نوشته های ایلیار منازاده

مجاز چیست ؟ ( ویژه رشته ریاضی و رشته تجربی )

ایلیار منازاده — Sun, 11 Oct 2026 18:57:15 +0330

مجاز چیست ؟مجاز یکی از آرایه‌های ادبی زبان فارسی است که در آن ، واژه‌ای را در معنایی غیر از معنای حقیقی خودش به کار می‌بریم ، به شرط آنکه بین معنای حقیقی و معنای مجازی آن ، رابطه‌ای وجود داشته باشد .تمام کلاس خندیدند .آیا منظور این است که خود کلاس ، یعنی اتاق ، خندیده است؟ خیر!منظور از << کلاس >> دانش‌آموزان داخل کلاس است . پس واژه ی << کلاس >> در معنای حقیقی خودش به کار نرفته و به‌جای << دانش‌آموزان کلاس >> آمده است . بنابراین کلاس مجاز از دانش اموزان داخل کلاس است .جهان از این تصمیم شگفت‌زده شد .ایا منظور این است که جهان شگفت زده شده است ؟ خیر !در اینجا جهان مجاز از مردم جهان است .رابطه ی جهان و مردم جهان چیست ؟ جهان محل سکونت مردم جهان است .با آمدن دی ، تمام کوچه‌های شهر در جامه سپید برف ، به خوابی عمیق فرو رفتند .در اینجا دی مجاز از زمستان است .رابطه ی دی و زمستان چیست ؟ جزء به‌جای کلهزاران عاشق ، در راه دفاع از این خاک ، جان شیرین خود را نثار کردند .در اینجا خاک مجاز از کشور و میهن است .رابطه ی خاک و کشور چیست ؟ خاک بخشی از کشور و میهن است . جزء به‌جای کلقلم سعدی قرن‌ هاست که چراغ راه مشتاقان معرفت است.در اینجا قلم مجاز از نوشته ها است .رابطه ی قلم و نوشته ها چیست ؟ قلم وسیله و سبب نوشتن است .تفاوت مجاز و استعاره :تا اینجا دانستیم که اگر واژه ای در معنای غیر حقیقی خود بکار رود ، مجاز و یا استعاره ایجاد می شود .اما تفاوت این دو ارایه چیست ؟در واقع استعاره نوعی مجاز است که در ان رابطه ی بین دو واژه بر اساس شباهت است .بنابراین ابتدا معنای حقیقی و معنای غیر حقیقی واژه مورد نظر را تشخیص دهید و سپس انها را باهم مقایسه کنید .ایا شباهتی میان انها وجود دارد ؟اگر جواب مثبت است ، مجاز از نوع استعاره است .اگر جواب منفی است و رابطه ای بغیر از شباهت میان دو واژه احساس می کنید ، مجاز از نوع غیر استعاره است .به یاران گفت کز خاکی و ابی*** ندیدم کس بدین حاضر جوابیمعنای حقیقی : خاکی و ابیمعنای غیر حقیقی : همه ی موجوداتایا میان این دو واژه ، شباهتی احساس میکنید ؟ خیر !بنابراین مجاز از نوع غیر استعاره است .سپید شد چون درخت شکوفه دار ، سَرَمْمعنای حقیقی : سرمعنای غیر حقیقی : موی سرما نمی توانیم بگوییم مو مانند سر است . بلکه باید بگوییم سر محل رویس مو است .بنابراین رابطه ی بین دو واژه مبتنی بر شباهت نیست و مجاز از نوع غیر استعاره است .گل در بر و می در کف و معشوق به کام است ***سلطان جهانم به چنین روز غلام استمعنای حقیقی : میمعنای غیر حقیقی : جام میمعنای حقیقی : کف دستمعنای غیر حقیقی : خودِ دستدر هر دو واژه ، مجاز از نوع غیر استعاره است زیرا رابطه مبتنی بر شباهت نیست .نکته : رابطه ی میان معنای حقیقی و معنای غیر حقیقی می تواند انواع مختلفی داشته باشد که دانش اموزان ، به جز دانش اموزان رشته ی انسانی ، لازم نیست ان را حفظ کنند . همین قدر که بتوانند مجاز را تشخیص دهند کفایت می کند .نویسنده : ایلیار منازاده

استعاره چیست ؟ ( ویژه رشته ریاضی و رشته تجربی )

ایلیار منازاده — Sat, 10 Oct 2026 22:30:47 +0330

