https://virgool.ir/feed/@javadimrاستاد جامعه‌شناسی دانشگاه تهرانfa2026-11-10 16:11:26https://files.virgool.ir/upload/users/3256670/avatar/YqHzRg.jpghttps://virgool.ir/@javadimrhttps://virgool.ir/@javadimr/همزیستی-اختلاف-پیشنهادی-برای-جامعه-ی-فارغ-از-دولت-bvczelxysxmpنوشته محمدرضا جوادی یگانه و علی راغب تذکر: عاقلانه آن است که نظرات همه مردم در اداره جامعه لحاظ شود، یا اگر نظام سیاسی به هر دلیلی به بخشی از نظرات و بخشی از مردم توجهی ندارد، لااقل دست از دستکاری مدام جامعه بردارد. اما در شرایطی که نه آن مراعات می‌شود و نه این، چه باید کرد؟ عمر را در خشم و خشونت گذراند؟ یا می‌شود علیرغم نپذیرفتن و مشروعیت ندادن به آن محرومیت، باز هم راهی برای زندگی جمعی، فارغ از رفتار نظام سیاسی یافت و پیشنهاد کرد؟ «همزیستی اختلاف»، یکی از آن پیشنهادها است. مقدمهتاریخ بشر نشان داده که در مواجهه با شکاف‌های اجتماعی، یکسان‌سازی و حذف تفاوت و یا کنارگذاشتن کسانی که متفاوت می‌اندیشند، ره به جایی نبرده است. از سوی دیگر، دعوت به مدارا نیز هنگامی ناکافی می‌شود که از گروه‌های محروم و مطرود خواسته شود وضعیت موجود را تحمل کنند، بی‌آنکه حقوق و امکان مشارکت آنان تضمین شود. حال پیشنهاد این یادداشت، صورت‌بندی «همزیستی اختلاف» است: پذیرفتن اختلاف‌های پایدار، همراه با تضمین حق برابر دیگری برای حضور، اعتراض و مشارکت در زندگی جمعی. این صورت‌بندی، مدارا را به همکاری روزمره، حقوق برابر و مسئولیت نهادهای عمومی پیوند می‌زند و می‌پرسد چگونه می‌توان بدون یکسان‌شدن، «ما»ی مشترکی ساخت. این پیشنهاد نه مردم را مقصر اصلی تعریف می‌کند و نه نقش نظام سیاسی در ایجاد و تداوم نابرابری ساختاری و بی‌عدالتی را انکار می‌کند؛ بلکه می‌کوشد با اذعان به آن،‌ راهی برای بهبود زندگی اجتماعی تعریف کند. به همین دلیل هم هست که به جای «همزیستی تفاوت»‌ بر «همزیستی اختلاف»‌ تأکید دارد. تاریخ ناهمزیستی و همزیستیبرخی می‌گویند جامعه ایرانی در گذشته همواره توانسته اختلاف‌ها و تنش‌ها را مدیریت کند و حتی اقوام و ادیان مختلف در طول تاریخ در کنار هم زندگی کرده‌اند، اما در سالهای اخیر است که به دلیل برخی سیاستهای نادرست داخلی و خارجی جامعه ایرانی دچار شکافهای عمیق و حتی به تعبیری «دوجامعه‌ای» شده است. اما لازم به ذکر است که نه آن تصور شکوهمند از گذشته درست است و نه این تصور وحشت‌زده از اکنون. در تاریخ ایران، روابط میان گروه‌های دینی و قومی، بسته به دوره و منطقه، ترکیبی از دادوستد، همکاری و مناسبات همسایگی، همراه با تبعیض، مرزبندی و گاه خشونت بوده است. وجود روابط اجتماعی، لزوماً به معنای برابری نبوده؛ همان‌طور که وجود مرزهای دینی و محله‌ای نیز به معنای قطع کامل ارتباط نبوده است. حضور گروه‌های متفاوت کنار هم، ‌ بیشتر به صورت مجاورت جغرافیایی بوده است نه همزیستی اجتماعی، بدین معنا که با یکدیگر روابط اجتماعی عمیق و بلندمدت مانند ازدواج و معامله اقتصادی داشته باشند. در دوره قاجار، از منظر اکثریت شیعیان ایرانی، یهودیان و سایر اقلیتها نجس بوده‌اند و نه تنها با آنها رابطه اجتماعی برقرار نمی‌کردند بلکه حتی روایتهای زیادی موجود است که ظرف و کاسه خود را پس از تماس با یک غیرهمکیش، آب می‌کشیدند. محله‌ها نیز در شهرهای ایران از هم جدا بوده‌اند و زندگی، در محلاتی با جمعیتی نسبتاً همگن جریان داشته نه در شهرهایی با محلات از درون متنوع. پس ابتدا باید این تصور شکوهمند از گذشته را زدود که باعث غرور توخالی و عدم پویایی جامعه ایرانی شده است.در حالی که نمونه‌ای از همزیستی اختلاف را می‌توان در جامعه آمریکا دید. پاتنام و کمپل در کتاب «فیض آمریکایی: چگونه دین ما را از هم جدا می‌کند و به هم پیوند می‌دهد؟» (2010)‌ توضیح می‌دهند که دین علیرغم اینکه منبع اختلافات جدی بوده، همزمان منبع همبستگی اجتماعی در آمریکا است. آنها بر اساس یافته‌های پیمایش‌های ملی نتیجه‌ می‌گیرند که اختلافات فرقه‌ای و دینی ـ با وجود اهمیت‌شان ـ دیگر عامل تفرقه در جامعه نمی‌شوند. در تحلیل آنها، یکی از عللی که باعث شده آمریکا هم مذهبی و هم متنوع باشد این است که اکثر آمریکایی‌ها باور ندارند افرادی که ایمانهای مذهبی متفاوتی دارند، جهنمی هستند. فرمول بنیادین جامعه آمریکایی این است: دینداری به‌علاوه تنوع دینی، منهای دوزخی‌دانستنِ دیگران، برابر است با همزیستی مسالمت‌آمیز. به گفته آنها، داده‌های پیمایش ایمان در سال ۲۰۰۷ نشان می‌دهد که 83 درصد از پروتستان‌های انجیلی معتقدند که «فرد خوبی» کـه بـه آییــن آنها پایبند نیست هم، می‌تواند وارد بهشت شود. دین یا دست‌کم باور به خدا برای بسیاری از آمریکایی‌ها عامل پیوند ملت است. در روان آمریکایی، اصلی ضمنی از ایمان میهن‌پرستانه ریشه دارد که ملت اصل وجود و بقای خود را مدیون خدایی آسمانی است. ازاین‌رو، در لحظات رسمی و باشکوه زندگی عمومی که احساس وحدت ملی به اوج می‌رسد، اشاره به خدا فراوان است. رهبران آمریکایی هنگامی که می‌خواهند مردم را بسیج کنند یا تسلی دهند، خدا را فرا می‌خوانند. رابرت بِلا، جامعه‌شناس آمریکایی نیز، در مقاله «دین مدنی در آمریکا» (۱۹۶۷) در استدلال خود مبنی بر اینکه دین چسب نگهدارنده جامعه مدنی آمریکاست، «دین مدنی» کشور را توصیف کرده است؛ دینی جدا از باورهای هر مذهب، فرقه یا سنت دینی خاص. به گفته او، «دین مدنی توانست بدون هیچ کشمکش تلخی با کلیسا، نمادهای نیرومندی از همبستگی ملی بسازد و ژرف‌ترین سطوح انگیزه شخصی را برای تحقق اهداف ملی بسیج کند». دین مدنی رنگ حزبی ندارد. یکی از سازوکارهای مهم، پیوندهای خانوادگی و دوستانه میان پیروان ادیان و فرقه‌های مختلف است؛ پیوندهایی که دیگریِ مذهبی را از عضوی ناشناخته در یک گروه، به فردی آشنا در زندگی روزمره تبدیل می‌کند. برخی از سویه‌های این رویکرد را می‌توان تا حدی در تاریخ تصوف ایرانی مشاهده نمود که پرهیز از اختلافات فرقه‌ای و شریعت‌مداری یکی از مهمترین آموزه‌های عارفان و سالکان بود. زیر پوست اختلافهای فرهنگی و سیاسییکی از خطرناک‌ترین لحظات در زندگی یک جامعه، زمانی است که اختلاف عقیده با بخش جزم‌گرایانة هویت افراد گره می‌خورد و در این دگماتیسم، فرد مخالف دیگر نه کسی با عقایدی متفاوت، بلکه کسی تصور می‌شود که اساساً نباید در کنار ما زندگی کند و مجاز به حذف و طرد آن هستیم. در چنین وضعیتی، اختلاف سیاسی از موضوعی برای بحث و رقابت فراتر می‌رود و به معیاری برای سنجش ارزش انسان‌ها، قضاوت درباره سبک زندگی‌شان و حتی تعیین حق تعلق آنها به جامعه تبدیل می‌شود. مسئله دیگر فقط این نیست که درباره آینده چه می‌اندیشیم، بلکه این است که آیا هنوز دیگری را صاحب حقی برابر برای مشارکت در ساختن آن آینده می‌دانیم یا نه.