همیشه در این دورِ باطل گیر می‌افتد.»او هرگز آن‌قدر به خود اعتماد نکرد که در نظریه‌پردازی کلان افراط کند. ایده‌ها‌ی خُرد را دنبال کرده و برای رسیدن به درک واقعیت در بخش‌هایی، با اعتراف به اینکه زاویه‌ی دیدش ممکن است ذهنی باشد، به طور مستمر تلاش کرد. برای گریختن از سوگیری‌های معمول به جاهای متفاوت دنیا سفر کرد و مطالعاتش را با آن‌چه در واقعیت رخ می‌داد سنجید. به نظر او برای محققان علوم اجتماعی ضروری است که «حدود آ‌ن‌چه را که ممکن است، یا آن‌چه تصور می‌شود، ممکن است، حتی به قیمت تضعیف ظرفیت واقعی یا فرضی ما برای تشخیص آن‌چه محتمل است، عقب برانند»این کتاب دقیقاً به دلیل بینش نویسنده‌اش که با دقت رویدادهای سیاسی منتج به جهان امروز را تجربه کرد و ایدئولوژی‌های معیوبی را دید که ما را به جایی که اکنون هستیم رساند‌ه‌اند ارزش خواندن دارد. بینش او به این کار می‌آید که چگونه می‌توان آن ایدئولوژی‌هایی را که ممکن است در آینده ما را به بیراهه بکشانند، شناسایی و از آن دوری کرد.سال‌ها پژوهش‌ها و مطالعات آکادمیک هیرشمن ندایی علمی و آماری به شهود او می‌دهد: مراقب ایدئولوگ باشید، مهم نیست که چه خط فکریی دارد. اقتصاد هم، مانند سیاست و ژئوپلیتیک، بشریت را با سیستم‌های پیچیده و غیرقابل پیش‌بینی از خود بیگانه می‌کند و بهتر است از فیلسوفان و اقتصاددانان سیاسی که دارای الگوی واحد باشند- صرف نظر از این‌که چقدر ظریف و جذاب باشند- اجتناب شود؛ چون ایدئولوژی در جای خود می‌تواند تأمین‌کننده‌ی هدف مشترکی باشد که اصلاً در جامعه وجود ندارد. یعنی تزریق ایدئولوژی همیشه می‌تواند روشی مشکوک و خطرناک باشد. همین نگاه مستقل و تحقیر او نسبت به اصول اقتصادی توسعه‌ی قرن بیستم، او را برای همیشه از دالانِ قدرت بیرون کرد. نوبل اقتصاد را با وجود اصالت، وسعت و غنای کارهایش به او ندادند.عنصر محسوسی که به عنوان یک نخ ارتباطی تمام گفته‌ها و نوشته‌های هیرشمن را به هم وصل می‌کند، درک اهمیت کنش‌گر عقلانی است. کنش‌گر یعنی کسی که در هر حال امکانی می‌یابد و دست به عمل می‌زند و این نقشی است که در پس پرده‌ی تمام تقلاهای نظری او دیده می‌شود. گویی با رفتن از اقتصاد به سیاست و روان‌شناسی اجتماعی و ادبیات و .. همواره می‌خواهد به این پرسش بنیادی برسد که انسان کنش‌گر چگونه خواه به صورت فردی و خواه به صورت جمعی برانگیخته می‌شود و کاری می‌کند؟ و چه موانعی برای این انگیزش هست؟خودزنی هیرشمن و هم‌چنین خودتأییدی که در این کتاب هست و نیز تن ندادن به تقدیرگرایی  عملکرد یک ذهن متمایز را آشکار می‌کند که البته تابع هیچ شکلی از جبر نیست. در عوض، با تکیه بر ظرفیت‌های ذاتی افراد و گروه‌های اجتماعی برای ایجاد هم‌سویی در چارچوبی دموکراتیک، تعدادی «امکانات» را باز می‌کند.حال می‌شود پرسید آیا خودزنی یا خودبراندازی یک اکسیر جوانی ابدی نیست؟شناسه‌ی کتاب: میل به خودزنی؛ بیست مقاله/ آلبرت هیرشمن/ ترجمه‌ی محمدرضا فرهادی‌پور / انتشارات شیرازهالهام مقدم رادالهام مقدم رادWed, 04 Sep 2024 16:28:33 +0330https://virgool.ir/@m.rad.elham/عدالت-در-پرانتز-jywhlwxrfr3aیادبود ایساک بابل در بندر اودساچندی پیش اتفاقی به کتاب عجیب و جان‌داری برخورد کردم که هنوز آزارم می‌دهد، در حالی که موقع خواندنش می‌گفتم تا حالا کجا بودی؟ نام نویسنده‌اش را هرگز نشنیده بودم، باز در حالی که پیش از این فکر می‌‌کردم حداقل شناخت نسبی از ادبیات روسیه پیدا کرده‌ام. با این کتاب، یک بار دیگر جسارت ویران‌کردن و البته ترمیمِ بخش‌هایی از آن چه در ذهن داشتم را تجربه کردم. خواندن کتابِ ایساک بابل Isaac Babel مثل یک مکاشفه بود و علاوه بر این که بعد از خواندن رهایم نکرده؛ اما به دلایل دیگری هم آزاردهنده بود. گویی یک ناهنجاری بزرگ در دل کتاب وجود دارد که آن را به سردابِ باشکوهی از قلب انسان تبدیل کرده است.این کتاب بخشی از مجموعه‌ی داستان‌های کوتاه ایساک بابل است که توسط دخترش ناتالی گردآوری و در آمریکا به زبان انگلیسی منتشر شده است. مژده دقیقی که به گفته‌ی خودش ترجیح می‌دهد، فقط آثاری از زبان دست اول ترجمه کند به دلیل خاص بودن این اثر، منتخبی از داستان‌ها را ترجمه کرده که با نام «عدالت در پرانتز» منتشر شده است.هر داستان چاهی مملو از رانه‌های غریزی انسان، شفقت، خشم، نبوغ و عشق است و با صدایی رسا به خواننده گوشزد می‌کند که «سرانجام تو حقیقت را خواهی یافت و حقیقت تو را نابود خواهد کرد.» با این همه نمی‌توان یک‌باره متوجه شد که نویسنده به آن‌چه که از انسان ضبط کرده است، چگونه فکر می‌کند؟ خوب یا بد، موجه یا غیرموجه!پیش از این هم بارها دریافته‌ام، کسی که مجموعه‌ای درهم بسته از اعتقادات بی‌چون و چرا داشته باشد، امکان ورود به جهانِ داستان و رمان را ندارد، چه به صورت مخاطب و چه در مقام نویسنده. چون تصور و فهم جهانی خاکستری که تکلیف نیروهای خیر و شرش روشن نیست و در ستیز بودن دائمی انسان با خود و شنیدن صداهای متفاوت، لازمه‌ی کشف هنری و ادبیات خلاقانه است. هدف نویسنده اگر یک محتوای خاص و محتوم باشد، هیچ کدام از شخصیت‌ها و تحولات رفتاری و حوادث روایت از چارچوب ایدئولوژیک خلاصی نخواهند یافت و هر چه بنویسد به سادگی مخاطبانش و حتی خود او را پس خواهد زد. ایساک بابل با هشیاری نبوغ‌آمیز خود از این تله عبور کرده و بی‌واسطه‌ی هر عقیده و باوری و حتی می‌توانم بگویم بدون مداخله‌ی فهم و ادراک، ذهن خواننده را به حقایق و تجربه‌های زندگی خود متصل کرده است.بابل در سال 1894 در بندر اودسا به دنیا آمد. در میانه‌ی سال‌هایی که در واقع روز‌های سیاهی برای یهودیان روسیه بود. دوره‌ی تلخ‌ترین یهودی‌ستیزیِ رسمی و قتل‌عام‌های برنامه‌ریزی شده بود، با این حال در اودسای هم‌جوار با دریای سیاه وضع کمی فرق داشت. آن‌جا به واسطه‌ی کثرت رفت‌و‌آمد و ناهمگونی جمعیت گذرا، نیروی قانون و سنت حتی برای یهودی‌ها اندکی تضعیف می‌شد:«زیباترین شهر روسیه است. نیمی از جمعیتش یهودی‌اند. یهودی‌ها آدم‌هایی هستند که در طول تاریخ چند واقعیت ساده را آموخته‌اند. یهودی‌ها ازدواج می‌کنند که تنها نباشند، عشق می‌ورزند که قرن‌ها دوام بیاورند. پول جمع می‌کنند که بتوانند خانه بخرند و برای زن‌های‌شان پالتو پوست فراهم کنند. بچه‌ها را دوست دارند؛ چون خودمانیم، آدم باید بچه‌هایش را دوست داشته باشد! یهودی‌های بینوای اودسا وقتی پای مقام‌های رسمی و قانون و مقررات به میان می‌آید، حسابی دست‌وپای‌شان را گم می‌کنند؛ ولی به این سادگی نمی‌شود عقاید قدیمی و کهنه‌شان را عوض کرد. شاید نتوانید عقاید یهودی‌ها را عوض کنید؛ ولی می‌توانید خیلی چیزها از آن‌ها یاد بگیرید.»پس این اودسای یهودی‌نشین نبود که تصویر «یهودی» را به عنوان مردی که در دنیای واقعی حضور ندارد، مردی بی‌جسم و با عقل منفعل بر بابل تحمیل کرده بود. حتی تصویر او از خودش به عنوان روشنفکری که عینکی بر چشم و پاییزی در دل دارد، با واقعیتِ اودسا شکل نگرفت. او از آن‌چه می‌توانست باشد فراتر رفت، در حالی که قومیت و کیش او می‌خواست نتیجه بگیرد که تنها یک فصل از قلب، برای یک یهودی روسی وجود دارد.در کودکی پدرش را در برابر قزاق سوار بر اسب دیده بود که به زانو درآمده و مؤدبانه به گروهی که فروشگاهش را غارت می‌کردند، توجهی نکرده بود. چنین تجربه‌ای در زندگی یک پسر تعیین‌کننده است. این پسر چیزهای زیادی برای اثبات کردن یا برای آزمایش خود دارد؛ آن هم در حالی که یهودی است. واضح است که رابطه‌ی بابل با پدرش، رابطه‌ی او را با یهودی بودنش هم مشخص می‌کند. از دید ایساکِ کوچک، قزاق به نوشیدن لیوانی ودکای خوب و کوبیدن اسبش به صورت کسی فکر می‌کرد و نه بیشتر. اما پدرش به چیزهای بزرگ و جدی می‌اندیشید، از جمله آبرو و شهرت. او یک مغازه‌دار بود، نه ثروتمند. یک مرد جدیِ شکست‌خورده که می‌خواست فقط زندگی کند؛ در حالی که قزاق می‌توانست روزی بیست بار‌ آدم بکشد:«خرد نیاکانم در من رسوب کرده بود. ما به دنیا آمده‌ایم که از جنگ و کار و عشق لذت ببریم. برای همین به دنیا آمده‌ایم. نه هیچ چیز دیگر.»بابل در روزگاری به دنیا آمد و زندگی کرد که هنوز می‌شد به تغییر سرنوشت انسان‌ها با انقلاب امید بست و انتظارات عجیبی از فرهنگ جدید برخاسته از انقلاب داشت. انقلابی که در شتاب ثانیه‌هایش اغلب مجالی برای انسان بودن نیست و خشونت ابتدا حتی شاعرانه به نظر می‌رسید؛ اما خیلی زود هم‌دستی شاعر و جلاد آشکار شد. او فرصت پیدا کرد دوپارگی کشورش را بین پذیرش آرمان‌های انقلاب و انزجار از شیوه‌های اجرای آن ببیند و حتی به تجربه بیازماید. بعدها این تضاد بیرونی در درونش جریان پیدا کرد. در واقع هم‌زمانیِ دلتنگی برای دنیای کهنه و اشتیاق برای دنیای نو و نوعی هم‌نشینی سازگار و ناسازگارِ درونش، نثر او را در وضعیت تنش نگه داشته و ویژگی کاملاً منحصر‌به‌فردی به آن داده است. انگار تحسین آرمان‌ها و هراس از شیوه‌اش ترکیبی بدیع و فشرده از گزافه‌گویی و طنز در نوشتارش پدید آورده است.می‌شود گفت اگر کسی با انتظاراتی مبتنی بر ادبیات سنتی روس، کتاب او را بخواند ممکن است مأیوس شود یا این‌که مثل من فکر کند ادبیات جدیدی کشف کرده است. دو نکته‌ی مدرن در نثر پیشرو‌ و فرم بدیع این داستان‌ها وجود دارد که به نظرم خیره‌کننده‌اند و مترجم نیز به خوبی آن را دریافته و انتقال داده است. نخست کوتاه‌نویسی و به کار بردن تکنیک گزینش و حذف که فکر می‌کردم در به‌کاربردنش کسی به پای چخوف در ادبیات روسیه نمی‌رسد. با کوتاه‌ترین متن، بدون مقدمه‌چینی و بدون استفاده از عناصر سورئالیسم و حتی رئالیسم جادویی و با لحن و گفتاری کاملاً عادی و ساده کاری می‌کند که خواننده شگفت‌انگیز‌ترین تصاویر را باور کند. نامأنوس‌ترین تجربه‌های ذهنی و حسی انسان برایش مجسم شود و ناخودآگاه نقاط مبهم داستان را رها کند و عناصر کلیدی برایش آشکار شود. مثلاً این‌جا درباره‌ی زنی نوشته است که دوست دارد کتابی از معشوقش گی‌دوموپاسان ترجمه کند و از راوی کمک خواسته است:«ریسا سختش بود درست و صریح بنویسد. در تمام آن‌چه بر جای مانده بود زندگی نمی‌درخشید ... من مثل یک هیزم‌شکن در بوته‌های نثر درهم برهمِ او راه خود را گشودم. این کار کسل‌کننده‌ای چنان که ممکن است به نظر بیاید نیست. جمله‌ای متولد می‌شود که ممکن است در آنِ واحد هم خوب و هم بد باشد. کمی به طور نامرئی پیچ‌اش را سفت کنید. رازِ کار همین است. آچار در دست شما جاگرفته گرم می‌شود، پیچ را یک بار بپیچانید، نه دوبار.»ماهیت و قدرت هنر او وقتی روشن می‌شود ‌که می‌بینیم چطور توانسته به وسیله‌ی عبارتی کوتاه با آشکارگی یا   Epiphanyجویسی، زندگی فرورفته در پرده‌ی اشیاء را برای ما نمایش دهد. از نظر جیمز جویس واقعیت و زندگی حقیقی بر صحنه‌ی وجود ما انسان‌ها تسلط ندارد و در جهان اشیاء غوطه‌ور است. نویسنده برای این‌که چیزی را هنرمندانه نشان دهد، ابتدا پنهانش می‌کند و برای یک لحظه با حرکتی زیبا نشانش داده و ما را از وجودش مبهوت می‌کند.اگر چه بابل می‌تواند با دقت غیرعادی به ما بگوید که چه اتفاقی می‌افتد، اما حتی فکرِ تفسیر و درک و قضاوت را هم نمی‌کند. برای نویسنده‌ای که به قول ایوان کلیما هر برگ نوشته‌اش بارها توسط پلیس مخفی بازبینی می‌شود اگر چه کمی تظاهر به سطحی‌نویسی لازم است ولی این شادمانه بیرون جهیدن از میان نتایج رویدادها، درخشان‌ترین ابزار او برای دستیابی به لحن است:«من کارچاق‌کن شدم و بعد از این که کارچاق‌کنِ اودسایی شدم، شاخ و برگ دادم و جوانه زدم. پشتم زیر شاخ و برگ‌ها و جوانه‌هایم خم شده بود و غصه‌دار بودم. دلیلش چه بود؟ دلیلش رقابت بود. در غیر این صورت سراغ عدالت هم نمی‌رفتم. هیچ وقت کسب‌وکاری یاد نگرفتم. پیشِ رویم غیر از هوا چیزی نیست. درخشان مثل دریا زیرِ آفتاب، هوای زیبا، خالی. جوانه‌ها غذا لازم دارند. من هفت تا جوانه دارم و زنم هم جوانه‌ی هشتم است. من سراغ عدالت نرفتم. نه! عدالت آمد سراغ من. دلیلش چه بود؟ دلیلش رقابت بود.»نکته‌ی دوم نوعی استفاده از به‌هم‌ریختگی‌های زمانی و مکانی برای خلق پرسپکتیو در داستان است. به گونه‌ای که مخاطب را به جایی بر فراز داستان ببرد که بتواند روایت‌های متفاوت را هم‌زمان ببیند. این همان آشفتگی مرسوم بین تازه‌کارها نیست که برای ایجاد تعلیق روایی و ظاهری مدرن، تقریباً بی‌جهت با تداوم زمان و مکان دشمنی می‌کنند.از نظر بابل اگر اجزاء فقط درست انتخاب شوند، حتی از چیدن بی‌نیاز خواهند بود و خودشان به انسجام و تعادل آرایشی می‌رسند. وی ظاهراً برای انتخاب اجزاء از نبوغی کم‌مانند برخوردار بوده است. ریتم سریع نوشتار او با حذف فاصله‌ی تأثیر و تأثر، خواننده را در بطنِ ماجرا فرو می‌برد. این موضوع خصوصاً در داستان کوتاه مهم است که به گفته‌ی وی باید دقتِ یک بیانیه‌ی نظامی یا چک بانکی را داشته باشد و این فقط وقتی ممکن است که نویسنده واضح‌ترین تصور ممکن از آن چه قرار است قلمش بیرون بدهد داشته باشد.چنین وضوحی حاصل کاری است که او آن را اهلی کردن نوشته‌های وحشی‌اش می‌نامید و گویا موقع ویرایش همیشه چند کلمه‌ی غیر ضروری پیدا کرده و با خوشحالی بدخواهانه‌ای آن‌ها را به‌ سرعت حذف می‌کرد:«زبان شما واضح و قوی می‌شود، نه زمانی که دیگر نمی‌توانید جمله‌ای اضافه کنید، بلکه زمانی که دیگر نمی‌توانید آن را حذف کنید.»به این ترتیب بابل دقیقاً به اندازه‌ی آن چه ننوشته قهرمانِ نوشتن است.علاوه بر دو نکته در مورد فرم نوشتاری کتاب، محتوا هم خصوصاً با توجه به زمینه‌های تاریخی اجتماع روسیه غافلگیرکننده و جالب است. در دوران انقلاب که هر فرد بااستعدادی سیاسی نیز هست و قلب خود را میدان مبارزه برای گرایش‌های متضاد فرهنگی کرده، در دل بابل نیز نوعی ستیز وجود داشت. عنصر اساسی طرز فکرش شکافتن و ساختن راهی بین دو راه خشونت و راه صلح بود. بعد از انقلاب که فرهنگ سابق شوروی تحت انضباط ایدئولوژیک قرار گرفت، جنگ در قلب بابل نمی‌توانست ادامه پیدا کند. در واقع ادامه‌دادنش یک جوربراندازی نظم و انضباطِ جدید تلقی می‌شد و او را گرفتار دستگاه سرکوب می‌کرد. اما دیگر شک ریشه زده بود و ممکن بود تمام زندگیش را به یک سؤال تبدیل کند. به همین دلیل شروع به بیان خیلی واضح افکار خود کرد و ترکیب این لذت در کوتاه نوشتن با نوعی واقع‌گرایی فلوبری، به نشانه‌ی عجیب او تبدیل شد.در تحلیل خشونت شگفت‌انگیز قهرمانان او دیدگاهی هست که گویا هنوز برای روشنفکران روسی جذابیت دارد، اگر چه به احتمال زیاد رضایت سانتی‌مانتالیسم رایج امروز را جلب نمی‌کند. این که در فرهنگ کنونی ما تصویری از آزادی از دست‌رفته‌ی ماقبل تمدن انسان وجود دارد که با عبارت آیرونیک وحشی نجیب نامیده می‌شود. البته تمسخرآلود بودنش بدون شک کمی موجه است، با این حال تخیل ما از وحشی نجیب نشان‌دهنده‌ی واقعیت وجودی ماست، نشان‌دهنده‌ی احساس ما از چیزی است که با ناراحتی تسلیم تمدن شده، حقیقت بدن طبیعی، حقیقت جنسیت کامل، حقیقت پرخاشگریِ آشکار و بکر غریزه‌ها که البته ناگزیر باید به خاطر تمدن تسلیم شود. اما انگار به خاطر تسلیم شدن بیش از حد در مقابل مظاهر تمدن خودمان را سرزنش می‌کنیم.یادمان هست که تولستوی قزاق را دارای انرژی، اشتیاق و فضیلت بدوی معرفی کرده بود. قزاق مردی بود که هنوز تحت تأثیر تمدن قرار نگرفته بود، بدوی، مستقیم بی‌واسطه و خشن بود. مردی با سادگی غبطه‌انگیز، مردی با اسب که با سرعت و لطف حرکت می‌کرد. اما چرا قزاق‌ها برای انقلاب می‌جنگیدند، آن‌ها که ابزار و نماد سرکوب تزاری بودندحال و هوای برخی داستان‌ها نشان می‌دهد دیدگاه بابل از قزاق با تولستوی سازگار بوده تا با دیدگاه سنتی مردم خودش. نویسنده‌ای که خود را در داستان‌های بابل نشان می‌داد، یهودی بود و یک یهودی در یک هنگ قزاق، چیزی بیش از یک ناهنجاری معمولی بود. یک شوخی بود؛ چون بین قزاق و یهودی نه تنها نفرت بلکه یک تضاد اساسی وجود داشت. ولی برای بابل قزاق واقعاً وحشی نجیب بود. مثل گاو نری در مغازه‌ی چینی‌فروشی. بیش از حد وحشی، نه اغلب نجیب، اما در وحشی‌گری خود دارای ویژگی‌هایی بود که ممکن است سؤالاتی هم در ذهن ایجاد کند؛ولی بر خلاف تولستوی، گستردگی بیشتر قطب‌نمایِ اجتماعی، او را قادر می‌سازد تا بتواند جهان را از چشم خاخام‌ها، دهقانان، راننده‌های تاکسی، کودکان و زنان و ...نیز ببیند:«شروع کردم به رجز خواندن علیه تولستوی. او ترسید! بله کنت ما ترسید! شهامت نداشت. ترس باعث شد به مذهب روی بیاورد. کنت ما از ترس سرما، از ترس پیری، برای خودش ژاکتی از ایمان بافت.»سال‌های پس از انقلاب وقتی استالین خواست قدرت هنر را به تسخیر خود درآورد، برخی از هنرمندان تغییر موضع دادند، برخی دچار افسردگی شده و خودکشی کردند و برخی فلاکت خشونت‌باری را تجربه کردند. نوشتن در چارچوب ایدئولوژی تبلیغی برای بابل قابل تحمل نبود؛ ولی نمی‌دانست چطور می‌تواند طور دیگری زندگی کند. یعنی پرسش این بود که چطور می‌توان به عنوان یک نویسنده‌ی روس به زندگی ادامه داد؟ موضع بااقتدارِ و رسمیِ بابل «ننوشتن» بود که البته با انفعال فاصله داشت. وقتی اولین کنگره‌ی نمایشی نویسندگان برگزار شد و بابل هم برای سخنرانی دعوت شد، تصمیم گرفت شرکت کند و با طنزی ظریف حرف بزند:«همه چیز را حزب و دولت به ما می‌دهد. ما فقط از یک حق محرومیم، حق بد نوشتن. رفقا ! اجازه دهید خودمان را گول نزنیم. این حق بسیار مهمی است و گرفتن آن از ما چیز کمی نیست. بیایید از این حق بگذریم خداوند ما را یاری دهد و اگر خدا نیست به خودمان کمک کنیم.»حتماً تعداد زیادی از مخاطبان فهمیدند، شوخی بابل چقدر جدی و وحشتناک است و حتماً عده‌ای بوده‌اند که از شوخی دیگری که بابل قبلاً در مقابل بازجویش کرده بود به خود لرزیده بودند. وقتی بازجو از او می‌پرسد می‌دانی به چه جرمی دستگیر شده‌ای؟ او می‌گوید بله. به جرم ننوشتن! و این سکوت واقعاً قابل تحمل نیست.نوشته‌های او مردم را به فکر فرو می‌برد و روشنفکران را به وجد می‌آورد و برای همین باید اعلام موضع می‌کرد؛ اما حالا او می‌گفت که به دلیل آن که در ژانر سکوت استاد شده است، وقت آن رسیده که خود را عالی‌جناب سکوت بنامد. این سکوت علاوه بر تن ندادن، بیانگر اصل نوعی احترام به خواننده هم هست. اشاره‌اش این است که نویسنده باید به خواننده احترام عمیقی بگذارد. بابل حتی جرأت می‌کند آموزه‌های رسمی احترام به خواننده را به چالش بکشد: «خواننده نان می‌خواهد، و در واقع باید آن‌چه می‌خواهد به او داده شود؛ اما نه آن‌طور که انتظار دارد. باید از آن‌چه به دست می‌آورد شگفت زده شود.»این است که در دوران سکوتِ استالین درباره‌اش گفته‌اند متوسطِ متوسط‌هاست؛ ولی هرگز نتوانسته‌اند منکر ویژگی خاص زندگی و نوشته‌های او شوند.سکوت او با اتهام‌هایی آمیخته به فانتزی تبدیل شد به عضویت در یک توطئه تروریستی و همچنین جاسوسی برای فرانسه و اتریش. او در هشت ماه حبس و بازجویی قبلی به اتهام جاسوسی اعتراف کرده بود، اما در آخرین اظهاراتش اعتراض کرد که: «من بی‌گناهم، هرگز جاسوس نبوده‌ام. من هرگز اجازه‌ی هیچ اقدامی علیه اتحاد جماهیر شوروی را نداده‌ام... من فقط یک چیز می‌خواهم. بگذارید کارهایم را تمام کنم.»به لحاظ فرم و محتوا برخی گفته‌اند زمان «قرار دادن بابل در کنار کافکا» فرا رسیده است. هر دو یهودیانی کاملاً هوشیار و آگاه بودند. هر کدام نوعی از مدرنیسم ادبی را ابداع کردند. می‌توان گفت جفت‌شان از نقاط پررنگ اروپای قرن بیستم هستند. هر دو در چهل سالگی مردند و آثاری تکه‌تکه و کوتاه از خود به جای گذاشتند. آن‌ها نویسندگان زخمی هستند. کافکا و بابل هم‌ترازند اگرچه زبان و سبک و خلق‌و‌خو آن‌ها را از هم متمایز می‌کند؛ ولی آن‌جا که التهاب‌ها و هیجانات‌شان تلاقی پیدا می‌کند، کانون بحران انسان مدرن یعنی تضادهای درونی انسان، خود را نشان می‌دهد. متفاوت‌اند؛ اما بر روی هم از چیزی به ما می‌گویند که ناگزیریم در این زمانه آن را نوعی خودفریبی سبعانه بنامیم.بابل در طرحی از زندگی‌نامه‌اش، با تلخی از نظم وحشتناک تحصیلات یهودی خود صحبت می‌کند. تلمود تورات را زندانی می‌داند که او را از تمام زندگی مطلوب و از خودِ واقعیت دور کرده است؛ ولی توانست در کودکی از ایده‌ی تبدیل شدن به یک کوتوله‌ی موزیکال که یک سرنوشت کاملاً یهودی بود فرار کند. در اولین فرصت بابل خانواده‌ی خود و اودسا را ​​ترک کرد تا زندگی پرمخاطره به ویژه برای یک یهودی، یک هنرمند و روشنفکر روسی را تجربه کند. او به کی‌یف و سپس بدون مدارک اقامت به سن پترزبورگ رفت. در بیست‌و‌یک سالگی داستان‌هایی می‌نوشت که همه جا رد می‌شدند تا اینکه گورکی او را پیدا کرد و دو داستان بابل را در مجله‌اش منتشر کرد. بابل خود را مدیون گورکی می‌دانست؛ گورکی باور داشت که اولین داستان‌های بابل تنها به‌طور تصادفی موفق بوده‌اند. او به مرد جوان توصیه کرد که حرفه‌ی ادبیات را رها کند و به بین مردم برود. او هم با ثبت‌نام در هنگ ارتش خود را در معرض آزمایش قرار داد. با آن پیشینه‌ در مورد مردانگی و پدرش که اشاره شد، در واقع ابتدا جذبِ صلابت خشونت شده ولی در نهایت از خشونت بیزار می‌شود. چون می‌بیند که خشونت مردم را به عناصری تبدیل کرده که فقط به بقای فیزیکی خود فکر می‌کنند.برای بابل خشونت به خودی خود چیز دیگری است. کیفیتی که در واقع خشونت با آن همراه است، اما در خودِ آن وجود ندارد. جسارت، شور و شوق، سادگی و صراحت و ظرافتی که با خشونت هست ولی در خشونت نیست. البته این فانتزی شکوهِ ابراز وجود بدون وجدان، آزادی نفسانی، چیزی است که فرهنگِ کنونی ما را آزار می‌دهد. با چیزی در ما صحبت می‌کند که ما از آن می‌ترسیم و البته به درستی می‌ترسیم؛ اما به هر حال هست و با ما صحبت می‌کند.بابل اما برای لحظه‌ای فراموش نمی‌کند که واقعیت‌های این شکوه وحشی چیست. انگار می‌داند که از درون صد سرشت آتشین انسان، حقایقی پنهان و نابودکننده یک به یک بیرون می‌خزند.این‌جا باید از اهمیت قدرتمند و وسواس‌گونه‌ای که خشونت برای روشنفکر دارد آگاه باشیم. خشونت البته نفی عقلانیتی است که مشخصه‌ی روشنفکر است. در عین حال بخشی از عقلانیت هم هست. شاید گفتن این موضوع عجیب به نظر برسد. از زمان افلاطون، ما خشونت و عقل را در برابر یکدیگر به عنوان قطب‌های متضاد قرار داده‌ایم. ولی همین افلاطون می‌تواند به ما بگوید که چرا بین خشونت و زندگی فکری قرابت ترسناکی وجود دارد. در معروف‌ترین اسطوره‌های افلاطونی، مردان غار روبه‌روی دیوار داخلی غار نشسته‌اند و با گردن به زنجیر بسته شده‌اند که امکان چرخاندن سر برایشان وجود ندارد. آن‌ها جز سایه‌هایی که آتشِ پشت سرشان بر دیوار افکنده است، چیزی نمی‌بینند. مردی نزدشان می‌آید که به نوعی خود را آزاد کرده و به دنیای بیرون از غار رفته است و از نور خورشید خبر می‌دهد. او به آن‌ها می‌گوید که چیزهایی برای دیدن وجود دارد که واقعی هستند و چیزی که روی دیوار می‌بینند فقط سایه است. افلاطون می‌گوید مردانی که در غار به زنجیر بسته شده‌اند این خبر را باور نخواهند کرد و اصرار خواهند کرد که این امکان‌پذیر نیست. اما اگر باور کنند چه؟ با خشونت در برابر زنجیرها برای رهایی و فهمیدن تلاش خواهند کرد. خشونت بخشی از تلاش تلخ‌شان برای دانستن خواهد شد. حال به درک واقعیت از غار تاریکِ عمیقِ ذهن فکر کنید. این عملی بسیار خشونت‌آمیز نیست؟این درک واقع‌بینانه از تصویر خشونت، چیزی است که می‌توان از هنر بابل نیز دریافت کرد. او مردی بود که درک دنیای بیرون از غار دیر به سراغش آمد و باید با قدرت و سرعت در برابر ممنوعیت والدین یا فرهنگی یا مذهبی، یعنی ممنوعیت یهودیان، دستگیر می‌شد. خشونت انقلاب جهش ناگهانی آن، با این اشتیاق وحشیانه برای ادراک همراه بود.بابل در حالی که اغلب اوقات سنگینی قرن‌ها فرهنگ باستانی مردمش را احساس می‌کرد و نفسش زیر بار آن تنگ می‌شد، به دنبال کنجکاوی غمگین خود می‌پرسید: «سایه‌ی مهربانت آن شب، دیکنز کجا بود؟» و در ادامه «یک لیوان چای یهودی و اندکی از آن خدایِ مستمری را در یک لیوان چای» طلب کرده است. البته در شبی که می‌زیست تمام چیزی که می‌خواهد را به دست نمی‌آورد؛ ولی به اصلی باارزش در موردِ غیرممکن بودن انقلابی که با خون ساخته شده است می‌رسد. به نظرم کارش طبقه‌بندی را بر نمی‌تابد و با کنار هم چیدن سرگذشت و آثار او به جرأت می‌توان گفت: او چیزی از سه اصلِ عظمت کم ندارد: سبک، ساختار و اقتدار.شناسه‌ی کتاب: عدالت در پرانتز / ایساک بابل / ترجمه‌ی مژده دقیقی / انتشارات نیلوفرالهام مقدم رادالهام مقدم رادWed, 01 May 2024 17:37:47 +0330https://virgool.ir/@m.rad.elham/شوهر-کمونیست-من-n8y8focbssnoبه نظرم هنر رمان نوعی پرسه‌زدن است. رمان می‌بیند، می‌شنود، می‌خواند و حتی تجربه می‌کند؛ اما فاصله‌اش را با هر متن و مصالحی حفظ می‌کند. مثلاً وقتی در تاریخ پرسه می‌زند، هیچ باور و نظری در مورد فراز و نشیب‌های تاریخی ندارد. کار رمان در تاریخ شبیه سفری است که به دنبال کشف گوشه‌و‌کنارهای ناشناس مانده و علامت زدن آن‌ها روی نقشه است. کارش ثبت تاریخ و رسم نقشه نیست؛ بلکه می‌خواهد چیزی نشانِ ما دهد که احتمالاً حواس کسی را جلب نکرده و همین گاهی کفایت می‌کند بفهمیم نقشه‌ای که به دست‌مان داده‌اند، چقدر اعتبار دارد.به این ترتیب تاریخ متداول جهان یعنی مسیر حوادث، حتی اگر همین نزدیکی‌ها و پشت گوش‌مان باشد، شاید جایی در زندگی امروزِ ما نداشته باشد؛ اما تاریخِ ارزش‌ها همواره حاضر و با ما همراه است. ارزش‌ها درست به همین دلیل که در زندگی‌مان حضور دارند، مدام زیر سؤال می‌روند و مورد قضاوت و دفاع قرار می‌گیرند و دوباره داوری می‌شوند. برای همین اولویت و جایگاه‌شان دایم در حال دگرگونی است. هوش انسان، ندانم‌کاری‌های او همراه با حماقت و حرص و فراموشی‌اش همیشه مجموعه‌ی ارزش‌های انسانی را تهدید می‌کند و اتفاقاً همین ویژگی گریزناپذیرش آن را خاص و انسانی، بسیار انسانی کرده است. اغلب انسان‌ها در قالب مستندات و حقایق و معادلات و ارقام و حتی نقشه‌ها فکر نمی‌کنند. انسان‌ها در قالب داستان‌ها فکر می‌کنند. این‌جاست که رمان با رفتن به سراغ ارزش‌ها در تاریخ آن را تبدیل به چیزی می‌کند که برای فکر کردن و تقویت هشیاری ما مفید و ضروری است.