استعاره چیست ؟استعاره یعنی به‌کاربردن واژه‌ای به‌جای واژه‌ای دیگر، بر اساس شباهت میان آن دو.برای تدریس استعاره ، ابتدا از تشبیه شروع میکنیم !<< علی مانند شیر شجاع است . >>در این جمله علی را به شیر تشبیه کرده‌ایم، چون هر دو شجاع‌ هستند.اجزای تشبیه:مشبّه: علی ، چیزی که آن را تشبیه می‌کنیم.مشبّه‌به: شیر ، چیزی که علی را به آن تشبیه می‌کنیم.ادات تشبیه: مانند.وجه شبه: شجاعت.حالا جمله را تغییر میدهیم :<< شیر به میدان آمد . >>اگر منظور از << شیر >> یک انسان شجاع باشد ، دیگر نام انسان را نیاورده‌ایم ، بلکه به‌جای آن از واژه ی << شیر >> استفاده کرده‌ایم.پس در این جمله استعاره داریم ، زیرا انسان شجاع را به شیر تشبیه کرده ایم ، اما به‌جای نام انسان ، از واژه ی << شیر >> استفاده کرده ایم .نکته : برای وجود استعاره باید یکی از دو طرف تشبیه ( مشبه یا مشبه به ) حذف شده باشد .عشق مانند آتش است ، هم می‌تواند دل را گرم کند و هم می تواند آن را به خاکستر تبدیل کند.عشق و اتش هر دو حضور دارند ، بنابراین تشبیه داریم .با نگاهت ، اتشی در دلم روشن شد.اگر اتش به جای عشق امده باشد ، استعاره داریم .نکته : هر جا واژه‌ای مانند << اتش >> دیدی ، سریع نگو استعاره است ، اگر واقعاً منظور خود اتش باشد ، استعاره‌ای در کار نیست . به عبارت دیگر ، واژه باید در معنای غیر حقیقی بکار رفته باشد .اتش را خاموش کردیم و برای همیشه از جنگل خارج شدیم .استعاره ای در کار نیست . واژه در معنای حقیقی بکار رفته است .انواع استعاره :در سطح امتحان نهایی دو رشته ی ریاضی و تجربی ، دانستن دو نوع استعاره کفایت می کند .1 - استعاره ی مُصَرَّحه ( استعاره ی اشکار ) :در این نوع استعاره ، مشبه حذف می‌شود و مشبه‌ به می اید.شیر به میدان آمد .مشبه حذف‌شده : رزمنده ی شجاعمشبه‌ به موجود : شیرپاسخ امتحانی : شیر استعاره از رزمنده ی شجاع است.2 - استعاره ی مَکْـنیـه ( استعاره ی پنهان ) :در این نوع استعاره ، مشبه به حذف می شود و مشبه می اید . همچنین یکی از ویژگی های مشبه به ، ذکر می شود .ابر گریست .مشبه موجود : ابرمشبه‌ به حذف‌شده : انسانویژگی مشبه به : گریستنپاسخ امتحانی : استعاره مکنیه داریم .ترفند حفظی:مصرحه : مشبه‌ به را صریح و آشکار می‌بینی.مکنیه : مشبه‌ به پنهان است و ویژگی ای از آن باقی مانده است.رابطه ی استعاره مکنیه و تشخیص :اگر در استعاره مکنیه ، ویژگی ، رفتار ویا حالت انسانی را به موجودی غیرانسانی نسبت بدهیم ،تشخیص( جان بخشی ) داریم .بنابراین هر تشخیصی لزوما استعاره مکنیه است اما هر استعاره مکنیه لزوما تشخیص نیست .گل خندید .انسان حذف شده و رفتار انسانی خندیدن به گل نسبت داده شده است.استعاره ی مکنیه + تشخیص (جان‌بخشی)امواج صخره هارا بلعیدند .مشبّه : امواجمشبّه‌به : حیوان درندهویژگی مشبه به : بلعیدنبنابراین استعاره مکنیه داریم اما تشخیص نداریم .اضافه استعاری :اضافه ی استعاری نوعی استعاره ی مکنیه است که در قالب یک ترکیب اضافی بیان می‌شود ، به این صورت که مشبه ، به یکی از ویژگی های مشبه‌ به حذف‌شده اضافه می‌شود.مثال: دستِ روزگارمشبّه: روزگارمشبّه‌به: انسان (حذف شده)ویژگی مشبّه‌به: دستاضافه ی استعاری: دست روزگارتفاوت اضافه ی تشبیهی و اضافه ی استعاری :اضافه ی تشبیهی دو حلقه دارد اما اضافه ی استعاری سه حلقه دارد .کمانِ ابرواضافه ی تشبیهی است .ابرو مانند کمان است .دو حلقه : ابرو ، کماندستِ روزگاراضافه ی استعاری است .روزگار مانند انسانی است که دست دارد .سه حلقه : روزگار ، انسان ، دستتوجه : این صرفا یک ترفند اموزشی برای درک اسان تر است نه یک قاعده ی رسمی .خسته نباشید به همگی .نویسنده : ایلیار منازاده

تحلیل درس اول فارسی دوازدهم (معنی،ارایه،دستور)

ایلیار منازاده — Thu, 08 Oct 2026 18:41:54 +0330

لطفا برای حمایت از من این مطلب را در سایت سیمیاک( simiak . ir ) مطالعه فرمایید .عنوان: درس اول ، شکر نعمتبرگرفته از: گلستان سعدیقالب: نثر مُسَجَّعمعنی واژگان :مِنَّت : سپاس، شُکر، نیکوییعَزَّوَجَل : گرامی، بزرگ و بلندمرتبه است؛ بعد ازذکر نام خداوند به کار می رود.