برای جامعه‌ای که از شکاف‌های ارزشی و سیاسی رنج می‌برد، پاسخ بدین پرسش اهمیت بنیادین دارد. اما پیش از هر چیز باید میان دو هدف تمایز گذاشت: از میان بردن اختلاف و امکان‌پذیر کردن زندگی در شرایط اختلاف. اولی نه همیشه ممکن است و نه لزوماً مطلوب، اما دومی یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های یک جامعه برای ادامه حیات جمعی است.«همزیستی اختلاف» به معنای توافق بر سر حقیقت نیست؛ به معنای پذیرش امکان زندگی مشترک با وجود اختلاف درباره حقیقت است. این ایده مستلزم آن نیست که افراد از باورهای خود دست بکشند، نسبت به بی‌عدالتی بی‌تفاوت شوند یا از نقد مواضع مخالفان خودداری کنند. برعکس، جامعه‌ای که در آن نقد ممکن نباشد، شاید ظاهری آرام داشته باشد، اما آرامش آن را نمی‌توان با همزیستی اشتباه گرفت. مسئله این است که مخالفت، به نفی حق دیگری برای حضور و مشارکت تبدیل نشود.در علوم اجتماعی و سیاسی، مفهوم «قطبی‌شدن عاطفی» برای توضیح وضعیتی به کار می‌رود که در آن افراد نه‌فقط با مواضع سیاسی گروه مقابل مخالف‌اند، بلکه نسبت به اعضای آن گروه احساس بی‌اعتمادی، بیزاری یا خصومت پیدا می‌کنند. در این وضعیت، ارزیابی افراد از یکدیگر بیش از آنکه به رفتار و تجربه مستقیم وابسته باشد، تحت تأثیر تعلق گروهی قرار می‌گیرد. پژوهش زی تینگ یو و اسپایک لی در مقاله‌ای با عنوان «تبیین‌های مربوط به قطبی‌سازی عاطفی و مداخلاتِ مقابله با آن، نمی‌تواند قدرتِ ادراکِ هنجارهای درون‌گروهی را نادیده بگیرد» (۲۰۲۴) نشان می‌دهد که برداشت افراد از میزان خصومت اعضای گروه خودشان نسبت به گروه مقابل می‌تواند نقش مهمی در قطبی‌شدن عاطفی داشته باشد. به بیان دیگر، گاهی مسئله فقط تصویری نیست که از «آنها» داریم؛ تصویر ما از اینکه «خودی‌های ما» درباره آنها چه فکر می‌کنند نیز اهمیت دارد. این یافته یادآور می‌شود که هنجارهای ادراک‌شده درون گروه‌ها می‌توانند خصومت را بازتولید کنند، حتی اگر نگرش واقعی همه اعضای آن گروه به یک اندازه خصمانه نباشد. البته این یافته را نمی‌توان بدون پژوهش مستقل به جامعه ایران تعمیم داد.این سازوکار را می‌توان در زندگی روزمره نیز جست‌وجو کرد. وقتی فردی از چند اظهار نظر تند در شبکه‌های اجتماعی نتیجه می‌گیرد که همه اعضای یک گروه چنین می‌اندیشند، یا وقتی هر رفتار یک فرد به حساب تمام کسانی گذاشته می‌شود که با او هم‌عقیده‌اند، مرز میان اختلاف و دشمنی باریک‌تر می‌شود. در این شرایط، فرد نه با یک انسان مشخص، بلکه با تصویری کلیشه‌ای و یکپارچه از یک گروه مواجه است؛ تصویری که هر تجربه تازه نیز ممکن است در خدمت تأیید آن قرار گیرد.بااین‌حال، توضیح قطبی‌شدن فقط با خطاهای شناختی و سوءتفاهم‌ها کافی نیست. برخی اختلاف‌ها واقعی‌اند، برخی منافع متعارضی را بازتاب می‌دهند و بعضی تجربه‌های تاریخی و اجتماعی نیز به بی‌اعتمادی شکل داده‌اند. اگر همه چیز را به ناتوانی مردم در گفت‌وگو تقلیل دهیم، ممکن است از این پرسش مهم‌تر غافل شویم که چه شرایطی باعث شده است اختلاف‌ها چنین بار سنگینی پیدا کنند؟در این میان، نقش کسانی که از تشدید اختلاف‌ها سود سیاسی و اقتصادی می‌برند، نیز مهم است. ماو، لوکس و وست‌هویزر در کتاب «نقاط ماشه: نابرابری و دوقطبی‌شدن سیاسی در جامعه معاصر» (۲۰۲۶) با بحث درباره «کاسبان (کارآفرینان) قطبی‌سازی» توضیح می‌دهند که چگونه کنشگران سیاسی می‌توانند با برجسته‌کردن موضوعات حساس و فعال‌کردن احساس تهدید و بی‌عدالتی، اختلاف‌های اجتماعی را به صف‌بندی‌های خصمانه تبدیل کنند. البته که این قضیه محدود به تعدادی شخصیت رسانه‌ای نیست بلکه حتی شامل نهادهای وابسته به هسته سخت و یا اپوزیسیون خارج از کشور نیز می‌شود و حتی رد تاریخی آن را می‌توان در ضرب‌المثل «تفرقه بیانداز و حکومت کن» مشاهده کرد. از این منظر، شدت خصومت صرفاً بازتاب فاصله واقعی میان عقاید مردم نیست و شیوه صورت‌بندی و بسیج سیاسی اختلاف‌ها نیز اهمیت دارد. بنابراین، دعوت به گفت‌وگو باید با توجه به کنشگران و سازوکارهایی همراه باشد که از بازتولید دشمنی و اختلاف منفعت می‌برند.در اینجا باید از سطح نگرش‌های فردی فراتر رفت و به ساختار اجتماعی نگاه کرد. جامعه فقط مجموعه‌ای از افراد با عقاید متفاوت نیست؛ مجموعه‌ای از موقعیت‌های نابرابر نیز هست. افراد با منابع اقتصادی، امنیت شغلی، فرصت‌های آموزشی، امکان دسترسی به مسکن و چشم‌اندازهای متفاوتی برای آینده زندگی می‌کنند. تجربه آنها از عدالت، آزادی، امنیت و امکان پیشرفت نیز الزاماً یکسان نیست.از منظر تحلیل طبقاتی، نمی‌توان این تفاوت‌ها را نادیده گرفت و انتظار داشت صرفاً با توصیه اخلاقی به مدارا، همبستگی اجتماعی بازسازی شود. هنگامی که گروه‌هایی از مردم احساس می‌کنند قواعد بازی به سود عده‌ای محدود تنظیم شده یا مسیر پیشرفت برای آنها بسته و برای دیگران باز است، بی‌اعتمادی نسبت به ساختارهای اجتماعی می‌تواند به ارزیابی گروه‌های دیگر نیز سرایت کند. در چنین شرایطی، نزاع بر سر منزلت، سبک زندگی و هویت ممکن است با تجربه نابرابری و احساس محرومیت درهم‌تنیده شود. این به معنای آن نیست که اختلاف‌های فرهنگی و سیاسی صرفاً پوششی برای تضاد طبقاتی‌اند یا همه افراد دارای موقعیت اقتصادی مشابه، منافع و نگرش‌های یکسانی دارند. چنین تقلیل‌گرایی‌ای پیچیدگی جامعه را نادیده می‌گیرد. نکته دقیق‌تر آن است که تضادهای اقتصادی، تجربه‌های نابرابر زندگی و رقابت بر سر منزلت می‌توانند در شکل‌گیری و تشدید مرزهای هویتی نقش داشته باشند؛ همان‌طور که مرزهای هویتی نیز می‌توانند مانع شکل‌گیری همبستگی میان افرادی شوند که مسائل و محرومیت‌های مشترکی دارند.در این زمینه، مقاله مرتن و نیدرینگهاوس با عنوان «وقتی ادراک، واقعیت را شکل می‌دهد: تأثیرات نابرابری درآمدیِ ادراک‌شده و تحرک اجتماعی بر قطبی‌سازی عاطفی» (۲۰۲۵) رابطه میان ادراک نابرابری درآمدی، تصور از امکان تحرک اجتماعی و قطبی‌شدن عاطفی را بررسی می‌کند. اهمیت پژوهش در توجه بدین نکته است که نابرابری فقط به میزان واقعی فاصله اقتصادی مربوط نیست بلکه برداشت مردم از منصفانه بودن جامعه و امکان تغییر موقعیت خود نیز اهمیت دارد. در مقابل فان‌اخت و روسو در مقاله «شکاف اقتصادی‌ای که وجود ندارد: مطالعه‌ای تطبیقی ​​دربارة دشواری‌های اقتصادی و دوقطبی‌سازی عاطفی»  (۲۰۲۴)، نشان می‌دهند که سختی اقتصادی فردی به‌تنهایی رابطه‌ای پایدار و روشن با قطبی‌شدن عاطفی نداشته است. بنابراین نمی‌توان از یک رابطه ساده و مستقیم میان فقر و خصومت سیاسی سخن گفت. این تمایز اهمیت زیادی دارد. مسئله فقط این نیست که مردم چقدر محروم‌اند، بلکه این نیز مهم است که محرومیت را چگونه معنا می‌کنند، مسئول آن را چه کسی می‌دانند و آیا هنوز امکان بهبود وضعیت خود را واقعی می‌بینند یا نه. هنگامی که تجربه بی‌عدالتی به رقابت میان گروه‌های اجتماعی تبدیل شود، ممکن است کسانی که می‌توانند درباره توزیع منابع، فرصت‌ها و قدرت پرسش‌های مشترکی مطرح کنند، به جای آنکه متوجه شرایط مشترک خود شوند، یکدیگر را مسئول وضعیت خویش بدانند.