فیلیپ راث Philip Milton Roth   یکی از کسانی است که به گواهی کتاب‌هایش توانایی خیلی خوبی در به‌کار گرفتن این ویژگی رمان از خود نشان داده است. تاریخ معاصر برای نسل نویسندگانی مثل راث که جوانی‌شان در تحولات جهانی کمونیسم‌هراسی و جنگِ سرد گذشته و البته برای همه‌ی نویسندگان جدی فقط منظره نیست. بنابراین تاریخ در نوشتار، ذهن شخصیت‌ها و ساختار اخلاقی کتاب‌ها نفوذ می‌کند و خواننده‌ را وادار می‌کند یک بارِ دیگر به مجموعه‌ی ارزش‌های خود فکر کند و حداقل نگاهی به نقشه‌ی مانده روی دستش بیندازد. این واداشتن به دوباره فکر کردن، همان چیزی است که من از ادبیات و کتاب خواندن می‌خواهم.نخستین کتابی که از راث خواندم یعنی «شوهر کمونیستِ من» یک وقایع‌نگاریِ باکیفیت از آرمان‌گرایی، عمل‌گرایی و سرخوردگی‌های انسان است. با توجه به استفاده‌ای که راث از تاریخ معاصر و شخصیت و زندگی خودش کرده است؛ گویی داستان یک نوع روبرو شدن با اسطوره‌ی خوبی خودِ نویسنده و سرخوردگی‌هایی است که باعث می‌شود سنگرهای فتح‌کرده‌اش را یکی‌یکی باز پس بدهد. صرفاً از این نظر می‌شود او را با سلین مقایسه کرد. انگار می‌خواهد توجهِ خواننده را به این واقعیت رنج‌آلود جلب کند که هیچ چیزی دایمی نیست.«انسان در تاریخ غرق می‌شود و تاریخ در انسان غرق می‌شود. تو در آمریکا غرق می‌شوی و آمریکا در تو غرق می‌شود و همه‌ی این‌ها در اثر فضیلت زندگی در نیوجرسی در دوازده سالگی و نشستن در کنار رادیو در سال 1945 بود...»مناظر داستانی این کتاب مملو از آرزو‌ها و خرابه‌های انسانی است. عواطف غالب انسان‌ها خشم و شهوت، اضطراب و مالیخولیاست و تمام انگیزه‌های انسانی، حتی وفاداری و محبت به طرز وحشیانه‌ای خارج از کنترل‌اند و به سمت نفع شخصی گرایش دارند. اختلال یک هنجار است و حتی خودِ فهمیدن یک شوخی تلخ.در گردش میان این خرابه‌ها دو راوی ما را راهنمایی می‌کنند: شخصیت اصلی و احتمالاً خیلی مشابه به خودِ راث، یعنی ناتان زاکرمن و معلم انگلیسی دبیرستان قدیمی‌اش و اولین مربی او موری رینگولد. ناتان که حالا بازنشسته شده است، با معلم قدیمی خود که اکنون نود ساله است ملاقات می‌کند. این دو مرد زیر ستاره‌ها می‌نشینند و در شش شب طولانی خاطرات زندگی خودشان و آیرا رینگولد را مرور می‌کنند. آیرا الگو و قهرمان ناتان و برادر کوچکتر موری است. شاید هم بشود این‌طور گفت که شخصیت ناتان نیمه‌ی جستجوگر راث است که همیشه تردید دارد و می‌پرسد. موریِ نسبتاً پرخاش‌گر هم نیمه‌ی خشمگین و بااخلاق آتشینِ راث است که حتی حالا در عنفوان پیری هم احساسی پیچیده از ترکیب خشم و عجز و آرمان‌گرایی دارد.«به لورن گفتم جنگی راه نینداز که نمی‌توانی در آن پیروز شوی ... داروینی نگاه کن. خشم باید کارایی انسان را افزایش دهد. این نوعی تکاپو برای بقاست. زندگی را برای این به تو داده‌اند. اگر زندگی انسان را ناتوان کند، باید آن را مثل سیب‌زمینی داغ تف کرد.»هر دو راوی حال‌و‌هوای در مجموع غم‌انگیزی دارند و زبان کنونی‌شان طوفانی و پر از خشم و مملو از ریاضت است. اما خیلی جالب است که زبان خاطرات‌شان غنایی و امیدبخش است. البته این چربیدن اضطراب و خشم بر آرامش در کتاب، ابداً بی‌منطق نیست و منطقی پذیرفتنی دارد. منطق نثر و شخصیت‌پردازی راث منظره‌ی مبارزه‌ی عقل انسان با بی‌عقلی خودش است. در عین حال ایده‌آلیسمی که در بطن اثر جاری شده است، هم حس محبت خواننده را به خود جلب می‌کند و هم حس تحقیر او را.به همین ترتیب آیرا نیز به عنوان قهرمان و در عین حال ضدقهرمانِ رمان، از یک سو تجسم ایده‌آلیسم تحریک‌آمیز کمونیستی میانه‌ی قرن بیستم است و از سوی دیگر  تجسم حماقت خشن و بی‌رحمانه‌ی‌ آن. خواننده‌ی کتاب همراه هر دو راوی، گاهی عمیقاً از این تضاد خسته و رنجور می‌شود؛ ولی بالاخره این تضاد واقعیت دارد. ژرف‌نگری راث دقیقاً این‌جاست که سازه‌ی پوشالی آرمان و امید را طوری ویران می‌کند که بیهوده نبودنش به چشم بیاید و این تعلیق را هم خلق می‌کند که اصلاً از ابتدا آرمانی در کار بوده است. چه بسا آن آرمان از ابتدا فقط توهمی بوده که از ترس چشم گشودن به واقعیت جهان پروار شده است.هوش نوشتاری و مهارت پرسه‌زنی راث در چگونگی تشریح همین واقعیت و تضادهای نهفته در آن نمایان شده است. راث یهودی بود؛ ولی بارها به خاطر نوشته‌هایش به ضد یهود بودن متهم شده است. راث ایدئولوژیست نبوده؛ ولی جنبه انتقادی بسیار قوی نسبت به تک‌تک عناصر سازنده‌ی جامعه دارد:«وظیفه‌اش را این می‌داند که بگوید برای ارتکاب تخلف لزومی ندارد آل‌کاپون باشند، فقط کافی است فکر کنند. در جامعه‌ی بشری فکر کردن خودش بزرگترین تخلف است. بعد با کمک تقه زدن با انگشتانش روی میز می‌گفت : تَ - فَک - کُ – رِ -  نَق -  قا - دا - نه  به مفهوم مطلق کلمه اقدامی براندازانه است.»این گونه است که ناسزاگویی‌های شبه ایدئولوژیک تند او علیه دولت آمریکا، گاهی او را در معرض تهمت تکراری نفوذی بودن قرار داده است. عده‌ای هم از او انتقاد کرده‌اند که چرا در آثارش از جمله همین رمان، دولت آمریکا را که در جریان معروف به مک‌کارتیسم دست به تصفیه و حذف نیروهای مترقی و عمدتاً فرهنگی هنری ‌زد، تا این حد دچار پارانویا نسبت به توده نشان داده است؟در اجرای پیچیده‌ی این رمان با دو راوی هم‌زمان، گویی هر دو آن‌ها با مرور زندگی آیرا به نقطه‌ای می‌رسند که می‌بینند انتخاب‌های‌ انسان هر چه باشد، ترکیبی مبهم از مماشات با دنیا و سرپیچی از دنیا بوده و خواهد بود و حالا باید بالاخره چیزی را معلوم کنند:« به نظرم زمانش رسیده است که یا آمریکایی باشیم یا آمریکایی نباشیم.»اما در چنین وضعیت مبهم و ناپایداری آمریکایی بودن به چه معناست؟ مفهوم آمریکایی بودن تسلیم به رویایی خوش است که در تقابل با رویای ایدئولوژیک دیگری شکل گرفت و در مقطعی از تاریخ هوش از سر بسیاری ربود و به نظر راث حالا تبدیل به چیزی سورئال و خارج از کنترل شده است و اگر نه پس باید برای چیزی که مثل یک لکه‌ی ناجور پاک‌نشدنی در جهان، نگاه‌ها را به سمت خود می‌کشاند سوگ‌نامه‌ای نوشت.راث تقریباً مستندانگارانه نوشته است. طوری که گاهی مرزهای تخیل نویسنده و واقعیت دیگر قابل تشخیص نیست؛ ولی بستر تاریخ و جغرافیای آمریکا بهانه‌ای است که رمان‌نویس فقط پرسه‌اش را در آن بزند و از سرنوشت نافرجام آرمان‌شهرها بگوید که شاید با تقریبی مناسب بشود به همه‌ی جهان تعمیم داد:«نویسنده‌ی جدی چیزی به این جهان ارائه می‌کند که حتی در آغاز هم وجود نداشته است. وقتی خدا کل این بساط را در هفت روز آفرید، برای ادبیات ده دقیقه هم وقت نداشت. و بعد ادبیات خواهد آمد. برخی از مردم آن را دوست خواهند داشت. برخی از مردم خودشان را با آن مشغول خواهند کرد. اگر می‌خواهند به آن بپردازند... نه! نه! او این را نگفت. اگر در آن موقع از خدا می‌پرسیدی آیا لوله‌کش‌ها وجود خواهند داشت؟ بله خواهند بود. زیرا مردم خانه خواهند داشت، به لوله‌کش‌ها نیاز خواهند داشت. دکترها وجود خواهند داشت؟ بله زیرا مردم بیمار خواهند شد. ادبیات؟ درباره‌ی چی صحبت می‌کنی؟ ادبیات چه فایده‌ای دارد؟ به چه دردی می‌خورد؟ خواهش می‌کنم من دارم یک یونیورس (کیهان) می‌آفرینم نه یک یونیورسیتی(دانشگاه). ادبیات بی‌ادبیات!»کتاب با سرعت میان حرف‌های ناتان و موری رینگولد پیش می‌رود. داستان کتاب با حوادث زندگی آیرا پیچ می‌خورد تکه تکه می‌شود. قطعات باز در کنار هم قرار می‌گیرند و فاجعه‌ی زندگی آمریکایی آیرا در دوردست به چشم می‌خورد. با این‌که شخصیت‌های کتاب باور دارند که زندگی در مجموع به سمت پریشانی و عدم انسجام می‌رود؛ ولی سبک نوشتن راث و استمرار او در آزمودن نوشتن به عنوان شیوه‌‌ی مبارزه با پریشانی، چیزی برخلاف آن را می‌گوید:«سیاست تعمیم‌دهنده‌ی بزرگ است و ادبیات ویژه‌ساز بزرگ و رابطه‌ی این‌ها با یکدیگر فقط رابطه‌ای معکوس نیست رابطه‌ای خصومت‌آمیز است. از دید سیاست ادبیات رو به انحطاط نرم بی‌ربط خسته‌کننده‌ی نامعقول ملال‌آور و چیزی است که واقعاً می‌تواند وجود نداشته باشد. چرا؟ چون ادبیات ویژه‌سازی شدید تمایلات است. چگونه می‌توان هنرمند بود و از تفاوت‌های ظریف و جزئی چشم‌پوشی کرد؟ از طرفی چگونه می‌توان سیاست‌مدار بود و تفاوت‌های ظریف و جزئی را روا دانست؟... وظیفه‌ی هنرمند ساده‌سازی نیست. حتی اگر بخواهید به ساده‌ترین سبک مثل همینگوی بنویسید باز هم وظیفه‌ی رعایت ظرایف باقی می‌ماند تا پیچیدگی‌ها را باز کنید. تضادها را تلویحاً بیان کنید نه این که منکر تضادها شوید. رنج کشیدن بشر از تضادها را باید ببینید. در غیر این صورت فقط تبلیغات کرده‌اید ... اگر نویسنده باشی به همان اندازه که به این یکی ناوابسته‌ای به دیگری هم ناوابسته‌ای. بله تفاوت‌ها را می‌بینی و البته می‌بینی که این آشغال قدری از آن آشغال بهتر است. شاید هم خیلی بهتر باشد. اما آشغال را می‌بینی.»هر چند مثلاً نمی‌شود فهمید حافظه‌ی موری که تک‌تک نقل قول‌ها حتی حرف‌های حین معاشقه‌ی آیرا و همسرش ایو را نقل می‌کند چطور حافظه‌ای است؟ یا ناتان چطور خیلی زودتر از چیزی که سن و سال و سبک زندگی‌اش اقتضا می‌کند به آن‌چه در سطوح بالای جامعه می‌گذرد حساس شده است؟البته راث با این قبیل کارها بارها خواننده و صبر و تحمل او را به گوشه‌ی رینگ می‌برد و امتحان می‌کند. کاری که نویسندگان کمی جرأت می‌کنند، انجام بدهند و بد نیست خواننده قبل از رفتن به سراغ راث این را بداند.در اوج روایت به نظر می‌رسد موری از روش سنتی آموزش یهودیان استفاده کرده و خود را وقف «حقیقت هشیارانه» می‌کند. برادرش آیرا راه خشم را می‌رود تا لبخند بی‌جای یهودیان را از جهان پاک کند. داستان به وضوح نشان می‌دهد که آیرا خشم را چقدر به تدریج یاد می‌گیرد:«مردان یهودی خشمگین زیادی مانند آیرا در اطراف بودند. یهودیان خشمگین در سرتاسر آمریکا با چیزی یا چیز دیگری می‌جنگند. . . . این یکی از بزرگ‌ترین چیزهایی است که آمریکا به یهودیان داد. خشم آن‌ها را برانگیخت.»غیر از آیرا شخصیت‌های مقابل او ایو و حتی دخترش سیلفید کاری ندارند، جز این که خشمِ پاسخ‌گویی در وجودشان پیدا کنند و با همان خشم کار آیرا را تمام کنند. ایو که غرقه در نور و روی صحنه‌ی نمایش رویای آمریکایی است، با کمک دوستانش کتابی با عنوان من با یک کمونیست ازدواج کردم منتشر می‌کند و این در دوران هراس ایدئولوژیک آمریکا یعنی نقطه‌ی پایان.«شاید فاجعه‌ی واقعی به رغم ایدئولوژی سیاست و تاریخ همیشه در اصل، سقوط فرد است.»ناتان هم که زمانی شیفته‌ی آیراست، در جستجوی حقایقی برای نوشتن، چالش‌های دیگری با خود دارد که به کارها و زندگی خود راث پهلو می‌زند:«لئو به من گفت: هنر به عنوان یک سلاح؟ و کلمه‌ی سلاح را چنان‌که گویی خودش یک سلاح باشد با تحقیر بسیار به‌کار برد. هنر در موقعیت اتخاذ جایگاهی درست درباره‌ی همه چیز؟ هنر به عنوان حامی چیزهای خوب؟ این چیزها را کی به تو آموخته؟... کی به تو آموخته که هنر در خدمت خلق است؟ در این صورت هیچ هنری ارزش جلب توجه هیچ‌کس را ندارد. آقای زوکرمن! انگیزه برای نوشتن ادبیات جدی چیست؟ خلع سلاح دشمنان؟ مهار قیمت‌ها؟ انگیزه برای نوشتن ادبیات جدی نوشتنِ ادبیات جدی است. می‌خواهی علیه جامعه شورش کنی؟ بهت می‌گویم این‌کار را چطور انجام بدهی. با نوشتن خوب ... پس برای کلمه مبارزه کن. نه کلمه‌ای پرطمطراق. نه کلمه‌ای الهام‌بخش. نه کلمه‌ای به طرفداریِ این و علیه آن. نه کلمه‌ای که نزد محترمان تبلیغ کند که تو آدمی جالب و تحسین‌برانگیز و بامحبت و طرفدار مظلومان هستی. نه کلمه‌ای که شما طرفدار آن کلمه هستید! ... این کار دنیا را با کلمات آشفته می‌کند و این کار فضیلت تو را تا اوج آسمان متعفن می‌کند. اثر هیچ چیز بر هنر شوم‌تر از این نیست که هنرمندی بخواهد با آن‌ها ثابت کند که خوب است و وسوسه‌ی وحشتناک آرمان‌گرایی ... همین که موعظه و موضع‌گیری کنی و دیدگاه خودت را برتر ببینی بی‌ارزش و مضحک خواهی بود.»این‌جا بد نیست اشاره کنم که نام اصلی کتابِ فیلیپ راث «من با یک کمونیست ازدواج کردم» است. مترجم کتاب در گفتگویی توضیح داده است که تغییرِ نام کتاب به شوهر کمونیست من پیشنهاد ناشر و برای تطابق با ذائقه‌ی ایرانی بوده است. به نظرم ناشر محترم علاوه بر معطوف کردن توجهش به علایق بازار و ساختن و پرداختن ذائقه‌ی مخاطب ایرانی می‌توانست به مقدار خیلی بیشتری به کیفیت ادبی ترجمه و ویراستاری متن و پاکیزگی فرم انتشار رمان توجه کند.من پیش از این، کار مترجم کتاب را در کتاب‌های حوزه‌ی تخصصی خودش که سیاست است، بسیار آبرومند و موجه یافته‌ام. از جمله دو کتاب خوب «آزادی مقدم بر لیبرالیسم» و «نظریه‌های جباریت»  با ترجمه‌ی خوب و قابل قبول ایشان چاپ شده و مورد استفاده‌ی علاقمندان قرار گرفته است؛ ولی در ترجمه‌ی این کتاب متأسفانه کمترین توجه به لحن و ساختار محاوره‌ای روایت شده است که این موارد حتی بدون مراجعه به متن اصلی و فقط با تشخیص فرم رمان هم قابل دریافت است. البته با مراجعه به زبان اصلی کتاب در گوگل‌بوکز فهمیدم که این دریافت من چندان خطا نیست. علاوه بر آن تعداد خطاهای فاحش ویرایشی در کتاب به اندازه‌ای است که من شک دارم ناشر اصلاً کسی یا کسانی را به عنوان ناظر چاپ یا ویراستار در خدمت داشته باشد و این موضوع در مورد انتشارات خوب نیلوفر باورکردنی نیست.اما این رمان راث اگر چه گفته می‌شود سیاسی‌ترین کار اوست و در ضمن برجسته‌ترین کار او نیست، قابلیت‌هایی دارد که با وجود این کیفیت چاپ باز هم خواندنی و جذاب است.علاوه بر نمایش ماهرانه‌ی تضاد ذاتی آرمان‌‌گرایی به شیوه‌های مختلف یکی دیگر از قابلیت‌های جالب در نوشتار راث چیزی است که می‌توانم بگویم به بلوغ رمان در نثر پهلو می‌زند. منظورم شمایل ادبی نثر نیست. به نظرم به نثر درآوردن موضوع فقط چیدن کلمات کنارِ هم نیست. نثر در مقابل شعر نوعی پایین کشیدن آدم‌ها از جایگاه دست‌نیافتنی متعالی و قهرمانانه و اسطوره‌ای خیر و شر هم هست. یعنی اشاره به سویه‌ی ملموس و بدنی زندگی روزمره‌ی انسان با تمام قوت و ضعف‌ها و پدیده‌های مضحک آن.اگر چه رمان با تقطیع‌ها و سانسورهایی برای خواننده‌ی ایرانی ترجمه شده است؛ ولی در جای‌جای کتاب جاپایی از نثر مورد اشاره‌ام را می‌بینیم که مثلاً آدم‌ها چطور با هیاهو و جنجال و در زمانی خطرناک از یک جایگاه اجتماعی یا برنامه‌ی ایدئولوژیک آن هم به شکل رادیکالی دفاع می‌کنند و ساعتی بعد در اتاق خواب دست به انتقام‌جویی شخصی رقت‌انگیز و محقرانه‌ای می‌زنند. بنابراین راث از رمان و ادبیات چیزی خیلی بیشتر از سر‌هم کردنِ یک داستان و به‌کار بردن تکنیک‌های ادبی در فرم و قالب کردن عقاید نویسنده به شکل محتوا می‌داند.«اون دو تا کتاب رو می‌بلعیدم و می‌کوشیدم برای نوشتن، از آن‌ها عملاً استفاده کنم. نامه نوشتن برای من مثل کوه‌کندن بود. احتمالاً جا داشت مورد انتقاد کسی قرار بگیرم که انگلیسی را خوب می‌دانست. دستور زبانم خدا می‌داند چه بود؛ اما به هر حال می‌نوشتم؛ زیرا این کاری بود که احساس می‌کردم باید انجام بدهم خیلی عصبی بودم. می‌دانی؟ می‌فهمی؟ می‌خواستم به مردم بگویم که آن کار غلط است.»بعد از تمام کردن این کتاب راث و دیدن فهرست طولانی جوایز ادبی که برای کارهایش گرفت و همه‌ی توجهی که از جهان گرفت؛ فکر می‌کنم به میانجی روایت‌هایش باز هم با من خواهد ماند. چون با هوش و مهارتی شایسته از برزخ روان انسان و دوزخ جهان بیرون می‌گوید. راث نویسنده‌ی کتابی است که می‌شود «آنی» در آن‌ یافت.شناسه‌ی کتاب: شوهر کمونیست من / فیلیپ راث / ترجمه‌ی فریدون مجلسی / انتشارات نیلوفرالهام مقدم رادالهام مقدم رادFri, 23 Feb 2024 13:24:14 +0330https://virgool.ir/@m.rad.elham/میان-گذشته-و-آینده-onc77lokmfomباز هم گذشت، همه چیز تمام شد! تصمیم گرفته‌ شد که سیاست کثیف است و در عمل هم نباید میان همگان باشد، پس دیگر فلسفه‌ی سیاسی به چه کار می‌آید؟ با این که در واقع، امر سیاسی تنیده در امر شخصی، اجتماعی و اقتصادی است، اما وقتی روی میز افکار عمومی انکار می‌شود، گفتن از سیاست کاری لغو و بیهوده نیست؟ هر بار که با هم غذا می‌خوریم، کسانی آزادی را دعوت می‌کنند، سر میز بنشیند. در نهایت باز هم صندلی خالی می‌ماند؛ اما میز برایش چیده شده است. پس آیا در حقیقت هم، همه چیز گذشته و به پایان رسیده است؟شاید فاکنر درک عمیقی از جهان داشت وقتی که گفت: «گذشته نمرده است. گذشته حتی هنوز نگذشته است.» ما درست میان گذشته‌ای بی‌آغاز و آینده‌ای بی‌کران ایستاده‌ایم و هر نسل جدید و هر انسان امروزی باید از نو به کشف و هموارکردن جایی که ایستاده است همت کند. وگرنه به گواه تاریخ در باتلاقی ابدی اسیر شده، دست و پا خواهد زد. باید از تاریخ پرسید و فهمید که چگونه صحنه‌ی جامعه که از سیاست خالی شود، فضای همگانی به دست مُشتی فرومایه یا ابله می‌افتد. آن‌ها هم بدون هرگونه پیش‌آگاهی و شاید حتی برخلاف خواستِ آگاهانه‌شان، اوضاع را دور از چشم دوست و دشمن و بدون طی‌کردن روندهای رسمی تغییر می‌دهند. در این احوال روشنفکران به منتهای انزوا و درگیری با امور شخصی خود رانده می‌شوند یا اگر تنزه‌طلبی نکرده و در صحنه بمانند، ناچار می‌شوند به بی‌مایه‌ترین رفتار خود یعنی درگیری‌های کلامی پوچ قدیمی و ایدئولوژیک بازگردند. شاید هم در محفل‌ها و دسته‌های کوچک درگیر جدل‌های تبلیغاتی بی‌پایان شوند.از طرفی، جامعه‌ی ما با طغیان‌هایی پرشور علیه روشنفکری، استفاده از عقل و سیاست‌ورزی و ژرف‌اندیشی و گفتمان عقلی به خوبی آشناست. حال دیگر می‌دانیم این طغیان‌ها واکنش طبیعی کسانی است که همیشه راه واقعیت اطراف خود را با اندیشه، یعنی «اندیشه» و «عمل» را جدای از هم دیده‌اند. توده‌هایی که از هر چه نظریه و فلسفه شنیده‌اند خسته و ناامیدند و حاکمانی بدگمان که اندیشه را همواره خرمگس معرکه یافته‌اند. توده‌ها به تجربه دریافته‌اند که گویا نور اندیشه به تنهایی نمی‌تواند به واقعیت نفوذ کند. بنابراین از نظرآن‌ها تعقل سیاسی یا بی‌فایده و بی‌معناست یا فقط حقایق کهنه‌ای را تکرار می‌کند که پیوند مشخصی با واقعیت ندارند و به کار نمی‌آیند.باز هم اگر تاریخ خوانده باشیم، خواهیم دید که نظیر این لحظات تاریک حتی در قرن اخیر و در تمام جغرافیاها کم نبوده است. حتی اندیشمند خوش‌بینی مثل توکویل که گردش فکر برای تمدن را مثل گردش خون برای بدن ضروری می‌دانست، در توصیف لحظه‌ای که گویا خِرَد دیگر به کار نمی‌آید، گفته است انگار چون گذشته دیگر بر آینده نور نمی‌افکند، خرد انسان در تاریکی سرگردان است.هانا آرنت Hannah Arendt در یکی از همین بزنگاه‌های سرگردانی سراغ خودِ سیاست رفته است. اکنون شاید فکر کنیم اگر کسی تاریکی مشابه و ویرانی‌های بهت‌آور اجتماعی اطرافش را ببیند، احتمالاً دیگر امیدی به بهبود اوضاع نخواهد داشت و پا پس خواهد کشید؛ اما آرنت چنین کسی نبود. او پا پس نکشید.امروز نیز در حالی که فلسفه‌ی سیاسی هنوز می‌گوید، آگاهی، دانایی و تفکر، فعالیتی جهان‌ساز است؛ اما بعد در صحنه‌ی عمل هم‌چون حکایت پنه‌لوپه و کفن اودیسه، هر صبح هر آن‌چه را که شب قبل بافته است پنبه می‌کند. آرنت از این جهت، دقیقاً معاصر و هم‌جهانِ ماست. با این تفاوت که دریافته بود چنین لحظات گسست میان چیزی که دیگر وجود ندارد و آن چه که هنوز به وجود نیامده است، می‌تواند حامل لحظه‌ی مهم حقیقت باشد. دریافت آرنتی از جهان می‌گوید که سیاست را هرگز نباید وانهاد. فراتر از این او به پرسشی بسیار رادیکال‌تر هم فکر می‌کرد. چگونه می‌توان سیاستی را ساخت که در آن همه‌ی مردم نه فقط نخبگان و نه تنها قدرت‌طلبان بر جهان فرمانروایی کنند.او تمام زندگی‌اش را بر اندیشیدن به سیاست به عنوان چیزی که به قول ارسطو انسان را به ما هو انسان می‌کند پرداخت؛ اما هرگز خود را فیلسوف سیاسی نمی‌دانست؛ حتی از روشنفکر نامیدن خود هم حذر داشت. شاید ترجیح می‌داد منتقد فلسفه‌ی سیاسی باقی بماند؛ چون در زمانه‌ای به غایت تاریک، بزرگ‌ترین اشتباه ویرانگر سنت فکری غرب را فهمیده بود. آن اشتباه مهم این بود که این سنت، همیشه اندیشه را بر عمل برتری داده بود و در نتیجه صحنه‌ی اجتماع و عاملیت در حوزه‌ی عمومی را از قلمرو اندیشه‌ی سیاسی به حاشیه رانده و حذف کرده بود.آرنت می‌پرسید چرا اندیشه‌ی سیاسی در پیوند با عمل و کنش‌گری چنین ناتوان گردیده و به راحتی توسط قدرتمندان خودرأی از صحنه‌ی اجتماع خارج می‌شود؟ به این ترتیب او منتقد جدی تمام شیوه‌هایی از فلسفه و اندیشیدن شده بود که خودِ آن شیوه‌ها به نوعی، از ظهور افق‌های جدید اندیشه جلوگیری می‌کردند.به نظرم شاید این همان تنگنایی است که امروز کاملاً حس می‌کنیم. فلسفه‌ی سیاسی نتوانسته اصول خود را در قلمرو امور سیاسی اعمال کند. پس روشن شده که مردمان ناچارند، دوباره در جهانی زندگی کنند که ذهن و سنت فکری‌اش حتی توانایی طرح مسأله‌ی خود را ندارد، چه رسد به یافتن پاسخ برای حل آن مسأله.در این وضعیت دشوار که فلسفه و اندیشه‌ی سیاسی کارا و مفید به نظر نمی‌رسد، کنش و اکت سیاسی با درگیر کردن و با متعهد بودن خود به فضای اجتماعی، مدت زمانی کوتاه امید می‌بخشد. البته نه فقط برای حل پرسشی یا معضلی در مبنا؛ بلکه برای این که به انسان امکان موقتی بدهد، همان طور که سارتر زمانی گفته بود، بدون آن که ریاکار شود، بدون نقاب زندگی کند.ولی ساختار قدرت به گونه‌ای است که هنوز مدت کوتاهی نگذشته مشخص خواهد شد که هر نوع کنش‌گری عوامل فرساینده و موانع بسیاری دارد. پس دوباره باید برگشت و فکری کرد. چنین جامعه‌ای ناچار بوده است در مسیر تاریخ خود، اطراف دایره‌ای کامل و بسته را نه یک بار، بلکه دو بار و حتی بارهای متعدد بپیماید. نخست هنگامی که از اندیشه و تعقل به کنش می‌گریزد و سپس هنگامی که هزینه‌ها و بن‌بست‌های نقش کنش‌گری و عمل سیاسی، او را مجبور می‌کنند، دوباره به اندیشیدن بازگردد.آرنت این ضرورت متقابل اندیشه و کنش را به خوبی دریافته و از مخاطرات سیاست‌زدایی از عرصه‌ی عمومی جامعه می‌گوید. باور داشت آن آزادی که همه جای دنیا نوعی خوشبختی شیرین همگانی و زندگی نرمال نامیده می‌شود، میراث نیست. حتی اگر هم جاهایی از دنیا میراث باشد، میراثی است که به قول رنه شار بدون وصیت‌نامه به آن‌ها واگذار شده است. وصیت و تضمین دائمی ابداً در کار نیست.با توجه به خیل آثار منتشرشده در باب ایده‌های آرنت یا ترجمه شدن و حتی پرفروش بودن و البته نه لزوماً خوانده شدن و درک آثار معروف و اصلی‌اش در ایران، باز هم  خیلی عجیب است که نه تنها ایده‌های او به طور اخص یا در ارتباط با یکدیگر مورد کنکاش قرار نگرفته‌اند، بلکه این ایده‌ها هم‌چنان بدون توجه به تفاسیر جدید دچار تکرار هم شده‌اند و به صورت پراکنده و اغلب زینتی در بطن موضوعات دیگر مورد بررسی و استفاده قرار گرفته‌اند.در حالی که اساسی‌ترین عنصر اندیشه‌ی آرنت یعنی لزوم احیاء و بازسازی حوزه‌ی عمومی و امر سیاسی در چارچوبی انسانی حتی در حوزه‌ی کلامی روشنفکران مغفول مانده است.کتاب میان گذشته و آینده؛ هشت تمرین در اندیشه سیاسی مجموعه مقالاتی بسیار مهم از آرنت است که نشر اختران با ترجمه‌ی رسای سعید مقدم چاپ کرده است. هر مقاله از کتاب تلاش کرده است به یکی از مفاهیم کلیدی سیاست، مثل آزادی، عدالت، منطق، مسئولیت، فضیلت و افتخار بپردازد و به روشنی در پی آن است که معنایی تازه و سیاسی به تجارب روزمره‌ی انسان‌ها بدهد. با این یادآوری بسیار مهم آرنت که آن را در هر مقاله‌اش مکرر می‌کند که:«تفکر منبع است؛ اما نه برای حقیقت که برای معنا. انسان برای زیست انسانی‌اش نیازمند معناست. تفکر نیز همواره با شک، حیرانی و شگفتی نردِ عشق می‌بازد و بنابراین با تمام اشکال خودبسندگی خصومت دارد.»حال هر چه انسان‌های حاضر در عالم فکر و سیاست و درگیر با امر سیاسی - که در روابطی جزئی و خاص با دیگری‌اند - بیشتر باشند، اجتماعی که با آن انسان‌ها شکل گرفته، فراگیرتر، همبسته‌تر و غنی‌تر خواهد بود.به نظرم حاصل ذهن بدیع و درخشان آرنت در این کتاب، بد نیست در تنگناهای سیاسی و سردرگمی‌های فرهنگی مشابه امروز در کانون توجه قرار بگیرد و به فلسفه‌ی سیاسی و نقش مهم آن در صحنه‌ی عمل که در ابتدای این نوشته سعی کردم به آن اشاره کنم، بازگردیم. فلسفه‌ای که در اولین گام سقراطی خود به ما می‌آموزد که هیچ‌کس نمی‌تواند و نباید به جای ما بیندیشد، زیرا هیچکس قادر نیست، به جای ما زندگی کند یا رنج بکشد. اکنون مسلم است که تنها جامعه‌ای قابلیت اداره‌ی زندگی و حیات جمعی خود را دارد که با «اندیشه» و نه «علیه اندیشه» زندگی کند. حداقل، جامعه‌ای که با اندیشه و برای اندیشه زندگی می‌کند، تاریخ می‌خواند؛ با گذشته‌ی خود در آشتی است و از اشتباهات خود در عذاب و در فرار نیست و رو به آینده دارد.هم‌چنین جمع‌بندی ایده‌های آرنت در مقالات کتابش این است که مفهوم حوزه‌ی عمومی تحت تأثیر مدرنیته و ظهور ایدئولوژی‌های تمامیت‌طلب و جامعه‌ی توده‌ای که عرصه را بر عمل سیاسی تنگ‌تر می‌کنند، دچار تغییر شده است. در نتیجه با تحلیل رفتن حوزه‌ی عمومی سیاست، امر سیاسی تغییر شکل داده، تبدیل به قالب و باوری متصلب میان عده‌ای خاص شده و در نهایت به انحلال امر سیاسی منجر شده است.حوزه‌ی عمومی به عنوان تسهیل‌کننده‌ی قابل قبولی برای کارایی بیشتر بخش‌های مختلف جامعه وارد فرهنگ سیاسی شده است. حوزه‌ی عمومی سیستم هشداری است با حس‌گرهایی انسانی که اگر چه طبیعتاً یک به یک متخصص و اندیشمند سیاسی نیستند؛ ولی هریک در گستره‌ای از جامعه از حساسیت برخوردارند. هم چنین فشار ناشی از مشکلات را نیز می‌توانند به موقع تقویت کرده و به سطح بیاورند. در حوزه‌ی عمومی ایده‌ها بر مبنای شایستگی‌شان و انتخاب آزاد و همگانی، نه دارندگان اتوریته‌ای مثل حاکمان صاحب قدرت یا واعظان دینی ارائه می‌شوند.