طاعت : اطاعتقُربَت : نزدیکی --> غُربَت : دوریمَزید : افزونی ، زیادیفرو رفتن نَفَس : عمل دممُمِدّ : مدد کنندهحیات : زندگیبرامدن نَفَس : عمل بازدممُفَرِّح : شادی بخش ، فَرَح انگیزذات : وجودآل : خاندانقلیل : کمعِباد : بندگان ، جمع عَبْدشَکور : بسیار شکر کنندهبِهْ : بهترتقصیر : گناه ، کوتاهی ، کوتاهی کردنعُذر : توبهوَرنه : مخفف و اگر نهسزاوار : شایسته ، لایقبی حساب : فراوانخوان : سفره ، سفرۀ فراخ و گشادهکشیدن خوان : پهن کردن سفرهناموس : آبرو ، شرافتفاحش : آشکار ، واضحوظیفه : مقرّری، وجه معاشوظیفۀ روزی : رزق مقرّر و معیّنروزی : رزق ، مقدار خوراک یا وجه معاش که هر کسروزانه به دست می آورد یا به او می رسد.خطا : اشتباهمُنکَر : زشت ، ناپسند --> مُنکِر : انکار کنندهفَرّاش : فرش گستر ، گسترنده ی فرشدایه : زنی که به جای مادر به کودک شیر می دهد ویا از او پرستاری می کند.بنات : جمع بِنت ، دختراننَبات : گیاه ، رُستَنیمهد : گهوارهخِلعَت : هدیهقَبا : جامه ، جامه ای که از سوی پیش باز است و پساز پوشیدن دو طرف پیش را با دکمه به هم پیوندند.وَرَق : برگدر بر گرفته : پوشاندهاطفال : چمع طفل ، کودکانشاخ : شاخه ی درختقُدوم : آمدن ، قدم نهادن ، فرارسیدنموسِم : فصل ، هنگام ، زمانربیع : بهارعُصاره : آبی که از فشردن میوه و یا چیز دیگر به دست میآورند؛ افشره ، شیرهتاک : درخت انگور ، رَزشهد : عسلشهد فایِق : عسل خالصباسِق : بلند ، بالیدهغفلت : بی خبریسرگشته : حیرانفرمانبُردار : مٌطیعاِنصاف : عدالتخبر : حدیثکایِنات : جمع کاینه ، همۀ موجودات جهانمَفْخَر : هر چه بدان فخر کنند و بنازند ، مایۀ افتخارصَفْوَت : برگزیده ، برگزیده از افراد بشرتَتَمِّه : باقی ماندهتتمّۀ دور زمان: مایۀ تمامی وکمال گردش روزگار ، مایۀ تمامی و کمال دورِ زمانرسالتشَفیع : شفاعت کننده، پایمردمُطاع : فرمانروا ، اطاعت شده ، کسی که دیگری فرماناو را می برََد.نبی : پیغمبر ، پیام آور ، رسولقَسیم : صاحب جمالجَسیم : خوش اندامنَسیم : خوش بووَسیم : دارای نشان پیامبریبَلَغَ : رسیدعُلیٰ : مرتبه ی بلنددُجیٰ : تاریکیجمال : تاریکیخِصال : جمع خصلت ، خوی هاپریشان روزگار : اشفته حالاِنابَت : بازگشت به سوی خدا ، توبه ، پشیمانیاِجابَت : پذیرفتنجَلَّ و عَلا : بزرگ و بلند مرتبه است.ایزد : خداونداِعراض : روی گرداندن از کسی و یا چیزی ، روی گردانیتَضَرُّع : زاری کردن ، التماس کردنسُبحانَهُ و تعالی : پاک و بلند مرتبه استلَیْسَ : نیستعاکِفان : جمع عاکف ، کسانی که در مدّتی معیّن در مسجدبمانند و به عبادت می پردازند.مُعْتَرِفْ : اقرارکننده ، اعتراف کنندهواصِفان : جمع واصف، وصف کنندگان، ستایندگانحِلیه : زیور ، زینتتَحَیُّر : سرگشتگی ، سرگردانیمنسوب : نسبت داده شده --> منصوب : نصب شدهبی دل : عاشقبی نشان : خداوندصاحب دل : عارفجیب : یقه ، گریبانمراقبت : در اصطلاح عرفانی ، کمال توجّه بنده بهحق و یقین بر اینکه خداوند در همۀ احوال، عالِمبر ضمیر اوست ، نگاه داشتن دل از توجّه به غیرِحقمُکاشِفَت : کشف کردن و آشکارساختن ، در اصطلاحعرفانی، پی بردن به حقایق است.مُسْتَغرِق : غرق شدهمُعامِلَت : اعمال عبادی ، احکام و عبادات شرعی ، درمتن درس ، مقصود همان کار مراقبت و مکاشفتاست.انبساط : حالتی که در آن ، احساس بیگانگی و ملاحظهو رودربایستی نباشد ، خودمانی شدنتُحفه : هدیهکرامت کردن : عطا کردن ، بخشیدنبَنان : سرانگشت ، انگشتکِلْک : قلمتحلیل درس :منّت خدای را ، عَزَّ وَ جَلّ ، که طاعتش موجبِ قربت است و به شکر اندرش مزیدِنعمت . هر نفََسی که فرو می رود ، مُمِدِّ حیات است و چون بر می آید ، مُفرِّحِ ذات . پسدر هر نفََسی دو نعمت موجود است و بر هر نعمتی شکری واجب .معنی : سپاس و شکر برای خداوند گرامی ، بزرگ و بلند مرتبه است که اطاعت او موجب نزدیکی به اوست و شکرگزاری او موجب زیادی نعمت است . عمل دم ، مدد کننده ی زندگی است و عمل بازدم ، شادی بخش وجود است . پس در هر نَفَس دو نعمت وجود دارد و شکرگزاری هر نعمتی واجب است .