در اینجا یکی از مخاطرات جامعه قطبی‌شده آشکار می‌شود و آن اینست که اختلاف‌های فرهنگی و سیاسی می‌توانند به مرزهایی تبدیل شوند که از درون آنها، تجربه‌های مشترک اقتصادی و اجتماعی دیگر به‌سادگی قابل تشخیص نیستند. همبستگی نه به این دلیل ناممکن می‌شود که مردم هیچ مسئله مشترکی ندارند، بلکه گاهی به این دلیل ناممکن می‌شود که دیگر یکدیگر را شرکای بالقوه در حل مسائل مشترک نمی‌بینند. از تحمل دیگری تا همزیستی اختلافدر ادبیات جدید علوم اجتماعی، مفهوم conviviality  یا «هم‌سفره‌زیستی» برای بررسی همین مسئله اهمیت یافته است. نازی عظیما مترجم کتاب آبروی فقر یا چگونه فلاکت جانشین فقر می‌شود (1404) از مجید رهنما، عبارتهای «هم‌سفره» و «هم‌سفرگی» را نیز معادل این مفهوم قرار داده است. طبق این مفهوم، همزیستی در جامعه متکثر، صرفاً به معنای تحمل منفعلانه تفاوت نیست بلکه در کردار روزمره ساخته می‌شود: در گفت‌وگو، همکاری، رفت‌وآمد، حل اختلاف، رعایت حقوق متقابل و مدیریت تضادهایی که ممکن است هیچ‌گاه به‌طور کامل از میان نروند.یکی از صورت‌بندی‌های اثرگذار معاصر این مفهوم را ایوان ایلیچ در کتاب «ابزارهای هم‌سفره‌زیستی» (۱۹۷۳) ارائه کرد و فناوری‌های جامعه مدرن را وسیله‌ای برای افزایش آزادی فردی، خودمختاری، خلاقیت و وابستگی متقابل انسان‌ها دانست. پس از او نیز، پل گیلروی در کتاب «پس از امپراتوری: مالیخولیا یا فرهنگ همزیستانه؟» (۲۰۰۴) توجه را به فرایندهای روزمره‌ای معطوف کرد که از خلال آن‌ها، تفاوت‌های نژادی و فرهنگی به بخشی عادی از زندگی شهری تبدیل می‌شوند، بدون آنکه نژادپرستی و نابرابری ضرورتاً از میان رفته باشند. همچنین، پژوهش‌های اش امین با عناوین «قومیت و شهر چندفرهنگی: زیستن با تنوع» (۲۰۰۲) و «چندقومیتی و ایده اروپا» (۲۰۰۴) درباره زندگی با تفاوت در شهرهای چندقومیتی و فضای اروپایی، آماندا وایز و گرگ نوبل در مقاله «همزیستی‌ها: یک جهت‌گیری» (۲۰۱۶) درباره ابعاد روزمره و دوپهلوی همزیستی در محیط‌های چندفرهنگی، و ماگدالنا نوویتسکا و استیون ورتووِک در مقاله‌ای با عنوان «مقایسة همزیستی‌های دوستانه: رویاها و واقعیت‌های زندگی با وجود تفاوت‌ها» (۲۰۱۴) درباره کاربردهای تطبیقی این مفهوم، به گسترش رویکردی کمک کرده‌اند که همزیستی را فراتر از آرمانی اخلاقی درباره مدارا و ابزاری تحلیلی برای مطالعه چگونگی ساختن و تداوم زندگی مشترک در شرایط تفاوت می‌داند. در سنتی انسان‌شناختی نیز، جوانا اوورینگ و آلن پاسس در کتاب «انسان‌شناسی عشق و خشم: زیبایی‌شناسیِ همزیستی در بومی‌های آمازون» (۲۰۰۰)، بر نقش روابط روزمره، کار و گفت‌وگوی مشترک و تنظیم عواطفی چون محبت و خشم در تولید و حفظ معاشرت‌پذیری تأکید کرده‌اند. با وجود تفاوت زمینه‌ها و رویکردهای این آثار، می‌توان از مجموع آن‌ها چنین برداشت کرد که همزیستی دستاوردی موقعیت‌مند و نیازمند کوشش مستمر است که در خلال تعامل‌ها، عادت‌ها، یادگیری‌ها و مذاکره‌های روزمره ساخته و بازساخته می‌شود؛ ازاین‌رو، وجود آن لزوماً به معنای رفع اختلاف، نابرابری یا تنش نیست.باید توجه داشت که «همزیستی اختلاف» در این یادداشت، صورت‌بندی پیشنهادی ما با الهام از ادبیات conviviality است و نه یکسان‌انگاری با پژوهش‌های ذکرشده در بالا. این صورت‌بندی سه سطح مرتبط دارد: به‌رسمیت‌شناختن حق برابر دیگری، ساختن روابط و همکاری‌های روزمره با وجود تفاوت، و ایجاد ترتیبات نهادی‌ای که امکان حضور، اعتراض و مشارکت را تضمین کنند. روابط روزمره ممکن است حتی در شرایط نابرابری شکل بگیرند؛ اما برای آنکه همزیستی به تحملِ فرودستی تقلیل نیابد، باید با امکان اعتراض به همان نابرابری همراه باشد. در نهایت اینکه توافق بر سر همه باورها لازم نیست، اما تعهد به حداقلی از قواعد و حقوق مشترک لازم است.دنیز دورو در مقاله «هم‌نشینی در بورگاز آدا: زندگی، عشق و کشمکش در جزیره‌ای با تنوع فرهنگی در استانبول» (۲۰۲۴) نیز نشان می‌دهد افراد متعلق به گروه‌های قومی و دینی متفاوت چگونه در زندگی روزمره درباره تفاوت‌های خود مذاکره و تضاد‌ها را مدیریت می‌کنند. اهمیت این رویکرد در آن است که تفاوت را نه مانعی که باید حذف شود، بلکه واقعیتی می‌بیند که زندگی مشترک باید با آن کنار بیاید. همزیستی در این معنا نه فقدان تعارض، بلکه توانایی اداره تعارض بدون فروپاشاندن رابطه اجتماعی است.این نگاه ما را از دو تصور نادرست دور می‌کند. تصور نخست آن است که جامعه مطلوب جامعه‌ای است که در آن همه به یک مجموعه ارزش‌ها و باورهای مشترک رسیده باشند. تصور دوم این است که برای جلوگیری از تنش باید از طرح اختلاف‌ها پرهیز کرد. هر دو تصور می‌توانند به بن‌بست برسند: اولی تفاوت را تهدیدی برای وحدت می‌بیند و دومی سکوت را جایگزین حل مسئله می‌کند.اما همزیستی اختلاف مسیر دیگری پیشنهاد می‌کند. افراد می‌توانند درباره سیاست، دین، سنت، آزادی، عدالت یا سبک زندگی اختلاف جدی داشته باشند و همچنان بپذیرند که هیچ‌یک به‌صرف داشتن عقیده‌ای متفاوت، حق ندارد دیگری را از جامعه بیرون براند. چنین رابطه‌ای به معنای برابری همه عقاید از نظر اخلاقی یا حقیقت‌مند بودن همه ادعاها نیست. می‌توان با عقیده‌ای مخالفت کرد، آن را نقد کرد و حتی در برابر پیامدهای زیان‌بار آن ایستاد، بی‌آنکه صاحب آن عقیده را از دایره انسان‌های برخوردار از حقوق برابر خارج کرد. همبستگی بدون یکسانیبااین‌حال، همزیستی فقط با تغییر زبان و نگرش افراد به دست نمی‌آید. اگر روابط اجتماعی به شکلی سامان یافته باشند که گروه‌ها در محیط‌های جداگانه زندگی کنند، فرصت تماس و همکاری نداشته باشند یا از منابع و فرصت‌های به‌شدت نابرابر برخوردار باشند، دعوت به شناخت متقابل با محدودیت روبه‌رو خواهد شد. از همین رو، همزیستی باید هم در سطح اخلاق فردی و هم در سطح شرایط مادی زندگی جمعی فهمیده شود.در عین حال، انتظار برای تغییر همه ساختارها پیش از هرگونه اقدام اجتماعی نیز می‌تواند به تعویق نامحدود همبستگی بینجامد. مردم در همین شرایط موجود، در محیط کار، محله، خانواده، دانشگاه، انجمن‌های حرفه‌ای و فعالیت‌های داوطلبانه با یکدیگر مواجه می‌شوند. این عرصه‌ها، هرچند جایگزین اصلاح نابرابری‌های ساختاری نیستند، اما می‌توانند امکان تجربه‌ای متفاوت از دیگری را فراهم کنند.