وجود این حوزه‌ی عمومی مانعی برای تبدیل شدن انسان‌های متکثر به جامعه‌ای یک‌پارچه و توده‌ای می‌شود و فضایی را برای فاصله و ارتباط حفظ می‌کند. ممکن است استفاده از تمثیلی برای توضیح نقش حوزه‌ی عمومی و مقایسه‌ی جوامع مختلف مناسب باشد. حکومت قانونمند دموکراتیک درآشتی با امر سیاسی، مثل فضایی است که در آن قانون فاصله و پرچینی بین ساختمان‌ها برپا کرده، افراد فضای خصوصی دارند در عین حال قادر به حرکت و جهت‌یابی و ارتباط با هم در فضای عمومی نیز هستند. حکومت مستبد مثل بیابانی است که انسان را تنها یا قبیله قبیله در معرض هجوم توفان شن نابودگر قرار می‌دهد. هیچ حق فردی و امنیتی برای همه در کار نیست و هستی و داشته‌های انسان هر لحظه در معرض تباهی است و اما حکومت توتالیتر مثل حجم تودرتوی به هم پیچیده از آهن سخت است و همگان را با چنان شدتی و بی‌هیچ شکل خاصی به هم می‌پیچد که یک‌پارچه و تبدیل به توده شوند. توتالیتاریانیسم توپولوژی ندارد، فقط در کانون تهی بی‌شکلی خود رهبری کاریزماتیک دارد و با به هم فشردن انسان‌ها، فضای میان آن‌ها را از میان برمی‌دارد. در مقام مقایسه با این شرایط، حتی بیابانِ استبداد هنوز گونه‌ای از فضا است و حتی آزادی بیشتری دارد. این رژیم و ساختار حکومتی نه تنها نمود واقعی فضای عمومی را از میان برمی‌دارد؛ بلکه تکثر در حوزه‌ی خصوصی را هم بر نمی‌تابد و می‌خواهد با تحمیل نوعی فضای عمومی تصنعی حذفش کند. از نظر آرنت واپسین مرحله‌ی زوال حوزه‌ی عمومی، انحلال حیطه‌ی خصوصی را هم به دنبال دارد. برای این کار از قوانین ایدئولوژیک و ابزارهای خشونت سازمان‌دهی‌شده استفاده می‌شود.پس حکومتی که حداقل این سه عنصر را دارد، می‌تواند توتالیتر باشد: یک ایدئولوژی که تمام تاریخ و رژیم و سیاستش را توضیح می‌دهد، یک فضای عمومی که در آن امر سیاسی و سیاست ترور شده است و در نهایت پیوندهای طبیعی انسانی که تخریب شده و فضاهای خصوصی که تباه و پوچ و بی‌معنا شده است.قلمرو عمومی و برخوردار از سیاست آرنت، بازنمایی‌کننده‌ی فضایی است که در آن شکوه اخلاقی سیاسی و قهرمانی نمودیافته و برتری و فضیلت انسان‌ها مجال آشکارگی یافته، توضیح داده شده و دیگران هم در آن سهیم می‌شوند. این قلمرو فضایی رقابتی است که در آن شخص برای به رسمیت شناخته‌شدن، برتری یافتن و مورد تحسین قرار گرفتن به رقابت می‌پردازد. فضایی که در آن فرد در جستجوی تضمینی در مقابل بی‌فایدگی و سرکوب برآمده است.این یعنی چند بعدی بودن مفهوم امر سیاسی که صرفاً بر یک دولت یا جامعه دلالت ندارد. بلکه بر یک فضای عمومی یا آگورای تعین یافته، دلالت دارد که در آن انسان‌ها تمایل دارند تا با فکر، سخن و عمل خود در بالاترین حد با همتایان خود به رقابت بپردازند. سیاست هم سازمان یا شالوده‌ای از قدرت است که در آن مردم در جایگاه موجوداتی که با گرد آمدن به سخن گفتن و عمل کردن می‌پردازند و از نتایج آن نیز برخوردار می‌شوند.سیاست در اندیشه‌ی آرنت، این گونه فضای عمومی را اشغال می‌کند. این فضا چیزی متمایز از امر عمومی و خصوصی بوده و برای همگان هم مشترک و در دسترس است. این قلمرو عمومی نه قلمرویی پیشاموجود، بلکه نیازمند ساخته شدن است. اما این قلمرو عمومی با از میان رفتن حوزه‌ی عمومی در جامعه توده‌ای مدرن یا در معرض توتالیتری به سادگی از بین می‌رود. یعنی سیاستمداران با پدیدار کردن توده‌ای از «تنهایی» به جای مردم، کارایی قلمرو عمومی را انکار و پتانسیل عمل سیاسی را به صفر می‌رسانند. در این صورت تنهایی دیگر پدیده‌ای فقط شخصی یا روانی نیست. رشته‌ی پیوند انسان‌ها و فضای عمومی بین آن‌ها که قرار بود، قلمرویی برای نمود عمل سیاسی آن‌ها باشد از میان می‌رود و ترس و تنهایی زمینه‌ی مشترک و جوهر بقای حکومت توتالیتر را ایجاد می‌کند. زیرا تنهایی مانع از درک متقابل و بناکردن جهان مشترک و در نتیجه حضور در صحنه با دیگران می‌شود. عملِ آرنتی برخلاف ساختن، غیر قابل پیش‌بینی است. برای دستیابی به نتیجه، نیازمند مهارت یا قدرت و به کارگیری نیروی قهرآمیز نیست؛ بلکه عمل شجاعتی است، در مواجهه با ناشناخته. عمل، فضیلتِ فکر کردن و خطر کردن است.در تعقیب خط فکری درخشان آرنت در مقالات این کتاب و در مقام مقایسه با افکار جدیدتر شکاف‌ها و نکاتی به ذهنم آمد که البته امیدوارم قابلیت بررسی بیشتر داشته باشند. نخست این واقعیت که جنبش‌های سیاسی موفق به جای تمرکز بر مبانی آزادی و فضیلت، همیشه بر منفعت حداکثری تأکید کرده‌اند. گویی آرنت تعمداً از روی مسأله‌ی منفعت با نابینایی عبور کرده است. بنابراین فلسفه‌ی سیاسی او توجهی به منفعت افراد ندارد و در غیاب دولت قدرتمند حاضر در صحنه، سواستفاده از قدرت و فساد گسترده در فعالان سیاسی را نادیده گرفته است. دیگر این که به نظر می‌رسد، مبتلا به نوعی نسبی‌گرایی محض و انتزاعی‌گری نخبه‌گرایانه است. نوعی رمانتیسیسم سیاسی و تأکید بر وجوه انسان‌زدایانه‌ی‌ ایدئولوژی‌ها و اغراق در توانایی آگاهی و جسمیت بخشیدن به آگاهی، آرنت را جدای از امر سیاسی معمول قرار داده و شاید حتی به شکلی بدل به ضد خودش می‌کند.فکر می‌کنم سیاست امری نیست که با فلسفه تطهیر شود. شخصاً فورتونای ماکیاولی را باور دارم و شاید باید این کلمات ارسطو را به یاد آورد که بی‌گمان انسان وقتی به درجاتی از فضیلت نایل می‌شود و با این که خود را صاحب اسباب لازم برای رسیدن به این فضیلت می‌داند، باید خود را هم‌چنان در آینه‌ی خوش‌اقبالی ببیند.با این همه بصیرت‌های آرنت که در آن انزوا به مرگ سیاست می‌انجامد و جدایی از جامعه به برآمدن توتالیتاریانیسم منجر می‌شود، در نقد جامعه‌ی توده‌ای طراوت زیادی به حوزه‌ی عمومی و مفصل‌بندی سیاست داده است.شناسه‌ی کتاب: میان گذشته و آینده؛ هشت تمرین در اندیشه سیاسی / هانا آرنت / ترجمه‌ی سعید مقدم / نشر اخترانالهام مقدم رادالهام مقدم رادThu, 22 Jun 2023 09:57:49 +0330https://virgool.ir/MePlusBook/پریشانی-های-تُرلس-جوان-o50imfbpyzbgتصور می‌کنم اغلب پس از وقوع یک سلسله ناکارآمدی‌ها و فجایع و سوءتفاهم‌ها در جامعه بالاخره روزی غائله ختم می‌شود؛ ولی نه با حضور عقلانیت و خرد و اعتماد؛ که در اصل با سلسله‌ی تازه‌ای از تصمیم‌های غیرِ منطقی خاتمه می‌یابد. پس از آن که صداهایی از نیک و بد در متن جامعه طنین‌انداز می‌شوند، مجرمان اصلی از هر گونه بازجویی و مجازات مصون می‌مانند. قربانیان خشونت به جای سلطه‌گران و مجرمان تنبیه و از صحنه طرد می‌شوند. کسانی تلاش می‌کنند در مقابل وجدان اجتماعی تاریخ، قضایا را به نحوی توضیح دهند و تحلیل کنند؛ اما در نهایت با نگاه‌های بهت‌زده و بی‌تاب و حتی بدگمان مواجه می‌شوند و هرچه را می‌بینند و می‌شناسانند، برای مخاطبان خاص و عام  گنگ و نامفهوم می‌ماند. در نهایت سران جامعه تصمیم می‌گیرند، این توضیح و تحلیل‌ها را هم به نحوی راکد و بی‌خاصیت بایگانی کرده یا محو و بی‌اعتبار کنند و حتی به حاشیه بکشانند و به این ترتیب از آنِ خود کنند، تا چیزی که می‌پندارند «نظم» بوده است، دوباره به سرعت برقرار شود.در نهایت پروتاگونیستِ تاریخ، محل فاجعه را ترک‌کرده و ماجرا تمام شده است. آن‌چه بر جا مانده است، جامعه‌ی روان‌رنجوری است، خالی از منطق و خِرَد و با آشفتگی‌های بسیار درونیِ خود و البته هنوز ایستاده بر لبه‌ی ستیغ پرتگاه.پرسش این است؛ با چنین جامعه‌ای چه می‌شود کرد؟جایی که مصادیق منطق و فلسفه و نظریه‌ی سیاسی در اساس بحران‌زده‌اند، شاید بد نباشد به مصداق به راه بادیه رفتن به از نشستن باطل، به امکانات دیگر پژوهیدن در جامعه دسترسی یافت و فکر کرد. امکانی مثل ادبیات از آن‌جایی که انسان و جامعه را همواره موجوداتی به غایت ناشناخته و پیچیده مفروض می‌دارد، به تجربه امکان‌های بی‌شماری برای شناخت می‌گشاید.رابرت موزیلرابرت موزیل Robert Mathias Edler von Musil از چهره‌های برجسته‌ی اروپا در ابتدای قرن بیستم بود که در زمانه‌ای پرآشوب در پی تحقق استفاده از این امکان برآمد. به گواه آن‌چه درباره‌اش در متون دیگران و حتی مخالفان و منتقدانش خوانده‌ام، نگاه نقادانه‌ای به جامعه و سنت‌های رایج در آن داشت و در واقع نه فقط به مناسبات اجتماعی بلکه به انسان‌های عادی جامعه. او در کارهای کم‌شمارش شکل شگرفی از نثر را به کار برده است که از خلال من‌های تجربی یعنی شخصیت‌ها چند مضمون مهم وجود انسان را تا انتها و به شکلی معترضانه بررسی کرده است.موزیل هم عصرِ کسانی بود که پتانسیل رمان و ادبیات را پایان‌یافته می‌پنداشتند. او متأثر از خانواده و محیط زندگی‌اش سیطره‌ی دانش و تعقلش را از علوم مهندسی و مکانیک آغاز کرده بود و بعدها با اذعان به ناکافی بودن علم، آن را به فلسفه گسترش داده بود و چون آن هم خصوصاً در اشکال پوزیتیویستی فلسفه برایش بسنده نبود، متغیرهای انسانی و روابط و موقعیت‌ها را تیزبینانه می‌کاوید و در نهایت توانست نوشتن رمان را به مثابه‌ی ابزاری دارای پتانسیل خلاقانه برای شناخت و پژوهش به کار بگیرد. از نظر او روایت‌گری فقط گفتن داستان نبود بلکه ادبیات می‌توانست حوزه‌هایی را در مورد انسان و جامعه درنوردد که پیش از این، فقط جولانگاه فلسفه و منطق و روانکاوی و علم بوده است.برای همین منتقدین بسیاری او را از قله‌های ادبیات اروپا برشمرده‌اند و حتی کسی مثل کوندرا بر این باور است که او به همراه بروخ و کافکا توانسته است، امکانات بنیادین رمان را گسترش دهد و جایگاهی رفیع و روشنفکرانه به آن بخشیده است.با این توصیف‌ها نام موزیل از مدت‌ها پیش در لیست «خواهم خواند»های من بود؛ ولی در واقع منتظر بودم بلکه بخت یاری کند و ترجمه‌ی فارسی بزرگ‌ترین و نام‌آورترین کتابش یعنی احتمالاً مرد بی‌خاصیت منتشر شود و با همان کتاب دنیای موزیل را افتتاح کنم. اما از ضرورت روزگاری که در آنیم و چندان در بند خواهش‌ و تمنا نیست، بالاخره به آشنایی‌زدایی به وسیله‌ی اولین رمانش یعنی «پریشانی‌های ترلس جوان» راضی شدم. گویا این رمان دو دهه قبل از این با نام آشفتگی‌های ترلس جوان منتشر شده و در گمنامی غریبی خاک‌خورده تا این‌که نشر نو دوباره به سراغش رفته و با نام و شمایلی جدید تجدید چاپ کرده است.خود موزیل هم آن را زمانی منتشر کرد که ایده‌ی اصلی آن را به چند تن از دوستان و آشنایان نویسنده‌اش پیشنهاد کرده بود و کسی نپذیرفته بود که رمانی از این ایده بنویسد و این گونه خودش دست به کار نوشتنش برد. رمانی که با خواندنش به نظرم آمد تا چه اندازه بی محابا جستجوگر و به غایت ژرف و فلسفی، سیاسی، روان‌شناسانه و جامعه‌شناسانه است. البته نه به این معنا که رمان را به زیر سیطره‌ی آن مفاهیم برده باشد، بلکه پیداست که این موزیلِ نویسنده است که دست رمان را گرفته و به شهود و معرفت در جاهایی رسانده که علم و فلسفه به وضوح آن‌جا درمانده‌اند.خواننده در جملات ابتدایی با ترلس و آدم‌های پیرامون او به نرمی و در ایستگاهی کوچک در راه‌آهن مسیر روسیه! آشنا می‌شود. عقل، وجود، غرایز و امیال ترلس را زنده زنده لمس می‌کند و بنابراین در لحظه‌ی تغییر حالات  ترلس به سمت خیر و شر هم کنار اوست. به تدریج با لمس کردن تجربی لایه‌های متفاوت و متنوعِ شخصیتِ محوری و آدم‌های جانبی روایت، ناخودآگاه می‌تواند به منظری فراخ‌تر برای درنگ در خود و جامعه‌اش برسد. آن‌گاه می‌پرسد چطور ممکن است انسان به چنین چیزی تن بدهد؟ چنین چیزی شود و باز انسان بماند؟ حال قابل درک است که چرا منتقدان اروپایی به او لقب کالبد شکاف زندگان داده‌اند.شرح پریشانی‌های ترلس جوان بر خلاف نام خود تا جای ممکن  از دقت ریاضیاتی برای چینش عناصر روایت استفاده کرده است. از فیزیک و طبیعت و توصیف دقیق احساسات به شکل بسیار منظمی بهره برده؛ طوری که یک جمله یا توصیف بیهوده در متن دیده نمی‌شود ولی از آنجایی که نویسنده به سرانجام این جور محاسبات و کاویدن‌ها واقف است، روند داستانش را همچنان گشوده و نسبی نگه می‌دارد تا در تنگنای یک موقعیت یا معنای خاص یا ایده‌آل گرفتار نشود.به نظرم برجستگی دیدگاه موزیل درست همین جاست که جایگاه فکر را در آفریدن نظمی داخل نابسامانی‌ها و سرپیچیدن از آشفتگی‌های بزرگ موجود می‌داند ولی تسلیم هیچ نوع آرمان‌گرایی نمی‌شود. درباره‌ی انسان معمولی با توانایی‌های محدودش حرف می‌زند و سپس منطق فروپاشی و اختراع  همان انسان را روایت می‌کند و جذاب‌تر این که انسان را از متافیزیک بی‌زمان و مکان بیرون کشیده و خیر و شر را نه به ذات انسان بلکه به آن چه در جامعه رخ می‌دهد، کاملاً ولی نه تماماً مربوط می‌داند.ترلس جوانکی است که تازه وارد جامعه شده است. نه خود را می‌شناسد و نه جامعه و دیگران را و دیگر تحت حمایت و هدایت اخلاقی والدینش هم نیست. ابتدا با هر پدیده‌ای که مواجه می‌شود شگفت‌زده شده و دست به سنجیدن و آزمایش می‌زند، ولی جان و فکر پرسش‌گری دارد که در جستجوی بی‌امان است و در نهایت همین ویژگی برایش نجات‌دهنده می‌شود.ترلس نه موجود ذاتاً نیک‌سیرتی است که ژان ژاک روسو باور داشت ساختارهای اجتماعی و فرایند تمدن تباهش کرده و نه آن جانور درنده‌خویی است که نیچه می‌گفت چنگال‌هایش را پشت واژه پنهان می‌کند و با زندگی در انبوهه و گله‌وار دنیال تضمین امنیت و آرامش است. در واقع ترلس آدمی نیست که به شکلی کاریکاتوری اسیر غرایز و عواطف خود باشد و نشانی از تعقل در او نباشد؛ برعکس ترلس کسی است که در کنار جستجوگری و قدرت‌طلبی، سوداهای معرفت‌شناختی و ذوق زیبایی‌دوستی دارد.«برنامه‌ها و طرح‌های پرحوصله‌ای که روزهای انسانی میان‌سال را بی‌آن‌که خود دریابد در قالب سال و ماه می‌ریزند، هنوز بر او ناآشنا بودند. نیز آن کندذهنی‌ای که گذر روزگار دیگر هیچ پرسشی برایش پیش نمی‌آورد... هنوز نیاموخته بود شب به شب به پهلو بیفتد، بدون آن‌که اندیشه‌ی خاصی در باب آن روز و شب بکند. به نوعی میان دو دنیا تقسیم شده بود... یکی دنیای شهروندی و دیگری دنیای ماجراجویانه‌ی خودش ... که این دو دنیا همدیگر را نقض می‌کردند.»ترلس که با خواندن زندگی‌نامه‌ی موزیل حدس می‌زنم فاصله‌ی چندانی با خود وی نداشته باشد، پس از عبور از دوزخ جامعه دریافته است که عظمتِ هیچ آرمان و رمانتیسیسمِ هیچ ذهنی قادر به آفریدن و نگه‌داشتن نظم نیست و دیروقتی است که یکه‌تازی آنان در جهان به پایان رسیده است. در این میان تنها شاید انسانی صاحبِ فکر بتواند امکانی نصفه نیمه برای گریختن از مهلکه برای خود بیاید، چنان که او در پایان ماجرا که آشوب به اوج رسیده و انسان بودنِ انسان را تهدید می‌کند، خودش را از ورطه بیرون می‌کشد، هر چند ممکن است در نهایت انزوا او را نیز در هم بشکند.حقیقت این است که در پیرامون ترلس فاجعه دیریست رخ داده، نشانگان آن همه جا نمایان است، نسلی که با جسم و روانی رنجور فاجعه را تجربه می‌کند فاصله‌ی دهشتناکی با نسل ساده‌لوح و خوش‌باوری دارد که مدیریت جامعه را بر عمده دارد نه فاجعه را می‌بیند و نه ابعاد و عمق آن را تشخیص می‌دهد و نه حتی اراده‌ای برای دانستن دارد. نسلی که خود را متولی همه چیز می‌داند و نظامی خشن و آکنده از فریب و اسنوبیسم را با نهادهایش در دل جامعه مستقر کرده است.پیداست که در این آشفتگیِ چشم در چشم شدن با ماهیت هولناک قدرت، موزیل ترجیح می‌دهد فردگرا باشد و با کنایه‌های پرسش‌گرانه از خودمختاری انسان دفاع کند تا در توده‌ای انبوه که اقتدار را نیندیشیده می‌طلبد، مستحیل نشود.موزیل روایتش از انسان را نه نقل می‌کند و نه شرح می‌دهد، بلکه این روایت و تجربه را در رمان خود به تنهایی می‌اندیشد. بله موزیل رمان را «می‌اندیشد.» زمانی که انسان‌ها به همراه تمام تعلقات زندگی‌شان در کام جوامع فروبسته و ایدئولوژی‌های مشروع‌کننده‌شان بلعیده می‌شوند و کار ادبیات هیچ ربطی به تفکر دائمی ندارد و اصلاً دیگر کسی اندیشیدن را دوست ندارد؛ این کارِ موزیل بسیار جسورانه به نظر می‌رسد.«آن‌چه ما در لحظه‌ای یک‌پارچه و خالی از تردید تجربه می‌کنیم، همین که می‌خواهیم زنجیری از اندیشه به پایش ببندیم و آن را دارایی ماندنی خود کنیم، نامفهوم و مغشوش می‌شود و آن‌چه تا آن وقت که به بند کلام ما کشیده نشده است، شکل و نمودی عجیب و ناشناخته دارد، همین که به حوزه‌ی عملی زندگی ما درآمد معصوم می‌شود و جنبه‌ی نگران‌کننده‌ی خود را از دست می‌دهد.»فروتنی نویسنده و پرهیزش از اغراق به سبک هنرمندان و روشنفکران خودمنجی‌پندار از نخستین جملاتی که بر تارک رمان برگزیده است، دیده می‌شود. او به واقع با وام گرفتن از مترلینگ کلمات را فقط بهانه‌هایی تصادفی برای دریافت‌های ما می‌داند:«همین که نکته‌ای را به زبان می‌آوریم، به شکلی شگفت‌ بی‌ارزشش می‌کنیم...»با این حال چون به اندازه‌ای کافی بر مسیر علوم و فلسفه پای‌کوبیده، اعتماد به نفس او از خویشتن‌آگاهی و جایگاهی که برای خلاقیت ادبی قائل است، او را از سیاست‌مدار زمان خود بسیار پیش‌تر می‌برد طوری که قادر است جوشش‌های ریز و نامرئی ظهور فاجعه در جامعه را ببیند. او می‌تواند نسبت به نوعی خردستیزی که در نهایت همیشه به فروپاشی اجتماعی می‌انجامد به موقع هشدار دهد.در این کتاب ناکامی و رنجوری انسان چنان که در ماجرای ترلس می‌بینیم بسیار ناشناخته‌تر و پیچیده‌تر از ایده‌های روان‌شناسانه است و ماهیتی اجتماعی نیز دارد در پس فروپاشی اجتماعی، نیک‌خواهی را می‌بینیم که خانه‌نشین می‌شود، منطقی که آشفته می‌شود و جستجویی که در پی آرامش، با درد و درماندگی بسیار همراه است. از سوی دیگر خطر لغزیدن و جهش به سمت شرّ هم برای انسان در حالِ گذار به مدنیت همیشه در کمین است.با این حساب خشمی عاجزانه در مقابل قدرت، حسی خاموش و فشاری در گلو و اندیشه‌ای که به دشواری به ظرف کلام درمی‌آید، همیشه در اعماق وجود انسان هست که او را به خشونت و هر نظمی را به هرج و مرج متمایل می‌گرداند.نویسنده با وضوح و صراحتی ممکن، عقل را تنها هادی اعمال انسان نمی‌شناسد و از جوشش احساسات؛ غلیان‌های ناگهانی، غرایز و رانه‌های انسانی پرده برمی‌دارد و درونیات موحش و مهیب انسان‌ها را خصوصاً در قالب  شخصیت‌پردازی دو دوست ترلس نشان می‌دهد. کنش‌گری و نقش یکی بر اساس میل به سلطه‌گری هدفمند است و دیگری بر اساس عقاید و ایده‌های مذهبی‌گون خرافه‌آلود که هر دو به جنایت، زشتی، مسخ انسان و فاجعه می‌انجامند. برای من جالب است که موزیل با وجود دقت در توصیف جزئیات در لحن کلام خود محجوب می‌ماند و جایی پرده‌دری لفّاظانه نمی‌کند. از سوی دیگر وقتی از زیباترین و ناب‌ترین جملات که البته ما خوانندگان فارسی زبان مدیون ترجمه‌ی بسیار زیبا و فخیم و به قولی آلمانی‌وار محمود حدادی هستیم، برای بیان حس خود استفاده می‌کند، تن به شاعرانگی تحریف‌شده و احساساتی‌گری مبتذل نیز نمی‌دهد و این وقار در کلمات و عبارات برای من بسیار جذاب و فریبنده است.« همیشه در این کارش اکراه از شروع و ترس از پی‌آمد احتمالی می‌چربید. صرفاً نیروی خیالش در راهی ناسالم افتاده بود. با روزهای هفته که یکایک به سنگینی سرب بر سر زندگیش می‌غلتیدند وسوسه‌اش شدت می‌گرفت... خود را درک ناشده دانستن و دنیا را درک نکردن صرفاً با شهوت تازه بیدارشده‌ی ما هم‌پا می‌آید، بلکه یگانه علت غیر تصادفی آن است. حتی خود شهوت هم فرار است. فراری که در گرماگرم آن هم‌آغوشی، جز یک تنهایی دوچندان به حساب نمی‌آید... بیش و کم هرکششِ نخستین زودگذر است و تنها پس‌مزه‌ای تلخ به جا می‌گذارد. آدمی در آخر کار احساسات خود را نمی‌فهمد و نمی‌داند چه چیزی را مقصر بداند.»آن‌چه ترلس را پریشان کرد، توانایی انسان در وحشی‌گری، کامجویی با خشونت و بیش از همه تن دادن به فرومایگی و پس از آن نوعی بی‌تفاوتی و فراموشیِ غافلگیرکننده و حرمت‌ شکسته‌ای پنهان پشت یک لبخند است. آیا این انسان، همان کوتاه‌ترین فاصله بین دو نقطه است؟شناسه‌ی کتاب: پریشانی‌های ترلس جوان / رابرت موزیل / ترجمه‌ی محمود حدادی / نشر نوالهام مقدم رادالهام مقدم رادTue, 23 May 2023 11:44:45 +0330https://virgool.ir/MePlusBook/آنچه-با-پول-نمی-توان-خرید-مرزهای-اخلاقی-بازار-d63nslyxjlnrشکسپیر در فرازی از نمایشنامه‌ی «تیمون اهل آتن» که آن را همزمان با تراژدی شاه لیر نوشته است، از زبان تیمون می‌گوید: «طلا سفید را سیاه، زشت را زیبا، ناحق را برحق، دون پایه را والاتبار، پیر را جوان و ترسو را شجاع می‌کند.»این دیالوگ هنوز هم جان‌مایه‌ و تصور روشنی از ایده‌ی مرکزی اقتصاد بازار آزاد به دست می‌دهد. اقتصادی که به ویژه در قرن بیستم پر از تقارن‌های دلنشین است. عرضه و تقاضا در آن به طور طبیعی به تعادل می‌رسند. کسانی که کار می‌کنند به اندازه‌ی ارزش کارشان مزد می‌گیرند. کسانی که کالایی تولید می‌کنند یا خدماتی عرضه می‌کنند، بر سر قیمت و کیفیت محصول‌شان در فضایی آزاد با هم رقابت می‌کنند. مصرف‌کننده‌ها با انتخاب قیمت کمتر و کیفیت بالاتر آن‌ها را وادار می‌کنند روز به روز کالا و خدمات با کیفیت‌تر و بهتری ارائه کنند. خلاصه بازار آزاد طبق نیاز مصرف‌کننده‌ها عمل می‌کند و در نهایت ثروت کل جامعه افزایش می‌یابد. دست نامرئیِ بازار، گرایش طبیعی به رقابت دارد و تقریباً بدیهی است که همیشه خودش وضعیت خودش را بهبود می‌بخشد. به این ترتیب هر کسی که رقابت را برده و در بالاترین طبقات جا دارد، شایستگی‌اش را داشته است و کسانی که جامانده‌اند، لابد به اندازه‌ی کافی تلاش نکرده‌اند و مستحق جایگاه‌شان هستند.اقتصاد بازار آزاد با نوعی فردگرایی خزنده همراه بوده است که از انسان تصویری می‌سازد که در آن خودش را به تمامی مستقل، خودساخته و متکی به خود قلمداد می‌کند. این تصویر البته جذابیت عمیقی هم دارد؛ چون به انسان احساس قدرت و شایستگی درونی می‌دهد و او را به این باور می‌رساند که اگر تلاش کند به تنهایی موفق خواهد شد که تصویر فوق‌العاده جذاب و مسحورکننده‌ای از آزادی فردی انسان است. به یاد داریم که لیبرالیسم در هر حال بر خوداتکایی انسان و آزادی به عنوان فضیلت‌هایی بنیادین نأکید می‌کند.با این حال آمارهای وحشتناکی در جهان وجود دارد، برای مثال ثروت 100 نفر به اندازه‌ی تمام دارایی 3 میلیارد نفر دیگر است. یا ثروت 3 نفر از تولید ناخالص ملی 48 کشور بیشتر است. 2 میلیارد نفر در دنیا صاحب هیچ چیزی مثل ماشین و خانه و ... نیستند. 900 میلیون نفر در گرسنگی دائم هستند و تازه آوارگان و بی‌سرزمین‌ها و جنگ‌زده‌ها را باید به این فجایع علاوه کرد. این انسان‌ها نه پرچم‌های رنگی دارند، نه نماینده، نه سهم اندکی از حقوق انسان در قرن بیست‌و‌یکم و نه کوچک‌ترین اهمیت و هویتی. تنها واژه‌ای ساخته شده به نام «فقرا» یا «فرودستان» که همه‌شان را با هم جمع بزند و از محدوده‌ی حیات اجتماعی بیرون بگذارد.گویا آن تصویر خشنودکننده‌ی اقتصاد لیبرالیستی کامل نیست و تمام واقعیت را در برنمی‌گیرد. همان سپردن همه چیز به رقابت آزادانه و شایسته‌سالاری و گرایش به بازار آزاد به سهم خود جامعه‌ی انسانی را به معدودی برنده و انبوهی از بازنده‌ها تبدیل کرده است.پس اعتماد و اطمینان به خودترمیمی بازار اشتباه بوده است. این همان تیتر جنجالی و معروفی است که اکونومیستِ بازاردوست، بعد از بحران مالی سال 2008 زد. «کجای علم اقتصاد ایراد داشت؟»امروز اگر برای ما آن‌چه که از شکاف درآمد در شهرها و خیابان‌های ایران می‌بینیم کافی نیست و به درستی فکر می‌کنیم اقتصاد هردمبیلی، فاسد و رانت‌محور ایران را نمی‌توان آزاد نامید و حتی تمایلی نداریم گرایش آشکار سیاست‌مداران و حلقه‌های فکری اطرافشان به رهاسازی اقتصاد را بپذیریم؛ می‌شود مدتی میان شواهد، گزارش‌ها و داده‌های جمع‌آوری شده در پایگاه اینترنتی World Inequality Database گشت و تصویری شفاف و مستند از نابرابری خزنده و در حال اوج‌گیری را کم‌وبیش در تمام جهان ملاحظه کرد.روندها آشکار می‌کنند که گرایش به بازار آزاد چگونه جامعه‌ای به شدت نابرابر می‌سازد و این افزایش نابرابری است که به اختلافات دامن می‌زند و همبستگی را از بین می‌برد و درست در نقطه‌ی مقابل آرمانِ دموکراسی است که خواهان توازن و برابری است.این البته حقیقت دارد که تاریخ آوردگاه اندیشه‌هاست. تصویر نامتقارن فعلیِ جهان که از جذابیت فخرفروشانه و شایسته‌سالار بهره‌ای ندارد، محصول ایدئولوژی سرمایه‌داری و اقتصاد بازار آزاد است.راهکاری که این اقتصاد، برای رفع نابرابری همیشه با صدای بلندِ سرمایه‌داری و حتی چپ‌های میانه تکرار کرده، این است که رقابت باعث می‌شود کسانی که سخت‌کوش‌اند و طبق هنجارها عمل می‌کنند مجاز باشند تا هر جا که تلاش و استعدادشان یاری می‌کند رشد کنند. ما زمین بازی عادلانه و آزادانه‌ای فراهم کرده‌ایم که همه شانس برابر داشته باشند و هرکسی که سخت‌کوش و مستعد و شایسته است برنده‌ی آن است. بنابراین هر کس که باخته است فقط می‌تواند خودش را متهم کند.این در حالی است که می‌دانیم زمین بازی عادلانه چیزی جز خیالی خوش نیست و در واقعیت وجود خارجی ندارد. انسان هم اگر کمی از خودبینی مضحکش فاصله بگیرد، می‌تواند ببیند که اصلاً همه چیزِ این زمین، که در اختیار انسان نیست.دیگر این که همین فضیلت شایسته‌سالاری اگر به بازار بیاید، یا کالایی و قابل خرید و فروش شود، به‌ سرعت ماهیت غیراخلاقی و سویه‌ی تاریک خود را چنان که شکسپیر با تیزبینی گفته است، نشان می‌دهد.البته روی کاغذ، بازار کاری به اخلاق ندارد. ظاهراً که قیمت‌ها و ارزش‌ها در بازار فقط با اعداد و ارقام و مکانیسم‌های محاسباتی و رقابتی اقتصاد سر و کار دارند. منطق سرمایه‌داری بازار آزاد می‌گوید: اقتصاد سر و کاری با اخلاق ندارد. اخلاق نشان می‌دهد که ما دوست داریم دنیا چگونه عمل کند و اقتصاد نشان می‌دهد که دنیا عملاً چطور کار می‌کند؟البته ادعای استقلال اقتصاد از اخلاق، حالا که بازار هر چه بیشتر به عرصه‌های غیراقتصادی زندگی انسان دست‌درازی می‌کند بیشتر با مسائل اخلاقی درگیر ‌شده است. و با این همه به قول آمارتیا سن اصلی‌ترین پرسشی که در برابر انسان قرار دارد این است که «بالاخره چطور باید زندگی کرد؟» این پرسش او را البته می‌توان کامل‌تر و بهتر هم پرسید. بالاخره چطور باید با هم زندگی کرد؟