قلمرو ادبی : قُربت و نعمت = سجع / حیات و ذات = سجع / فرو می رود و برمی اید = سجع و تضاد / نعمت = تکرار / جمله ی << به شکر اندرش مزید نعمت >> به ایه ی << لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ = اگر شکرگزاری کنید ، نعمت شما را افزون خواهم کرد >> تلمیح داردقلمرو زبانی : را در <<منت خدای را>> به معنی برای = حرف اضافه (=منت برای خداست) / ش در <<طاعتش>> = مضاف الیه (= طاعت او ) / ش در << اندرش >> = مضاف الیه شکر ( = شکر او ) / اوردن دو حرف اضافه <<به>> و << اندر >> برای یک متمم <<شکر>> = ویژگی سَبْکی = ویژگی دستوری کهن / فعل << است >> بعد از عز و جل ، نعمت ، ذات و واجب = حذف به قرینه لفظی / قُربَت و غُربَت = هم اوا / حیات و حیاط = هم اوا / خدای را (= برای خدا ) = مسندبیت 1 : از دست و زبان که برآید ***کز عهده ی شکرش به درآیدمعنی : هیچ کس نمی تواند با اعمال و گفتارش ، شکرگزار خداوند باشد .قلمرو ادبی : دست = مجاز از اعمال / زبان مجاز از گفتار (=سخن) / دست و زبان = مراعات النظیر / مصراع اول = استفهام انکاری (= پرسش انکاری ) / برآید و درآید = جناس ناقص(ناهمسان) /قلمرو زبانی : که در مصراع اول به معنی چه کسی = ضمیر پرسشی و مضاف الیه / که در مصراع دوم = حرف ربط وابسته ساز / ش در شکرش = مضاف الیه مضاف الیه (= عهده ی شکر او ) / از دست و زبان که براید = جمله هسته (پایه) / از عهده ی شکرش به دراید = جمله وابسته (پیرو) / مصراع دوم که جمله وابسته (پیرو) است ، نهاد جمله هسته (پایه) است / برآید = بر می آید = مضارع اخباری / درآید = مضارع التزامی<< اعِْمَلوُا آلَ د اودُ شُکْرا و قلَیلٌ منِۡ عِبادِیَ الشَّکُورُ >> .معنی : ای خاندان داوود ، شکرگزاری کنید و تعداد کمی از بندگان من شکرگزارند .قلمرو ادبی : تضمین ایه ی 13 از سوره سبا ( فقط بدانید تضمین است )بیت 2 : بنده همان بِهْ که ز تقصیر خویش*** عذر به درگاهِ خدای آوَرَدمعنی : همان بهتر است که بنده به خاطر کوتاهی خود ، به خداوند توبه کند .قلمرو ادبی : بنده و خدا = مراعات النظیرقلمرو زبانی : همان = نهاد / بِهْ در مصراع اول = مسند / فعل است بعد از بِهْ = حذف به قرینه معنایی / که = حرف ربط وابسته ساز / همان بِهْ [است] = جمله هسته ( پایه ) / بنده ز تقصیر خویش عذر به درگاه خدای آوَرَد = جمله وابسته ( پیرو ) / بنده = نهاد جمله ی وابسته ( پیرو ) / خویش و خیش = هم اوابیت 3 : وَرنه ، سزاوارِ خداوندی اش ***کس نتواند که به جای آوَرَدمعنی : و اگر نه ، هیچکس نمی تواند انگونه که شایسته خداوند است ، شکرگزاری کند .قلمرو زبانی : سزاوار = مفعول / خداوندی = مضاف الیه / ش = مضاف الیه مضاف الیه / کس = نهاد / که = حرف ربط وابسته ساز / کس نتواند = جمله هسته ( پایه ) / به جای اورد = جمله وابسته ( پیرو )بارانِ رحمتِ بی حسابش همه را رسیده و خوانِ نعمتِ بی دریغش همه جا کشیده.معنی : رحمت فراوان خداوند مانند باران به همه ی موجودات رسیده و نعمت های بی دریغش مانند سفره ی فراخ و گشاده همه جا پهن شده است .قلمرو ادبی : باران رحمت = اضافه ی تشبیهی --> رحمت = مشبه ، باران = مشبه به / رسیده و کشیده = سجع / خوان نعمت = اضافه ی تشبیهی --> نعمت = مشبه ، خوان = مشبه بهقلمرو زبانی : <<ش>> در <<بی حسابش>> = مضاف الیه / << را >> در << همه را >> = حرف اضافه به معنی به / همه = متمم / فعل است بعد از رسیده و کشیده = حذف به قرینه ی معنایی / رسیده است و کشیده است = ماضی نقلی / خوان و خان = هم اوا / خوان = نهاد / نعمت = مضاف الیه / << ش >> در << بی دریغش >> = مضاف الیه برای نعمت = مضاف الیه مضاف الیه / بی دریغ = صفت برای نعمت = صفت مضاف الیهپردۀ ناموسِ بندگان به گناهِ فاحش ندرد و وظیفۀ روزی به خطایِ مُنکَر نبُرد.معنی : خداوند ، ابروی بندگان را به خاطر گناه اشکار نمی ریزد و رزق مقرر و معین را به خاطر اشتباه زشت و ناپسند قطع نمی کند .