تجربه جامعه ایرانی در مسئله تحمل بیشتر تنوع پوشش سر از ۱۴۰۱ به بعد که بر پایه یافته‌های پیمایش‌های جدید، هم بر انتخاب شخصی و رضایت بیشتر مبتنی بوده و هم منجر به افزایش آزار جنسی علیه زنان نشده، نمونه خوبی است از اینکه اختلاف‌هایی در حد داشتن یا نداشتن پوشش سر را هم می‌توان به جامعه‌ای سپرد که تصمیم گرفته یا ناچار شده یکدیگر را تحمل کند و حکومت نیز به تصمیم سیاسی و یا به جبر زمانه موضوع را به جامعه واگذار کرده است. نکته مهم در پیمایش‌های اخیر آن است که واگذاری تصمیم در این حوزه به جامعه، باعث افزایش بی‌پوششی نشده و هر چند نه به همان اندازه، اما به پوشش بیشتر برخی دیگر زنان هم منجر شده است.برای توضیح بیشتر موضوع می‌توان به مقاله توسچ و همکارانش با عنوان «یک مداخله مبتنی بر تماس بین‌گروهی در دوران پس از برگزیت، قطبی‌سازی عاطفی میان طرفداران خروج و طرفداران ماندن را در کوتاه‌مدت کاهش می‌دهد» (۲۰۲۴) مراجعه کرد که نشان داده‌اند که گفت‌وگوی تسهیل‌شده می‌تواند در کوتاه‌مدت احساسات منفی نسبت به گروه مقابل را کاهش دهد و آمادگی برای مصالحه را افزایش دهد؛ هرچند اثر معناداری در پیگیری یک ماهه این گفتگو مشاهده نشد. اما این نتیجه نه بی‌فایده بودن گفت‌وگو، بلکه محدودیت آن را نشان می‌دهد و این احتمال را مطرح می‌کند که یک گفت‌وگوی موفق ممکن است امکان رابطه‌ای متفاوت را ایجاد کند، اما به‌تنهایی قادر نیست شرایط اجتماعی مولد بی‌اعتمادی را تغییر دهد. از این منظر، همبستگی را نباید فقط در احساس نزدیکی به کسانی جست‌وجو کرد که شبیه ما هستند. گاهی همبستگی دقیقاً در موقعیتی معنا پیدا می‌کند که دو نفر، با وجود اختلاف‌های جدی، در برابر مسئله‌ای مشترک همکاری می‌کنند یا حق یکدیگر برای برخورداری از فرصت‌ها و حقوق برابر را به رسمیت می‌شناسند. چنین همبستگی‌ای نه بر یکسانی، بلکه بر پذیرش مسئولیت متقابل استوار است.این نکته برای تحلیل طبقاتی نیز مهم است. همبستگی میان گروه‌های متفاوت زمانی امکان بیشتری پیدا می‌کند که مردم بتوانند مسائل مشترک زندگی خود را تشخیص دهند، بدون آنکه مجبور باشند تفاوت‌های سیاسی و فرهنگی‌شان را انکار کنند. اما این همبستگی نباید بهانه‌ای برای نادیده گرفتن نابرابری یا دعوت فرودستان به سکوت در برابر بی‌عدالتی باشد. همزیستی پایدار نمی‌تواند بر این شرط بنا شود که برخی از افراد از طرح مطالبات خود دست بکشند تا دیگران احساس آرامش کنند.توجه به همزیستی روزمره نباید سازوکارهای جذب و طرد سیاسی را پنهان کند. کوان هریس در مقاله «ادغام بدون تعیین‌گری: ایران و مسئلة انقلاب منفعل» (۲۰۲۶)، در بحث انتقادی خود درباره مفهوم «انقلاب منفعل» گرامشی، به جذب انتخابی نیروهای مخالف توسط حاکمان در نقاط عطف تاریخ معاصر ایران می‌پردازد و میان توضیح این فرایند سیاسی و استنتاج پیامدهای اقتصادی آن تمایز می‌گذارد. برای بحث حاضر، پرسش آن است که چه کسانی، با چه شروطی و با چه میزان حق اثرگذاری وارد نظم مشترک می‌شوند. «جذب انتخابی» را نیز باید از «ادغام نابرابر» متمایز کرد: در اولی برخی نیروها پذیرفته و برخی کنار گذاشته می‌شوند؛ در دومی افراد یا گروه‌ها حضور دارند، اما از حقوق، منابع یا امکان تصمیم‌گیری برابر برخوردار نیستند. توضیح آنکه دولت ممکن است با پذیرفتن بخشی از مطالبات مخالفان یا واردکردن برخی از آنان به نهادهای رسمی، دامنه مخالفت را محدود کند، بی‌آنکه امکان مشارکت برابر برای همگان فراهم شود. لذا حضور در نظم موجود، لزوماً به معنای برخورداری از حق تغییر آن نیست. بنابراین، باید پرسید آیا گروه‌های پذیرفته‌شده می‌توانند مستقلاً مطالبات خود را پیگیری و در تصمیم‌ها اثر بگذارند، یا پذیرش آنان به کنارگذاشتن بخشی از مطالبات و پذیرفتن موقعیت فرودست بودن مشروط شده است. جامعه مشترک، نه جامعة بی‌اختلافمسئله اصلی این نیست که چگونه همه را به توافق برسانیم. چنین هدفی نه واقع‌بینانه است و نه لزوماً مطلوب. پرسش مهم‌تر آن است که چگونه می‌توانیم شرایطی بسازیم که در آن اختلاف، امکان گفت‌وگو، همکاری و دفاع از حقوق متقابل را از میان نبرد. برای رسیدن به این هدف، باید از دو ساده‌سازی فاصله گرفت: نخست، اینکه همه مشکلات را به تعصب و ناآگاهی افراد نسبت دهیم؛ دوم، اینکه هرگونه رابطه میان مردم را تا حل کامل تضادهای ساختاری ناممکن بدانیم. جامعه به هر دو سطح نیاز دارد: هم تلاش برای کاهش خصومت و گسترش شناخت متقابل، هم مواجهه جدی با نابرابری‌ها و ساختاری که احساس بی‌عدالتی و طردشدگی را بازتولید می‌کنند.همزیستی اختلاف نه پایان سیاست است و نه دعوت به سازش بر سر هر مسئله‌ای. برعکس، می‌تواند شرطی برای ادامه سیاست به‌مثابه عرصه رقابت، نقد و تغییر باشد؛ عرصه‌ای که در آن هیچ گروهی مالک انحصاری جامعه نیست و هیچ فردی برای برخورداری از حق تعلق، مجبور به شبیه شدن به دیگران نمی‌شود.همچنین بازسازی این مفهوم در جامعه ایرانی، بدین معنا نیست که مسئولیت مشکلات و تلاش برای رفع آنها را به دوش جامعه بیندازیم، بلکه توجه به این واقعیت است که نظام سیاسی در همه این سالها، بجای آنکه بر همزیستی‌ها بیفزاید، با نقض بی‌طرفی خود نسبت به همه جامعه، مسئله را دشوارتر و پیچیده‌تر کرده است. لذا توصیه به جامعه ایرانی و نادیده گرفتن نظام سیاسی، مانند توصیه به مادر است در آن داستان قدیمی درباره منازعه دو زن بر سر یک نوزاد، و پیشنهاد قاضی برای دو نیم کردن آن، که مادر واقعی حق طبیعی خود را به رقیب وا می‌نهد. اینجا نیز در اختلاف میان جامعه و دولت، به مردم توصیه به همزیستی می‌کنیم تا زیستن در جامعه، هر چند دشوار، همچنان ممکن باشد. اما همزمان با توصیه به جامعه، نباید فراموش کرد که نظام سیاسی، به دلیل اختیار قانون‌گذاری، توزیع منابع و اعمال اجبار، مسئولیت بیشتری در تضمین حقوق برابر دارند. متأسفانه در تاریخ معاصر ایران نظام‌های سیاسی همواره به دنبال دستکاری در فرهنگ و جامعه ایرانی بوده‌اند بجای این که به وظایف مهمتر خود مانند تأمین امنیت و بهبود اقتصاد بپردازند. ازاین‌رو، همزیستی اختلاف نمی‌تواند مطالبه‌ای یک‌جانبه از کسانی باشد که با تبعیض و محدودیت مواجه‌اند. شرط نهادی آن، پایان‌دادن به محرومیت سیاسی، تضمین امکان اعتراض و دسترسی برابر به عرصه عمومی است. دعوت از جامعه به حفظ روابط روزمره، هنگامی معتبر است که مسئولیت صاحبان قدرت در ایجاد و رفع طرد اجتماعی نیز صریحاً بیان شود.شاید نخستین گام برای بازسازی «ما» همین باشد: بپذیریم که جامعه مشترک، حاصل توافق کامل اعضای آن نیست. جامعه مشترک زمانی معنا پیدا می‌کند که افراد بتوانند در آن اختلاف داشته باشند، برای تغییر شرایط مبارزه کنند، در برابر بی‌عدالتی بایستند ولی همچنان حق حضور دیگری را به رسمیت بشناسند.پی‌نوشت:‌ این متن با اندک تغییراتی در روزنامه شرق، ۹ آبان ۱۴۰۵ منتشر شده است.  