مایکل سندل Michael J. Sandel  فیلسوفی است که با توجه به آثارش پیداست که به مصاف این پرسش رفته است. شهرت و وجهه‌ی جهانی او گویا حتی با ستارگان سینما و موسیقی برابری می‌کند. شاید به این دلیل ساده که او از پشت تریبون آکادمی بیرون آمده و رو در رو با مخاطب حرف می‌زند. تلاش می‌کند مفاهیم عمیق را با کلی داستان و قصه، جذاب و قابل فهم کند و علاوه بر آن با این که آشکارا چپ است، غالباً با دقت و خیلی خوب به استدلال‌های مخالفان و منتقدانش گوش می‌دهد تا در نهایت روایت منسجمی از واقعیت بسازد.همین دلایل کافی است که یکی از روایت‌های او را در کتاب معروف «آن‌چه با پول نمی‌توان خرید؟؛ مرزهای اخلاقی بازار» بخوانم تا ببینم خواننده‌ی پرسش‌گر را به چه پاسخی می‌رساند.سندل دریافته است با این‌که اقتصاد همیشه دو منشأ مهندسی و اخلاقی داشته که منشأ اخلاقی آن هم به یونان باستان برمی‌گردد؛ اما از اوایل قرن بیستم تمام توجهات بر جنبه‌ی مهندسی اقتصاد متمرکز شده و در مورد جنبه‌ی اخلاقی آن سکوت شده است. پس باید سکوت را در این مورد شکست و مثلاً در مورد هر نوع مداخله‌گری بازار در کیفیت زندگی اخلاقی انسان حرف زد.از نظر او درست است که  اقتصاد بازار با یک ارزش بنیادی یعنی ثروت شروع می‌شود؛ ولی چون پیامدهای توزیعی همین ثروت به انسان مربوط است، در نتیجه ملاحظات اخلاقی از محاسبات و تصمیمات بازار به زندگی افراد جاری می‌شود.این اتصال بازار به اخلاق باعث می‌شود، به تدریج ارزش‌های خاص بازار، جامعه‌ی انسانی را مشغول خود کرده و چنان‌چه پیش‌تر از زبان نمادین شکسپیر گفته شد، ماهیت چیزها را عوض کند. در واقع سپردن همه‌ی‌ کارها به دستی که وانمود می‌کند نامرئی است، همیشه یک خطر جدی دارد. این خطر که قضاوت‌ها بر مبنای ارزش‌های آن دست، زیرِ برچسب طبیعی بودن، خودبخودی بودن و بی‌طرف بودن پنهان می‌شوند و خودشان را همه جا و به همه کس تحمیل می‌کنند. به این ترتیب است که به اعتقاد او ارزش‌های بازاری به طور بی‌سابقه‌ای بر زندگی ما حاکم شده‌اند و وضع فعلی نابرابری تقریبا بر سر ما آوار شده است:«آوارهای مشابه در سراسر جامعه‌ی ما در حال وقوع است. در میانه‌ی افزایش نابرابری بازاری کردن همه چیز موجب می‌شود که دارا و ندار روز به‌روز بیشتر جدا از هم زندگی کنند. ما جدا از یکدیگر زندگی می‌کنیم، کار می‌کنیم، خرید می‌کنیم، فرزندان ما به مدارس جداگانه‌ای می‌روند ... این نه برای دموکراسی خوب است و نه شیوه‌ی خوبی است برای زندگی کردن.»سندل در این کتاب با جمع کردن مثال‌ها و مصداق‌های متنوع از ورود بازار به پدیده‌هایی معمولی در زندگی انسان‌ها که قبلاً قیمت نداشتند، ولی رفته رفته تبدیل به کالا شده و خرید و فروش می‌شوند؛ می‌خواهد نشان بدهد که بازارها فقط اعداد و ارقام و قیمت‌ها نیستند.بازارها از نظر اخلاقی ابداً خنثی نیستند و اگر بخواهیم شفاف باشیم بازارها ماهیت «انسان بودن» ما را به‌ راحتی عوض می‌کنند. بازار ارزش‌هایی دارد که به ما دیکته می‌کند چه چیزی درست و چه چیزی نادرست است. اقتصاد بازار آزادی که فقط هم مهندسی بلد باشد، سود، آزادی و میل فرد را مهم‌تر از ترجیحات جامعه می‌داند. تنها شایستگی را ملاک برخورداری می‌داند و تصمیم‌های آگاهانه را به محدودیت‌ها و اجبارهای ناآگاهانه ترجیح می‌دهد. تفکر بازاری هم به سهم خودش زندگی عمومی را از بحث اخلاقی خالی می‌کند. اتفاقاً یکی از جاذبه‌های بازار این است که تنها چیزی که می‌پرسد قیمت است. بازار سرزنش نمی‌کند، حاشیه نمی‌رود، حتی بین خواسته‌ی مبتذل و خواسته‌ی متعالی فرقی نمی‌گذارد. همه جا شفاف و یکسان عمل می‌کند. تا این‌جا که خیلی هم خوب است و ایرادی ندارد؛ ولی اگر به پرسش ابتدایی بازگردیم، چه؟ آیا می‌خواهیم با هم زندگی کنیم یا نه؟هر پاسخی که به این پرسش داده شود مبنای اخلاقی ما را شکل می‌دهد. اگر حقوق برابر را برای همه پذیرفته‌ایم و همه را به یک اندازه دارای حق برخورداری از انسانیت می‌دانیم، لابد خواهیم گفت بله ما می‌خواهیم با هم زندگی کنیم. همین دور هم جمع شدن و تشکیل جامعه که گریزی از آن نیست، پیشاپیش اخلاق اجتماعی را مفروض گرفته است. یعنی این طور نیست که عد‌ه‌ای دور هم جمع شوند و بگویند ما می‌خواهیم اخلاق اجتماعی داشته باشیم. در حقیقت جامعه و امر اجتماعی پدیده‌هایی هستند که نمی‌شود آن را به تصمیم و انتخاب و شایستگی و توانایی‌های فردی تقلیل داد.یعنی در هر حال مبنای اخلاق در جامعه نمی‌تواند فقط اخلاقِ فردیِ شایسته‌‌سالار و بر مبنای رقابت چنان‌که بازار می‌گوید باشد. این همان نقطه‌ی اتصال اقتصاد به اخلاق است که سندل در کتابش از آن حرف می‌زند. سندل می‌گوید بازار آزاد با ورود به همه‌ی عرصه‌های زندگی می‌خواهد ارزش‌های خودش از جمله رقابت و شایسته‌سالاری و عقلانیت در منفعت‌محوری را حاکم کند و با این کار ناخودآگاه فضیلت‌ها و عواطف نوع‌دوستی و ارزش‌های اخلاقی را پس می‌زند. یعنی از یک طرف جامعه و منفعتِ جمعی را قبول ندارد و بیشتر تصمیم‌گیری‌های اقتصادی را به اراده و آزادی فرد و میل به مالکیت خلاصه می‌کند و از طرف دیگر باور دارد که این تصمیم‌گیری‌های فردی از یک محاسبه‌ی مهندسی‌وار و بی‌تفاوت به اخلاق بیرون می‌آید. یعنی محاسبه‌ی عقلانی حداکثر سود و حداقل زیان.به این ترتیب همه چیز، از جمله مناسبات فرهنگی و اجتماعی و سیاسی از صحنه‌ی بازار حذف می‌شوند و بازار کاری به کارشان ندارد. بازار فقط مشغول به حداکثر رساندن سود و سرشار کردن ثروت جامعه است و گویا همین است که برای ساخته شدن و سرپا ماندن نظام انسانی لازم و کافی است. در واقع یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های پول و ثروت همین است که برای فرد آزادی به بار می‌آورد؛ یعنی فرد می‌تواند با پولی که در اختیار دارد از محیط بی‌واسطه‌ی اجتماعی خود فاصله بگیرد و با استقلال نسبی بیشتری دست به کنش بزند.اگر چه باور به برقراری برابری کامل بین انسان‌ها اتوپیایی وحشتناک و منزجرکننده از عدالت‌ورزی را به یادها می‌آورد که بیشتر غیرانسانی است تا آرمانی، در واقع برقراری دموکراسی اصلاً نیازی به این نوع برابری ندارد. انسانیت و اخلاق دموکراتیک اجتماعی مستلزم آن است که شهروندان ضمن پذیرش تنوع در یک زندگی مشترک به شکل منصفانه‌ای با یکدیگر سهیم باشند. از هر قشر و موقعیتی در زندگی روزمره‌شان با هم برخورد کنند با هم رو در رو شوند؛ چون فقط در این صورت یاد می‌گیرند که با هم گفتگو کنند و اختلافات را تحمل کنند و به صلاح کل جامعه اهمیت بدهند:«بحث درباره‌ی مرزهای اخلاقی بازار به ما اجازه می‌دهد، ببینیم کجا بازار به نفع ما کار می‌کند و کجا جای یکه‌تازی بازار نیست. هم‌چنین اگر نظریات مختلف در مورد زندگی خوب در عرصه‌ی عمومی مطرح شود، روح تازه‌ای در کالبد سیاست ما می‌دمد.»حداقل در همین دوره‌ی همه‌گیری کرونا باید روشن شده باشد که بسیاری اوقات لازم است بساط رقابت بر سر شایسته‌تر بودن را  جمع کرد. وضع محدودیت‌های اجباری، نشان داد که باید در مورد تعیین منزلت و شایستگی و احترام به آدم‌ها از روی درآمد و شغل‌شان تجدید نظر اساسی کنیم. ما هر جای طبقات اجتماعی که باشیم به پیک موتوری، پستچی، نگهبان، انباردار، راننده، پرستار خانگی، تلفنچی و ... که با حداقل حقوق و سخت‌ترین شرایط با قراردادهای موقت یا حتی بی‌قرارداد کار می‌کنند نیاز داریم و لازم است در حقوق و احترام آنان تجدید نظر کنیم. ما اساساً همه به هم وابسته‌ایم.از نظر سندل بازار برخلاف ادعای هوادارانش در چگونگی این زندگی مشترک و وابستگی دخالت می‌کند. پس باید آن را به دقت رصد کرد و دید که تا کجا پیش می‌رود و در مرزهای اخلاقی چه می‌کند؟ غیر از فصل اول دیگر فصل‌های کتاب به توضیح درباره‌ی مصداق‌ها و نمونه‌هایی از این پیش‌روی و مداخله‌گری اختصاص دارد. نیز دلایلی بر این که چه چیزهایی هرگز نباید به فروش برسند:«موقعی که می‌بینیم بازار تجارت باعث تغییر خصلت چیزها می‌شود، باید از خود بپرسیم جای بازار کجا هست و کجا نیست؟»در پرسه‌های بعد از خواندن این کتاب دیدم که برخی از منتقدان سندل گفته‌اند، او سنت فکری غرب مدرن را ندیده می‌گیرد. سنتی که مثلاً  از زبان منتسکیو تجارت را درمانی برای مخرب‌ترین تعصبات می‌داند و می‌گوید هر جا صلحی بوده تجارت شکوفا شده و هر جا تجارتی پا بگیرد رفتارهای موافق شکل می‌گیرند.کتاب سندل در مقابل می‌گوید که گسترش تجارت به همه‌ی عرصه‌ها نوعی از زندگی را می‌سازد که اصلاً فرصت چندانی نمی‌دهد که اخلاقیات رایج و میزان صلح و موافقت مردم با یکدیگر را بسنجیم.سندل به عنوان یک منتقد سیاست‌های سرمایه‌داری مدرن، فکر می‌کند که نابرابری یک انتخاب سیاسی است. یعنی چیزی است که جوامع انتخاب کرده و انجامش می‌دهند نه این‌که محصول ناگزیر تکنولوژی و جهانی شدن باشد.البته سندل در سراسر کتابش به این موضوع اشاره نکرده است که همه‌ی جوامع نابرابر یک ایدئولوژی هم برای توجیه آن می‌سازند که به ثروتمندان اجازه می‌دهد ثروتمندتر شوند. توجیهاتی که همواره در تاریخ تکرار می‌شوند: «فقرا هم بالاخره از سفره‌ی غنی ثروتمندان بهره می‌برند». «ثروتمندان با انسان‌دوستی و اعمال خیرخواهانه جبران می‌کنند». «مالکیت آزادی است». «فقیران شایستگی و هوش لازم نداشته‌اند یا زحمت نکشیده‌اند». «همین که بازتوزیع ثروت را آغاز کنید، معلوم نیست آخرش به کجا می‌کشد». «کمونیسم شکست خورد». «پول به دست نااهلان و تروریست‌ها می‌افتد» و از این قبیل.پیشنهاد سندل در انتهای آخرین فصل کتابش بسیار مختصر و با کمترین شرح ارائه می‌شود و عبارت از ساختن جامعه‌ای است که بتوانیم در آن با هم آن‌قدر گفت‌وگو کنیم که فضیلت‌های اساسی را تعیین کنیم و بر اساس آن ارزش‌های تعیین شده قوانین را بنویسیم. ادعای کلی کتاب این است که آسیب‌پذیری فرد و به رسمیت‌شناختن ارزش‌های متقابل می‌تواند با گفت‌وگو به احساسی از تعلق اجتماعی تبدیل شود.کتاب سندل از این جهت که ما را به دقت اطراف مرزهای بازار فرامی‌خواند. از این جهت که نمونه‌های روشنی از دگرگونی زندگی اخلاقی توسط بازار به زبان همه فهم روایت می‌کند و نیز از این جهت که با ارزش‌ها و اخلاق اجتماعیِ قابل قبول برای همه به مصاف نابرابری سهمگین می‌رود بسیار قابل توجه است. خصوصاً امروز که اقتصاد فرومانده‌ی ایران صحنه‌ی جدال و مناقشه میان طرفداران بازار آزاد و مخالفان بازاری شدن همه چیز است، خواندنش مفید است.ولی به نظرم کتاب در دو نقطه‌ی مهم آسیب دیده است. یکی روش تشریح مسأله به عنوان یک فیلسوف و انتظاراتی که در پی دارد و دیگری همین پیشنهاد پایانی مبنی بر گفت‌وگو است.پیشنهاد پایانی که بسیار ساده‌دلانه به نظر می‌رسد. گویا سندل نمی‌خواهد یا نمی‌تواند از روابط قدرت حاکم بر جامعه حرفی بزند. تمام این ارزش‌گذاری‌ها و مرزکشی‌ها برای بازار و حتی نتایج گفت‌وگوی مورد نظر او می‌تواند با روابط قدرت به هم بریزد. حرف آخر را کسی می‌زند که بر دیگران چیره شده باشد. این خبر بدی است که فضیلت‌ها و ارزش‌ها در بیشتر جوامع نه با گفت‌وگوی همه با همه بلکه توسط گروه‌های برتر تعیین می‌شوند. گفت‌وگو لازم ولی ناکافی است. یعنی برای دستیابی به پاسخ معتبر و جامع همان‌طور که نمی‌شود در مورد بازار فقط به نقاط کور خیره شد در مورد ظرفیت‌های گفت‌وگو در حوزه‌ی عمومی هم نمی‌توان فقط نقاط روشن را دید.شاید سندل البته فقط در این کتاب در پذیرفتن این تنوع و تکثر و پیچیدگی در دو سویه‌ی مهندسی و اخلاقی اقتصاد سستی کرده باشد و این نگاه، فیلسوفانه نیست. ندیدن و یا نادیده گرفتن تکثر در سویه‌ی مهندسی و اخلاقی اقتصاد، درک واقع‌بینانه‌ی ما از بازار آزاد و سرمایه‌داری را ناقص و محدود می‌کند و این شناخت ناقص در ادامه باعث می‌شود نتوانیم، نقاط و امکانات گریز و مقاومت خوب و مؤثری در مقابل آن پیدا کنیم.هم‌چنین لازم است به خاطر داشته باشیم، فوکو دریافته بود سرمایه‌داری پویایی و عقلانیتی دارد که برای مصلحت خود مانع حاکمیتش بر تمام عرصه‌ها شود. این عقلانیت گاهی به صورتی تصادفی با نیروهایی مثل لزوم بقای قدرت‌ها ترکیب می‌شود و باعث می‌شود جامعه تاحدودی در مقابل بازار از خود دفاع کند. کار سندل شاید به شکلی ناخودآگاه در همین زمینه قرار می‌گیرد؛ اما او به طرز عجببی هیچ جای کتاب اشاره‌ای به این موضوع نمی‌کند.نقطه‌ی دیگر آسیب، دقیقاً همان چیزی است که باعث شهرت و محبوبیت سندل شده است. استفاده از مثال‌های بی‌شمار برای بیان یک مفهوم. آوردن مثال و مصداقی حرف زدن البته حرف را همه فهم و ساده می‌کند ولی ممکن است به همان اندازه باعث لطمه به دقت و جامعیت حرف ‌شود. احتمال دارد قیاس درستی نباشد ولی من در نوشتن همین دست یادداشت‌ها بارها توسط دوستانی به سنگین و پیچیده نوشتن متهم شده‌ام و دوستانی هم از سر نصیحت گفته‌اند که برای ساده‌شدن حرف‌هایم بیشتر از مثال و نمونه استفاده کنم. من البته موافقم با این که باید مفهوم را در ظرف یکی دو مصداق و نمونه ریخت تا ساده شود و همه چیز برای فهمیده شدن باید روایت شود و اصلاً یکی از دلایل علاقه‌ام به ادبیات همین است؛ ولی از سوی دیگر به‌یاد دارم که استفاده از مثال زیاد باعث می‌شود، انسجام حرف و عمق مفهوم از دست برود. چون مثال ظرف بی‌خاصیتی نیست که هر چه در آن بریزی فرقی نکند. ظرف اثرش را بر مفهوم می‌گذارد و آن را محدود و یکه می‌کند. بخش‌هایی از یک مفهوم را برجسته می‌کند و بخش‌های دیگری را دور می‌ریزد. برای همین خواندن ده‌ها روایت و رمان هم برای درک کامل یک مفهوم ناکافی است. از طرفی مفهوم هم مثال را دارای قابلیت تفسیر ویژه‌ای می‌کند. پس نمی‌شود بی‌حساب و کتاب مثال‌های بسیار متنوع پراکند و در عین حال همه را یک جور فهمید و تفسیر کرد.می‌شد سندل ضمن استفاده از نمونه‌های قابل درک برای همه دلایل و منطق ژرف‌تری برای محور اصلی کتابش بیاورد و حداقل روشن کند که عدالت مورد نظر او چه عدالتی است. بعد از خواندن کتاب برای من کمی روشن شد که او جور دیگری از عدالت حرف می‌زند. شاید می‌خواهد بگوید که اصول برابری‌خواهی نمی‌تواند نسبت به مفهوم  زندگی خوب بی‌تفاوت باشد و این به عدالت فضیلت‌محور ارسطویی نزدیک است:«ارزش‌های بازار گاهی ارزش‌های دیگری را، ارزش‌هایی را که باید حفظ کنیم از میدان به در می‌کنند. در این صورت هر چیزی ارزش درست خود را پیدا نمی‌کند و با این نگاه انسان هم درست ارزیابی نمی‌شود ... این بی‌اخلاقی دو علت دارد: یک علتش تلاش برای زدودن مفهوم زندگی خوب از گفتمان عمومی است. ما برای این که گرفتار کشمکش‌های فرقه‌ای نشویم، می‌گوییم شهروند خوب باید وقتی وارد حوزه‌ی همگانی می‌شود عقاید اخلاقی‌اش را پشت در بگذارد. ولی ممانعت از ورود بحث زندگی خوب به تصمیمات سیاسی با  همه‌ی نیت خیرش راه را برای فخرفروشی بازار و تداوم سلطه‌ی تفکر بازاری هموار کرد.»کتاب با ترجمه‌ی بسیار خوب و روان حسن افشار که آثار متنوعی در حوزه‌های تاریخ و ادبیات و هنر و علوم انسانی از زبان انگلیسی ترجمه کرده منتشر شده است. حسن افشار به عنوان یک مترجم حرفه‌ای با این که برخی دیگر از آثار مهم سندل را ترجمه کرده در مورد این کتاب امیدوار بوده از همه‌ی ترجمه‌هایش تأثیرگذارتر باشد.شناسه‌ی کتاب: آنچه با پول نمی‌توان خرید؛ مرزهای اخلاقی بازار / مایکل سندل / ترجمه‌ی حسن افشار / نشر مرکزالهام مقدم رادالهام مقدم رادSun, 12 Jun 2022 00:30:57 +0430https://virgool.ir/@m.rad.elham/این-دست-نامرئی-نیست-r5emhnl9ymowinvisible hand?!بخش بزرگی از روابط قدرتِ اجتماعی، در عرصه‌ی اقتصاد شکل می‌گیرد. بسیاری از نقاط عطف تاریخی و اجتماعی نیز ماهیت اقتصادی دارند. بنابراین اندیشیدن و پرداختن به نقاط عطف تاریخی و فرهنگی با غفلت از اقتصاد، ابتلا به نوعی تقلیل‌گرایی است که واقعیت را لوچ و بدون عمق می‌بیند. این فضای روشنفکریِ کژاندیشِ غالب را باید نقد کرد و هیمنه‌ی فرهنگ‌گرای آن را به دلیل بی‌توجهی به متن جامعه و کمک به عادی‌سازی نابرابری شکست.در حالی که هر بار حوزه‌های بیشتری از حیات اجتماعی به بازار واگذار می‌شود؛ رسانه‌های مسلط کاری کرده‌اند که تصور و درک مفهوم «دولتِ مسئولیت‌پذیرِ اجتماعی» دشوار شود؛ یا با دولت تمامیت‌خواه و مستبد که به همه جای زندگی مردم سرک می‌کشد خلط شود. در حالی که اتفاقاً این دولت تمامیت‌خواه است که با ‌راحتی بیشتری می‌تواند از مسئولیت‌های اجتماعی خود عقب‌نشینی کند.بحران اقتصادی در معیشت مردم به توصیه‌های اخلاقی مردان دولت بی‌توجه است و نتیجه‌ی جهت‌گیری‌های سیاست‌گذارانه‌ی آن‌ها تنگ‌تر شدن عرصه‌ی زندگی برای بخش بزرگی از مردم و رشد گستره‌ی فقر و تضعیف قدرت اقتصادی مردم است.می‌توان با کمی دقت در تصمیم‌گیری‌ها و نه اظهارنظرهای سیاست‌مداران، این جهت‌گیری را دریافت. علاوه بر فروش اوراق بدهی و چاپ پول که همیشه به صورت زمینه‌ای دنبال شده و آثار تورمی وحشتناکی داشته است، دو سیاستِ دنبال‌شده «فروش دارایی‌های ملی» و «آزادسازی قیمت‌ها»ست. این دو سیاست همواره در حال اجرا یا برنامه‌ریزی بوده‌اند. مسلم است دولتی که چشم‌انداز با ثباتی در شبکه‌سازی و ارتباط با سایر کشورهای جهان ندارد ناچار است همین سیاست‌ها را افتان و‌ خیزان دنبال کند. فرقی هم ندارد مجری سیاست، آخوند مهربانی باشد که اتوریته‌اش را در روستایی با دلجویی از چوپانی بدست می‌آورد یا آخوند متفرعنی که دیدن لبخند مردم از پشت شیشه‌ی اتومبیل تشریفاتی برای اتوریته‌اش کافی است. سیاست اقتصادی همان است و باید اجرا شود.فروش اموال عمومی البته گاهی باعث ترس از دست رفتن اقتدار حاکم می‌شود؛ اما در یک توافق نامرئی، آن اقتدار را می‌شود به اقلیت خودیِ منتخبِ ثروتمند شده‌ای واگذار کرد که در هر حال می‌شود با آن‌ها کنار آمد. هر چه باشد واگذاریِ اقتدار برآمده از مالکیت اموال عمومی به تصمیم‌های دموکراتیک مردم ربطی ندارد. سیاست حراج کردن مال مردم با نام‌های زیبایی مثل کاهش تصدی‌گری دولت و توانمندسازی بخش خصوصی و اقتصاد مقاومتی در هر حال زینت داده می‌شود. هم‌چنین با مانورهای رسانه‌ای و باج دادن به سرمایه‌داران و فشار به تشکل‌های کارگری تبعات امنیتی آن کنترل می‌شود.البته همه در سطح لفظ و روی کاغذ تأکید دارند که واگذاری‌ها باید درست و واقعی صورت بگیرد؛ ولی کسی نمی‌داند که چرا سلب اقتدار از مردم و خصوصی‌سازی که این‌جا همیشه به انباشت ثروت بدون کار و از طریق تورم و هم‌چنین تقویت نابرابری منجر شده و اصلاً شکل درست و واقعی و سالم آن در این وانفسا چطور ممکن است؟ کسی شفاف نمی‌گوید که این خریداران مشفقی که اموال توسری‌خورده‌ی ملت را بی‌سروصدا از آن خود می‌کنند، از کجا آمده‌اند و چطور منافع شخصی‌شان با منافع اکثریت مردم زاویه پیدا کرده است؟اما سیاستِ دیگر، یعنی آزادسازی قیمت‌ها بیشتر اوقات از این توجیه استفاده می‌کند که ثروتمندان سود بیشتری از قیمت‌های پایین می‌برند و با واقعی کردن قیمت‌ها، مثلاً در حد کشورهای منطقه باید آن‌ها را وادار کرد که هزینه‌ی واقعی زندگی مرفه و پرتجمل‌شان را بپردازند و منافع حاصل از آن را میان سایر مردم توزیع کرد. یعنی حذف به اصطلاح یارانه‌های پنهان و پرداخت یارانه‌ی هدفمند به نیازمندان.مشکلی نیست؛ به شرطی که روشن شود، ساختار رانت‌محور اقتصادی که فساد سیستماتیک و الیگارشیکِ آن انکارکردنی نیست، ناگهان چطور می‌تواند بازتوزیع‌کننده‌ی پاکدست و خوبی باشد؟ مگر همین آزادسازی‌های نفس‌گیر قیمت‌ها، مهم‌ترین عامل انباشت ثروت عده‌ای قلیل و خالی شدن روزافزون سبد معاش و رفاه مردم نبوده است؟ فضاسازی سیاست‌گذاران برای افزایش قیمت‌ها در کانون تصمیم‌گیری‌ها بوده است، در حالی که مکانیسم‌هایی مثل قیمت‌گذاری سلسله مراتبی یا نظام مالیاتی قدرتمند هرگز در مرکز توجه نبوده‌اند.در بحث مقایسه‌ی قیمت‌ها با قیمت جهانی، مقایسه‌ی دستمزد نیروی کار ایرانی با خارجی همیشه به حاشیه رانده شده و کوچک‌ترین توجهی به نظر مردم در این مورد نمی‌شود. مدافعانِ این سیاست‌ها کم و بیش منتفعانِ وضعیت فعلی هستند. فشار ناشی از این سیاست‌ها را هزینه‌ی جراحی اقتصاد و اقتصاد مقاومتی ترجمه می‌کنند که البته فقط فرودستان باید آن را با سفره‌های کم‌نان یا سلامتی و جان خود، حتی در مقابل گلوله بپردازند.اقتصادی که تن به شفافیت نمی‌دهد، در یک همدستی غیرشرافتمندانه از ابزارهای امنیتی برای ساکت کردن کسانی که دردشان را در عرصه‌ی حیات اجتماعی فریاد می‌زنند استفاده می‌کند و جامعه‌ی ایران را به سمت فقر و  از هم گسیختگی می‌راند. به نظرم هیچ چیز در مورد این تاریکیِ فقر و تبعیض، طبیعی نیست. البته روشنایی، روی خواهد کرد.الهام مقدم رادالهام مقدم رادThu, 19 May 2022 10:40:42 +0430https://virgool.ir/MePlusBook/پرتاب-های-فلسفه-ijkm9qx0amppجماعت روشنفکر و اهالی هنر و قلم عادت دارند، جایی در معرض دیدِ دیگران بایستند و مثل طاووس یا دستِ کم بوقلمون، پرهایشان را چتری باز کنند. با این خیال که هر پرشان مانند پرتوهای نور خورشید دیگران را آگاه و پس از آن، شیفته‌ی خود بگرداند. دست به نوشتن هم که ببرند، انبانی از کلمه و روایت و حتی علم و اطلاع فراهم می‌کنند؛ ولی خالی از فکر.بسیار کم‌شمارند آن‌ها که از فضل‌فروشی‌های ویترینی و دانشگاهی فراتر رفته و بر این نوع ریزه‌خواری‌های رقت‌انگیز فایق آمده باشند. در عین حال به بهانه‌ی شرایط فلان و حوادث بهمان مسئولیت اجتماعی خود را فراموش نکرده باشند. به جای ذکر مدام دریغ و افسوس با جدیت و از دل و جان کار کنند و به حقیقتِ هنر و زبان و نوشتن دست یابند. جایگاهی که امکان فکر کردن به آدم می‌دهد، نیروی تفکر و خیال انسان را برمی‌انگیزد تا دست به کار شده، برای خودش و جهانش کاری کند.«کافی است کمی به دست‌های خویش بنگریم. این دست‌ها سرشار از امکان‌اند. امکان مشت شدن، کندن، برداشتن، به دست گرفتن، ساختن و خراب کردن. کافی است به این دست‌ها بنگریم. کافی است به این امکان‌ها بیندیشیم. دست‌های ما همان آینده‌اند.»(1)این قبیل روشنفکران اگر دست به‌کاری هم می‌زنند، خودشان خوب می‌دانند کارشان فقط گشودن راهی باریک به حقیقتی است که در دوردست و احتمالاً دست‌نیافتنی است و یک مرتبه نمی‌شود به آن رسید. ولی فکر کردن به همان حقیقت باعث می‌شود آدم، آدم‌تر بشود و بتواند از مرزهای واقعیت اطرافش بگذرد. واقعیت این است که هیچ درخت سیبی درخت سیب‌تر و هیچ پلنگی پلنگ‌تر نمی‌شود؛ ولی انسان تنها موجودی است که می‌تواند از واقعیت فعلی‌اش فراتر برود و انسان‌تر شود.زمان کوتاهی که وضعیت یاد دادن فلسفه در دانشگاه‌ها را می‌پاییدم و اطراف دانشکده‌ها و گروه‌های فلسفه پرسه می‌زدم که بفهمم فلسفه را چطور می‌شود یاد داد؟ یا بدانم اصلاً مگر چیزی که از جنس دوست داشتن است آموختنی است؟ یک بار تصاویری از سؤالات امتحانی دیدم که متفاوت با عرف معمول دانشگاه و قیل و قال مدرسه‌ای بود. استادی به شکلی فکر برانگیز از دانشجویانش امتحان فلسفه گرفته و پیدا بود که آزمونش در پی درست و غلط و محفوظات فلسفه و پرورش فلسفه‌دان نیست. طوری پرسیده بود که می‌شد فهمید در پی تلاش دانشجویان برای فکر کردن و برانگیختن جسارت آن‌ها در مبارزه با اسطوره‌های ذهنی خود و جامعه‌شان است.محمدمهدی اردبیلی را نخستین بار این طور شناختم. پس از آن خبر کوشش‌های مستمر و جدی او را در تببین و نشر آن چه با فلسفه از جهان می‌فهمد در نشریات مختلف می‌دیدم. مقاله، مصاحبه، ترجمه و نقد مستقیم هر آن‌چه که فرهنگ ما می‌خواهد به فراموشی بسپریم یا نبینیم. در فرهنگی که برای فرد دغدغه و مسأله‌ای پیش نمی‌آورد که بخواهد خودش و جهانش را بشناسد و چیزی بپرسد؛ این کوشش‌ها غنیمت کمی نبود. دست بر قضا وجود همین نوع دغدغه‌ها و تذکارها باعث تولید علم و رشد معرفت می‌شود، نه سفارش و فرمایش!می‌توان دید که در کنار پژوهش‌های تخصصی‌اش در فلسفه‌ی هگل و سنت آلمانی فلسفه، تلاش او برای تحقق پروژه‌ی «فلسفه برای همه» چیزی نمایشی از جنس بازاری و دموکراسی معرفتی کم‌مایه نیست. اگر چه همواره قابل نقد و تحلیل است. به گمان او ما در مقایسه با نسل‌های پیشین، با جهانی سرشار از پیچیدگی و گوناگونی روبرو هستیم. عقاید و پاسخ‌های آماده‌ای که از قبل به ما رسیده، کم و بیش دیگر قانع‌مان نمی‌کند. اگر چه بیشترمان به آن چه که هست عادت کرده‌ایم؛ اما اگر با اتفاقی لحظه‌ای بیدار شویم و به خاطر بیاوریم که این خانه‌ی آسودگی همان باغچه‌ی خوشبختی است که بر دهانه‌ی آتشفشان بنا شده است(2) چه خواهد شد؟ عادت چیزی نیست، جز نیروی کورکننده‌ی سازوکارهای اجبار، شاید بخواهیم و بتوانیم از آن رها شویم. شاید ما هم دوست داشته باشیم با سنجیدن پیاپی خود گام به گام از آن چه هستیم، بهتر باشیم و از مرزهای خود فراتر رویم و انسان‌تر شویم.فلسفه برای همه از نظر اردبیلی چنین رسالتی دارد. یعنی ضروری است یاد بگیریم اگر انتقادی هست درست طرح کنیم و اگر بخواهیم از عقیده‌مان دفاع کنیم، به درستی و با منطق از آن دفاع کنیم. از طرف دیگر هیچ دانش و فهمی بدون فلسفه و شناخت مبادی و ریشه‌ها ممکن نیست. دانش از هر نوعی که باشد و از هر راهی در دسترس ما باشد، اگر مبادی خود را نشناسد و نداند، روی هواست و تغییری در جهان ما پدید نخواهد آورد.از طرف دیگر وقتی وارد فضای فلسفه می‌شویم، معلوم نیست بتوانیم هر آن چه را که پیش از ورود به آن با خود به درون برده‌ایم سالم بیرون بیاوریم، آتش شک و نقد می‌تواند همه چیز را بسوزاند. از این رو همیشه نوعی ترس و نگرانی هم در حاکمان و هم در مردم از جانب  فلسفه وجود داشته است؛ از این رو فیلسوف همواره هم‌نشینِ بحران است و مسئولیت دارد هم نقادانه و به سختی زمین را شخم بزند و صلبیِ آن را در هم بشکند، هم از دانه‌ها و امکاناتش حراست و حفاظت کند و هم در عین حال به پرورش و روییدن آن‌ها امید ببندد و یادش بماند که «ملال نخ تسبیح دقایق شورمندانه است.»کتاب «پرتاب‌های فلسفه» متنی است که سودای انتشار و شور بیان‌گری نویسنده برای چنین فلسفه‌ای که دل‌مشغولی اوست را نشان می‌دهد. کتاب از جستارهای کوتاهی درباره‌ی آن چه که هر کسی دست کم یک بار به آن فکر کرده است، تشکیل شده است. زندگی، عشق، مرگ، پدر، سفر، سکوت، تعهد و ...