قلمرو ادبی : پرده ی ناموس = اضافه ی تشبیهی --> ناموس = مشبه ، پرده = مشبه به / پرده دریدن = کنایه از اشکار کردن راز ، رسوا کردن / فاحش = ایهام : 1- اشکار 2- زشت / ندرد و نبرد = سجع / گناه و خطا = مراعات النظیرقلمرو زبانی : پرده = مفعول / ناموس = مضاف الیه / بندگان = مضاف الیه مضاف الیه / وظیفه = مفعول / ندرد و نبرد = مضارع اخباری = نمی درد و نمی بردفرّاشِ بادِ صبا را گفته تا فرشِ زمرّدین بگسترد و دایۀ ابرِ بهاری را فرموده تابناتِ نبات در مهدِ زمین بپرورد.معنی : خداوند به باد صبا گفته تا سبزه ها را مانند فرشی بگستراند و به ابر بهاری فرمان داده تا مانند پرستاری ، گیاهان را مانند دختران در گهواره ی زمین ، پرورش دهد .قلمرو ادبی = فراش باد صبا = اضافه ی تشبیهی --> باد صبا = مشبه ، فراش = مشبه به / گشتردن فرش به باد صبا نسبت داده شده = تشخیص / فرش زمردین = استعاره از سبزه ها / بگسترد و بپرورد = سجع / دایه ی ابر بهاری = اضافه ی تشبیهی --> ابر بهاری = مشبه ، دایه = مشبه به / بنات نبات = اضافه ی تشبیهی --> نبات = مشبه ، بنات = مشبه به / بنات . نبات = جناس ناقص ( ناهمسان ) / مهد زمین = اضافه ی تشبیهی / دایه و مهد و بپرورد = مراعات النظیر / باد ، ابر ، بهار و نبات = مراعات النظیرقلمرو زبانی : <<را>> در << فراش باد صبا را >> = حرف اضافه ، به معنی به / فراش = متمم / باد = مضاف الیه / صبا = مضاف الیه مضاف الیه / فعل است بعد از گفته و فرموده = حذف به قرینه معنایی / گفته است و فرموده است = ماضی نقلی / << را >> در << دایه ی ابر بهاری را >> = حرف اضافه ، به معنی به / دایه = متمم / ابر = مضاف الیه / بهاری = صفت مضاف الیه / صبا و سبا = هم اوا / بگسترد و بپرورد = مضارع التزامیدرختان را به خِلعتِ نوروزی قبای سبزِ ورق در بر گرفته و اطفالِ شاخ را به قدومِ موسمِ ربیع کلاهِ شکوفه بر سر نهاده.معنی : خداوند به عنوان هدیه ی نوروزی ، لباس سبز رنگ از جنس برگ را در بر درختان گرفته است (= به درختان پوشانده است ) و به خاطر فرا رسیدن فصل بهار ، شکوفه را مانند کلاه بر سر شاخه های کوچک درختان قرار داده است.قلمرو ادبی : قبای سبز ورق = اضافه ی تشبیهی --> ورق = مشبه ، قبای سبز = مشبه به / ورق = استعاره از برگ درختان / اطفال شاخ = اضافه ی تشبیهی / کلاه شکوفه = اضافه ی تشبیهی / گرفته و نهاده = سجع / درختان ، شاخ ، ورق و شکوفه = مراعات النظیر / خلعت ، قبا و کلاه = مراعات النظیرقلمرو زبانی : << را >> در << درختان را >> = فک اضافه = در بر درختان / فعل است بعد از گرفته و نهاده = حذف به قرینه معنایی / << را >> در << اطفال شاخ را >> = فک اضافه = بر سر اطفال شاخ / گرفته است و نهاده است = ماضی نقلی / موسم = مضاف الیه / ربیع = مضاف الیه مضاف الیه / اطفال = مضاف الیه / شاخ = مضاف الیه مضاف الیه / درختان = مضاف الیهعُصارۀ تاکی به قدرتِ او شهدِ فایق شده و تخمِ خرمایی به تربیتش نخلِ باسق گشته.معنی : شیره ی درخت انگور با قدرت خداوند به عسل خالص تبدیل شده و هسته ی خرمایی با توجه و پرورش خداوند به نخل بلندی تبدیل شده است .قلمرو ادبی : عصاره و شهد = مراعات النظیر / تاک ، خرما و نخل = مراعات النظیر / فایق و باسق ، شده و گشته = سجعقلمرو زبانی : فعل است بعد از شده و گشته = حذف به قرینه معنایی / << ش >> در << تربیتش >> = مضاف الیهبیت 4 : ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند*** تا تو نانی به کف اری و به غفلت نخوریمعنی : همه ی پدیده های هستی در تلاش هستند تا تو رزق و روزی بدست اوری و در بی خبری از خداوند از ان استفاده نکنی .