محمدرضا جوادی یگانهمحمدرضا جوادی یگانهSat, 31 Oct 2026 19:29:56 +0330https://virgool.ir/@javadimr/چاپلوسی-هم-آداب-دارد-هم-مراتب-gxptelxj1swzشیوه‌ها و پیامدهای چاپلوسی استانداران در روسیه نسبت به پوتینگزارشی از یک مقاله پژوهشی الکساندر باتورو، دانشیار علوم سیاسی دانشگاه شهر دوبلین، نیکیتا خوخلوف از کالج دانشگاهی دوبلین و یاکوب تولسروپ از دانشگاه ارهوس دانمارک، در مقاله‌ای در مجله آمریکایی علوم سیاسی (۲۰۲۴) با عنوان «بازی با برگ برنده چاپلوسی: منطق و پیامدهای ابراز وفاداری به حاکم خودکامه» نشان داده‌اند که چاپلوسی مقامات روسی نسبت به پوتین شیوه‌ها و درجات گوناگون دارد و روی بقای آنها در استانداری و ارتقایشان هم موثر است.   بر اساس این مقاله،‌ چاپلوسی به معنای استفاده از تملق، ستایش و تأیید افراد قدرتمندتر برای مقاصد منفعت‌جویانه است. پژوهش‌ها نشان می‌دهد که خودکامگان، به طور متوسط نخبگان وفادار را بر نخبگان شایسته ترجیح می‌دهند. هرچه رابطه میان دیکتاتور و هریک از نخبگان نامتقارن‌تر باشد، مقام‌ها انگیزه بیشتری برای بازی با برگ چاپلوسی خواهند داشت.برای نخبگان ضعیف‌تر، چاپلوسی هم جلب رضایت خودکامه است و هم ابزار ارتقا. اما برای نخبگان قوی‌تر، که هم احساس خطر و هم نیاز به کمک کمتری دارند هم از گزینه‌های بهتری برای اشتغال جایگزین در خارج از رژیم برخوردارند، ستایش افراطی حاکم هزینه‌زا است و فرصت پیوستن به ائتلاف‌های جایگزین را از آنان می‌گیرد، لذا انگیزه کمتری برای چاپلوسی دارند.روش: آنها متن ۹۲۴ سخنرانی سالانه استانداران روسیه در برابر مجالس منطقه‌ای، از ۲۰۰۷ تا ۲۰۲۱ را بررسی کرده‌اند. چاپلوسی مستقیم را با تعداد دفعات ذکر نام پوتین در سخنرانی‌شان، و چاپلوسی غیرمستقیم را از طریق میزان نشان دادن همنوایی خود با دیدگاه‌های کلی پوتین و تأکید برمضامین سیاستی و واژگانی مشابه او (مانند حاکمیت، سنت، کریمه، اوکراین، میهن‌پرستی، پیروزی و فاشیسم) اندازه گرفته‌اند (دایره کلمات پوتین، ذکرشده در مقاله را در عکس زیر آورده‌ام: ترجمه و آماده‌سازی با هوش مصنوعی). مثلا این سخنرانی یوگنی ساوچنکو استاندار بلگورود در ۲۰۱۲، در تطابق آشکار با ایده‌های مرکزی پوتین و چاپلوسی غیرمستقیم او است:«باید به یاد داشته باشیم که تمامی دوره‌های ازهم‌گسیختگی روسیه با دوره‌های فقر معنوی و اخلاقی شهروندان آن هم‌زمان بوده‌اند. ما به بازگشت به مسیر اخلاقی زندگی، به بازگشت به ارزش‌های سنتی مردم خود نیاز داریم.» عوامل موثر بر میزان و نحوه چاپلوسی: استاندارانی که از نظر سیاسی آسیب‌پذیرند و پایان دوره مسئولیتشان نزدیک می‌شود، بیشتر نام پوتین را به میان می‌آورند، اما درباره موضوعات مرتبط با دستور کار سیاستی پوتین، این اندازه سخن نمی‌گویند. بنابراین، به نظر می‌رسد این استانداران راهبرد صریح‌ترِ ستایش مستقیم و شخصی دیکتاتور را بر راهبرد پیچیده‌ترِ همنوایی با دیدگاه‌ها، یعنی تقلید از گفتار عمومی او، ترجیح می‌دهند.همچنین، کسانی که پوتین آنان را منصوب کرده است، بیشتر به بازی با برگ چاپلوسی تمایل دارند. البته استاندارانی که پیش‌تر توسط پوتین منصوب نشده‌اندهم، با نزدیک‌شدن پایان دوره مسئولیتشان، ارجاع‌های حمایت‌آمیز خود به حاکم را افزایش می‌دهند؛ درحالی‌که منصوبان پوتین معمولاً در دوره‌های انتخاباتی و غیرانتخاباتی، به یک اندازه سطح بالایی از ارجاع به او را حفظ می‌کنند. (فرضیه ۱)استاندارانی که استان‌شان از نظر اقتصادی بیشتر به بودجه فدرال وابسته‌تر است، در مقایسه با همتایان کمتر وابسته خود، به‌طور معناداری چاپلوسانه‌تر (هم مستقیم و هم غیرمستقیم) رفتار می‌کنند. (فرضیه ۲).استانداران دارای پیشینه تجاری، و بنابراین دارای گزینه‌های بیرونی بهتر، به‌طور معناداری کمتر به رفتار چاپلوسانه (هر دو نوع آن) گرایش دارند (فرضیه ۳). تجربه قبلی در دنیای کسب‌وکار، گزینه‌های بیرونی جذابی در اختیار آنها قرار می‌دهد که به آنان اجازه می‌دهد در صورت نیاز مسیرهای شغلی جایگزینی را دنبال کنند و انگیزه کمتری برای تملق‌گویی از حاکم خودکامه داشته باشند. فواید چاپلوسی: مقاله نتیجه چاپلوسی را ابقای استانداران درمقام خود یا ارتقای در دیگر سمت‌های مهم فدرال تعریف کرده‌. نتایج نشان می‌دهند که صرفاً ذکر نام پوتین به استانداران کمکی نمی‌کند. این راهبرد به‌تنهایی ظاهراً کارساز نیست؛ دست‌کم از نظر حفظ مقام. البته به شانس آنان نیز آسیبی نمی‌زند. اما هنگامی که استانداران وفاداری خود را به شیوه‌هایی ظریف‌تر، از طریق راهبرد همنوایی با دیدگاه‌ها نشان می‌دهند، بازی با برگ چاپلوسی راهبردی سودمند است. (فرضیه ۴) مقاله یک پیوست شانزده صفحه‌ای هم دارد که جزییات روش‌شناختی و یافته‌ها را در آن مفصل توضیح داده‌اند.Baturo, A., Khokhlov, N., & Tolstrup, J. (2025). Playing the sycophant card: The logic and consequences of professing loyalty to the autocrat. American Journal of Political Science, 69,1180–1195.محمدرضا جوادی یگانهمحمدرضا جوادی یگانهSun, 25 Oct 2026 13:38:40 +0330https://virgool.ir/@javadimr/صندلی-رزروکن-ها-و-کیف-کش-ها-k2rw4qynimbrترجمه جستاری از عبدالله المغلوثكُخّة يا بابا (نکن بابا، بده) اثر عبدالله المغلوث (متولد ۱۹۷۸)، کتابی درنقد رفتارهای اجتماعی رایج در عربستان و جامعه عربی است که در سال ۲۰۱۱ توسط انتشارات مدارک لبنان منتشر شده است. نویسنده کتاب در زمان نگارش کتاب، ستون‌نویس روزنامهٔ سعودی الوطن و دانشجوی دکتری رسانه دیجیتال از بریتانیا بوده است. او اکنون معاون وزیر اطلاع‌رسانی عربستان سعودی است. یکی از جستارهای کتاب (ص ۵۱-۵۵)«حُرّاسُ الكراسي» است به معنای «نگهبانان صندلی‌ها»؛ کارمندانی که زودتر به مراسم می‌روند تا صندلی‌های ردیف جلو را برای رؤسایشان ذخیره کنند. (ترجمه بخش‌هایی از این جستار را بااستفاده از هوش مصنوعی با اندکی بازبینی و ویراستاری می‌آورم.) گروهی از کارمندان ناچارند یک ربع پیش از آغاز هر مراسم رسمی یا کنفرانسی وارد سالن شوند. نام مهمانان دعوت‌شده راکه روی صندلی‌های خالی گذاشته شده، کنار می‌زنند و خودشان جای آنها می‌نشینند تارؤسایشان از راه برسند؛ و به نگاه‌های اعتراض‌آمیز دیگران با لبخندهایی بی‌مزه پاسخ می‌دهند. اینها «نگهبانان صندلی‌ها» هستند. هدفشان این است که رؤسایشان در جشن‌های رسمی و کنفرانس‌ها در ردیف‌های جلو بنشینند، حتی اگر از نظر شأن و جایگاه از بسیاری از حاضران پایین‌تر باشند.هفتهٔ گذشته زودتر از موعد در یک مراسم علمی در جده حاضر شدم و از نزدیک دیدم این افراد چگونه صندلی‌ها را تصاحب می‌کنند. مأموریتشان را با یک بررسی سریع و کامل از صندلی‌های اصلی آغاز می‌کنند. سپس صندلی‌ای را که برایش آب از دهانشان راه افتاده شناسایی می‌کنند؛ به‌ویژه صندلی‌هایی که متعلق به دانشگاهیان یا خارجی‌هاست، چون این افراد را حلقهٔ ضعیف جامعهٔ ما می‌دانند. بعدبا سرعت، صندلی را به زور تصاحب می‌کنند.