«متفکری که بنا دارد به ریشه برود، ریشه را ببیند و آن را نشان دهد؛ باید بتواند به جای بالا رفتن از درخت به زیر نقب بزند. دستان او زخمی و جامه‌اش گلی است. در زمانه‌ی زوال و فساد او هر چه عمیق‌تر رود، به ریشه و منشأ عفونت نیز نزدیک‌تر می‌شود و خود بوی عفونت می‌گیرد. متفکر رادیکال موجودی گلخانه‌ای نیست. متفکر رادیکال این عصر برخلاف تصور شایع، متفکر موعظه‌گر پاکدستی نیست که با چهره‌ی نورانی و از موضعی امن و بالا به نقد زمانه‌اش بپردازد و پند و اندرزهای زیبا صادر کند. او بنا نیست ژست دیده‌بان روی برج را بگیرد و از برج عاجش ملتی مفلوک را آگاه و راهنمایی کند؛ بلکه باید خودش بازنمایی کننده‌ی وضعیتش باشد و بوی عفونت را به رادیکال‌ترین شکل ممکن، به شامه‌ی مردمانی برساند که بی‌حس شده‌اند و بویایی‌شان را از دست داده‌اند.»اگر نویسنده از لفظ پرتاب برای ایده‌هایی که در ذهن دارد استفاده کرده است، به جهت فاصله‌ای نیست که بین خود و مخاطبان می‌بیند. بیشتر از آن جهت است که نسبت به سرنوشت چیزی که می‌نویسد شک دارد و چیزی از آن نمی‌داند. نوشتن برای او از جنس قمار است. گویی کسی تأملی می‌کند و چیزی می‌نویسد؛ اما نمی‌داند متنش چگونه خوانده و فهمیده خواهد شد.البته به نظر می‌آید در این خصوص، اردبیلی به ورطه‌ا‌ی تند و نالازم افتاده است و در مقدمه و شرح ایده‌ی پرتاب خود را مطلقاً «محصول» نامیده و همه چیز را به متن نسبت داده است. در حالی که انگیزه‌ی نوشتار پیش از این اجتناب از مردن بوده است. دست به قلم بردن و خلق یک متن می‌توانست همان گیاهی باشد که مرده را زنده می‌کند. نوشته‌ی اصیل هنوز می‌تواند پادزهر زمان باشد. زمانی که مثل باد ما را با خود می‌برد ... مگر شهرزاد تا سحر قصه نمی‌گوید تا مرگ را دور کند؟ حکایت شهرزاد وارونه‌ی سرسختانه‌ی مرگ است و تلاشی است که با این که می‌داند سرانجامی ندارد، هر شب از سر گرفته می‌شود تا مرگ را بیرون از حلقه‌ی زندگی نگه دارد. با طرح ایده‌ی پرتاب به نظر می‌رسد نویسنده به تأسی از فرهنگ مدرن درون‌مایه‌ی نوشتار برای دور کردنِ مرگ را دگرگون کرده است. متن که زمانی وظیفه داشت، فناناپذیری را به همراه آورد، اکنون از این حق برخوردار شده که بکشد و از جمله قاتلِ مؤلفِ خود باشد.به نظرم چیزی که محوشدن مؤلف از پرتاب‌های متنی‌اش در این کتاب را مخدوش و کتمان می‌کند، وجود آشکار مفروضاتِ هگلی در سراسر جستارهاست. این مفروضات انگاره‌هایی هستند که متن پرتاب شده را به خصوصیات ذهنی و نامِ محمدمهدی اردبیلی پیوند می‌زنند. معلوم است که این نام، مانند هر نام خاص دیگری قادر نیست مرجعی بی‌قیدوشرط باشد و چیزی بیش از یک ایماء و اشاره با انگشت به سوی کسی است. این نام خاص همواره حضور دارد و محدوده‌های متن و مختصات مبدأ پرتاب، نیروی پرتاب‌شده و ... را مشخص می‌کند. البته همین که این تأملات در هیات جستار تبدیل به متن شده‌اند، می‌گوید که نویسنده فقط تلقی خود را از برخی پدیده‌ها و مفاهیم متواضعانه و واقع‌بینانه با خواننده در میان گذاشته است و ادعایی از این بالاتر ندارد:«روشنفکر نباید به بهانه‌ی یدک کشیدن صفتِ مردمی مردم‌پسند شود و سخنگوی حماقت توده‌ها باشد... در عصر زوال، سرکوبی که از جانب مردم علیه نقد اسطوره‌های ذهنی‌شان متوجه منتقد می‌شود بسیار طاقت‌فرساست. حتی طاقت‌فرساتر از هزینه‌هایی که دولت بر روشنفکران تحمیل می‌کند... مردمی بودن یعنی به رستگاری همگانی نظر داشتن نه پذیرش و تصدیق خواست بی‌واسطه‌ی مردم ... دفاع از مردم، تصدیق مهملات ورد زبان‌شان نیست؛ بلکه نقد توأمان اسطوره‌هایی است که در میانه‌ی همدستی پنهانِ مردم و دولت‌شان خلق و حکمفرما شده‌اند.»به بیان دیگر این‌جا فقط فراورده‌ی فکری نویسنده نوشته شده است و این که او از چه مسیرها و فرازونشیب‌هایی گذشته است بیان نشده است. برای همین نمی‌داند نوشته‌اش از آزمون زمان چگونه بیرون خواهد آمد و به آن عنوان پرتاب‌های فلسفه داده است.این جاست که تعبیر هگل از «فلسفه» باز هم درخششی تازه در متن‌ جستارها می‌یابد. نویسنده با تعبیری هگلی به سراغ فلسفه رفته است. شیوه‌ی هگل از دید نویسنده در فهم فلسفه این است که هیچ اندیشه یا ایده‌ای را دور نمی‌اندازد، همه را جمع می‌کند و در نسبتی نظام‌مند و دیالکتیکی با یکدیگر بازنمایی می‌کند. به این معنا فلسفه چیزی جز داستان خودآگاهی و تأمل در نفس عقل بشری نیست. پس فلسفه در زمان حاضر ذاتاً با تفکر انتقادی و نفی فریب‌ها و دروغ‌ها پیوند می‌خورد. در طول تاریخ هم وجه سلبی و انتقادی فلسفه بیشتر مؤثر بوده تا وجه ایجابی آن:«روشنفکر مزاحم فرهنگ است. یعنی هم‌زمان هم مزاحم مردم، هم مزاحم دولت. اصطلاح روشنفکرِ مردمی به همان اندازه متناقض و رقت‌انگیز است که روشنفکر دولتی. مسأله‌ی اصلی نه افشا کردن و غر زدن‌های بی‌پایان؛ بلکه درک منطق بحران است ... روشنفکر دائماً در معرض فریب‌خوردن است. او اگر منطق بحران را نداند، در همان لحظه که می‌خواهد با دشمن بجنگد، از سوی دشمن بازی می‌خورد و ناخواسته به نیروی آن بدل می‌شود.»حال اگر با رویکرد دیگری هم به فلسفه نزدیک شویم و سراغ الفاظ برویم، فیلسوف کسی است که فیلوسوفیاست. یعنی کسی که فیلو یعنی دوستدار و سوفیا یعنی دانش است. فلسفه چیزی جز دوستداری دانش نیست. این نکته‌ی قابل توجه و بسیار مهمی است؛ چون برخلاف تصور رایج فیلسوف کسی نیست که بسیار می‌داند یا «دانش» را در اختیار دارد. در یونان کسی را که بسیار می‌دانست و دانش یا سوفیا را در اختیار داشت سوفیست می‌نامیدند، که بار معنایی منفی دارد؛ زیرا در واقع هیچ کس نمی‌تواند دارای دانش باشد. اوج کاری که انسان می‌تواند بکند این است که به دانش عشق بورزد.البته از نظر اردبیلی، هر معنایی از فلسفه دچار بحران است و بخش‌هایی از فلسفه را ناچار دور می‌اندازد و بخش‌هایی ناخواسته را به آن می‌افزاید. با این حساب پرتاب‌های فلسفه این بحران را آزموده است و حتی وقتی به میان مردم می‌آید با این که ادعایی ندارد؛ ولی برای فهم فوری این و آن نوشته نشده است. جستارهای این کتاب، از خواننده می‌خواهد که هر چه بیشتر از خودش مایه بگذارد و با متن‌ها گفت‌وگو کند، تا در نهایت ایده‌ها را از آن خود کند و از درک و شناخت و حاصلِ فکر خود بهره ببرد‌.«البته مخاطبان را از مراجعه به متون اصلی فیلسوفان بی‌نیاز نمی‌کند، نباید با مطالعه‌ی چند نام و اصطلاح پرتاب‌شده در یک یادداشت دچار توهم فهم شد. هر چند نمی‌توان از این توهم هم اجتناب کرد. وظیفه‌ی تفسیر و مواجهه با متون بر عهده خوانندگان است. وظیفه‌ی نویسنده فقط یک چیز است: تلاش برای پرتاب چیزی شدت‌مند و تنش‌زا در زمانه‌ی خویش و تمام زمانه‌ها.»گمان می‌کنم والتر بنیامین حق داشت که بگوید محقق و جستجوگر به هیزم و خاکستر توجه دارد و جستارنویس به آتش. او کسی است که از  نزدیک و روبرو به مخاطب شلیک می‌کند.1) از متن «این دست‌های گشوده» / سایت پروبلماتیکا / محمدمهدی اردبیلی2) «انسان باغچه‌ی خوشبختی خویش را بر دهانه‌ی آتشفشان بنا کرده است.» / کتاب انسانی، زیاده انسانی / نیچه Nietzscheشناسه‌ی کتاب: پرتاب‌های فلسفه / محمدمهدی اردبیلی / نشر ققنوسالهام مقدم رادالهام مقدم رادSat, 12 Feb 2022 10:39:03 +0330https://virgool.ir/@m.rad.elham/دگرگونی-pucyboydzkuvتصور کنید خستگی، یأس و دلزدگی از اوضاع، شما را چنان در تنگنا قرار دهد که دل به دریا بزنید و تصمیم بزرگی بگیرید برای زیرورو کردن جسورانه‌ی اوضاع. دست به‌کار می‌شوید و اولین قدم را با تمام نیروی خود برمی‌دارید. بعد به محض این که با خودتان تنها می‌شوید پایتان در چیزی مبهم و چسبناک که نمی‌شناسید فرو می‌رود. رفته رفته حال و هوای خاطره‌ها، رویاها و تجربه‌ی احساسات برآمده از محدودیت‌ها شما را محاصره می‌کنند. نیرو و زمان و مکانی که می‌خواستید فقط برای خودتان و در خدمت شما باشند، شما را با سنگینی خود می‌برند.در حین این حرکت برای جستجوی چیزی که می‌خواهید یا می‌خواستید درون همه جا و همه چیز و همه کس نقبی می‌زنید؛ اما در نهایت متوجه می‌شوید این دست‌وپا زدن‌ها به جای اوضاع، خود شما را تغییر داده‌اند. حال تنها چیزی برایتان باقی مانده که از ابتدا داشتید و مثل سیزیف زیر سنگینیِ سنگ به جای اول‌تان برمی‌گردید.البته این پایان ماجرا نیست. اگر دقیق باشیم با اندک هوشی تازه فهمیده‌‌ایم که حکایتِ معروفِ چیزی که از جایی شروع می‌شود و در جایی مشخص تمام می‌شود، افسانه‌ای بیش نبوده است. زمان مثل خط نیست که جلو برود زمان حلقوی است. دور خود می‌چرخد. اگر روی یک دایره باشیم و حرکت کنیم، نقطه‌ای به عنوان مبدأ و مقصد یا شروع و پایان وجود ندارد. دایره پیچیده است و آدم می‌تواند تا ابد روی آن راه برود و پایانی در کار نباشد. یعنی به جای حرکت به پیش فقط دور خودش بچرخد و اسیر حلقه‌ی تکرار شود.این واقعیتی است که در نگاه اول به چشم کسی نمی‌آید، انسان پیش‌رفتن را باور کرده است؛ چون دوست دارد از تکرار بگریزد و پیش برود ... اصلاً واقعیت‌ها دو جورند: آن‌ها که عریان و شفاف‌اند و برای همه آشکار هستند و دیگری واقعیت‌های پنهان و فراموش‌شده و تباه‌شده. یافتن و نور تاباندن به این دومی‌ها و حتی از نو دگرگون کردن واقعیت‌ها کارِ رمان‌نویس است.ظاهر موضوع این است که هنر و ادبیات در پربارترین و پرادعاترین شکل خود، فقط می‌خواهد ساعتی مخاطبش را سرگرم کند تا تکرار را فراموش کند؛ ولی در باطن برای خواننده‌ی خوب نقشی یکسره متفاوت بازی می‌کند. به این ترتیب که چرخش دایره‌ای تکراری را یک سطح بالاتر می‌برد. مثل مارپیچی فنری که در عین چرخیدن به دور خود به پیش هم می‌رود. این گونه است که هنر رادیکالی مثل رمان، بینش و درک ما را از واقعیت‌ها تغییر می‌دهد و به این ترتیب باعث تغییر جهان ما نیز می‌شود. بله، سیزیف به جای خود برمی‌گردد؛ اما سیزیف دیگری شده است. پس چنین رویای بزرگی لابد شایستگی این دارد که نویسنده حداکثر مایه‌ی خود را برای نوشتن بگذارد. در این صورت منِ خواننده هم وقتی سراغ ادبیات می‌روم، یعنی چیز بیشتری از زندگی می‌خواهم.شاید به دلیل چنین کوششی بود که در اوایل قرن بیستم بخشی از نویسندگان خواستند منتهای نیروی خود را به کار ببرند و از حلقه‌ی تکرار فراتر بروند. مثلاً به جای قراردادهای اطمینان‌بخش رمان سنتی، ادبیات داستانی سخت‌گیرانه‌تری به خواننده ارائه دهند.البته در حاصل کارشان باز هم تکرار هست، مثل این‌که نو شدن همه‌ی راه‌ها را باز می‌گشاید تا به خود باز رسد. خودش را دور می‌زند؛ اما هر بار در ساحتی نو و سطحی نو. شاید به همین دلیل است که از نظر میلان کوندرا آن کس که رمان نمی‌خواند نمی‌تواند مدرنیته را برکشد.آن دسته از نویسندگان با کنار گذاشتن هر گونه اشتغال ایدئولوژیک و به جای سرگرمِ باید و نباید شدن، تلاش کردند نشان دهند که چطور زندگی و جهان انسان صحنه‌ای سرشار از تصادفات است. چطور همه‌ی گفته‌ها و کرده‌های انسان و پدیده‌های اطراف او به جای خودآگاه بودن و منطقی بودن و نظام‌وار و سنجیده بودن، غیرمعمول و سرشار از هنجارشکنی ناخواسته است. چطور خیلی از اوقات که هیجانات و خشم و کینه و عواطف عاشقانه و ... سرریز می‌شود، دیگر امکانی برای نظارت بر بایدها و نبایدها و شایستگی و ناشایستگی وجود ندارد.تلاش آن‌ها برای فرا رفتن ازخود، به تدریج توسط منتقدان «رمان نو» نام گرفت.رمان نو شیوه‌ای برای نگاه کردن دقیق‌تر به جزئیات شد و علاقمندانی یافت. از آن‌جایی که تاریخ‌نویسان میل و علاقه‌ی حریصانه‌ای دارند که برای هر پدیده‌ای پدر و مادر یا دست کم آدم آغازگر و لقب اوّلینی دست‌وپا کنند. میشل بوتور Michel Butor را پدر رمان نو نامیدند. عنوانی که خودِ پیرمرد همواره از آن می‌گریخت.به گمان من هم چیزی که نو باشد به خودیِ خود نه بهتر است و نه بدتر. در واقع اصلاً به چیزی دلالت نمی‌کند. فقط نشان‌دهنده‌ی حرکت و تغییر و تحول همیشگی قالب‌ها و روش‌ها و کارهاست. نوعی پویایی از درون که برای زنده ماندن هر چیزی ضروری به نظر می‌رسد. رمان برای ادامه‌ی حیاتش نو شدن می‌خواهد؛ ولی نه آن قدری نو شدن، که بودن‌اش را ضایع و نابود کند. شاید بوتور برای همین از این لقب دایمی و وابستگی‌اش به رمان نو دوری می‌کرد.بوتور بسیار می‌نوشته؛ نقد، مقاله، شعر، داستان و ... خودش در این‌باره‌گفته است نیاز دارد پنبه‌ی کلمات را بریسد تا در مقابل دنیای بیرون از او محافظت کنند. برای این کار همیشه به کمی «فاصله» از هر چیزی نیاز داشته و از سروصدای مهیب رسانه‌ها دوری می‌کرد. دوست نداشت یکی از این کتاب‌هایی را نوشته باشد که روی پیش‌خوان‌ها سریع جابجا می‌شوند.گفته‌اند رمان «دگرگونی» از نقاط اوج‌گیری توانایی او در نوشتار است و باید دلخوش باشیم که مترجم توانایی مثل مهستی بحرینی سراغ به فارسی برگرداندن آن رفته است.در حالی که رمان کلاسیک نظم و ترتیبی در زمان و رویدادها و هنجارهایی معنادار دارد، رمان نو چنان‌که بوتور نوشتنش را با دگرگونی تجربه کرده است، با هیچ کدام از این مؤلفه‌ها سازگار نیست. نوشته‌ی او مثل پازلی است که هیچ الگوی پیشینی از آن نداریم و هم‌چنان که می‌خوانیمش قطعه‌ای از آن کامل می‌شود. نویسنده ابتدا حضور دارد؛ ولی دست کم به عنوان قاضی یا سمپات فکر و عقیده‌‌ای غایب است. ولی جایی که فکر می‌کنیم طرح پازل در حال تکمیل‌شدن است، نویسنده صحنه‌ی نوشتار را ترک می‌کند و فقط دریغی تکراری برای خواننده بر جا می‌ماند. دریغی که نه معنایی دارد و نه پوچ است. فقط «هست» چنان که جهان فقط «هست».دگرگونی داستان گذار بیست‌و‌‌یک ساعت از عمر مردی است با تصویر‌سازی عالی از جزئیات و یک نمایش حماسی از فضای پیرامون او. لئون دلمون تازه پا به چهل‌و‌پنج سالگی گذاشته است و شغل خوب و خانواده‌ای با سه فرزند در پاریس دارد.البته نویسنده چیزی درباره‌ی او را ثابت نمی‌کند. این خواننده است که کشف می‌کند. همان چیزهایی را کشف می‌کند که برای شناختن خود، خودکاوی و تعیین موقعیت در برابر وضعیت اجتماعی و «خود» در برابر «دیگری» لازم دارد.این‌جا چیزی هم قطعی نیست، همه چیز در حالِ شدن است. با خواندن رمان اگر خواننده منتظر باشد که دستورالعمل و یا وردی به عنوان دستاورد برای زندگی به او بیاموزد و با اتفاقات هیجان‌انگیز احساساتش را بر‌انگیزد آب به غربال ریخته است. رمان نو روایت می‌کند تا انسانی که مجال تنها ماندن با خود را نیافته است، قدری با خودش و برای خودش تنها باشد، بلکه خودش آرمانی از زندگی‌اش را بسازد. چه اگر آرمانی درکار نباشد ملال و خستگی تراژیک نهفته در دلِ زندگی، کار انسان را خواهد ساخت:«به سبب فروپاشی خودتان بود و همه‌ی ترک‌های پدیدارشده در نمای موفقیت‌تان. به طوری که دیگر زمان تصمیم‌گیری رسیده بود به طوری که اگر باز هم چند هفته صبر می‌کردید، شاید دیگر دل و جرأت این کار را پیدا نمی‌کردید ... همه چیز در خطر لغو شدن و از بین رفتن بود. دیگر با آرامش و با رفتاری عاقلانه از اندیشیدن به این مسأله خودداری کنید؛ چون کار تمام است و تصمیم قطعی است. به رم می روید.»اگر رمان نو این چنین به فلسفه پهلو می‌زند، برای ادا و اطوار و در جلد فلسفه رفتن نیست. برای این است که قالب تکراری‌شده‌ی داستان را به قول رولان بارت گندزدایی کند و با به فکر واداشتن به خواننده‌ی بی‌اعتنا هشدار بدهد که مراقب گندیدن یا خشکیدن جویبار ذهنش و رکود و رخوت در زندگی‌اش باشد.لئون هم در معرض چنین رخوتی قرار دارد و برای گریز از آن، سفری از پاریس به رم تدارک دیده است. سفری که در ظاهر سفری کاری و معمول است؛ اما لئون قصد دارد با آن زیر میز ترک‌خورده‌ی زندگی‌اش بزند. او می‌خواهد زندگی با هانریت سفت و سخت و خانگی را با زندگی با سسیل که مظهر آزادی و طراوت و جوانی است عوض کند:«... پیش از آن به چنین تغییر مهمی فکر نمی‌کردید؛ اما اکنون امکان چنین کاری در ذهن‌تان جا‌افتاده است. امکانی که در آغاز به صورت وسوسه‌ای دیوانه‌وار و طاقت‌فرسا در نظرتان جلوه‌گر شد و سپس آهسته‌آهسته به تمام ‌اندیشه‌هایتان رخنه کرد ... و چقدر هانریت را در نظرتان نفرت‌انگیز جلوه داد.»«وقتی که هانریت به راهرو آمد تا مادلن را صدا کند، نگاهش درمانده و خسته بود. نگاه یک مرده و وقتی که چشمش به شما افتاد، برق سوءظن و کینه و تحقیر در آن درخشید. تحقیری که خردتان می‌کند. گویی شما مسئول این تنزل آشکار او هستید. احساس کردید که این زندگی نیم‌بند و ناقص مانند انبرکی احاطه‌تان کرده است و شما را در پنجه‌های پرزور و نیرومند خود می‌فشرد. همین زندگی کرم‌آسا و رو به افولی که داشتید از آن می‌گریختید.»به نظرم بیشتر نویسنده‌ها دوست دارند از تمام جزئیات بنویسند و تصویر بسازند، ولی متأسفانه همه‌شان نمی‌دانند که این شدنی نیست. پس باید جزئیات، اتفاقات مفاهیم و حرف‌ها و حرکت‌های بدیع را انتخاب کنند تا معنا در غیاب نویسنده فقط با کلمات ساخته شود. این در حالی است که غایب بودن نویسنده حاضر بودن خواننده را در متن می‌طلبد. در رمان نو کار اصلی خواننده پس از خواندنِ رمان، تازه آغاز می‌شود. یعنی با تلاش جدی و صبورانه‌ی خواننده است که متن زیبایی و معناهای خود را نشان می‌دهد. به این ترتیب است که متن نوشته به هزارتویی تبدیل می‌شود که هرکس باید به تنهایی مسیر خود را در آن پیدا و طی کند:«پیش از این‌که شروع به پایین‌رفتن از پله‌ها کنید در آپارتمان را بست و با این‌کار آخرین موقعیت را برای به رقت‌آوردن شما از دست داد. اما واضح است که به هیچ روی خواهان چنین چیزی نبود. این‌که امروز صبح زود از خواب بیدار شده بود تا شما را راه بیندازد، صرفاً عملی غیر ارادی و از روی عادت بوده و هم چنین از روی ترحمی که یکسره با تحقیر آمیخته است. واضح است که از شما دو تن اوست که خسته‌تر و دلزده‌تر است.»من ضمن خواندن کتاب با لئون سوار قطار می‌شوم و وقتی پس از بیست‌و‌یک ساعت در رم پیاده می‌شوم، همان کسی نیستم که سوار شده بودم. دگرگونی هم‌زمان با شخصیت اصلی داستان در بینش و درک خواننده هم رخ داده است. این چیزی است که به نظرم دگرگونی را از رمان‌های دیگر هم نسل خود متمایز و ممتاز می‌کند.بوتور در کار روح‌دادن به جزئیات ظاهراً بی‌اهمیت بسیار چیره‌دست است. جزئیاتی که در خلال کلمات و جملات می‌توانند مثل تکانه‌های ظریف، مبارزه‌ی‌ بی‌امانی را در ذهن خواننده کلید بزنند. مبارزه برای فروریختن تمامیت‌خواهی‌های تباه که بر گُرده‌ی جسم و روح‌مان سوار است و چه بسا از آن‌ها بی‌خبر باشیم. روایت بوتور به زیبایی به یادمان می‌آورد که چطور با بی‌اعتنایی به زندگی در درون خودمان به مرگ خدمت می‌کنیم:«پاهایتان را جمع می‌کنید تا بگذارید که کشیش به درون کوپه بیاید. باز کتاب دعایش را از روی نیمکت بر می‌دارد ... اما دوباره بازش نمی‌کند بلکه آن را در یکی از جیب‌هایش می‌چپاند ... این ناخشنودی که در چهره‌اش به چشم می‌خورد؛ این حالت عصبی را که مایه‌ی انقباض انگشتان پر‌عضله‌اش شده است، به چه چیز باید حمل کرد؟ به یک نارضایتی عمیق پنهانی. به نوعی شک و تردید درباره‌ی هر آن‌چه که این لباس نمودار آن است. به تأسف از این که آن‌قدر شهامت ندارد که اعتراف کند در راهی قدم گذاشته است که راه او نیست.»در طول همین بیست‌و‌یک ساعت که افکار و توهمات و تجربه‌های لئون باواسطه و بی‌واسطه برای‌مان فاش می‌شود، تغییری هم در بطن او که برای عوض‌کردن زندگی‌اش عزمش را جزم کرده  اتفاق می‌افتد و هم در درک و بینش خواننده از مفهوم تغییر و رویا ساختن و عشق و دلزدگی.«اما هنوز ثباتِ این موقعیت، این عاداتی را که می‌کوشیدید با این سفر از شرشان خلاص شوید نداشتید. شما دست به هر کاری زدید تا به چنگش آورید، دست کم می‌توانید خود را از این بابت تبرئه کنید؛ اما در میان انگشتان‌تان از هم پاشید. چنان‌که گویی از بیخ‌ و‌بن واقعیت نداشته و تنها در اثر فراموشی و ضعف هوش و خردتان به چشم‌تان چنین نمودی یافته بود.»استفاده‌ی هوشمندانه‌ای از شکل نوشتار، در مورد برجسته‌کردن مکان‌ها در داستان دیده می‌شود. وقتی با لئون همراهی، گویی می‌توانی بودن در پاریس و رم را حس کنی بدون آن که قبلاً این شهرها را دیده باشی. روایت طوری با جزئیات مکان درهم تنیده شده که اصلاً نمی‌توان فضا و جغرافیای شهرها را ندیده گرفت یا حذف کرد. شهرهای پاریس و رم شخصیت‌هایی سایه‌دار در داستان هستند و شخصیت اصلی لئون را رشد می‌دهند یا رفته‌رفته آگاه می‌کنند. حتی آدم‌ها به واسطه‌ی مکان شناخته می‌شوند:« ... قبلاً چنین عشقی به رم نداشتید. تنها با او بود که رفته‌رفته به کشف آن پرداختید و به جزئیاتش توجه کردید و عشق پرشوری که سسیل در دلتان برمی‌انگیزد چنان جلوه‌ای به همه‌ی کوچه‌ها و خیابان‌های این شهر می‌بخشد که وقتی در کنار هانریت با خیال سسیل به سر می برید در پاریس رویای رم را در سر می‌پرورانید.»جسارت بوتور در استفاده از راوی دوم شخص و گذاشتن مستقیم بار پیش بردن روایت بر دوش منِ خواننده با خطاب قرار دادن من، باعث می‌شود گهگاه با لئون یکی شوم و آگاهیی که برای او اتفاق افتاده است توسط زبان رمان برای من هم ساخته و پرداخته شود.این آگاهی خصوصاً با تصمیم دیگری که او در پایان داستان می‌گیرد، ظاهر می‌شود. ما دیگر نسبت به تصمیم او بی‌طرف نیستیم. شکاف‌های ریزی در بی‌طرفی ما ایجاد شده است و افکار و انتخاب‌ها و حس‌های جدید از خلال همین شکاف‌ها خود را به ما نشان می‌دهند:«شاید بهترین راه این باشد که رابطه‌ی جغرافیایی واقعی موجود میان این دو شهر را حفظ کنید. بکوشید شور و هیجانی را که همراه با جابجایی‌تان از خلال چشم‌اندازهای دو شهر در روحتان پدید آمده دوباره از راه نوشتار برای خود زنده کنید و بروید به سوی کتابی ضروری که طرحش را در دست‌تان دارید.»طنین روایت بوتور در کتاب به اندازه‌ای متفاوت و پرقدرت است که حرکت و دگرگونی و تغییر دائمی‌مان را برای من تداعی می‌کند. حرکت لئون بین دو شهر هم‌زمان بازنمایی ذهنی او از خودش را تغییر می‌دهد. یادآوری خاطرات در حین حرکت زمان حال را متورم کرده و او را از غبار پیشین زندگی‌اش بیرون آورده است. حال که خواندن کتاب به پایان رسیده است و همراه لئون از قطار در ایستگاه رم پیاده شده‌ام، این را در عمق ذهن خود تجربه کرده‌ام که ماهی اگر در یک حوض کوچک بماند هر قدر هم بزرگ شود، فقط ماهیِ بزرگِ آن حوض است، نعشی که با خیال باطل فقط به انجام کارهای ضروری می‌پردازد؛ اما اگر حرکت کند، غیرِ قابلِ طبقه‌بندی و دست‌نیافتنی  شده تن به دریا خواهد سپرد.شناسه‌ی کتاب: دگرگونی / میشل بوتور / ترجمه‌ی مهستی بحرینی / انتشارات نیلوفرالهام مقدم رادالهام مقدم رادSun, 28 Nov 2021 17:45:30 +0330https://virgool.ir/@m.rad.elham/در-باب-اُفق-گشایی-سیاسی-dhzicsgfwzqapolitical paradigm shiftاین که حالا چه هستیم، به چه چیزهایی باور داریم، از چه نوع آداب و مناسک و رسومی خوش‌مان می‌آید یا لذت می‌بریم و به چه میراث تاریخی و مذهبی و نمادهایی تعلق خاطر داریم، هویت فرهنگی ما را تشکیل می‌دهد. همان شناسنامه‌ای که ما را از سایر مردم جهان جدا می‌کند و می‌شناساند و به ما تشخص ایرانی بودن می‌دهد. با این حساب، هویت چیزی سیال است که همیشه در معرض تعریف و بازتعریف قرار دارد و منابع هویت‌ساز ما هم با گذر زمان دگرگون می‌شوند.ولی می‌توان بین این همه تغییر و گوناگونی در عناصر هویت فرهنگی ایرانی عنصر ثابتی پیدا کرد و آن عبارتست از «تصرف» و «از آنِ خود کردن فرهنگ دیگری». ما در طول تاریخ با هر هویت فرهنگی دیگری روبرو شده‌ایم، شیوه‌ی مقاومتی که انتخاب کرده‌ایم این بوده که آن فرهنگ را به تصرف خود درآورده‌ایم. حتی تلاش کرده‌ایم چهر‌ه‌ی ایرانی را در زمینه‌ی فرهنگ دیگر بازسازی کرده و دوباره از نو خلق کنیم و آن‌گاه مجذوب و شیفته‌ی این چهره شویم. برای مثال اسلام را طوری دوباره خلق کرده‌ایم که گویا ابتدا «تشیع ایرانی» بوده و بعد اسلامِ تاریخی شکل گرفته است.برخلاف تصور اولیه این کنش نه تنها منفعلانه نیست؛ بلکه بسیار مخاطره‌آمیز هم هست. چرا که نه تنها از بین رفتن هویت ایرانی و هضم شدنش در فرهنگ مقابل جلوگیری می‌کند، بلکه منابع هویت‌ساز و مشروع دیگری به فرهنگ ایرانی اضافه‌ می‌کند.اما دو اشکال مهم هم دارد که نپرداختن به آن‌ها بهای سنگینی دارد.اگر چه افزوده شده منابع هویتی دیگر ممکن است تنوع چشم‌گیری به ساختار فرهنگ ایرانی بدهد؛ اما به همان نسبت، پیچیدگی‌اش را هم بیشتر می‌کند. بنابراین حفظ انسجام و یکپارچگی هویت واحد ایرانی دچار چالش‌های اساسی می‌شود. خصوصاً این‌که عناصری به کل متفاوت و چه بسا متعارض در کنار هم ظهور می‌یابند. این طور می‌شود که در اندیشه‌‌ی ایرانی هنوز کمتر نشانی از هم‌سویی و توافق روی هویت فرهنگی مشترک یافت می‌شود. هنوز اهالی فکر به برجسته کردن تفاوت‌ هویت‌ها مشغول‌اند و جدال بر سر این‌که کدام هویت، اهمیت بیشتری دارد ادامه دارد.دیگر این‌که چنین رویکردی ما را از مواجهه‌ی واقعی با عینیت جهان دور کرده و باعث شده ما پدیده‌های جهان اطراف‌مان را نه آن‌‌گونه که هستند، بلکه آن‌طور که می‌خواهیم و می‌پسندیم، مشاهده کنیم و بفهمیم. طبیعی است که این جور فهمیدن، ما را به اعمال و کارهایی مغشوش و وهم آلود خواهد کشاند. ما خودمان و جهان را درست نشناخته‌ایم و هر زمانی در آینه‌ی دیگری به تماشای چهره‌ی اصیل‌مان مشغول شده‌ایم. از این آینه به آن آینه رفتن باعث شده هیچ انباشتی از تجربه‌ی دیدن و شناختن خود نداشته باشیم؛ چون بت عیاری که هر لحظه به شکلی درآییم. این قطع‌‌شدگی‌های پیاپی ما را از خود برید. آن ابتکار اولیه‌ی مقاومت در مقابل فرهنگ دیگری به صورت پارادوکسیکالی خودمان را هم نشانه گرفت و به این ترتیب از خودمان و جهان بیگانه شدیم.حال اگر اضافه کنیم که منابع هویت‌ساز فرهنگی در خلاء شکل نمی‌گیرند؛ بلکه در بستری متغیر از روابط قدرت و سیاست متحول می‌شوند، می‌توان فهمید که چرا ایرانی‌ها نتوانستند تصوری واقعی از خودشان پیدا کنند.