قلمرو ادبی : ابرو ، باد ، مه ، خورشید و فلک = مجاز از همه ی پدیده های هستی / نان = مجاز از رزق و روزی / کف = مجاز از دست / به کف اوردن = کنایه از بدست اوردنقلمرو زبانی : ابر = نهاد / باد ، مه ، خورشید و فلک = معطوف به نهاد / در کار = متمم در جایگاه مسند / اری = بیاوری = مضارع التزامی / نخوری = مضارع التزامی / <<اند>> در <<کارند>> = هستند = مضارع اخباری / تا = حرف اضافه وابسته ساز / تو نانی به کف اری = جمله وابسته ( پیرو ) / ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند = جمله هسته ( پایه )بیت 5 : همه از بهر تو سرگشته و فرمانبُردار*** شرط انصاف نباشد که تو فرمان نَبَریمعنی : همه ی پدیده های هستی حیران و مطیع تو هستند . عادلانه نیست که تو از خداوند اطاعت نکنی .قلمرو ادبی : فرمانبردار و فرمان نبری = تضادقلمرو زبانی : از بهر = از برای = حرف اضافه مرکب / همه = ضمیر مبهم در نقش نهاد / فعل هستند بعد از فرمانبردار = حذف به قرینه معنایی / سرگشته = مسند / فرمانبردار = معطوف به مسند / بهر و بحر = هم اوا / که = حرف ربط وابسته ساز / تو فرمان نَبَری = جمله وابسته ( پیرو ) / شرط انصاف نباشد = جمله هسته ( پایه )در خبر است از سَرورِ کاینات و مَفخرِ موجودات و رحمتِ عالمیان و صَفوَتِ آدمیان و تتَمّۀ دَورِ زمان، محمّد مصطفی، صَلیَّ اللهُ عَلیَهِ و آلهِ وَ سَلمَّ .معنی : در حدیثی از پیامبر که شادی همه ی موجودات جهان ، مایه افتخار و رحمت جهانیان و برگزیده ادمیان و مایه تمامی و کمال گردش روزگار است امده است .قلمرو ادبی : رحمت عالمیان به ایه ی << وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِين = و ما تو را جز رحمتی برای جهانیان نفرستادیم >> تلمیح دارد .بیت 6 : شفیعٌ مُطاعٌ نَبِیٌّ کریم*** قَسیمٌ جَسیمٌ نَسیمٌ وَسیممعنی : پیامبر ، شفاعت کننده ، فرمانروا ، پیام اور ، بسیار بخشنده ، صاحب جمال ، خوش اندام ، خوش بو و دارای نشان پیامبری است .قلمرو ادبی : قسیم ، جسیم ، نسیم و وسیم = جناس ناقص ( ناهمسان )بیت 7 : بَلَغَ الْعُلیٰ بِکمالِهِ، کَشَفَ الدُّجیٰ بِجَمالِهِ*** حَسُنتْ جَمیعُ خِصالِه، صَلُّوا علیه و آلِهِمعنی : پیامبر به خاطر کمال خود به مرتبه ی بلند رسید و با زیبایی خود تاریکی را برطرف کرد . خوی های او زیباست ، بر او و خاندانش درود بفرستید .بیت 8 : چه غم دیوارِ امّت را که دارد چون تو پشتیبان؟*** چه باک از موجِ بحر آن را که باشد نوح، کَشتی‌بان؟معنی : تا وقتی که امت ، پشتیبانی مانند تو دارند ، هیچ غمی ندارند ، همان گونه که هرکس حضرت نوح کشتیبانش باشد ، از امواج دریا ترسی ندارد .قلمرو ادبی : دیوار امت = اضافه ی تشبیهی / به داستان حضرت نوح تلمیح دارد / موج ، بحر ، نوح و کشتیبان = مراعات النظیر / بیت اسلوب معادله دارد / چه غم؟ ، چه باک ؟ = پرسش انکاری ( استفهام انکاری)قلمرو زبانی : << را >> در << دیوار امت را >> و << ان را >> = مضاف الیه ، به معنی برای / دیوار = متمم / ان = ضمیر اشاره در نقش متمم / چه = صفت مبهم / بحر و بهر = هم اوا / مرجع ضمیر تو = پیامبر اسلام / فعل هست بعد از << دیوار امت را >> و << موج بحر ان را >> = حذف به قرینه معناییهر گاه که یکی از بندگان گنهکارِ پریشان‌روزگار، دست اِنابت به امید اِجابت به درگاه حق جلَّ و علا بردارد، ایزد تعالی در وی نظر نکند. بازش بخواند ، باز اِعراض کند.معنی : هر زمان که یکی از بندگان گناهکار و اشفته حال ، دست خود را برای توبه و پشیمانی و به امید پذیرفتن به درگاه خداوند بزرگ و بلند مرتبه بلند می کند ، خداوند بلند مرتبه به او توجهی نمی کند ، دوباره خدا را صدا می زند ، خداوند باز روی برمی گرداند .قلمرو ادبی : پریشان روزگار = کنایه از اشفته حال / انابت و اجابت = جناس ناقص ( ناهمسان ) / نظر نکند = کنایه از توجهی نکند / بردارد ، بخواند و فرماید = سجع / گناه ، انابت و اجابت = مراعات النظیرقلمرو زبانی : << ش >> در <<بازش>> = مفعول = باز او را / روزگار دو تلفظی است / گنهکار = صفت / پریشان روزگار = صفت / تمامی افعال = مضارع اخباریبار دیگرش به تضرّع و زاری بخواند؛ حق ، سبحانه و تعالی فرماید: « یا ملائکتی قَد استَحْیَیتُ مِن عبدی و لَیس لَهُ غَیری فَقد غَفَرتُ لَهُ »معنی : بار دیگر ، با التماس و زاری ، خدا را صدا می زند . خداوند پاک و بلند مرتبه ، می فرماید : ای فرشتگانم ، من از بنده خود شرم دارم و او جز من پناهی ندارد ، پس او را امرزیده ام .