کاری که نگهبانان صندلی‌ها آشکارا در سالن‌های جشن و مناسبت‌های عمومی انجام می‌دهند، بازتاب همان کاری است که در خفا می‌کنند؛ آنجا که فرصت‌ها و حقوق دیگران را به سود مدیرانشان می‌ربایند و از نجابت و گذشت کسانی که پیرامونشان هستند سوءاستفاده می‌کنند.این افراد برای همیشه «نگهبان» باقی نمی‌مانند. به‌سرعت رشد می‌کنند و در مدتی کوتاه به معاونان و مدیران بانفوذی تبدیل می‌شوند که نقش‌هایی بزرگ‌تر و زشت‌تر ایفا می‌کنند. آنچه بیش از همه مرا اندوهگین و خشمگین می‌کند، رسیدن افراد بی‌استعداد و ناشایست به جایگاه‌های مدیریتی است؛ زیرا آنان هر انسان خلاقی را نابود می‌کنند و هر استعدادی را که سرراهشان قرار گیرد، از میان برمی‌دارند.دکتر صالح الفواز، استاد جامعه‌شناسی، بیش از شش کتاب در رشتهٔ تخصصی خود دارد و مقاله‌های فراوانی در مهم‌ترین نشریات تخصصی منتشر کرده است. او را اوایل ماه مارس گذشته در یکی از رستوران‌های جده،بسیار اندوهگین دیدم. وقتی از دلیل نومیدی‌ای که سراسر وجودش را فرا گرفته بود پرسیدم، پس از کشیدن نفسی عمیق پاسخ داد: «نمی‌توانم عبای (مِشلَح یا بِشت:عبای رسمی عربی) رئیس‌ام را حمل کنم (نوکر رئیس‌ام باشم)». الفواز از کار دانشگاهی کناره گرفت،چون معتقد بود پیشرفت شغلی‌اش مستلزم انجام «کارهایی غیرآکادمیک» است. هزاران نفر مانند او مورد بی‌عدالتی قرار گرفته‌اند و با سرنوشتی مشابه روبه‌رو هستند.این نوع موجودات در بیشتر مؤسسات دولتی و خصوصی ما گسترش یافته‌اند. دیگر دیدن یک مدیر بااستعداد به امری نادر تبدیل شده است. فرد بااستعداد برای اداره و سازمانش به باری سنگین بدل می‌شود، درحالی که فردی که فاقد این استعدادهاست، در چاپلوسی مهارت پیدا می‌کند و راه‌ها دربرابرش باز و هموار می‌شوند. متأسفانه «نگهبانان صندلی‌ها» و کیف‌کش‌ها و کت‌کِش‌ها («حاملان بِِشت‌ها») هستند که با سرعت برق به جایگاه‌های بالای سازمانی می‌رسند.فرهنگ کاری ماست که کارمندان را به موجوداتی تبدیل کرده است که برای خدمت وخوشحال‌کردن رؤسایشان، حتی بیرون از چارچوب وظایف کاری، به کار گرفته می‌شوند. و این فرهنگ را کارمند فقط در محل کار یاد نمی‌گیرد؛ بلکه از سال‌های مدرسه آن را جذب می‌کند.همهٔ ما دیده‌ایم پسر مدیر ادارهٔ گذرنامه چگونه از توجه ویژهٔ معلمان برخوردار می‌شود،چون کارهای اداری و نیازهای آنان ممکن است روزی از زیر دست کارمندانی بگذرد که رئیسشان همان پدر اوست. همچنین دیده‌ایم پسر مدیر راهنمایی و رانندگی چه لبخندهای فراوانی از معلمانمان می‌گرفت؛ لبخندهایی که حتی یک‌چهارم آنها نصیب ما نمی‌شد.ما با تماشای چنین صحنه‌هایی بزرگ می‌شویم؛صحنه‌‌هایی که ما را به موجوداتی مطیع و آمادهٔ چشم‌پوشی از بسیاری از ارزش‌هاتبدیل می‌کنند تا بالا برویم و ارتقا پیدا کنیم. وقتی یکی از ما به جایگاه مسئولیت می‌رسد، نباید از او بپرسیم چقدر دستاورد داشته‌ای و چند دورهٔ آموزشی گذرانده‌ای؛ بلکه باید بپرسیم: چند صندلی رزرو کرده‌ای و کیف‌کشی چند نفر را کرده‌ای؟!محمدرضا جوادی یگانهمحمدرضا جوادی یگانهSat, 12 Sep 2026 20:29:26 +0330https://virgool.ir/@javadimr/جَنَم-و-جوانمردی-f3e8wkmxkjbpتحلیلی از رای مردم به مسعود پزشکیانبخشی از مصاحبه محمدرضا جوادی یگانه با مجله آگاهی نو در باره انتخابات ریاست جمهوری. شماره ۱۴. خرداد و تیر ۱۴۰۳. صص ۱۳۳-۱۴۷.* شما در توئیتی نوشتید ‏«در چالش میان کارآمدی و‌ پاکدستی، اولویت مردم کارآمدی (به معنای توان بهتر کردن اوضاع و حل مسائل) است نه پاکدستی. مدیر کارآمدی که حواشی فساد مالی دارد، پذیرفتنی‌تر است تا مدیر پاکدستی که کارآمدی‌اش اثبات نشده. فقط در شرایط کارآمدی حداقلی نامزدها است که پاکدستی اولویت پیدا می‌کند.» آیا منظور شما دوگانه پزشکیان و قالیباف بود؟- حرف من این است که مردم ارزیابی‌هایی از آقایان هاشمی رفسنجانی، قالیباف، کرباسچی و یا احمدی‌نژاد دارند. ملاک اصلی این ارزیابی‌ها برای رئیس‌جمهور کارآمدی است به این معنی که بتواند مشکل مردم را حل کند. حرف من در آن توئیت این بود که در شرایط یکسان کارآمدی یا حداقل کارآمدی آن فردی که پاکدست است را انتخاب می‌کنند اما بین پاکدست و کارآمد لزوماً پاکدست را انتخاب نمی‌کنند. مردم به دنبال سخنران خوب یا آدم خوب نیستند به دنبال رئیس هستند. رئیس هم باید جَنَم داشته باشد. شاید تعبیر جَنَم از کارآمدی بهتر باشد، منظورم از کارآمدی این نیست که سد یا پل بسازد. از سال ۱۳۸۸ به بعد به استثنای سال ۱۴۰۰ که بنا بر رقابت نبود، نامزدی پیروز می‌شد که در مناظرات رقیبش را منکوب می‌کرد و این لحظه برای آقای پزشکیان آن لحظه «تا آخر میمونی دیگه» بود. این جمله را می‌توان اینطور تفسیر کرد که «آقا تو بیشتر از بقیه به من حمله می‌کنی و من حال تو را می‌گیرم» و گرفت. یعنی من به‌عنوان نامزد ریاست‌جمهوری وقتی با تو که رقیبم هستی این کار را می‌کنم با وزیرانم هم می‌توانم. در زمانی ‌که آن توئیت را نوشتم به ذهنم نرسید یا شاید هم نتیجه انتخابات نظرم را تغییر داد اما اگر الان بخواهم آن را بنویسم جَنَم را به ‌جای کارآمدی به کار می‌برم. مردم می‌خواهند رئیس‌جمهور انتخاب کنند و رئیس‌جمهور هم باید جَنَم داشته باشد. باید شجاعت داشته باشد و بتواند ایستادگی کند. نظرسنجی‌های سال ۱۳۸۸ روندی را نشان می‌داد که رأی آقای موسوی که صعودی بود، نزولی شد و رأی آقای احمدی‌نژاد که نزولی بود، صعودی شد. آن خط فاصل مناظره سیزدهم خرداد بود. در مورد یک رئیس‌جمهور عناصر زیادی مهم هستند اما مهمترین عنصر، قدرت است. منظورم از کارآمدی این است که بتواند کار کند. اگر بخواهم دقیق بگویم اینکه آیا می‌توانی به وعده‌ای که دادی عمل کنی یا نه؟ منظور از کارآمدی، کارآمدی از نوع قالیباف نیست؛ کارآمدی یعنی اینکه بتوانی با رقیب مقابله کنی. آقای قالیباف در تمام دوره‌ها از همین نقطه ضربه می‌خورد، در لحظه نمی‌تواند پاسخ دهد یا دیگران در لحظه پاسخش را می‌دهند. من دوست دارم به فردی که رأی می‌دهم تفاخر کنم؛ کسی که بتواند در لحظه، ابراز قدرت کند.* با این تفاسیر به‌نظر شما آقای پزشکیان موفق شد هر دو ویژگی کارآمدی و پاکدستی را کسب کند؟