با وجود این دو مسأله و چالش مهم در هویت فرهنگی ایران، حتی اکنون که سیاست‌زدایی و پرداختن به علوم اجتماعی پدیده‌ای مدِ روزگار شده، بسیاری از فعالان در مسیری اشتباه گمشده‌ی مطلوب خود را در مفاهیم غیرِسیاسی و ایدئولوژیک‌شده‌ای مثل حزب، دموکراسی دینی، سوسیال دموکراسی، جامعه‌ی مدنی و حقوق و بشر و دولت رفاه و محور مقاومت و توسعه و... جستجو می‌کنند.این در حالی است که ایران قرن‌هاست پس از ورود اسلام به ایران و پس از مواجهه با دنیای مدرن در مقطع مشروطه، فقط به دنبال یک ساختار سیاسی است که بتواند تعادل پایداری بین دنیا و دین ایرانیان برقرار کند. این نگاه معطوف به همان ویژگی فرهنگ ایرانی است که می‌خواهد در عین دادگری با دوستان مروت و با دشمنان مدارا کند. فرهنگی که در نتیجه‌ی خودآگاهی تاریخی ایرانیان و در طول قرن‌ها قوام پیدا کرده است و هر چه هست باید راه ساختن حکومت و حاکمیتش را نخبگانش با سیاست‌ورزیدن عملی و سنجیدن پیامدها بیابد.در حالی که مفاهیم ایدئولوژیکی که دهه‌هاست ورد زبان فعالان رسانه‌ای است، فقط در ذهنیت ایدئولوگ‌ها رشد کرده است، اهداف و منزل‌گاه‌های آن‌ها را دنبال می‌کند و ربط وثیقی به آن چه ما در واقعیت هستیم و بوده‌ایم و قرار است باشیم ندارد. این مفاهیم عموماً با واقعیت تاریخ سرِ ستیز دارند و حتی از معنی تهی شده‌اند؛ بنابراین پیداست که آویختن به آن‌ها چه پیامدهایی دارد. در حالی که هنوز گروه‌های سیاسی سلبریتیزه شده با ذهنیت محدود فکر می‌کنند، راه نجات و رهایی و ترقی ایران از دالان حرف‌ها و جدل‌‌های بی‌پایان آن‌ها می‌گذرد، پس ساده‌لوحانه افکار عمومی را از این واژه‌ها اشباع کرده‌اند و می‌کنند.الهام مقدم رادالهام مقدم رادSun, 17 Oct 2021 12:24:14 +0330https://virgool.ir/@m.rad.elham/اوّلین-رد-پاهای-خویشتن-k9ysggctjym9این اطراف، تاریخ است که مدام در اشکال مختلف تکرار می‌شود و به نظرم برای تکرار باید بسی بی‌شرم، بی‌فکر وکج‌سلیقه بود ... حال در نقطه‌ای هستم که باید بایستم به کج‌سلیقگی تاریخ بخندم و بنویسم.آیا به نوشتن نیاز دارم؟ این پرسشی است که همواره با آن چشم‌درچشم بوده‌ام. نیاز یا شاید میل به نوشتن از کجا در من می‌جوشد؟ آیا «نوشتن برای خوانده شدن» یا «نوشتن برای نوشتن» نوعی بطالت نیست؟ به گمانم، نوشتن برای واضح‌تر شدن چیزی است که در ذهن دارم. اما وقتی خودم هم نمی‌دانم و نمی‌شناسم و نمی‌فهممش چطور؟ شاید هم نوشتن کوششی برای غلبه بر همین فقدان‌ها و تاریکی‌ها باشد. لابد تا وقتی که به روشنی نیاز دارم باید از افکارم که دلبرکان من‌اند بنویسم. حال این که کسی آن را می‌خواند یا نمی‌خواند اهمیتی ندارد.اما آیا چنان که سقراط می‌گفت نوشتن و خواندن مسئولیت‌پذیری را از دوش افراد برنمی‌دارد؟ سقراط به عنوان استعاره‌ای نوشتن را با pharmakon نامید. چیزی مخدر که می‌تواند هم سم باشد و هم دارو. چیزی که نوشته می‌شود، صاحب حیاتی از آنِ خود می‌شود و به همه جا سفر می‌کند. حال چگونه می‌شود واکنش خواننده‌ای دور از دسترس را سنجید؟ سقراط می‌گفت نوشته‌ها قدرتِ تمییز ندارند و به همه جا سر می‌کشند. میان خواننده‌ای که آن را می‌فهمد و احتمالاً از محتوایش بهره می‌برد و کسی که سردرگم می‌شود، فرق نمی‌گذارند.کلمات مکتوب وقتی اجازه می‌یابند به همه جا سرک بکشند، تغییری بازگشت‌ناپذیر در جهان اطراف پدید می‌آورند. امروز فراوانی کلمه‌ها و متن‌ها و در دسترس بودن‌شان فقط با یک کلیک، این پرسش بسیار مهم را به میان می‌آورد که کدام متن دارای وثاقت و اعتبار اصیل است و باید خوانده یا نوشته شود؟دور و بر ما مملو است از متن‌ها و نوشته‌هایی که برای کار دیگری ساخته و پرداخته شده‌اند، غیر از خوانده شدن. کتاب‌هایی که بی‌نیاز از بازکردن‌شان آن‌ها را خوانده‌ای؛ چون به قول کالوینو از نوع کتاب‌هایی هستند که پیش از نوشته شدن خوانده شده‌اند.خواندن و نوشتن قطعاً چیزی بیشتر از عملی مکانیکی و رمزگشایی از متن است و علاوه بر سرچشمه‌ی لذت بودن، شامل روشنی افکندن بر فهم خود و دیگری هم می‌شود. ولی گویا پارادوکس سقراط در مورد میل به خواندن و نوشتن هنوز گره‌گشایی نشده است. متن‌ها هر اندازه که قدرت تغییر نگرش، اثرگذاری بر هیجانات و روشنگری دارند، به همان اندازه قدرت تلقین، تباه‌سازی یا اغواگری هم دارند.پس نوشتن و فناوری‌های توزیع نوشتار، بند از قدرت‌هایی برمی‌دارد که چیره‌تر از فرهنگ شفاهی‌اند و مهارشان دشوارتر است. از سوی دیگر برای من خواندن یا گردش در میان آن چه دیگران نوشته‌اند، کیفِ خفیفی دارد. درست مثل خدایگانی که از فراز تخت خدایی‌اش به قیل و قال انسان‌ها بنگرد و هیچ کار دیگری نکند. چه قیاس مع‌الفارقی! جایی که من هستم کجا و بلندای جایگاه ایزدان کجا؟ ...راستی موضع من کجاست؟ راست است که وقتی نمی‌نویسم، دیگر حتی خودم هم به خاطر نمی‌آورم، با چه چیزی موافق یا مخالف بوده‌ام؟ به یاد که می‌آورم، می‌بینم امواج میان‌مایگی مرا فرسنگ‌ها آن طرف‌تر پرتاب کرده‌اند. یکی شده‌ام در میان بی‌شمار قطرات موجی که شمارده هم نمی‌شوند.دلیلش این نیست که کسی مرا نشمارده، بلکه بیشتر و پیشتر از آن روست که خودم خود را نشمارده‌ام.... چند سال پیش فکر می‌کردم باید یقه‌ی جبر جغرافیایی و حوالت تاریخی و سرمایه‌داری و خلاصه غرب و شرق روزگار را گرفت؛ اما روز و شب که را نمی‌توان به دریدنِ گریبان روزگار گذراند.صبر کنید ... این‌جا همان جایی است که «میان‌مایگی» پدیدار می‌شود و حکومت خود را بر انسان آغاز می‌کند. از این منظر، چه قدر هم با طبیعت سازگارتر می‌نماید. میان‌مایگی رها شدن از همه‌ی قیدوبندهاست. شاید هم یکی شدن با آن‌ها. جولان دادن بی‌قیدوبندِ «میل». میل را می‌گذاری در انبوهه به هر سو می‌خواهد برود و هر چه خواست بکند. خودت دیگر وجود نداری که خط بکشی و بگویی چه چیز را باید خواست و چه چیز را نخواست؟ تنها یک چیز است که می‌خواهد: طبیعت!میلِ همه برآورده می‌شود؛ اما در این صورت دیگر انگار میلی برآورده نشده است. هر کامی پیشاپیش کام همه است و هیچ تشخص و فردیتی وجود ندارد. این رنجِ میان‌مایگی است.ولی به اقتضای همان طبیعت، هر میلی با دیگری یکی نیست. اگر چه هیچ میلی را نباید سرکوب کرد؛ ولی سلسله مراتب امیال وجود دارد و به این معناست که برخی میل‌ها برترند. شاید گاهی باید با فاصله از خود ایستاد برای دیدن ردپاها و ترتیب دادن به میل‌ها. اما کیست که تعیین می‌کند کدام میل برتر است یا کدام باید مشروط‌تر از دیگری برآورده شود؟ همین کیستی است که مرا یکه می‌کند، می‌سازد و می‌شناساند.الهام مقدم رادالهام مقدم رادThu, 16 Sep 2021 10:18:46 +0430https://virgool.ir/@m.rad.elham/آیا-می-توان-ابتذال-شر-را-دور-زد-h437k05yqqovابتذال شر در غیاب امر سیاسی یعنی سازوکارهای بسامان و متنوع توزیع و کنترل قدرت، وضعیت آشفته‌ی روزهای انتخابات ربطی به سیاست و سیاست ورزیدن ندارد. برنامه‌ای که «انتخابات» بودگیِ آن به دلایل فراوانی محل پرسش است، نه تنها جامعه را سیاسی نمی‌کند بلکه بدتر آن را در وضعیت «پیشاسیاست» نگه می‌دارد. کسانی که حضور و فعالیت مرئی و نامرئی‌شان در فرایند انتخابات به آخوری از رانت و منصب راه خواهد برد یا امنیت آخور کنونی‌شان را تضمین خواهند کرد، حتی به مرزهای حیوان سیاسی ارسطو نزدیک هم نشده‌اند. آن‌ها فقط با اقلیتی بر سر تقسیم قدرت و منفعت معامله کرده و به توافق رسید‌ه‌اند، نیازی هم به سیاست‌ورزی ندارند. چنین جامعه‌ای با تمام قوا سیاست‌زدایی شده است؛ حتی اگر همه‌ی مردم درباره‌ی سیاست حرف بزنند.به سخن دیگر جامعه‌ای «سیاسی» است که در آن مفهوم و امکان تحقق حق برای تک‌تک شهروندان قابل اجرا، دست‌یافتنی و دستِ کم شفاف باشد. تازه داستان فقط به تحقق منفعت فردی ختم نمی‌شود. انسان چون موجودی اجتماعی است و در جامعه زندگی می‌کند، نمی‌تواند بدون پی‌گیری منافعِ جمعی، منفعت خود را تأمین کند. به این ترتیب حتی برای منافع فردی هم باید خود را به منافع جمعی گره زد. امر سیاسی همین گره‌زدن فعالانه است که قدرت را به شکل متناسبی در مویرگ‌های جامعه توزیع کرده و در مجراهای کلان و مهم آن را کنترل‌کرده، وادار به پاسخ‌گویی می‌کند. پس انسان تنها در یک اجتماعِ سیاسی می‌تواند زندگی خوب و اخلاقی داشته باشد‌.انتخابات زمانی می‌تواند ربطی به سیاست داشته باشد و جامعه را سیاسی کند که اصل اساسی سیاست، یعنی خواست خیر عمومی برای همه تحقق پیدا کرده باشد و آن وقت در مورد جزئیات و اختلاف سلیقه در اجرای برنامه‌ها به انتخاب آرای عمومی مراجعه کنیم. هم‌زمان با ترویج «ما را چه به سیاست» و «جامعه‌ی غیرسیاسی» بسیاری از نیروهای سیاسی، اکانت‌های سیاسی، چهره‌های سیاسی، رسانه‌های سیاسی و ... مشغول سیاست‌زدایی از هشیاری و استقلال درک افرادی هستند که در ادبیات سیاسی اکثریت خاموش یا خاکستری نام دارند و نوع کنش انتخاباتی آن‌ها کمتر قابل پیش‌بینی است و در روزهای آخر رقم می‌خورد. مثلاً با تهدید به از دست رفتن جمهوریتی که اکنون نیز وجود خارجی ندارد یا استدلال‌های سلبی مثل ضرورت انتخاب بین بد و بدتر یا شر کمتر و شر بیشتر تلاش می‌کنند، صورت موجهی به وضعیت فعلی بدهند و هر ایراد و مخالفتی با این فرمول را تنزه‌طلبی یا سستی و انفعال بنامند یا نابازیگران صحنه را متهم کنند که بی‌تفاوت‌اند و نمی‌خواهند دستان‌شان آلوده شود؛ ولی این ترازبندی از کنش سیاسی قابل نقادی است و نیاز به تجدید نظر دارد.استراتژی رأی سلبی و انتخاب بین «شر کمتر و شر بیشتر» ساده‌سازی‌ها و انگاره‌هایی در خود دارد که مرورشان می‌کنم:یکم - انتخاب کردن آگاهانه‌ی شر با وضعیت «یا این یا آن» یا ناچاری «ابتلا به شر» فرق دارد. در عسرتی واقعی که راهی جز این یا آن نیست، انسان با توجه به منطق موقعیت و عقل سلیم به یکی از این دو راه افکنده می‌شود و به همین جهت اگر بتواند معقول‌تر است که به شر کمتر بیفتد. اما آیا حالا چنین ضرورت و افکنده‌شدنی وجود دارد؟ چرا باید به توهم «شر لازم» دامن زد و فقط دو گزینه را اثرگذار دانست؟ به همین ترتیب گزینه‌های دیگر کنش‌گری را حذف کرد یا بی‌اثر و فاقد کارکرد نشان داد؟ به عبارتی اگر نفس انتخاب و برقرار ماندن سازوکار انتخاب مهم است؛ چرا انتخاب گزینه‌ی تأمل و افکنده نشدن در شر را برجسته نکنیم؟دوم - حتی اگر گمان کنیم ضرورت و عسرتی چنان سهمگین باشد که افراد را در آستانه‌ی افتادن به یکی از دو شر قرار داده باشد، چه مبنایی وجود دارد که در شرایط متشنج و بی‌قرار افراد عادی بتوانند میزان شر را به درستی اندازه‌گیری کنند؟ باید گفت این‌جا بحث انتخابِ یک فرد است نه ساختار. آیا شر کمتر و شر بیشتر فقط در وجود یک فرد خلاصه می‌شود؟ پس منطق موقعیت و توجه به زمینه‌ها و ساختارها کجا رفت؟سوم - کسانی که دست به انتخاب شر می‌زنند، مدتی که از انتخاب‌شان بگذرد فراموش می‌کنند که خودشان شر را برگزیده‌اند. مسئولیت روی کار آمدن شر به مردم منتقل می‌شود و نتایج أسف‌بار آن هرچه باشد، به‌ جای آن که شر را وادار به پاسخ‌گویی کند، مردم را در جایگاه متهم و پاسخ‌گو خواهد نشاند. در واقع گویا فرمولی آگاهانه استفاده می‌شود تا مردم برای پذیرفتن شر به معنی دقیق کلمه آماده شوند.چهارم - انتخاب شر در هر سایز و  اندازه‌ای«مبتذل» است و هسته‌ی سخت شر را به تعلیق در نمی‌آورد. مگر این که در این فقره به درجه‌ای پست‌مدرن یا نسبی‌گرا شده باشیم که به هیچ مرتبه‌ای از حقیقت خیر و شر قائل نباشیم.الهام مقدم رادالهام مقدم رادSat, 12 Jun 2021 17:53:10 +0430https://virgool.ir/MePlusBook/تربیت-احساسات-و-باقی-قضایا-tc9ingbuqrlqانسان ترکیب پیچیده‌ای از احساسات، امیال طبیعی و عقل و حسابگری است. جدی نگیرید اگر زمانی، فراتر از مرزهایش رفته، با شوریدن بر طبیعتش، به کمک یکه‌تازی و توپ و تشرِ عقل و منطق، میل و احساساتش را ندیده گرفته و از میدان زندگی بیرون رانده است؛ در مقابل زمان‌های دیگری احساس گناه کرده و با واکنشی از سر ناچاری سیلابی از احساسات شورانگیز راه انداخته و عقل و منطق را در جایگاه متهم نشانده است. به همین روال قرن‌ها از پی هم، انسان «ملامت کردن احساسات» یا برعکس «به سخره گرفتن عقل» را تجربه کرده است و به نظر می‌رسد حالا دیگر باید فهمیده باشد که هر کدام در جایی به کارش می‌آیند و سامان زندگی‌اش بدون هر کدام از آن‌ها به‌‌سر نمی‌شود. اما هنوز هم انسان، انسان است.اگر گفته می‌شود انسان بودن وظیفه‌ی لغزنده و دشواری است و آزادی برای انسان همان مسئولیت سنگینی است که باید بپذیرد؛ به همین خاطر است. کنار هم نشاندن و اداره‌ی خودآگاهانه و هم‌زمان عقل و احساس به آسانی ممکن نیست. تاریخ می‌گوید انسان هر اندازه که رشدیافته‌تر باشد، بیشتر و با صورت بهتری می‌تواند نیروی عقل و احساسش را کنترل کند و در مسیر آن‌چه می‌خواهد به‌کار بگیرد. چنین انسانی با پاهایی که روی زمین ایستاده است، سری هم در میان ستارگان دارد؛ ولی اگر قامت و وسعت چشم‌اندازهای زندگی کوتاه بماند، انسان در عمر کوتاهش یا خودبین و عقل‌مدار مثل سنگ و خزه بر روی زمین چسبیده است و یا احساساتی و سانتی‌مانتال چون ابری ناپایدار در آسمان بی‌انتها سرگردان است.حال روشن است که چرا احساسات مهم است؟ چون هنوز به اندازه‌ای قوت دارد که انسان بدون مهارکردنش به راحتی چشم بر واقعیت می‌بندد و تمام زندگی‌اش در افسون خیالات بی‌حاصل فرو می‌غلتد. این چیزی فقط مربوط به یک فرد یا زندگی شخصی او نیست. در مقیاس بزرگتر مثلاً نسل و جامعه‌ای که خواسته‌ها و اهداف راستین‌اش را فراموش کرده بیشتر از این که عاقل باشد، اسیر احساسات - بخوانید ایدئولوژی - است. احساسات ایدئولوژیک از هر جنسی که باشد، دینی یا لائیک، سوسیالیستی یا لیبرالیستی، اتوپیایی یا دیستوپیایی، این توهم را با خود دارد که تا خوشبختی و سعادت و تحقق آرمان‌ها و آرزوها  تنها چند انتخابات / چند پله پیشرفت / یک انقلاب / یک نهضت / یک جنبش / یک نفی و براندازی / یک سرمایه‌گذاری یا یک ... فاصله دارد. این‌جا هر چیزی را می‌توان به جای سه‌نقطه‌ نشاند، نتیجه تفاوت چندانی ندارد؛ چون در اصل این طور اندیشیدن است که معیوب و ابتر است و به فاجعه ختم می‌شود.این همان چاهک رمانتیک و ایدئولوژیکی است که ممکن است زندگی نسل‌های متمادی از یک جامعه را مشغول خود کرده و در خود فرو ببرد. همان دوروبرها بعید نیست، امیدهای کوچکی پرورش داده شوند، انگیزه‌هایی نیکو خلق شوند؛ اما خیلی زود یا سستی و کم‌رمقی و انفعال همه‌گیر آن‌ها را نادیده گرفته و می‌پژمرد یا حوادثی از بیرون همه چیز را به شکست ختم می‌کنند. سؤالی که با فوریت به ذهن می‌رسد این است، پس برای رهایی از این چاهک چه باید کرد؟درست همین‌جاست که اثر نجات‌بخش داستان آشکار می‌شود. داستان در شمایلِ مدرنش یعنی رمان ابتدا همه چیز را به تعلیق در می‌آورد. خیر و شر، رویاها و آرمان‌ها، راه‌های رسیدن به آن‌ها. در رمان هر چیزی که در اطراف شخصیت‌ها شکل گرفته است و البته سخت و استوار است دود می‌شود و به هوا می‌رود و این البته کار کمی نیست. رمان‌نویسِ خوب تمایل ما برای رسیدن به پاسخ‌های ساده را عامدانه مختل می‌کند و پیداست که چگونه از این کار لذت می‌برد. در انجام دادن این کارها گوستاو فلوبر Gustave Flaubert یکی از بهترین‌هاست.او می‌تواند با قدرت داستان‌سرایی خود، دیدگاه‌های حاضری و همیشگی ما را چه از منشأ عقل باشد و چه هر میل درونی دیگری، سر جایشان بنشاند. به این ترتیب است که دیوار شکننده‌ی خودبینی و تعصب درونی‌شده و ناخودآگاه ما ترک برمی‌دارد و چه بسا هم فرو بریزد.ولی سبک زندگی ما به سمتی رفته است که کمتر کسی در مقابل متن‌های طولانی تاب می‌آورد. اگر متنی از قرن نوزدهم باشد و کسی درباره‌ی شاهکار بودنش حرفی جنجالی نزده باشد یا عکسی نگرفته باشد و ایونتی جذاب برگزار نکرده باشد که تاب و تحمل‌مان از این هم کمتر می‌شود. اما آیا متوجه هستیم که با چه شتابی، فرصت و لذت آهستگیِ ته‌نشین شدن فهم در جان‌مان را بی‌اختیار در مقابل هیچ واگذار کرده‌ایم؟ نمی‌دانم. ولی می‌دانم این قبیل پیش‌داوری‌ها هر چه هست، نه تنها لذت کنکاش و سیاحت در متن و مزمزه کردن ادبیات برای ساختن و رشد خودمان را از ما می‌گیرد، بلکه به همان اندازه و شاید هم بیشتر ما را از گردش در چشم‌اندازهای جدید محروم می‌کند؛ حتی ما را محکوم به ماندن ابدی و پوسیدن در پیله‌ی تکرار نخ‌نماشده‌ی اطراف‌مان می‌کند.درخشش کم‌نظیر فلوبر در ادبیات دلیلی مهم دارد. او به گواه تمام متن‌هایش درک درستی از هنر رمان داشته است. هم‌چنین تلاش کرده نشان دهد که چگونه رمان در عین زیبایی می‌تواند نجات‌دهنده باشد. به‌خوبی می‌دانست قالب‌های کمیک یا تراژیک رمان فرصتی مهیا می‌کند که ما موقعیت‌ها و شکست‌های دیگران را به شکلی بسیار عمیق‌تر و تأثیرگذارتر از شرایط عادی خودمان تجربه کنیم.تنها این‌گونه از داستان‌سرایی است که ما را دعوت به «درک کردن» و نه «دانستن» می‌کند. «تربیت احساسات» او یکی از بهترین جلوه‌های این دعوت است. این رمان آشکارا نشان می‌دهد، فلوبر به درستی باور داشت که دانستگی انسان چیزی از حماقت او کم نمی‌کند. شاید به همین جهت او خودش دست به‌کار شده و مسیر پر سنگلاخ و دشوارِ «نوشتن» را برای مقابله با حماقت برگزید. در نظر او انسان خرفت و ذاتاً احمق است؛ ولی لحظاتی هست که  نور ذکاوت می‌تابد، مثل آتش‌بازی و تمامِ مسأله تکثیر این لحظات است. بله انسان ابله است ولی ذکاوت هم یک ویژگی انسانی است و این به غایت تسلی‌بخش است.فلوبر نویسنده‌ای اصیل است؛ چون با نوشتن این میل را در انسان برمی‌انگیزد که اغفال نشود. برای این برانگیختن و تلنگر زدن هیچ فرصتی از جنس نوشتن را از دست نمی‌دهد. او حتی به نزدیک‌ترین دوستانش، معشوقه‌اش و نویسندگان دیگر به بهانه‌های مختلف نامه‌های مفصلی می‌نویسد. این خیلی خوب است که علاوه بر آثار برجسته‌اش نامه‌های بسیاری از او مانده است که چه بسا کار شرح حال و وبلاگ امروزی را می‌کنند. بیشتر آن‌ها حتی امروز فوق‌العاده خواندنی و با ارزش به نظر می‌رسند. برخی نیز انتخاب شده و در مجموعه‌هایی چاپ و منتشر شده‌اند. من مجموعه‌های مختلفی از نامه‌های فلوبر را با ترجمه‌هایی از اصغر نوری، ابراهیم گلستان، گلاره جمشیدی و نرگس جلالتی دیده‌ام. یکی از بهترین دریچه‌ها برای واردشدن به چشم‌انداز فلوبری جهان همین نامه‌ها هستند. فلوبر در یکی از این نامه‌ها در پاسخ به پرسش زنی جوان نوشته است:«احساس یا به عبارت صحیح‌تر عادتی وجود دارد که شما از آن بی‌بهره‌اید و آن عشقِ مشاهده است. شما علیه پستی، خودکامگی و بیداد جهان و همه‌ی عفونت‌ها و زشتی‌های زندگی بر می‌آشوبید ولی آیا همه را خوب می‌شناسی؟ همه چیز را بررسی کرده‌اید؟ مثل خداوند به همه‌ی امور احاطه دارید؟ از کجا معلوم که داوری شما به عنوان یک انسان عاری از خطا باشد؟ از کجا معلوم که احساساتتان شما را دچار اشتباه نکرده باشد؟ ما انسان‌ها با هوش و حواس محدود خود چگونه می‌توانیم به شناخت کامل خیر و حقیقت نائل شویم؟ آیا هرگز خیر مطلق را درخواهید یافت؟ انسان برای زیستن باید از تلاش برای داشتن یک عقیده‌ی مشخص درباره‌ی مسائل گوناگون صرف‌نظر کند. بشریت همین است که هست. مسأله نه تغییر دادن بلکه شناختن آن است. کمتر به خودتان بیندیشید. سعی کنید از جلد خودتان بیرون بیایید مطالعات وسیع بکنید. تاریخ بخوانید. خود را به یک کار منظم و خسته‌کننده وادارید. زندگی چنان کریه است که تنها راه تحمل‌کردن آن اجتناب از زندگی است و راه اجتناب از زندگی نیز پناه بردن به عالمِ هنر و جستجوی وقفه‌ناپذیر حقیقت نهفته در زیبایی است.»پیداست که همین سخت‌کوشی بی‌محابا را خود فلوبر در نوشتن داشته است. دوستانش گفته‌اند آقای فلوبر در تلاشی فرساینده ممکن است سه روز روی یک جمله کار کند. ممکن است نصف روز وقت صرف یافتن محل درست یک ویرگول کند و در تمام این مدت با فنجان‌های قهوه و لیوان‌های بزرگ آب سرد خود را سرپا نگه دارد. او جمله‌ای را که نوشته بارها می‌خواند و وارسی می‌کند تا اطمینان پیدا کند که از هر جهت جمله‌ی خوبی از آب درآمده است. پس نویسنده به انسانی‌ترین شکل ممکن، تمام زندگی‌اش در حال دست و پنجه نرم کردن با ضعف‌های خودش بوده و همیشه در جستجوی تجربه‌های جدید بوده و شاید به همین خاطر آثارش این اندازه عمیق، واقعی و باورپذیرند. ثمره‌ی سخت‌کوشی و وسواس او در نوشتن، آثاری است که از پسِ قرن‌ها هم‌چنان خواندنی، درخشنده و برفرازند.این نوع سخت‌کوشی‌ها امروز اگر باور نکردنی و حتی غیرضروری به نظر می‌رسند، به‌خاطر رسوب باقی‌مانده از اقسام متنوع ایدئولوژی در ذهن‌هاست. ذهن‌های پروارشده از احساسات و ایده‌پروری‌هاست که هر روز جای عقل و دانایی و خوداگاهی احساسی را تنگ‌تر می‌کند و باعث می‌شود انسان قافیه را به هر چه که غیر انسانی است ببازد.در هر صورت عطش جستجوی بی‌وقفه و عمیق و شگرفی در کار است که فلوبر را وا می‌دارد هفت سال پرزحمت از زندگی‌اش را صرف نوشتن رمان تربیت احساسات کند. داستانی که او می‌خواست شبیه هیچ رمان دیگری نشود، کم‌و‌بیش موضوعی نداشته باشد و روی پاهای خودش بایستد و مهم‌ترین و ضروری‌ترین حرف‌ها را بزند. با خواندن کتاب می‌فهمیم که کم و بیش همین طور هم شده است. بهتر است بگوییم موضوع آن از فرط آشکارگی و بدیهی بودن، نادیدنی است اما در تمام سطوح زندگی فرد و جامعه مثل هوا جریان دارد.زندگیِ شخصیت محوری داستان، یعنی فردریک مورو که فقط فکر می‌کند می‌داند چه می‌خواهد، روابط او و دست‌وپا زدن‌هایش در متن جامعه‌ای که نمی‌داند چه می‌خواهد بهانه‌ای شده است تا به واسطه‌ی داستانی که راوی‌اش به شکلی استادانه نامرئی شده است، مدتی در جامعه‌ی آشوب‌زده‌ی معاصر فلوبر زندگی کنیم. انسان‌ها و جامعه‌ای را ببینیم که به کرّات امید و انگیزه می‌سازند و به دست ناخودآگاه خود ویران می‌کنند. فلوبر در تربیت احساسات تاریخ انسان‌های نسل معاصرش را نوشته؛ اما کیست که نداند بشر حالا هم همان چیزی هست که سال‌ها بوده است. هیچ تغییری به‌سادگی ممکن نیست؛ ولی اگر انسان را چنان که هست بهتر بدانیم و بشناسیم و بفهمیم که چه می‌خواهد، بعید نیست راهی برای سامان دادن نسبی به وضعیت پیدا کنیم. اما دریغ که چاهکی که حرفش را زدیم، می‌تواند قرن‌ها در همان مرحله‌ی  قبل از شناختن و فهمیدن همگان را به خود مشغول کند.جامعه‌ی بعد از انقلاب فوریه‌ی فرانسه از نظر فرهنگی و سیاسی حوادثی را از سرمی‌گذراند که همه را به یکسان سرشار از حماقت نشان می‌دهد. فلوبر در نامه‌ای به دوستش می‌نویسد:«سال 1870 بسیاری از مردم را دیوانه کرد و گروهی را خرفت کرد و مابقی را به حالتی از خشم دائم درآورد. من در این گروه آخری هستم.»خشم دائم او به جای ویرانگری، تبدیل به نیروی نقادی در جهان ادبیات شده است که با آن کالبد بی‌روح جامعه‌اش را می‌شکافد. جامعه‌ای که با طغیانِ احساسات انقلاب کرده و نسلی بورژوا بر سرکار آورده است که مهم‌ترین ویژگی‌اش «سر درگم بودن» آن است. فلوبر در نامه‌ای به تورگنیف نوشته است:«بورژوازی چنان سردرگم است که همه‌ی انگیزه‌هایش را برای دفاع از خود از دست داده است و هر آن‌چه که جانشین‌اش شود هم بهتر از آن نخواهد بود. غمی وجود مرا فرا گرفته است. احساس می‌کنم بربریتی علاج‌ناپذیر از اعماق زمین سر بر آورده است. امیدوارم پیش از آن که همه چیز را با خود ببرد من دیگر زنده نباشم.»ولی فلوبر با این همه تلخکامی و یأس هنوز اهل انفعال و بی‌عملی نیست. با نوشتن دست به هجو ادا و اصول نسل انقلاب‌کرده و بورژوا شده‌ی معاصرش می‌زند. هجو تند فلوبر حتی دامن ادعاهای روشنفکرانه‌ی شایع در عصر خود را می‌گیرد. ادعاهایی که نمایشی برای فضل‌فروشی است. در نامه‌ی دیگری به ژرژ ساند نوشته است:«هر چه می‌کشیم از بلاهت بی‌نهایت است. کی می‌شود که از شر گمانه‌زنی‌های تهی و ایده‌های همه‌گیر رهایی یابیم؟ هر چه را می‌خوانیم، بدون بحث می‌پذیریم. مردم به جای آزمودن شنیده‌ها، مدام اظهار فضل می‌کنند. عنوان ثانویه‌ی کتابی که دارم رویش کار می‌کنم «دایره‌المعارف بلاهت انسان» است، عنوانی که می‌تواند خودم را هم به زیر بکشد و مرا جزوی از موضوعش کند.»به این ترتیب فلوبر کتابی نمی‌نویسد که به توهمات خواننده دامن بزند؛ بلکه برعکس با کتابش حفره‌ای درست می‌کند که همه‌ی توهمات و رویاهای خواننده را به کام خود می‌کشد. این جسارت وادارم می‌کند بگویم از میان آن چه تا‌کنون از فلوبر و ادبیات قرن نوزدهم فرانسه خوانده‌ام، تربیت احساسات را کم‌نظیر یافته‌ام و حتی برتر از کارهای دیگر فلوبر. از این حیث که به معنای واقعی کلمه رمان است. نویسنده‌اش استادانه نشان داده که چگونه تمام آرمان‌های عاطفی، هنری و اجتماعی فرد و همین طور جامعه در تماس با واقعیت تحلیل رفته و از بین می‌روند.تربیت احساسات قهرمان ندارد، راوی‌اش هم نامرئی است. فردریک مورو ضد قهرمان آن است. جوانی جاه‌طلب که به دنبال رویاهایش از شهرستانی کوچک به پاریس می‌رود تا نه تنها ثروت خانوادگی اندک و موقعیت مالی شکننده‌اش را بهبود بدهد، بلکه با هم‌نشینی و معاشرت با بزرگان به حلقه‌های سیاست و قدرت و شهرت وارد شود. از قضا جامعه‌ای که مورو در آن تصویر شده است هم، به تازگی نظم پیشینی خود را زیرورو کرده و همه چیزِ متعلق به گذشته را به شکلی انقلابی به هم زده است و منتظر است نظم و هنجارهای تازه‌ای شکل بگیرد. جامعه نیز مثل مورو در تزلزل، بی‌همتی و عواطف و احساسات انفعالی دست‌وپا می‌زند، گاهی به گذشته باز می‌گردد و گاهی خیال‌پردازی‌هایی آرمانشهری برای آینده می‌کند و در هر حال فرصت‌ها را یکی پس از دیگری به بهای ناچیزی می‌سوزاند.«فکر که نباشد عظمتی هم نیست و عظمت که نباشد زیبایی هم نیست. او کار سخنوران را خیلی دوست داشت... فردریک می‌گفت که تمام نویسندگان را ترجیح می‌دهد؛ اما او گفت که باید لذت بزرگی باشد در این که آدم توده‌های مردم را مستقیم خودش و بدون واسطه تکان بدهد و ببیند که همه احساس‌های درون خودش چطور به درون بقیه منتقل می‌شود... مشکل در این نهفته بود که در جامعه‌ی مدرن همه می‌خواستند از طبقه‌ی قبلی خودشان بالاتر بروند تجمل داشته باشند... اما تجمل فقط به رونق اقتصادی کمک می‌کند... آن‌هایی که دارند آن‌هایی که دیگر ندارند و آنهایی که سعی می‌کنند داشته باشند اما همه‌شان در پرستش ابلهانه‌ی اقتدار توافق دارند.»این فلوبر است که خوب می‌داند چگونه با حفظ جذابیت روایت در دل ماجرای کشاکش انسان بین عقل و احساسات  برود. او می‌تواند با نگاه واقع‌بینانه‌ی انتقادی و آیرونیک خود خواننده را وادار کند که ایده‌اش را جدی بگیرد. بارها نزدیک شدن به واقعیت سخت را در زندگی شخصی فردریک مورو و کارها و آدم‌های اطراف او در جامعه دنبال می‌کند؛ ولی باز هم در آخرین لحظه زیر پای فردریک را خالی می‌کند و او را به زمین می‌زند تا تلخی غرق شدن در احساسات را به خواننده بچشاند. فردریک در موقعیت‌های مختلف بارها تنه‌اش به تنه‌ی واقعیت می‌خورد :«با نزدیکانه‌ترین رازگویی‌ها، همیشه محدودیت‌هایی هست که از شرم بیجا یا ظرافت یا ترحم است. نزد دیگری یا خودت به ورطه‌هایی، منجلاب‌هایی برمی‌خوری که از پیش رفتن بازت می‌دارند. گو این که این را هم می‌دانی که اگر پیش بروی آن یکی درکت نمی‌کند. بیان دقیق آن چه بخواهی دشوار است و از همین روست که به ندرت می‌توان با کسی به کمال یکی شد.»هم جامعه و هم ضد قهرمان داستان باز هم اسیر سستی و بی‌ارادگی شده و در مقابل آماج احساسات درونی‌اش بی‌دفاع عقب نشسته و مشغول لیسیدن زخم‌هایش می‌شود:« خیلی از شکل آن تعریف کرد تا مجبور نشود درباره‌ی محتوایش نظر بدهد....»یا «خودش را با آن آدم‌ها مقایسه کرد و برای تسکین غرور جریحه‌دارشده‌اش بر حماقت‌شان تأکید گذاشت.»یا «عشقش ملایمتی مرگ آلود و زیبایی رخوتناکی به خود گرفته بود، بس که شادکامی دلش را نازک کرده بود شورها می‌پژمرند اگر جایشان را عوض کنی.»و «این که به میانه‌ی ماه تابستان زنان می‌رسید دوره‌ی هم تأمل و هم مهربانی. زمانی که پختگی آغاز می‌شود و نگاه از شعله‌ای عمیق‌تر رنگ می‌گیرد. زمانی که قدرت دل با تجربه‌ی زندگی در هم می‌‌آمیزد و در آخرهای شکفتن‌ها وجود کامل لبریز از غنا و زیبایی‌اش موزون می‌شود. مطمئن از این که خطا نخواهد کرد خود را به دست احساسی رها می‌کرد که به نظرش حقی بود که به بهای رنج و غصه به‌دست آورده بود.»از این نظر فلوبر را در مقیاس ادبی با کانت مقایسه کرده‌اند که می‌خواسته است با سبک خاص خود، ابزارهای شناخت واقعیت را با ادبیات دگرگون و نو کند؛ اما کار او که گزارش جزء به جزء واقعیت نیست. حتی کتابش نوعی خلاء واقعیت است. هر جا که شد واقع‌گرایی خام را به استهزاء می‌گیرد و در عین حال می‌خواهد در شخصیتی که خلق کرده فرو رود و واقعیت را از چشم او ببیند؛ بی‌آن که خودش به عنوان روایت‌کننده حضور داشته باشد یا قابل مشاهده باشد:«افراد سخیف و کوته‌بین، خودستایان و مشتاقان می‌خواهند از هر چیزی نتیجه‌ای بگیرند هدف زندگی و بعد لایتناهی را جستجو می‌کنند. با دست‌های حقیرشان مشتی شن برداشته و به اقیانوس می‌گویند می‌خواهم شن‌های ساحل را بشمارم. ولی وقتی شن‌ها از میان انگشتان‌شان فرو ریخت و شمارش به درازا کشید، پای بر زمین می‌کوبند و گریه سر می‌دهند. می‌دانید با شن‌های ساحل چه باید کرد؟ باید روی آن‌ها زانو زد یا راه رفت. شما هم راه بروید.»سبک خاص فلوبر همین است. راه رفتن روی آن‌چه واقعیت دارد. همین طور همراهی با حرکت و لیز خوردن و تکان خوردن حین راه رفتن.  فهمیدنِ هر نوع تحول، انقطاع و آشوب در ماهیت انسان و جامعه  برای دیدن و شناختن بهتر و دقیق‌تر:«من به تحول دائمی بشریت و اشکال گوناگون آن اعتقاد دارم. به همین دلیل هم از تمام  چارچوب‌هایی که می‌خواهند بشریت را به زور در آن‌ها بگنجانند و از تمام شیوه‌هایی که برای تعریف بشریت به کار می‌برند و تمام نقشه‌هایی که برای آینده‌ی بشریت می‌کشند بیزارم. دموکراسی آخرین حرف بشریت نیست. همان‌طور که قبلاً بردگی و فئودالیته و سلطنت نبوده است. افقی که آدمی می‌بیند سر منزل افق‌ها نیست، زیرا فراتر از آن افق‌های دیگری نیز وجود دارد. زیرا به نظر من جستجوی بهترین دولت کار احمقانه و جنون‌آمیزی است. برای من بهترین آن چیزی است که در شرفِ احتضار است؛ زیرا چیز تازه‌ای می‌خواهد جای آن را بگیرد.»ذهن پیشرو و درخشان فلوبر در پس این جملات پیداست. نکته‌‌ی جالبی هم در مقایسه‌ی نوع مدرن و امروزی بودن فلوبر با  نویسندگان معاصر وجود دارد. در فرم‌های مدرن داستان‌نویسی، میان نویسندگان معاصر متداول است که فرم را سیال و بی‌شکل کنند. مثلاً برای نشان دادن آشوب و دگرگونی و متغیر بودن جهان و انسان، زمان را پس و پیش کنند، شالوده‌های روایت و شخصیت‌ها را بشکنند و از دستور زبان گرفته تا مکان و منطق واقعیت و روایت، خلاصه همه‌ی کلیشه‌ها را به هم بریزند تا فرم با محتوا همراهی کند؛ عدم توازن و تضاد را القا کند. در حالی که فلوبر دچار این نوع ساده‌لوحی نمی‌شود. در شیوه‌ی فلوبری محتوا هر اندازه آشفته‌تر و ناهمخوان‌تر است، متن و روایت منظم‌تر و به قاعده‌تر و یک‌پارچه‌تر است و امروزگی واقعی فلوبر همین است که باعث می‌شود هر کسی تربیت احساسات او را می‌خواند، شگفت‌زده می‌شود که چرا یکی از بلندپروازانه‌ترین کتاب‌های فلوبر به اندازه‌ی دیگر اثرش شناخته نشده و معروف نیست.مهدی سحابی هم با یکی از هنرهایش که عبارت از ترجمه‌ی آثار ادبیات فرانسه است، کار فلوبر را برای خواننده‌ی فارسی زبان تمام کرده است. سحابی چنان که دیده‌ایم اغلب به سراغ متونی رفته است که مترجمان دیگر غالباً به واسطه‌ی پیچیدگی و دشواری از کنارشان گذشته‌اند. او بارها از دالان‌های تودرتوی زبان فرانسه با سلین و دوبووار و پروست و فلوبر گذشته است و کار ترجمه‌شان را با کفایت و وفاداری کامل به زبان و روح اثر به سامان رسانده است. این بی‌پروایی او در ترجمه مدیون شناخت و درک عمیق او از هنر و ادبیات و رمان است. همین طور بخش بزرگی از شناخت و بهره‌ی ما از ادبیات فرانسه مدیونِ مهدی سحابی عزیز.شناسه‌‌ی کتاب : تربیت احساسات / گوستاو فلوبر / مهدی سحابی / نشر مرکزمنتشر شده در مجله هنری تحلیلی  کافه کاتارسیسالهام مقدم رادالهام مقدم رادFri, 11 Jun 2021 00:04:08 +0430https://virgool.ir/@m.rad.elham/راه-هایی-برای-نرفتن-mqfmndw0zhxcچه کسی بود صدا زد جمهوری؟گاهی اصرار به ماندن در بازی، بازیگران را چنان مسخ و تسلیم سوگیریِ آرزواندیشانه می‌کند که نمی‌توانند در عمل به استلزاماتِ بازی پای‌بند بمانند. آن‌ها رقبا و مختصات و شرایط زمین بازی و قواعدش را از یاد می‌برند و هر چه بگویی باور ندارند که این فقط یک بازی است که چندی پیش خودشان برپا کرده‌اند. این اختلال ادراکی و کژفهمی باعث می‌شود دیگر ارتباطی عینی با واقعیت بیرونی و با تماشاگران داخل و خارج بازی نداشته باشند و در وضعیت مضحکی مستقر شوند؛ هر چه پیش بروند، گویی فرو می‌روند.اگر با همین ملاحظه به بحث‌های سیاسی روز برگردیم، ماجرا شفاف‌تر می‌شود. کسانی که چراغ به دست گرفته و این روزها دنبال جمهوریت و مردم می‌گردند یا نگرانی‌شان را در باب امکان از دست رفتن جمهوریت و برآیند خواست مردم در رسانه‌های متنوع فریاد می‌زنند، در حال سکندری خوردن  و زدنِ تپق فرویدی هستند.ایده‌ی مرکزی ساختار جمهوری اسلامی از ابتدا تشکیل ساختاری از اسلام شیعی و سیاسی شده با هویت ایرانی بوده است. خط مشی و هدف‌گذاری کنونی هم برپا داشتن «تمدن نوین اسلامی» است. این پروژه ربطی به جمهوریت و دولت - ملت سازی مدرن ندارد؛ حتی اگر علاقه‌ای مصلحتی به استفاده از لفظ جمهوری توسط طراحان وجود داشته، اکنون بخش عقلانی‌ترِ حاکمیت به این صورت‌بندی رسیده است که نیاز کمتری به تظاهر دارد و می‌تواند به شکل شفاف‌تری از پروژه‌ی خود دفاع کند.این پروژه هیچ ربطی به پرسشِ محوری که ایرانیان حدود صد سال پیش در مواجهه با دنیای دیگر از خود پرسیدند، ندارد. آن پرسش برای دهه‌ها در آماج انواع ایدئولوژی‌ها محو شده و اکنون در ذیل بحران‌ها و تعارضات دیگری فراموش شده است. پرسش از این که ایرانِ واقعی با همین مردم که دارد و سرمایه‌ها و جغرافیای موجود کنونی‌اش چگونه می‌تواند دولت - ملتی برخوردار از سعادت باشد؟ جمهوری‌خواهی یا مشروطه‌خواهی یا ... یکی از پاسخ‌های ممکن برای چنین پرسشی می‌توانست باشد.اما سال‌هاست که به جای پرداختن به این پرسش، نزاع بر سر رویاها و ایدئولوژی‌های ناممکن و دور از واقعیتِ موجود ایران ادامه دارد. که اگر این طور نیست ساختارِ حاکمیت کی و کجا خواسته است تکلیف خودش را با این پرسش روشن کند؟ آیا ساختاری که به پرسش حداکثرِ منافع و سعادت برای همه‌ی ایرانیان گره نخورده باشد و ربطی به آن نداشته باشد را می‌توان دارای مشروعیت یک پاسخ موجه دانست؟ کجا و کی و با کدام پیشینه و کار نظری تشخیص دادیم ایرانی که برای قرن‌ها مونارشیک بوده به واسطه‌ی گروهی که مسخِ بازی ترکیب دین و دنیا شده و بازی هر چند پرسر و صدا و پر‌تماشاگری راه انداخته است، می‌تواند یک‌باره جمهوری شود؟ آیا آن منفعت و سعادت مشترک برای همه‌ی ایرانیان با یک نامگذاری متناقض و تجاوز به روحِ کلمات محقق می‌شود؟پرسشی نباشد پاسخی هم وجود نخواهد داشت. پیداست که چنین ساختاری دچار بحران از درون می‌شود؛ چون به صورت دوفاکتو یعنی غیررسمی و در عمل به همه‌ی ایرانیان متصل و مربوط است؛ اما به صورت دوژور یعنی در لفظ و قانون در پی تدارک تمدن مقتدر شیعی و اسلامی است. کسانی که این‌جا به بالانس کردن دو هویت ‌می‌اندیشند، دل به رویای محالی داده‌اند که کمترین بهره از واقعیت‌های ایران را دارد؛ اما با هزینه‌های فراوان، نسل‌هایی را به خود مشغول کرده است.البته کارکرد این قبیل رویاها، بهانه‌ی جلوی چشم ماندن و روی صحنه نقش گرفتن برای عده‌ی قلیلی است که می‌تواند فقط آن‌ها را به منابع قدرت وصل کند. اما همان منفعت مشترک برای همه که بتوان آن را به جمهوریت گره زد نیست. پس آیا جمهوریت خاصی وجود دارد که فقط به کار گیراندن یک بازی می‌آید؟ این کدام جمهوریت است که با کشتن و زندانی کردن و تفتیش و اجبار در عقاید و تبعیض و فساد سیستماتیک و رانت و نظام‌های حامی-پیرو و نادیده گرفتن منافع و رفاه بسیاری از  ایرانیان آسیب‌دیده و از بین نمی‌رود، اما با دستکاری در سازوکار انتخابات از بین می‌رود و فقط رانده‌شدگان از بازی قدرت را نگران می‌کند؟به نظر می‌رسد این ساختار اگر هم نسخه‌های دیگری داشته باشد، بحران‌هایش کمتر از نمونه‌ی فعلی نیست. بنابراین عقلانیت و نوعی ملازمت علم و عمل باعث می‌شود که امکان تحقق هر جمهوریتی را در بستر عینی، ذهنی و تاریخی و فرهنگی ایران به حاشیه ببرد. طوری که حتی پای‌بندی به قوانین و حقوق شهروندی و قدرت دموکراتیک دادن به اکثریت شهروندان ایرانی که مسلمان هم هستند، دیگر جمهوری اسلامی نخواهد بود.نیروهای سیاسی اگر چنان که می‌گویند پروای آزادی و عدالت دارند، نمی‌توانند و نباید خود را محدود به شکل و صورت واحدی از ساختار سیاسی کنند که امکان و لوازمی برای تحققش در زمین واقعیت وجود ندارد.الهام مقدم رادالهام مقدم رادTue, 01 Jun 2021 17:12:19 +0430https://virgool.ir/@m.rad.elham/واقعیت-با-چندتایی-دروغ-yl9bujs0cwjs«شید» به معنای سالوسی، تزویر و دورویی در نظر بسیاری از مردم مفهومی سنتی و در ارتباط با عقاید شخصی است. موضوعی که در دوران شفافیت، فراوانی و دسترسی‌های سریع به اطلاعات کارکردی ندارد و به سرعت برملا می‌شود. وقتی گوگل همه جا آدم‌ها را همراهی می‌کند، چطور می‌توان حقیقتی را برای مدتی طولانی پنهان کرد؟ کار دشواری است؛ اما هنوز هم ممکن!تزویر می‌تواند پوشاندن عمدی حقیقت باشد یا گزیدن و چیدن بخش‌هایی از آن برای نمایش با منظوری خاص، با افزودن چندتایی دروغ و هم‌چنین استفاده از انواع ترفندهای مستندنمایی. به این معنا تزویر دیگر فقط مخفی کردن چیزهایی نیست که دوست نداریم دیگران بدانند، بلکه تلاش برای واقعی‌نمودن تصویری است که می‌دانیم ربطی به واقعیت ندارد.خطرات و آسیب‌های تزویر بسته به گوناگونی و وسعت تصویری که نشان داده می‌شود، می‌تواند ویران‌گر و تباه‌کننده‌ی زندگی چندین نسل باشد. هر نسلی که جلوه‌های متفاوت شیدکردن را نشناسد، محکوم به سرگردانی در هزارتوهای آن است. به این ترتیب مسئولیت شخصی ما برای پرهیز از آن، پیچیده‌تر و دشوارتر می‌شود.در خوانشی از سیاست که امر سیاسی تحقق اراده‌ای پیشینی و برای رسیدن به هدفی معین باشد از راهی که منزلگاه‌های خوب و بدش معلوم است، انتخاب کردن نه تنها مفهومی ندارد؛ بلکه ارزشی هم از حیث کنش‌گری سیاسی ندارد. اما مردم بیشترین خیر و منفعت عمومی را می‌خواهند؛ پس قدرت برای دستیابی به تصویری از خود که بیشترین مطابقت با خیر عمومی را داشته باشد، ناچارست تا حد ممکن در واقعیت دست ببرد و تصویری از خود بسازد که برای حفظ برتری‌اش لازم دارد.اولین شلیک سیاست‌مدار برای اغوای مردم، هیاهوهای بسیار بر سر صحت و دقت تصویر فعلی است، مثلاً بر سر جزئیاتی که نباید لو می‌رفت، تا وانمود شود دارای شواهد کافی است و از عمیق‌ترین و درست‌ترین منابع بهره می‌گیرد. حتی برای مستندنمایی بیشتر از خاطرات، نامه‌ها و گفتگوهای محرمانه و زندگی‌های خصوصی مطالبی نقل می‌شود که کسی به آن‌ها دسترسی ندارد.با این فرض که درگیری افکار عمومی و نخبگان با بحث‌های روز سیاسی و انواع گمانه‌زنی‌ها در مورد تصویر ضرورت دارد هر گونه تعمد در انگیزش عواطف مردم، مکرراً انکار می‌شود؛ ولی در واقع تصاویر فقط با امیال و عواطف مردم سخن می‌گویند. این برانگیختگی ممکن است حتی به تغییرات و تآثیرگذاری‌های اجتماعی مختلف بینجامد، ولی ربطی به امر سیاسی و تصمیم‌سازی بهینه ندارد.سیاست‌مداران کم‌وبیش از پدیده‌ی نوظهور نقص مدیریت‌شده یا Curated Imperfection استفاده می‌کنند. به این معنا که با لحنی مخالف‌ در تصویر خودساخته‌شان‌ چند نقص جزئی و کم‌اهمیت را می‌گنجانند که ببینید هیچ کس کامل نیست، این مطمئناً شامل ما هم می‌شود. ما به همین اندازه صادق و خوب‌ هستیم. ولی این هم فقط یک ترفند مستندنمایانه‌ است که با ظرافت واقعیت را دستکاری می‌کند. عیب و نقصی که انتخاب شده و به آن اعتراف می‌شود، فقط سطح موضوع را خراش می‌دهد و در عمل راه شناختن و تجزیه و تحلیل ابعاد دیگر را سد می‌کند. درست مثل یک اینفلوئنسر شبکه‌های اجتماعی که  ممکن است روزی با چهره‌ای به‌هم ریخته مقابل گلّه‌اش ظاهر شود تا تمام سرخوشی‌ها و کامیابی‌های روزهای دیگرش را باور کنند و حتی با اشتیاق بیشتری دنبالش کنند. نمایش این نوع نقص‌ها نه تنها صادقانه و برای دیگران انگیزشی نیست؛ بلکه به‌شدت آسیب‌زننده است؛ چون نه تنها نقص واقعی را ارزیابی نمی‌کند؛ بلکه نمایشی از آن را برای قالب‌کردن متاع دیگری دوباره به کار می‌برد.ما درباره‌ی این که نقاط تاریک تصویر کجاست، ذهنی خودآگاه لازم داریم. خودآگاهی باعث می‌شود به جای آن که دست و پا بزنیم و در مقابل سیل تصاویر گیج‌کننده مأیوس شویم، بپذیریم که این فقط یک تصویر است.اندیشیدن تک‌بعدی که پیش‌فرض ذهنی انسان است و فقط با روابط علت و معلولی ساده استدلال می‌کند، ابزار باکفایت و خوبی برای مشارکت سیاسی نیست. از الزامات زندگی در عصر حاضر این است که پیچیدگی و عدم قطعیت را به عنوان تنها چیزی که در سنجیدن ابعاد مختلف یک موضوع قطعیت دارد بپذیریم و با آن هم‌صدا شویم. بدانیم که هیچ تصویری نه قطعی است و نه به تنهایی دارای معنای مستقل. تصاویر به هم پیوسته‌اند و در شبکه‌ای بزرگتر قابل تفسیرند.حتی به جای آن که به سبک کلاسیک تلاش کنیم که نتایج وضعیت سیاسی فعلی را محاسبه، پیش‌بینی یا کنترل کنیم، در حال حاضر نیاز داریم سیستم ذهنی‌مان را مجهز کنیم تا به اندازه‌ی کافی در میان طیف گسترده‌ای از تصاویر انعطاف‌پذیر و مقاوم باشد. مراقب عناصر خودآگاهی و دوری از تزویر، در تمام رفتارها و مسئولیت‌های اجتماعی و سیاسی باشد تا امر سیاسی به خیر و منفعت عمومی متمایل شود.شید کردی تا به منبر بَر جهی       تا  ز لاف این خلق را حسرت دهی      از"مثنوی مولوی"الهام مقدم رادالهام مقدم رادThu, 06 May 2021 17:28:29 +0430https://virgool.ir/@m.rad.elham/هرتزوگ-wewpjqkyqmpqsaul bellowزمانه‌ای است که در آن کمتر چیزی به اندازه‌ی روشنفکری به زوال رفته و در معرض آسیب بوده است. کسانی آموخته‌اند که باید اندیشید و به لوازم آگاهی دست یافت. گویا روشنفکران از خودگذشتگانی هستند که همه چیز را برای اندیشیدن می‌خواهند؛ اما خودِ اندیشه را برای هیچ چیز. روشنفکر باید در دنیای خودساخته‌اش سیر کند و بیندیشد و آگاهی یابد. او را چه به واقعیت؟ او را چه به تاریخ؟ او را چه به انسان؟ او را چه به خودش؟ او را چه به جهان؟ چنان که هنر برای هنر، سخن برای سخن باشد و آگاهی برای آگاهی.زوال و ابتذال روشنفکری نتیجه‌ی بی‌سویگی و هرزگی در اندیشیدن است. این گونه است که زندگی روشنفکرانه بی‌سو، مبتذل و هرزه می‌شود. آسیب این نوع ابتذال و هرزگی فکری سخت‌تر است؛ چون حاملان آن نه مردم عادی، بلکه برخی از نخبگان هستند. کسانی که مدعی به روز بودن، در جریان آخرین تحولات جهان قرار داشتن، برخورداری از سواد و دانش و حرفه‌های هنری و ادبی و علمی و غیره هستند و دائم در حال حرف زدن و ارزش‌گذاری اجتماعی دیگران هستند، آن هم بدون این که از آنان خواسته شود.بخشی از قدرت نوشتاری سال بلو Saul Bellow مرهون ورود او به دنیای روشنفکری و دست یافتن به راهی است که بتواند روشنفکری را به عنوان یکی از مظاهر تأثیرگذار دنیای مدرن، از درون نقد کند. همین طور زیر نور خیره‌کننده‌ی ادبیات دست به ترکیب پیچیده‌ا‌ی از زندگی خصوصی و علایق روشنفکری بزند. او که تمام عمرش در حال آموختن تاریخ و سیاست بوده است، در نهایت رمان‌نویسان را به عنوان تاریخ‌نگارانی می‌بیند که از توانایی بهتری برای نزدیکی به حقایق دنیای معاصر برخوردارند. پس این توانایی را با خود سازگارتر یافته و تقریباً تمام عمر نودساله‌اش را صرف ادبیات می‌کند.ادبیاتی که او می‌خواست واقع‌گرا باشد؛ اما از سوی دیگر واقعیت دستانش را می‌بست. سال بلو در سخنرانی دریافت نوبل گفت: «به نویسندگان احترام زیادی گذاشته می‌شود. عموم انسان‌های هوشمند با بردباری با آن‌ها روبرو می‌شوند، به خواندن آثارشان ادامه می‌دهند و ناامیدی‌های پی‌درپی را تاب می‌آورند و امید دارند در هنر چیزی بیابند که از دین، فلسفه، نظریات اجتماعی و علم محض نمی‌شنوند. در مرکز این دغدغه‌ها آرزوی بزرگ سرشار از اندوهی برای خلق روایتی گسترده‌تر، کامل‌تر، انعطاف‌پذیرتر، روشن‌تر و همه‌جانبه‌تر درباره‌ی این‌که ما انسان‌ها چه هستیم، که هستیم و زندگی برای چیست، وجود دارد.»به این ترتیب در هرتزوگ، سال بلو تمام توان خود را برای خلق روایتی سرگرم‌کننده و در عین حال آزاردهنده از زندگی شخصیتی که بتواند بیشترین حقیقتِ ممکن درباره‌ی زندگی روشنفکران را بگوید به کار برده است. موسی هرتزوگ یک استاد دانشگاه 43 ساله و یهودی است پسر واردکننده‌ی پیاز و مهاجری از روسیه که در شیکاگو بزرگ شده است. یکی از بس بسیارانی که انگیزه داشته‌اند با هوش و توانایی‌های خود دنیا را تغییر دهند؛ موسی هم رویاهای بزرگی در سر پرورانده است. حتی گاهی زندگی‌اش سمت خوبی گرفته است؛ اما اغلب در زندگی روزمره‌اش کامیاب نبوده است.پس او مأموریت روشنفکرانه‌ی خود را «استخوان‌شکنی از خودخواهی و رشد خود» می‌داند، اما ظاهراً به عنوان پدر، عاشق، شوهر، نویسنده، دانشگاهی شکست خورده است و هر روز و هر شب با واقعیتی روبرو می‌شود که احتمال دارد روان او را از هم گسیخته و پریشان کند:«زندگی‌اش آن طور که در اصطلاح می‌گویند، تباه شده بود. ولی چون زندگی‌اش از اول هم چیزی نبود، پس چندان هم جای تأسف نداشت.»در طی داستان هرتزوگ مشغول نوشتن نامه است. تقریباً برای هرکسی که در زندگی‌اش بوده، از همسران سابقش مادلین و دیزی و معشوقه‌‌اش رمونا  تا شهردار و کشیش، حتی به رئیس‌جمهور آمریکا و هایدگر و نیچه و اسپینوزا نامه می‌نویسد و ما از خلال نامه‌های او تمام کسانی را می‌شناسیم که آدم‌هایی کوته‌فکر، شیاد و چرب‌زبان و در عین حال فریبنده بوده‌اند و می‌خواسته‌اند او را با درس‌های واقعیت تنبیه کنند.اما هرتزوگ در نمایشی از اشارات عالمانه‌ای که خود به راه انداخته است، غرق شده است:«جان به در بردن! تا زمانی که ندانیم اوضاع از چه قرار است. تا زمانی که وقت آن برسد که اثر مفیدی بر جا بگذاریم (مسئولیت شخصی در مقابل تاریخ – یک ویژگی فرهنگ غرب – که در کتاب‌های عهد قدیم و جدید ریشه دارد و همین طور عقیده‌ی بهبود مداوم زندگی بشر در روی زمین) به چه وسیله‌ی دیگری می‌شود اشتیاق مسخره‌ی هرتزوگ را تفسیر کرد؟ ... خدایا من برای جنگیدن در راه هدف مقدس تو شتافتم. ولی دائم سکندری خوردم و هرگز به صحنه‌ی مبارزه نرسیدم.»اشتیاق هرتزوگ برای خوب بودن و کامل بودن، منبعِ کمدی جذاب کتاب است. هرتزوگ همان انسان مدرنی است که با توسل به دانستن و آگاهی می‌خواهد طرحی نو بیفکند؛ اما نتیجه ناامیدکننده است. انسان مدرن از جامعه ناراضی و سرخورده است. این‌جا سال بلو به عنوان نویسنده‌ی قرن بیستمی می‌تواند لحن سوگ‌آمیزی به خود بگیرد، چنان که به گفته‌ی خودش ابتدا این گونه بوده و در کارهای ابتدایی نوشتنش معلق بود؛ اما هنگام نوشتن هرتزوگ از بین شِکوِه کردن و کمدی، دومی را انتخاب می‌کند؛ چون پرانرژی‌تر و عاقلانه‌تر است، اصلاً آدم‌های شکست‌خورده ترجیح می‌دهند شوخ‌طبعی کنند. بنابراین طنز یهودی خاص و جانداری بر متن کتاب سایه افکنده است.به اعتقاد او اندوهگینی اگر فرصت جولان بیش از حد بیابد، لاجرم به مهمل‌گویی می‌انجامد و این روزها همه به اندازه‌ی کافی مهمل شنیده‌اند. سال بلو در مصاحبه‌ای گفته است : «از آن چه تا امروز انجام داده‌ام؛ به جز شکل کمدی رضایت ندارم. نمی‌توانم خودم را به خاطر این که اخلاق‌گرای سخت‌گیری نیستم سرزنش کنم. همیشه می‌توانم این بهانه را بیاورم که به هر حال من چیزی جز یک داستان‌نویس نیستم... نمی‌دانم هرتزوگ را چند بار نوشتم اما آن قدر نوشتم که پیدایش کردم.»او به شکلی رادیکال علاقمند بود که گنجایش ذهنی و قدرت و فضیلت انسان‌ها نه از روی حرف‌ها و افکار بلکه از روی زندگی روزمره‌شان سنجیده شود. انسانی که با فرارفتن از زندگی روزمره در حال رویا ساختن است، به شدت در معرض ابتذال قرار دارد و قهرمانی که بخواهد در مقابل این ابتذال مقاومت کند، زمینه‌ی تراژدی را می‌سازد.قهرمان سال بلو در هرتزوگ از جنس همین انسان‌های درمانده‌ی مبتلا به تراژدی است. کسانی که تمایل به رویاپردازی دارند، جست‌و‌جوگرند، رویا انجام کارهای ناممکن را دارند، روشنفکرهای خوره‌ی کتاب هستند؛ اما نهایتاً در چالش روشنفکری و روزمرگی یا رویا و ابتذال به آدم‌هایی منفعل، واداده و زودرنج تبدیل می‌شوند.بنابراین می‌شود گفت بُن‌مایه‌ی این کتاب پرداختن به نوعی هوش ناامیدکننده است. به عقیده‌ی نویسنده این هوش روشنفکرانه می‌تواند محصول شکست‌خوردن نهادی آزادی‌خواه به نام دانشگاه باشد و به انسان مدرنی بینجامد که همیشه از جامعه و دیگران ناراضی است. مثل هرتزوگ روشنفکری یهودی که مونولوگ درونی‌اش از حرف‌های پوچ تا متعالی را در برمی‌گیرد. جهان اطرافش اصلاح‌ناپذیر و واقع‌گراست.اما  قهرمان در نهایت دست به جنایت نمی‌زند و از خلال آگاهی‌‌های ظاهراً بی‌کاربردش روزنه‌ای امیدوارانه می‌یابد که به زندگی کردن بیارزد. ترکیب این پیچیدگی است که کار سال بلو را متمایز می‌کند. بیرون کشیدن امید از دل آگاهی. با خواندن هرتزوگ علاقه‌ی سال بلو به شخصیت‌های روشنفکر و لفاظ که دائم در حال حرف زدن هستند روشن می‌شود. کسانی که وی از دست انداختن آن‌ها لذت می‌برد. گفته شده برخی مثل بلوم این لحن نیشدار او را «شاهکار کوچک خاکستری» دانسته‌اند و برخی دیگر مثل ناباکوف او را «متوسطی بدبخت» نامیده‌اند.بلو درکتابش، هرتزوگی ساخته است که در اولین قدمِ روشنفکری، زندگی خودش را پذیرفته ولی می‌خواسته تغییر کند:«او سرسختانه، لجوجانه، کورکورانه ولی بدون هشیاری و شهامت کافی خواسته بود که هرتزوگی عالی باشد. هرتزوگی که شاید با بی‌دست‌وپایی می‌خواست دارای آن چنان صفات درخشانی باشد که خود تصویر مبهمی از آن داشت. درست است که او بیش از اندازه و فراتر از استعدادها و قدرت‌هایش پیش رفته بود؛ ولی این مشکل بی‌رحمانه‌ای است که گریبان‌گیر آدم‌هایی می‌شود که انگیزه‌های قوی و حتی ایمان دارند؛ ولی از عقاید روشن تهی هستند.»موسی هرتزوگ به عقل اعتقاد دارد؛ اما پس از فروپاشی ازدواج دومش با مادلین، که او را به مرز خودکشی و جنایت می‌برد، دچار یک بحران طولانی مدت عصبی شده است. برای مثال در کارهای دانشگاهی‌اش با تکیه بر عقلانیت از روند فعلی بحران در اخلاق ابراز تأسف می‌کند؛ با این وجود یک روشنفکر رمانتیک درمانده در مقابل همسرش باقی می‌ماند. مادلین که مسیحی شده و از او طلاق گرفته و حالا همراه دخترکشان با صمیمی‌ترین دوست سابق هرتزوگ زندگی می‌کند، شخصیت بزرگی است. او معصومانه زیبا، جذاب و درخشان است. در حال کار برای دکترای تاریخ کلیسای روسیه با هدف این است که مانند ققنوس از خاکستر شهرت علمی شوهر سابق خود بلند شود. مادلین در خانه شلخته و در رختخواب یک عوضی است، در گفتگو با روشنفکران آزاد خیره‌کننده است. اوست که با رفتنش تمام جنبه‌های فردی، مذهبی اجتماعی هرتزوگ را زیر سؤال می‌برد. او را به بحث با نمایندگان انواع نحله‌های فکری و ادبی و فکری وامی‌دارد. در همین مباحثه‌ها و از دل یک کاتارسیس هرتزوگ به رازی دست می‌یابد؛ این‌که زندگی ارزش زیستن دارد. حتی وقتی در مسیرش باید از منطقه‌ای بسیار گل‌آلود و پرسروصدا بگذری تا به نتیجه‌ای ناب برسی.ما هرتزوگ را می‌خوانیم و با خود فکر می‌کنیم، چه ایده‌ی جالبی برای خلق شخصیتی است که در سر خود برای همه نامه می‌نویسد! چرا کسی قبلاً به این فکر نکرده بود؟ اما تازگی شکل روایت جای دیگری است. داستان دو راوی اول شخص و سوم شخص دارد که استادانه در هم تنیده شده‌اند. لغزیدن بین دو زاویه‌ی دید از یک شخصیت واحد، حس ناب و جسورانه‌ای به خواننده‌ی کتاب می‌دهد. هرتزوگ در آن واحد سوژه‌ای است که باید شناخته شده و درس عبرت باشد که «او» خوانده می‌شود و هم رنج و مصیبتی است که «من» نام دارد. لذت تاب خوردن بین این دو به خواننده تقدیم می‌شود. به این ترتیب نویسنده نوعی چندصدایی یا چند ذهنی‌سازی را با موفقیت در هرتزوگ پیاده کرده است.او می‌خواست حتی‌الامکان واقع‌گرا باشد و همین واقعیت به او دیکته می‌کرد که قهرمانش، قهرمان نباشد. نه در عشق ورزیدن نه در رویاهای روشنفکرانه‌اش. برای همین دنیای هرتزوگ در ابتدا جای غمزده‌ای است حتی جای دنجی نیست؛ چون فردیت و هویتی در آن ندارد:«آدم چهل ساله باشد و چنین شهرت سخیفی به هم بزند! پیشانی‌اش خیس شد. چنین حماقتی مستوجب مجازات‌های شدیدتری بود... مستوجب بیماری یا زندان ... خودآزاری بیش از اندازه هم برایش جالب نمی‌نمود. کار به دردبخوری نبود. شاید احمق نبودن، آن قدرها ارزش نداشت که آدم شقوق ناگوار دیگر را بپذیرد. به هر حال آن آدم غیراحمق چه کسی است؟ قدرت‌پرستی که عامه را متمایل به خواسته‌های خود می‌کند؟ روشنفکر عالمی که بر یک بودجه‌ی چند میلیاردی نظارت می‌کند؟ سیاست‌مداری تیزهوش روشن‌بین و سرسخت یک تشکیلات واقع‌گرا؟ آیا بهتر نبود اگر یکی از این‌ها می‌بود؟»این قطعات را که می‌خواندم دوست داشتم مترجم چیره‌ دست‌تری کتاب را ترجمه می‌کرد. معلوم نیست بر سر نثر انگلیسی پرمایه‌ای که گفته می‌شود به خاطر تسلط سال بلو به زبان ییدیش، جذاب و پرانرژی نوشته شده چه آمده است. ترجمه‌های دیگری اگر در کار باشد من ندیده‌ام.‌به هر صورت هرتزوگ درطی داستان همیشه به دنبال بهبود و تغییر افکارش است؛ اما در ادامه چیزی در حال و هوای مجموعه‌ی زندگی‌اش تغییر نمی‌یابد:«غرور، خشم، عقلانیت زیادی، تمایلات همجنس‌گرایانه، رقابت‌جویی، بی‌اعتمادی به عواطف، بی‌ظرفیتی در مقابل انتقاد، فرافکنی‌های خصمانه، اوهام ... همه‌اش جور در می‌آمد ... همه‌اش.»اما نکته این‌جاست که هرتزوگ به شکلی بنیادی یاد گرفته است، توسط عقاید دیگران یا روایت آنان از واقعیت بلعیده نشود. همین ویژگی با ظرافت او را از روشنفکری بی‌سو و هرزه چنان که در ابتدای این متن گفتم، متمایز می‌کند. نویسنده در این کتاب با ساختن شخصیت هرتزوگ پرسیده است که چطور می‌شود در مقابل کنترل‌های عریض و طویل این جامعه مقاومت کرد، بدون این که به فردی نیهیلیست تبدیل شد و از شورشی بی‌محتوا اجتناب کرد؟ پرسیده است که آیا راه‌های دیگر و خوش‌خلقانه‌تری از مقاومت و آزادی انتخاب وجود دارد؟ خواسته است بگوید ممکن است حقیقت همیشه هم این‌قدر کیفردهنده نباشد ... ممکن است حقایقی هم پیدا شوند که در طرف زندگی باشند:«اگر بخواهیم مثل انسان و مخلوق زندگی کنیم باید خیلی افکار را از گردونه خارج سازیم. گاهی به نظر می‌رسد که ما هفته‌ای هفت روز به محاکمه کشیده می‌شویم، سؤالها را جواب می‌دهیم، موضع خود را برای دیگران روشن می‌سازیم؛ ولی کی زندگی می‌کنیم؟ اگر لازم باشد که قضاوت‌های بی‌وقفه‌ای ارائه دهیم چطور زندگی کنیم؟»البته در جاهایی قهرمان روشنفکرِ گریخته از چنگ اگزیستانسیالیسم  پوچ‌گرای زمانه‌ی خود، در عین محافظه‌کاری با هابز موافقت کرده است:«اگر قدرت مرعوب‌کننده‌ای در میان نباشد، انسان‌ها هیچ لذتی از معاشرت با یکدیگر نخواهند برد و به جای آن اندوهی فراوان نصیب‌شان خواهد شد. همیشه یک قدرت مرعوب‌کننده وجود دارد و آن وحشت، انسان است.»برخی از نقدها کارهای سال بلو را بهره بردن از انواع تدابیر برای دادن سرمشق‌هایی طلبکارانه به یهودیان دانسته‌اند و با گواه آوردن از شخصیت‌های خوب و بد کتاب هرتزوگ که آن را خاص‌ترین و یهودی‌ترین کتاب او می‌دانند، این ظن را تقویت کرده‌اند. به نظرم با توجه به این که مورد هجمه‌ترین شخصیت کتاب خود هرتزوگ است، چنین ظنی اعتبار چندانی ندارد و حتی اگر هم داشته باشد باعث نمی‌شود از روایت و نثر پرانرژی سال بلو بهره نبریم. به علاوه عقاید و زندگی وی نشان می‌دهد به لحاظ سیاسی و دینی به هیچ نوع جزم اندیشی باور نداشته است.به نظرم کتاب او حتی به گفته‌ی برخی از منتقدانش، ضدروشنفکری هم نیست. فقط با صدای بلند به ناممکنی سنتزی روشنفکرانه می‌خندد که می‌خواهد همه‌ی خواسته‌های تاریخی بشر را برآورده کند. روشنفکران او اغلب «دلقک‌هایی طناز با اندیشه‌های متعالی» هستند، افرادی که به طور پوچ و بیهوده‌ای، هوس می‌کنند توضیحات کامل بدهند، از قلمرو ایده‌ها کمک می‌گیرند، اما زندگی خودشان گیج و مغشوش است و در انتها می‌فهمیم فهم و روابط آن‌ها با ایده‌ها دست کم در موارد زیادی سطحی و حداقلی است. منظور از روابط با ایده‌ها، آگاهی کامل به همه‌ی مسائل اساسی است. به نظر می‌آید رمان‌نویس اشتباه می‌کند اگر یک روایت از تاریخ را پایه‌ی خلاقیت نوشتاری خود قرار بدهد و حرف آخر را بزند، بهتر است نویسنده به مفهوم خود از زندگی اعتماد کند؛ کمتر جاه‌طلبانه است و بیشتر احتمال راست گفتن دارد و این همان کاری است که بلو کرده است.شناسه‌ی کتاب : هرتزوگ / سال بلو / فرشته داوران / نشر پیکانالهام مقدم رادالهام مقدم رادTue, 20 Apr 2021 09:37:27 +0430https://virgool.ir/@m.rad.elham/شرط-عقل-است-جَستن-از-درها-yhdpoqwncjujجهت‌گیری‌های سیاست خارجی ایران تاکنون نشان می‌دهد، ماتریسی از عدم قطعیت تمام سطوح آن را در برگرفته است؛ چه در سطح تدوین اصول و دکترین سیاست خارجی که هنوز هم پس از چهار دهه، توافقی برخوردار از کل منابع و سرمایه‌های اجتماعی بر سر آن صورت نگرفته است و چه در سطح تکنیک‌ها و فنون دیپلماسی و سیاست‌های اجرایی که همچنان سردرگم و فاقد انسجام و یک‌پارچگی است.اگر چه شرایط نظام جهانی و بازیگرانش همواره در تغییر و تحول است و انتخاب رهیافت‌های متناسب در سیاست ضرورت دارد؛ اما در میان این همه آشفتگی ظاهری، هسته‌ی سخت و مقاومی به نام منافع ملی هر کشور قادر است نظم و روابط بین‌الملل را به خدمت خود بگیرد. از این رو تمام کشورهایی که سامانِ سیاسی مطلوبی دارند در طی نسل‌ها و با تغییر دولت‌ها، هم‌چنان به اصول و مبانی مورد توافق در کشور خود وفادارند و بر روی همان‌ها هزینه و سرمایه‌گذاری می‌کنند. فضیلتی که تداوم، پایداری، انباشت اقتصادی و توازن در قدرت را برای‌شان در پی‌دارد.به نظر می‌رسد عدم قطعیت در سیاست خارجی ایران، به دلیل فقدان اصول و مبانی تعیین‌کننده‌ی سیاست نیست. چه بسا از آن‌جایی که ساختار حاکمیت ایرانی در دوره‌های مختلف تاریخی به ایفای نقشی هنجارساز و صاحب کرامات در مدیریت جهان علاقه‌مند بوده، اغلب فهرستی پروپیمان از مبانی و اصول و نظریه‌پردازی‌‌ها در دست داشته است. عمده‌ترین آن‌ها اصل مبارزه با نظم مستقر جهانی و تأکید بر استقلال و جدایی روابط سیاسی از روابط اقتصادی است. پس مشکل چیست؟ چرا دیپلماسی ایران با وجود دکترین خاص خود فاقد انسجام و ثبات و اثربخشی است؟ چرا برهه‌ی حساس برای ما تمام نمی‌شود و همیشه همه چیز در هاله‌ای از عدم قطعیت فرو رفته است و در زمین واقعیت و مقابل بازیگران بین‌المللی تا این اندازه آشفته‌ایم؟پاسخ در متن همین اصول نهفته است. علاوه بر این که چنین اصولی همه بسته‌های معرفتی و هویتی ایران را فعال نکرده، همین استوانه‌ها در دکترین سیاست خارجی نشان می‌دهد که تدوینش تا چه اندازه آرمان‌گرایانه و کم‌بهره از منطق واقعیت و موقعیت بوده است. ویژگی‌هایی که دیپلماسی ایران را در تزاحم دائمی با منافع کشور قرار می‌دهد و به جای رقابت در منافع ملموس مثل دسترسی به منابع طبیعی، انسانی و اقتصادی به رقابت ایدئولوژیکی دامن می‌زند که بازیگر حقیقی ندارد.رابطه‌ی ایران و آمریکا از مظاهر عدم قطعیت در سیاست خارجی است که به نظر می‌رسد، ریشه‌ در شکاف کاریزماتیک میان دوره‌ی قبل از سال 68 و بعد از آن دارد. این شکاف، سمپتوم سیاست خارجی است که تپق‌های آن گاه و بی‌گاه بیرون می‌زند و هزینه‌های سنگینی هم تحمیل می‌کند. گویی مخالفان سازش‌ناپذیر و شیفتگان تسلیم هر دو به معنایی روانکاوانه هیستریک‌اند. چون درست مثل سوژه‌ی هیستریک اصلاً نمی‌دانند که از جان مردم خود و جهان چه می‌خواهند؟یا خود ساختار جهانی غیر قابل قبول است یا قدرتی که در حال حاضر در رأس ساختار قرار دارد؛ اما وقتی دلایل مخالفت با ساختار نظم جهانی را مطرح می‌کنند، به سادگی روشن می‌شود که در واقع دوست دارند خودشان در رأس قدرت جهانی و نقش منجی جهانیان قرار داشتند. چرا؟ به این دلیل هستی‌شناسانه‌ی ساده که هیچ ساختار انسانی و جهانی بدون مناسبات قدرت دوام نمی‌یابد. همان‌طور که در سیاست داخلی، وجود حاکمیت را باید پذیرفت و در عین حال قدرت آن را همواره تنظیم کرد، در سطح بین‌المللی هم باید بازی مشابهی را پذیرفت تا در زمین سیاست واقع‌گرایی به نتایج ملموس رسید.از سوی دیگر استقلال تنها در صورتی می‌تواند برای یک کشور و جهان مفید و مایه‌ی رستگاری باشد که مبتنی بر تصوری از انگاره‌های جهان‌شمول سیاست باشد. این‌که کدام نقش من در جهان به نفع من و همه است، نه این‌که لابد نفع من در این است که خودم نقشم را انتخاب کنم. اگر این انگاره از استقلال‌خواهی بخواهد در جهان محقق شود، حاصلش چیزی جز وضعیت طبیعی هابزی و جنگ همه با همه نیست. در ضمن اگر ملت و دولتی به درجه‌ای از دانایی و بلوغ نرسیده باشد، با مستقل بودنش چه گلی می‌تواند به سر خودش و بقیه بزند؟مسأله‌ی اساسی سیاست کلان، این نیست که مستقل از قدرت‌های جهانی شویم یا یکسره تسلیم و منحل در آن‌ها شویم. مسأله‌ی دقیق این است که چگونه در تعادل با همین ساختِ قدرت جهانی قرار بگیریم.در هر حال باید بدانیم منابع قطعی اجتماعی و هویت‌بخش سیاست خارجی ایران چیست و کجاست؟ چنان‌چه این تصویر لانگ‌شات را نداشته باشیم در کلوزآپ، هر کنش قهرمانانه و حماسی و تراژیک ما می‌تواند در کسری از تاریخ به یک دیپلماسی کمیک و مفتضح بدل شود.الهام مقدم رادالهام مقدم رادWed, 14 Apr 2021 09:19:23 +0430https://virgool.ir/MePlusBook/پایان-دموکراسی-pczeukfx0vd9هرچه انتخابات نزدیک‌تر می‌شود نگرانی بابت یک «شکاف» بنیادین هم بیشتر می‌شود. شکاف بین آن چیزی که به مردم وعده داده می‌‌شود و آن‌چه به عنوان یک کل در جامعه اتفاق می‌افتد.تمام توان سیاسی افراد و گروه‌ها به فروش گذاشته می‌شود، تا خود را نماینده‌ی همه‌ی مردم جا بزنند و به بیگانگی حاد میان مردم و قدرت خاتمه بدهند. گویی یک‌باره جایگاهی فراتر از وضعیت نمایان شده است و پنداری قدرتِ بی‌چهره‌ای فراتر از منافعِ جناح‌های فعلی ظاهر شده است، طوری که وقتی به قدرت برسد، می‌تواند همه‌ی فضاهای خالی را پرکند. اما قدرتی که چهره ندارد و خود را تجلی مستقیم کل جامعه می‌داند، خطرناک است. اولین پیامد بی‌چهرگیِ قدرت، ادغام مردم در سازوکار تثبیت قدرت و در نتیجه انفعال آن‌ها در پیگیری خواسته‌هایشان است؛ آن هم به اسم مشارکت فعالانه‌ی مردم در انتخابات و رفتن شتابان به سوی دموکراسی!واقعیت این است، چیزی که در قالب انتخابات، مشارکت و بیان مطالبات مردم نامیده می‌شود، به ناچار چیزی جز تبدیل کردن عجزِ ندانستن و نتوانستن، به فضیلت نیست. البته از دموکراسی هم‌چنان و به ناگزیر تعریف و تمجید می‌شود. درست مثل چرچیل، زمانی که تجربه‌ی فاجعه‌آمیز فاشیسم شکست خورده بود و تجربه‌ی استالینیسم هم مقابل چشمانش بود؛ اما واقعیت ‌این است که انتخابات می‌تواند خالی از هر گونه تعهدی به حقوق دموکراتیک برگزار شود. اصلاً اغلب انتخابی به آن معنا وجود ندارد. حرف زدن و لفاظی با دموکراسی هنوز خواسته‌های افکار عمومی را ارضا می‌کند و اقتدارگرایان نیز هم‌چنان به برگزاری انتخابات تشریفاتی ادامه می‌دهند.نتیجه‌ی همین فرایند تکراری دست‌کم در کشور ما این است کسانی که رأی نمی‌دهند، کسانی را که به هر دلیلی در انتخابات شرکت می‌کنند را مقصر مشکلات و دوام وضعیت فعلی می‌دانند. در مقابل کسانی که رأی داده‌اند، اگر با پشیمانی عذر نخواسته باشند، می‌گویند به امید عوض شدن وضعیت رأی داده‌اند و چه بسا اگر این کار را نمی‌کردند، حالا باید اوضاع بدتری را تجربه می‌کردند. این دور باطل می‌تواند مدت درازی دوام بیاورد و مدیریت‌ناپذیر باقی بماند.جالب است که حالا دیگر تناقضِ درونی دموکراسی حتی بدون دنباله‌ها و پسوندهای ناچسب، در برای یک‌جا جمع کردن هویت و تشخص فردی و منافع اجتماعی به روشنی از پرده بیرون افتاده است. ابتدا صحنه طوری چیده می‌شود که گویی کنش دیگری جز شرکت در انتخابات وجود ندارد؛ اما بساط انتخابات که برچیده می‌شود، مصادف با همان زمانی است که رأی‌دهندگان احساس می‌کنند برای چند سال دیگر گیر افتاده‌اند. آن‌ها ایده‌ی یک تغییر مهم برای حل مشکلات‌شان را دوست دارند؛ ولی حقیقتاً هیچ چیزی را که به طور اساسی متفاوت باشد نمی‌خواهند.این که بتوانیم آزادانه و حتی با چند گزینه‌ی محدود انتخاب کنیم، لذتی فوری و کوچک به همراه دارد. این دلیل تشکیل صف‌هایی برای شرکت در انتخابات در کشورهایی است که فکر می‌کنند برای امروزی شدن باید دموکراسی را با هر ضرب و زور و پسوندی که شدنی است، ترتیب داد و نیز برای رأی‌دهندگانی که هنوز دنبال رأی خود می‌گردند و حقوق بشر را با دموکراسی خلط کرده‌اند. در حالی که آزاد بودن، احترام به حیثیت مستقل انسانی و منافع دراز مدت برای رأی‌دهندگان در بسیاری از کشورها هنوز محسوس نیست و در مرحله‌ی وعده است و چه بسا برای همیشه وعده باقی بماند.دیوید رانسیمن David Walter Runciman   استاد برجسته و مدیر دپارتمان سیاست و روابط بین‌الملل دانشگاه کمبریج در آخرین کتاب خود با عنوان How Democracy End? که با عنوان «پایان دموکراسی» در ایران ترجمه و منتشر شده است، می‌خواهد به آن خطرات بالقوه‌ای که می‌تواند دموکراسی را به ضد خود تبدیل کند، نگاهی بیندازد. متن او با زبانی شفاف و با استفاده از مصادیق کنونی سیاست مستقر در جهان، مثل اقبال مردم به ترامپ و رأی مردم بریتانیا به برگزیت و پدیده‌ی اردوغان و ... نوشته شده است. این متفاوت است با کتاب دیگری در نقد دموکراسی به همین نام پایان دموکراسی که توسط ژان ماری گنو نوشته شده و عبدالحسین نیک گهر آن را به فارسی برگردانده است.از نظر رانسیمن نظام‌هایی که دموکراسی را وعده می‌دهند، فقط حل مشکلات را پشت گوش می‌اندازند. واقعاً نمی‌دانیم که پشت این گوش چیست که گنجایش این همه بحران را دارد و نمی‌دانیم که تا کی این کار ادامه خواهد داشت؟امروز حق شرکت در انتخابات دیگر کافی نیست، افراد به دنبال شأن و منزلتی هستند که به همراه به رسمیت شناختن کیستی‌شان می‌آید و می‌خواهند سهمی از منافع مادی دموکراسی هم داشته باشند. آن‌ها نمی‌خواهند که صدایشان فقط شنیده شود و پشت گوش انداخته شود، آن‌ها می‌خواهند که به سخنان آن‌ها توجه شود. انتخابات باعث می‌شود که  همه با صبر و حوصله یا حداکثر کمی جنبش منتظر‌ بمانند و با مشکلات بی‌شمار دست و پنجه نرم کنند. کسی نمی‌داند که منتظر چیست. در واقع تغییر می‌خواهند ولی منتظر دگرگونی‌های بزر‌گ نیستند؛ اما بعد از مدتی انتظار به کار اصلی‌شان تبدیل می‌شود.رانسیمن به دنبال توضیح‌دادنِ وضعیت نه چندان مطلوبی است که حتی دموکراسی‌های ثبات‌یافته‌ی غربی به آن مبتلا شده‌اند. خطراتی که از هر سو دموکراسی‌ها را به محاصره درآورده و مورد هجمه قرار داده است: هوچی‌گران پوپولیست، نظامیانی که می‌خواهند زودتر یونیفورم‌هایشان را آویزان کنند و پشت میز سیاست بنشینند، اقتدارگرایان، ملی‌گرایان، بنیادگرایان و انواع «گرایان» که در کمین فرصت برای کسب قدرت نشسته‌اند.می‌توان پرسید با این حساب ما که گویا دیر زمانی است بعد از مشروطه سودای دموکراتیک شدن در سر می‌پرورانیم، از این کتاب چه طرفی می‌توانیم‌ ببندیم؟ راه‌حل ما دلبستگانِ ایرانی مانده در حسرتِ دموکراسی چیست؟ انتظار یک راه‌حل قطعی و بی‌نقص بیهوده و ناممکن است.نویسنده هم هرگز داعیه‌ی ارائه‌ی راه‌حل ندارد؛ حتی به روشنی می‌گوید که بخشی از مشکل ما همانا «مشکل‌گشایان» هستند؛ یعنی کسانی که برای مشکلات فعلی راه حل‌های آسان دم‌دستی ارائه می‌دهند.اما دنیا با سرعت زیادی در حال تغییر است، ما هم ناچاریم نیم‌نگاهی به سرنوشت ملل دیگر بیندازیم تا شاید چشم‌اندازی برای خود ببینیم. با مطالعه‌ی دقیق تجربه‌ی تاریخی و آزمون و خطی بشر در سیر طولانی حکومت‌ها چشم ما بر وضعیت کنونی و آینده احتمالی‌مان باز خواهد شد و بهتر می‌توانیم برای سرنوشت خود تصمیم بگیریم.ما هنوز فرصتی برای دموکراسی قائلیم، منتظریم که ببینیم چطور از آب در خواهد آمد؛ اما در سوی دیگر بد نیست ببینیم که دموکراسی‌ها دارند باعث وقوع چیزهای کاملاً احمقانه‌ای می‌شوند.برخلاف اسمی که برای کتاب در ترجمه‌ی فارسی انتخاب شده و مترجم توضیحی درباره‌اش نداده است، رانسیمن در این کتاب نمی‌خواهد از پایان دموکراسی دفاع کند یا حتی ادعا کند که عصر دموکراسی به پایان آمده است. هدف او بیشتر پرداختن به تهدیدهایی است که می‌تواند دموکراسی را زودتر به پایان برساند و پرداختن به این‌که اگر پایانی در کار باشد می‌توان چیز بهتری جای آن گذاشت؟ گویی دموکراسی به سنین میانسالی و فرسودگی خود رسیده باشد و ممکن است در مقابله با تمایلات اقتدارگرایانه، فاجعه‌های زیست‌محیطی، چیرگی پرشتاب فناوری و کودتای نظامیان و ... تاب نیاورد. مثلاً بعید نیست  دیکتاتوری آهسته درونِ نهادهای آن بخزد و جا خوش کند، طوری که دیگر نتوان از دستش خلاص شد؛ یا فناوری دنیای مجازی که ادعا می‌کند صدای بی‌صدایان شده است قدرت لفاظان و هوچی‌گران را هم افزایش دهد یا سیاست دموکراتیک را به هوش مصنوعی ماشین‌‌ها بسپارد و سلطه‌‌ی غیرانسان به انسان را محقق کند.به این ترتیب در روند دموکراتیک شدن مشکلات بسیاری حل شده‌اند ولی مشکلات دیگری خودشان را نشان داده‌اند. هنوز هم سیاست‌مداران دموکراسی را تا جایی خوب می‌دانند که خودشان پیروز انتخابات باشند، یعنی رقیبان مشروعیتی برای کسب قدرت ندارند و ادعا می‌کنند تنها خودشان صدای صادقانه‌ی مردم هستند. هنوز مردم به آسانی جذب کسانی می‌شوند که علاوه بر دموکراسی، وعده‌های شیرین هم می‌دهند و مدام نظرشان را تغییر می‌دهند.رأی‌دهی و انتخابات مردم را آگاه‌تر نمی‌کند و اگر تغییری در آن‌ها به وجود آورد این است که آن‌ها را احمق‌تر می‌کند، چرا که دموکراسی به پیش‌داوری‌ها و نادانی‌های مردم به نام دموکراسی، شأن و منزلت می‌بخشد. بعضی از اشکال برگزاری انتخابات دموکراسی را از درون متزلزل کرده و تخریب می‌کند. مشکل دموکراسی این است که تواناییِ اقناع خوبی دارد، در حالی که درون آن، هیچ دلیلی برای آگاه‌تر شدن نداریم. چشم‌بسته به سمت دموکراسی رفتن به ما می‌گوید همین راهی که می‌رویم، خیلی خوبیم، در حالی که ممکن است چنین نباشد. دموکراسی هنوز هم به خوبی از پس پنهان کردن فرسایش تدریجی خود بر می‌آید.کتاب رانسیمن را خوبست بخوانیم؛ چون برای درک موقعیت فعلی‌مان به آگاهی از جایی که ایستاده‌ایم نیاز داریم؛ مبادا برای برقراری چیزی که در حال از هم گسیختن است، هزینه‌ی بیش از حد بپردازیم و خودمان را به نابودی بکشانیم. البته که آگاهی از پشتِ پرده‌ی دموکراسی انتخاباتی کافی نیست. اصلاً یک نقد مهم به بدنه‌ی روشنفکری ما شاید این باشد که اغلب بر این باور بوده‌اند که آگاه شدن همان و عملی شدن هم همان. بیشتر اوقات بیش از اندازه تکیه کردن به آگاهی و آگاه کردن مردم، باعث غفلت آنان از ساختارها و موقعیت‌ها و زمینه‌ها شده است. در فهم از دگرگونی‌های اجتماعی و سیاسی نمی‌توان فقط به ساحتِ فکر اصالت داد، باید دید در عمل به نامِ آن فکر چه اتفاقی می‌افتد؟پس این‌طور نیست که راه بیفتیم و فقط دم از دموکراسی بزنیم و به فرهنگ مردم بچسبیم، به امید این‌که دیگر پیامدهای مطلوب اجتماعی و سیاسی هم یکی‌یکی از راه خواهند رسید. از دموکراسی نمی‌توان و نباید ایدئولوژی ساخت. همین دموکراسی در اجرا پیچیدگی‌ها و تناقض‌های فراوانی دارد؛ اما کمتر می‌توان سیاست‌مدار و روشنفکر ایرانی را یافت که به هر شکلی توصیه و نظریه‌پردازی نکند یا نخواهد ایران را دموکراتیک کند. شاید حالا زمان خوبی باشد برای این که به جای تکرار طوطی‌وار مزایای دموکراسی از خودمان بپرسیم چرا این‌جا دموکراسی این همه سال مطرح شده و روی کاغذ و نوک زبان‌ها باقی مانده و تأثیر سیاسی نداشته است؟ یا امروز دموکراسی‌های باثباتِ دنیا با چه گرفتاری‌هایی مواجه‌اند که ممکن است ما هم دموکراسی را نچشیده به آن‌ها مبتلا شویم و فقط هزینه بدهیم؟ یا مردم از دموکراسی چه می‌خواهند و به چه قیمتی؟ این همان‌جایی است که می‌توان لاک نظریه را موقتاً ترک کرد و به صورت انضمامی به جایگزین‌های عملی و کنش‌گرانه هم فکر کرد.دموکراسی‌ها تنها در یک چیز خوب عمل می‌کنند و آن عقب‌راندن روز موعود است. پشت گوش دموکراسی ظاهراً فراخ‌تر از آن است که ما فکر می‌کنیم.شناسه‌ی کتاب: پایان دموکراسی/ دیوید رانسیمن / ترجمه‌ی حسین پیران / فرهنگ نشر نوالهام مقدم رادالهام مقدم رادSat, 27 Mar 2021 23:29:00 +0430https://virgool.ir/@m.rad.elham/ایستادن-سرِ-پیچ-qlryqw3v7ddbجریان‌های رسانه‌ای غالب که وظیفه‌ی اقناع ذهن‌ها و تئوریزه کردن مشی حاکمیت را دارند، این روزها مقالات و گفت‌و‌گوهایی در باب سجایای اخلاقی «محافظه‌کاری» منتشر می‌کنند. این‌که محافظه‌کاری، تراز جدیدی به سیاست ایرانی اضافه می‌کند و باعث می‌شود گروه‌های مختلف مردم با نگرش‌ها و خواسته‌های متفاوت با هم کنار بیایند. حتی به تعبیر آن‌ها امروز محافظه‌کاری جرأت می‌خواهد؛ چون نفوذ فرهنگ سیاسی چپ آن را به دشنامی سیاسی معادل ترسو و بزدل تبدیل کرده است.محافظه‌کاری سیاسی از باب نگرش انباشتی به تجربیات و دستاوردهای بشریت و پشت گرمی به آن‌چه که تاکنون فهمیده و بدست‌آورده منطق قابل قبولی دارد. به نظرم استعاره‌ی اخلاق محافظه‌کاری با دیدگاه شکاکانه به عقل فردی، مواضع سیاسی گوناگون را به صورت کلیتی منسجم در می‌آورد. یعنی الگویی یک‌پارچه از تجربه که می‌توان بر پیکر اجتماع افکند و با توجه به واقعیت‌ها و محدودیت‌ منابع و سرمایه‌ها بهترین شکل ممکن از پروژه‌ی رفع و رجوع امور را با آن پیش برد، بدون این‌که چیزی به تمامی به بخت و اقبال سپرده شود.بنابراین تا لحظه‌ی تشخیص بحران با سیاست تازه از راه رسیده‌ی ایرانی موافقم. بحرانی که مشخصاً از فقدان قطب محافظه‌کار و ثبات‌بخش بر‌می‌خیزد و به کوتاه‌مدت شدن کشورداری در ایران می‌انجامد. اما شواهدی هست که نشان می‌دهد در نسخه‌ی نوپدید محافظه‌کاران ایرانی هم خلط اساسی معرفتی و هم کژکارکردی در مقام اجرا و تحقق ایده هست که آن را نه به بزدلی بلکه به ارتجاع یا فرصت‌طلبی تبدیل می‌کند. پس محافظه‌کاری در بافت اجتماعی و سیاسی ایران مانند برخی دیگر از مفاهیم نویافته از «تذبذب» و لغزندگی معنا در امان نبوده است.برخی که خود را محافظه‌کار می‌نامند به شیوه‌ی برخورد روشنفکران دینی با دین، با وصله‌کردن سنت و منفعت سیاسی خود به مفهوم محافظه‌کاری فقط در کار ساختن اصطلاحات و تصویرهای موقت‌اند، در حالی که درکی همه‌سویه از مفهوم محافظه‌کاری و الزامات آن ندارند.محافظه‌کاری به مفهوم دفاع و حراست از سنت، نه تنها خودش پدیده‌ای مدرن است، بلکه به مدرن بودنِ خود آگاه است. اگر چه قصد دفاع و حفاظت از سنت را دارد و می‌خواهد بداند انسان سنتی چگونه زیسته و جهان را فهمیده است، اما خود این محافظت نمی‌تواند سنت‌گرایانه باشد یا برای رفع بحران عقل بشر و مداخله‌ی عنصری خارج از سیستم عقل محل رجوعش فقه دینی و متن سنت باشد. چنین رجوعی مسلماً غیر کلامی نیست و قصد دارد پدیده‌ای مدرن را به استخدام امری ایستا و دیروزی در آورد. محافظه‌کاری مدرن فهمیده است که متافیزیک سنتی دین قابل اعتنا برای سیاست‌ورزی نیست و امروز فقط شأنی اسطوره‌شناسانه و انسان‌شناختی دارد؛ بنابراین به آن‌ دخیل نمی‌بندد. اما محافظه‌کاری ایرانی سنت را هنوز با روش سنتی می‌خواند. محافظه‌کاریی که برای رفع و رجوع نابسنده بودن عقل انسانی با پیش‌فرض‌های الهیاتی خود، سراغ متن مقدس و سنت می‌رود نه تنها محافظه‌کارانه نیست، بلکه به شدت ارتجاعی و غیرانسانی است. تو گویی می‌خواهد انسان و دستاوردهایش یکسره به استخدام قدسیت درآید. در حالی که محافظه‌کاری، سنت را برای انسان استخدام می‌کند و بس.دیگر این‌که در مقام سیاست‌ورزی سنجه‌ی محافظه‌کاری در ایران بر سنجه‌ی قدرت منطبق شده است. هر گروه سیاسی که قدرت و مناصب سیاسی را اشغال می‌کند محافظه‌کار می‌شود و همان گروه به محض این که از قدرت رانده شد، ویژگی‌های اصلاح‌طلبانه از خود نشان می‌دهد، بنابراین گویا شاخص حزم‌اندیشانه و منطق مخالفت با رادیکالیسم در کار نیست. می‌شود پرسید که چگونه است که محافظه‌کار ایرانی به مثابه‌ی انسانی که دو پای سالم دارد هرگز راه رفتن را نیاموخت و حتی نیازی به راه رفتن نداشت؟ هر فرصتی از جنس سیاستگزاری را از دست داد و حتی نتوانست پشتوانه‌ای از جنس اقتصاد سیاسی به گونه‌ای فراهم کند که هم اداره‌ی امور تا این اندازه شکننده نشود و هم نیاز به فرافکنی به چپ نباشد؟علیرغم این که از محافظه‌کاری انتظار می‌رود منطق موقعیت را جدی بگیرد و همیشه یک چشم به وضعیت داشته باشد، محافظه‌کاران ایرانی، توجهی به کلیت واقعیت ندارند. هم به لحاظ فکری و معرفتی و هم در سطح سیاست‌گزاری و اجرا مسأله‌ی خودشان را به جای مسأله‌ی جامعه گذاشته‌ و تن به شناخت و پذیرش خواسته‌های کل ساختار اجتماعی و توده‌های مردم نداده‌‌اند. هر نوع پژواکی از صداهای برخاسته از موقعیت‌های متمایز اجتماعی را با نهیب پوپولیستی بودن و عوام‌گرایی غیر ممکن کرده‌اند.در استحاله‌ی محافظه‌کاری ایرانی به منفعت‌طلبی سیاسی همین بس که محافظه‌کارترین عناصر فراموش نمی‌کنند که در هر فرصتی لزوم وفاداری به قدرت مستقر و کوچک کردن دامنه‌ی مسئولیت‌های دولت را به خود گوشزد کنند.آرنت پرواز شبح را درست دیده است: «تندروترین انقلابیون فردای پس از پیروزی به بدترین محافظه‌کاران تبدیل می‌شوند.»الهام مقدم رادالهام مقدم رادSat, 06 Mar 2021 10:06:17 +0330