- پاسخ من کمی متفاوت‌ است. در انتخابات این دوره تقریباً همه انواع شخصیت‌های نمادین ایرانی را کنار هم داشتیم، ‌یعنی هر یک از نامزدها را می‌توان نماد و نماینده یکی از شخصیت‌های معرف جامعه ایرانی دانست . نام نمی‌برم، ولی یکی نماد حکیم کنار حاکم است که مشاور قابل اعتماد است، دیگری جاهل فیلم فارسی است و آن یکی «نوچه» یا شاگرد آن جاهل. دیگری هم رند وارونه است که شایگان در کتاب آسیا در برابر غرب می‌گوید، آن‌که مردِ رندی و وسط‌بازی می‌کند. اما دو نماد اصلی، زاهد در مقابل لوطی-درویش است، که آقای جلیلی نماد اولی و آقای پزشکیان نماد دومی است. البته حافظ نقطه مقابل رندی را زاهد ریایی می‌داند، منظور او از زاهد ریایی، هم ریاکار بودنش است و هم ایدئولوژیک بودنش. ولی چون شاید سوء تعبیر شود، من بجای زاهد ریایی، از زاهد استفاده می‌کنم. زاهد دروغ نمی‌گوید، ولی به دروغگویی دیگران می‌تازد و در پوستین دیگران می‌افتد. آقای جلیلی نمی‌توانست عصبانی شود یا هتاکی کند. ادب ذاتی که دارد به او چنین اجازه‌ای را نمی‌دهد و لذا در مناظره دوم موفق نشد. من زاهد ریایی را به این معنی می‌گیرم که زاهد واقعی است اما زهدش را به‌روی مردم می‌آورد. در واقع مصداق همان شعر ابوسعید ابوالخیر که «شوخی و بی‌شرمیِ ما در گذار/ شوخ ما را پیش چشم ما میار» فردی که خطاهای دیگران را به رویشان می‌آورد در حالی‌که دیگران این کار را نمی‌کنند.در مقابل، شخصیت آقای پزشکیان جوانمرد است. شخصیت آرمانی ایرانیان بنا به پژوهش کارولینا بیتسن، دختر مارگارت مید مردم‌شناس معروف، لوطی-درویش است که باید آن را از رِند متمایز دانست. لوطی-درویش یک کلمه است یعنی لوطی‌ای که درویش است یا درویشی که لوطی است. دقیق‌تر اینکه لوطی باید درویش باشد چون درویش نمی‌تواند لوطی شود. درویش چیزی ندارد اما لوطی نمی‌خواهد که چیزی داشته باشد. نماد بارز لوطی-درویش حضرت علی (ع) است. به‌نظر من حضرت ابوالفضل(ع) هم نماد لوطی-درویش است؛ چون سقایی کار افرادی است که نمی‌توانند بجنگند اما ایشان که سپهسالار بودند، رفتند و آب آوردند. پوریای ولی و تختی هم لوطی-درویش هستند. تفاوت علی دایی با تختی در این است که با وجود اینکه علی دایی شخصیت بسیار محبوبی است اما سربزرگ است. تختی در زلزله سال ۱۳۴۱، پیاده، بلندگو به دست و صندوق کمک در گردن، در خیابان‌های تهران می‌رفت و از مردم تقاضای کمک به زلزله‌زدگان می‌کرد. مردم هم پول و انگشتر و طلای خود را در صندوق می‌انداختند. این کار نوعی گدایی است، علی دایی این کار را نمی‌کند. رسول خادم به این ویژگی نزدیک‌تر است، پهلوانی که باربری می‌کند. سردار سلیمانی هم همینطور است، می‌گوید روی قبرم بنویسید سرباز. بزرگترین سردار معاصر ایرانی که مرزهای نظامی ایران را تا نزدیک مدیترانه گسترش داد؛ موقعیتی که از دوره خشایارشاه به بعد نداشتیم اما در عمل خودش را سرباز می‌خواند.این ویژگی‌ها در آقای پزشکیان وجود دارد. جراح قلب است اما شیک‌پوش نیست و کاپشن می‌پوشد. ایشان هم امکاناتش را دارد و هم سوادش را، همانطور که ترکی را سلیس صحبت می‌کند انگلیسی را هم حرف می‌زند اما ادا نیست. این به جوانمردی مخصوصا جوانمردی قبل از دوره قاجار خیلی نزدیک است. طرز راه رفتنش شبیه قیصر یا داش آکُل است. قیصر، جاهل فیلم‌فارسی نیست؛ پرویز دوایی سال 1348 نوشته بود زمانی که بعضی خواهرانشان را برای رفیقانشان پیشنهاد می‌کردند، قیصر بر سر ناموس کشته می‌شود. این تفاوت قیصر بود با جاهل‌های فیلم‌فارسی‌های آن دوره. هر بار که آقای پزشکیان از این قاب خارج می‌شد، مثلاً بیانیه‌هایی که می‌خواند، خرابکاری می‌کرد. من در اتاق فکر ستاد انتخاباتی پزشکیان می‌گفتم ایشان نباید بیانیه بخواند، اصلاً بیانیه خواندن کار ایشان نیست.این تیپ می‌شود جوانمرد و لوطی؛ چون جراح قلب است کاپشن پوشیدن او به چشم می‌آید، می‌تواند پولدار باشد اما پولدار نیست، فریاد نمی‌زند من در هاروارد دوره اقتصاد بهداشت را گذارندم. این تواضع فقط از صاحب قدرت برمی‌آید. برای من مهم نیست که پیروزی پزشکیان به خاطر سبد رأی اصلاح‌طلب‌ها است یا قومیت‌ها، آن‌چیزی که این دوره از انتخابات را جذاب کرد، تعارض بین این شخصیت‌ها بود. مردم از زبان جاهل می‌ترسند، ولی جاهل رأی ندارد. من امیدوار بودم نامزدهای انصراف‌داده در انتخابات می‌ماندند تا رأی زیر یک میلیونی آنها و میزان اقبال مردم به آنها را ببینیم. در مقابل جاهل ایستادن است که انسان را قدرتمند می‌کند. به بیان دیگر کسی در محله محبوب می‌شود که در مقابل جاهل بایستد. آقای قالیباف در سال ۱۳۹۲ بنا به توصیه برخی صاحب‌نظران نقش مدیر توانا و مقتدر را می‌خواست نمایش دهد. اما اقتدار درونی است و در لحظه خطر بروز پیدا می‌کند که او در لحظه نتوانست؛ و در ماجرای لوله کردن و حمله گازانبری، در دام رقیب افتاد و پاسخ مناسب نتوانست بدهد. یعنی اینکه بتواند در همان لحظه پاسخ بدهد که البته فقط لفظ و کلام پاسخ نیست که اهمیت دارد، حالت صورت و جواب‌های بعدی هم مهم است. مثل همان یک سؤال کوتاهی که پزشکیان از زاکانی پرسید و حالت صورتش بعد از پاسخ زاکانی به اندازه خود پرسش مهم بود. البته آقای قالیباف در انتخابات و بعد از آن، خیلی توانست شخصیتش و نگاه مردم به خودش را ترمیم کند و این ترمیم شخصیت، او را متفاوت‌تر از قبل و بویژه از سال ۱۳۹۲ کرده است.ما چنین کهن‌الگوها و شخصیت‌هایی اساطیری در ذهن‌مان داریم و با این الگوها آن‌ها را ارزیابی می‌کنیم.به‌نظرم آقای احمدی‌نژاد خیلی می‌خواست به تیپ لوطی-دوریش نزدیک شود اما نتوانست. به این معنا که با وجود اینکه تواضع داشت اما قدرت نداشت. در ضمن لوطی‌گری بر پایه مرام است که او نداشت و پشت پا زد به کسی که نان و نمکش را خورده بود. به اقتدار علمی آن هم جراح قلب توجه کنید که یکی از بالاترین مراتب پزشکی است اما ایشان نخواست او را در بیمارستان و در لباس جراحی نشان بدهند. این تواضع، مردم را نسبت به ایشان علاقه‌مند کرد. در بین افراد حاضر در این دوره و البته دوره‌های قبلی تا جایی که من یادم می‌آید، چنین فردی با این مشخصات نبوده. به همین دلیل است که می‌گویم رأی ایشان قومی و حتی سیاسی هم نیست. حتماً بخشی از رای ایشان از سبد رأی اصلاح‌طلبان بود اما مگر اصلاح‌طلبان چقدر رأی دارند؟ آرای آقای همتی در انتخابات ۱۴۰۰ حدود ۲.۵ میلیون رأی بود. در بهترین حالت آرای اصلاح‌طلبان هشت میلیون است. اصولگراها هم بیشتر از این رأی ندارند. رأی پزشکیان رأی ملی بود؛ مردم جَنَم را دوست دارند.چنین حسی را در مورد رضاشاه و شاه عباس هم داریم. اگر به عکس‌های رضا پهلوی و تصویری که امروز از خودش نمایش می‌هد توجه کنید متوجه می‌شوید که در پشت سرش تصویر بزرگ رضاشاه قرار دارد و عکس کوچک محمدرضا پهلوی. با این کار می‌خواهد بگوید من نوه رضاشاه هستم نه پسر محمدرضا؛ محمدرضا پهلوی جَنَم نداشت. جَنَم نه به‌ معنای اینکه آدم بُکُشد، جَنَم به این معنی‌که بگوید من پادشاهم، در ایران می‌مانم هرچه شد، شد. در سال ۱۳۳۲ هم اینطور نبود، یعنی اصلاً جَنَم پادشاهی نداشت. جنم را ناخدای کشتی جنگی دارد که روی عرشه می‌ماند و می‌گوید من هم با کشتی غرق می‌شوم. رضاشاه هم تا این اندازه جَنَم را نداشت و در سال ۱۳۲۰ از کشور فرار کرد، اما مردم امروز تصور می‌کنند که داشته است. جنم دفاع از ایران را نداشت، اما جنم ایجاد امنیت در ایران و جدیت در ساخت ایران را که داشت. اما در مجموع جَنَم آن چیزی است که مردم را نسبت به یک فرد علاقه‌مند می‌کند.* البته آقای پزشکیان تا حد زیادی انگاره‌های ذهنی درباره پزشک دلسوز که مطب ندارد و از فقرا ویزیت نمی‌گیرد و...را زنده کرد و این به کمکش آمد.- آقای رضا کیانیان برای بازی در نقش پزشک در فیلم «خانه‌ای روی آب»، ۱۵ کیلو وزن اضافه کرد تا با تصویری که ما از پزشک داریم همخوانی داشته باشد. آقای پزشکیان با تصویر مطلوب ایرانیان از پزشک همخوانی دارد. آقای پزشکیان خودش است، حتی نهج‌البلاغه خواندنش هم ادا نیست. ما در ۱۳۸۸ هم دیدیم که ایشان نهج‌البلاغه می‌خواند، پس برای مردم ناآشنا نبود. در مقابل آن رِندِ وارونه که در بسیاری از مواقع تبدیل به ادا می‌شود، لوطی-درویش خودش است، شخصتیش نمایشی نیست. مردم مردِ رندی را نمی‌پسندند، در واقع به یک معنا زرنگی برای رأی آوردن را نمی‌پسندند. آنچه دیدیم تقابل بین زاهد ریایی و جوانمرد-لوطی بود. نکته مهمش ترکیب قدرت و تواضع است، قدرتمند اما متواضع است پس جذاب می‌شود. آقای پزشکیان در عین قدرت علمی، متواضع است. مردم ایران تاریخی و سنتی به پزشک احترام می‌گذارند. مرحوم آقای دکتر حبیبی در آئین‌نامه‌ای که برای مکاتبات اداری تدوین کرده بود، تأکید کرد تنها موردی که می‌توان کلمه دکتر را در مکاتبات اداری برای یک فرد به‌کار برد، زمانی است که آن فرد پزشک باشد. به این ترتیب به ‌نظر من رأی ۱۴۰۳، رأی هویتی بود. مثلا رأی به آقای احمدی‌نژاد یا روحانی آنقدر به هویت ما نزدیک نشده بود. افرادی که به احمدی‌نژاد و حتی روحانی در ۱۳۹۶ رأی دادند، با میل و رغبت این کار را نکردند، به خاطر منفعت رأی می‌دادند اما فکر می‌کنم به آقای پزشکیان با میل رأی دادند که این وضعیت آقای پزشکیان را سخت‌تر می‌کند. برای اینکه اگر آن امیدها نابود شود به همان اندازه مخالفت‌ها هم شدیدتر می‌شود. مردم با محبت و عشق رأی دادند و محبت خیلی سریع می‌تواند تبدیل به نفرت شود. به تعبیر زیمل وقتی دوستان دشمن یکدیگر شوند، دشمنی‌شان بسیار شدید می‌شود.محمدرضا جوادی یگانهمحمدرضا جوادی یگانهWed, 11 Sep 2024 08:20:41 +0330https://virgool.ir/@javadimr/راه-سوم-ممکن-ترین-اعتراض-به-همه-چیز-otgk6dezo8bj در دلایل توصیه به جلوگیری از حکم زندان شروین حاجی‌پور دو هفته پیش، شروین حاجی‌پور کلیپی منتشر کرد در باره اینکه حکم ۴۴ ماه زندانش تایید شده و باید به زندان برود. پرسش اصلی او این است که «آیا راه دیگری برای اعتراض کردن وجود دارد؟» و «آیا مدنی‌تر از قطعه برای، شیوه‌ای برای اعتراض هست؟» شروین معترض است، نمی‌خواهد ایران را ترک کند و به زندان هم نمی‌خواهد برود. اگر بنا باشد اصلاحی در جامعه ایران رخ دهد، باید کاری کرد که جمع این سه گزینه غیرممکن نباشد. و کسانی که طبق ارزش‌هایشان، نمی‌خواهند طبق ارزش‌های رسمی عمل کنند، امکان کنش در ایران را داشته باشند. آنها، نه خودشان، خود را مجرم می‌دانند نه عرف آنها را مجرم و برانداز می‌شناسد؛ بلکه فقط متفاوت با نظام رسمی هستند و معترض به آن. روشن است که انتظار شروین فقط این نیست که زندان نرود، بلکه می‌خواهد بتواند ترانه اعتراضی بسازد. ولی می‌داند که وقتی ترانه اعتراضی می‌سازد، نمی‌تواند از فضاهای رسمی استفاده کند، روی استیج برود و از پلتفرم‌ها و تلویزیون استفاده کند. اما او می‌خواهد ترانه بسازد و در همین فضای مجازی فیلترشده منتشر کند. چرا باید تنها راه‌های پیش پای معترضین، محکومیت قضایی یا خروج از کشور باشد؟ آلبرت هیرشمن در کتاب خروج، اعتراض و وفاداری، این سه‌گانه را به خوبی نشان داده است. منظورم از وفاداری، وفاداری به اصل نظام است که اصول‌گرایان و اصلاح‌طلبان هر دو در آن مشترک هستند. خروج هم خروج از نظام سیاسی است که براندازان با همه شقوق گوناگون، معرفش هستند. گروه سوم، یعنی معترضان، در همین کشور ساکن هستند، برانداز نیستند و نمی‌خواهد باشند، اما پاره‌ای از قواعد اساسی نظام رسمی را قبول ندارند و علنا با آن مخالفت می‌کنند. ولی در مخالفت با آن، با براندازان همدست نمی‌شوند. و این، آن مرز آشکار ولی باریکی است که به آن توجه نمی‌شود. سیاست آنها سیاست زندگی است برخلاف براندازان، که تنفر و کین‌توزی مبنای عملشان است. درگذشت مهسا امینی در ۲۵ شهریور ۱۴۰۱ مقدمه اعتراضاتی شد که هنوز هم جامعه ایران تحت تاثیر آن است. چند روز پس از آن، ژانر «برای...» در توییتر به راه افتاد که معترضین توییت می‌کردند که به چه چیزی در ایران اعتراض دارند و ابعاد گوناگون اعتراض‌شان را می‌نوشتند. از میان هزاران «برای...»ی توییت‌شده در آن چند روز، شروین حاجی پور، ۲۹ مورد از آنها را انتخاب کرد و ترانه «برای...» را در ۶ مهر منتشر کرد. ترانه در یکی‌دو روز اول انتشار، فقط در صفحه اینستاگرام حاجی‌پور بیش از ۴۰ میلیون بار دیده شد، و به یکی از نمادهای این جنبش اعتراضی تبدیل شد. این ترانه، یکی از نمونه‌های «ممکن‌ترین اعتراض در جامعه ایران» است. نه در متن ترانه‌ای که شروین حاجی‌پور خواند، نه در توییت‌هایی که به عنوان شاهد مثال در کلیپ آورد و نه در تصاویری که در یک روایت تصویری دیگر از این ترانه، همان روز ارائه شد، اعتراضی متوجه اصل نظام و رهبری نبود و تنها یک بار از تصویر رئیس‌جمهوری فقید استفاده شد. محور اعتراض‌ها هم عمدتا اجتماعی بود و نه سیاسی؛ اجتماعی‌ به معنای عام و عمومیت‌یافته آن. من همان روز انتشار در توییتی نوشتم که «شعار زن_زندگی_آزادی و ژانر برای... که شروین حاجی‌پور امروز ترانه‌ای برای آن سرود، نشان داد معترضین عاقل‌‌اند و از ایران‌ستیزان گذر کرده‌‌اند؛‌ نه شعار تجزیه‌طلبانه دادند و نه به میل پهلوی و رجوی و علی‌نژاد عمل کردند.جامعه‌ فرسنگ‌ها از تحلیل‌گران جلوتر است و از سیاست‌بازان متفاوت». آنچه آن ترانه انجام داد، ایجاد بالاترین آگاهی جمعی ممکن یک گروه اجتماعی است، یعنی اینکه معترضین از طریق این ترانه به یک آگاهی جمعی و مشترک رسیدند که از چه چیزی ناراضی هستند و چگونه می‌توان در ایران به همه چیز اعتراض کرد بدون آنکه اعتراض کردن غیرممکن شود. تبدیل اعتراض سیاسی به اعتراض اجتماعی، پس از شکست اعتراض سیاسی، در چارچوب همین رویکرد است. ترانه «برای...» یک نقد مدنی است، اعتراضی در قالب یک اثر هنری، بدون توهین به کسی. اما اینکه اثر به سرعت و به صورت گسترده دیده شد، بخاطر شرایط ایران بود. غیرممکن کردن اعتراض و اسکات یا راندن معترضین به خارج از کشور، فرصت‌های اصلاح در جامعه را هم از دست می‌دهد. باید برای نقد مدنی و شنیدن صدای متفاوت جایی گذاشت. نگاه کنید بعد از رای آوردن پزشکیان چقدر امید در جامعه افزایش یافته، با آزاد گذاشتن اعتراضات ممکن، و با بسط دامنه اعتراضات ممکن، این امید چند برابر خواهد شد. امید است که حکم زندان شروین اجرا نشود. ایران باید با کمک «همه» ایرانیان اوج بگیرد.محمدرضا جوادی یگانهمحمدرضا جوادی یگانهFri, 16 Aug 2024 00:06:30 +0330