قلمرو ادبی : اوردن حدیث قدسی = تضمینقلمرو زبانی : << ش >> در << بار دیگرش >> = مفعول = بار دیگر او رادعوتش را اجابت کردم و حاجتش برآوردم که از بسیاریِ دعا و زاریِ بنده همی شرم دارم.معنی : درخواست او را پذیرفتم و نا امیدش نکردم . زیرا من از اینکه بنده بسیار دعا و زاری کند ، شرمنده می شوم .قلمرو ادبی : کردم ، بر اوردم و دارم = سجعقلمرو زبانی : << ش >> در << دعوتش >> و << امیدش >> = مضاف الیهبیت 9 : کَرَم بین و لطف خداوندگار ***گُنه بنده کرده‌ست و او شرمسارمعنی : بخشش و لطف خدا را ببین . بنده مرتکب گناه شده و او از گناه بنده اش شرمنده است .قلمرو ادبی : به حدیث << یا ملائکتی قَد استَحْیَیتُ مِن عبدی و لَیس لَهُ غَیری فَقد غَفَرتُ لَهُ >> تلمیح داردقلمرو زبانی : فعل بین بعد از لطف خداوندگار = حذف به قرینه لفظی / فعل است بعد از شرمسار = حذف به قرینه لفظی / کرم = مفعول / لطف = مفعول / بنده = نهاد / او = نهاد / شرمسار = مسندعاکفانِ کعبهٔ جلالش به تقصیرِ عبادت معترف که «ما عَبَدْناکَ حقّ عبادتِک» و واصفانِ حلیهٔ جمالش به تحیّر منسوب که «ما عَرَفناکَ حقَّ مَعرِفتِک».معنی : عبادت کنندگان کعبه باشکوهش به کوتاهی خود در عبادت اعتراف می‌کنند که : << تو را چنان که شایسته توست ، عبادت نکردیم . >> و ستایندگان زیور زیبایی خداوند سرگردانند که : << تورا چنان که شایسته توست ، نشناختیم . >>قلمرو ادبی : کعبه ی جلال = اضافه ی تشبیهی / حلیه ی جمال = اضافه ی تشبیهی / جلال و جمال = جناس ناقص ( ناهمسان ) / اوردن حدیث از پیامبر = تضمینقلمرو زبانی : عاکفان = نهاد / معترف = مسند / منسوب و منصوب = هم اوابیت 10 : گر کسی وصف او ز من پرسد ***بی‌دل از بی‌نشان چه گوید باز؟معنی : اگر کسی از من بخواهد خدا ار توصیف کنم ، من عاشق چگونه از خداوند سخن بگویم ؟قلمرو ادبی : بی دل = کنایه از عاشق / بی نشان = کنایه از خدا / چه گوید باز = پرسش انکاری ( استفهام انکاری ) / گوید باز = ایهام : 1 - دوباره گوید 2 - اشکار و بی پرده بگویدقلمرو زبانی : وصف = مفعول / چه = مفعول / باز گوید = مضارع التزامی / گر = حرف ربط وابسته ساز / کسی وصف او ز من پرسد = جمله وابسته ( پیرو ) / بی‌دل از بی‌نشان چه گوید باز؟ = جمله هسته ( پایه )بیت 11 : عاشقان، کشتگان معشوق اند*** بَر نیاید ز کشتگان آوازمعنی : عاشقان واقعی ، در راه معشوق فدا می شوند . بنابراین از عاشق کشته شده ، صدایی شنیده نمی شود .قلمرو ادبی : عاشقان و معشوق = مراعات النظیر / اواز = مجاز از صدا و سخنقلمرو زبانی : کشتگان = مسند / معشوق = مضاف الیه / اواز = نهادیکی از صاحبدلان سر به جَیبِ مراقبت فرو برده بود و در بحرِ مکاشفت مستغرَق شده. حالی که از این معامله باز آمد یکی از دوستان گفت: «از این بُستان که بودی ما را چه تحفه کرامت کردی؟»معنی : یکی از عارفان در حالت تأمل و تفکر عارفانه فرو رفته بود و در دریای پی بردن به حقایق غرق شده بود . زمانی که از اعمال عبادی بیرون امد ، یکی از دوستان به شیوه ی خودمانی گفت : << از این عالم معنوی که بودی چه هدیه ای برای ما اوردی ؟ >>قلمرو ادبی : صاحب دل = کنایه از عارف / سر به جیب مراقبت فرو بردن = کنایه از در حالت تامل و تفکر عارفانه فرو رفتن / بحر مکاشفت = اضافه ی تشبیهی / در بحر مکاشفت غرق شدن = کنایه از پی بردن به حقایق / فرو برده و شده = سجع / بحر و مستغرق = مراعات النظیر / بوستان = استعاره از عالم معنوی / بودی و کردی = سجعقلمرو زبانی : فعل بود بعد از مستغرق شده = حذف به قرینه لفظی / << را >> در << ما را چه تحفه >> = حرف اضافه ، به معنی برای / ما = متمم / جیب مراقبت = اضافه ی اقترانیگفت: «به خاطر داشتم که چون به درخت گل رسم دامنی پر کنم هدیهٔ اصحاب را، چون برسیدم بوی گلم چنان مست کرد که دامنم از دست برفت».معنی : عارف گفت : << قصد داشتم که وقتی به عالم معنوی برسم ، از ان معرفت به عنوان هدیه برای دوستان بیاورم . وقتی رسیدم ، جلوه ی معرفت الهی چنان مرا مست کرد که بی اختیار شدم >> .قلمرو ادبی : درخت گل = استعاره از عالم معنوی = استعاره از معرفت الهی / بوی گل = استعاره از جلوه ی معرفت الهی / دامن از دست رفتن = کنایه از بی اختیار شدن / مست و دست = جناس ناقص ( ناهمسان ) / درخت و گل = مراعات النظیرقلمرو زبانی : << را >> در << هدیه ی اصحاب را >> = حرف اضافه ، به معنی برای / هدسه = متمم / << م >> در << گلم >> = مفعول = گل من را / رسم = مضارع التزامی / << م >> در << دامنم >> = مضاف الیه = دامن منبیت 12 : ای مرغ سحر! عشق ز پروانه بیاموز ***کان سوخته را جان شد و آواز نیامدمعنی : ای عاشق غیر واقعی ! عشق واقعی را از عاشق واقعی یاد بگیر ، زیرا عاشق واقعی در راه معشوق ، جان خود را فدا کرد و سکوت کرد .قلمرو ادبی : مرغ سحر = نماد یا استعاره از عاشق غیر واقعی / پروانه = نماد یا استعاره از عاشق واقعی / مرغ سحر منادا واقع شده = تشخیص / مرغ سحر و پروانه = تضاد مفهومی / جان شدن = کنایه از فدا شدن / اواز = مجاز از سخن و صدا / سوخته = کنایه از پروانه / اواز نیامدن = کنایه از سکوت کردنقلمرو زبانی : فعل با تو سخن می گویم بعد از ای مرغ سحر = حذف به قرینه معنایی / عشق = مفعول / را = فک اضافه = جان ان ، سوخته شد / جان = نهاد / ان = صفت مضاف الیه / سوخته = صفت جانشین اسم شده بنابراین مضاف الیه است / شد = به معنی رفت = غیر اسنادیبیت 13 : این مدعیان در طلبش بی‌خبران اند*** کان را که خبر شد، خبری باز نیامدمعنی : کسانی که ادعا می کنند خدا را شناخته اند ، از خدا بی خبر هستند ، زیرا کسی که خدا را شناخت ، سکوت کرد .قلمرو ادبی : خبری باز نیامدن = کنایه از سکوت کردنقلمرو زبانی : << ش >> در << طلبش >> = مضاف الیه = طلب او / بی خبران = مسند / اند = مضارع اخباری = فعل اسنادی / را = حرف اضافه ، به معنی برای / ان = متمم / خبر = نهاد / شد = به معنی رسید ، غیر اسنادیمرتب شده : برای ان که خبر شد ( = رسید ) .نویسنده : ایلیار منازاده

تحلیل شعر ستایش فارسی دوازدهم(معنی،ارایه،دستور)

ایلیار منازاده — Mon, 28 Sep 2026 20:29:34 +0330

عنوان : ستایش ( ملکا،ذکر تو گویم )برگرفته از : دیوان سنایی غزنویقالب : غزل یا قصیده (میان همکاران اختلاف نظر وجود دارد )معنی واژگان :مَلِک : پادشاه،خداوند --> مَلَک : فرشته / مِلک : زمینی که به کسی تعلق دارد / مُلک : پادشاهی،سرزمینذکر : ستایشفضل : بخشش،کَرَمپوییدن : حرکت به سوی مقصدی برای به دست آوردنو جست وجوی چیزی، تلاش، رفتنسزا : سزاوار، شایسته، لایقحکیم : دانا به همه چیز، دانای راست کردار، از نام هایخداوند تعالی؛ بدین معنا که همۀ کارهای خداوند ازروی دلیل و برهان است و کار بیهوده انجام نمی دهد.عظیم : بزرگکریم : بسیار بخشنده، بخشاینده، از نام ها و صفاتخداوندرحیم : بسیار مهربان،از نام ها و صفات خداوندنماینده : آن که آشکار و هویدا می کند، نشان دهندهثنا : ستایش، سپاس --> سنا : روشناییشبه : مانند، مِثل، همسانوهم : پندار، تصوّر، خیالعِز : ارجمندی، گرامی شدن، مقابل ذُلّجلال : بزرگواری، شکوه، از صفات خداوند که بهمقام کبریایی او اشاره دارد.یقین : بی شبهه و شک بودن، امری که واضح وثابت شده باشد.سرور : شادی، خوشحالیجود : بخشش، سخاوت، کَرَمجزا : پاداش کار نیکغیب : نهانبکاهی : کم کنیمگر : شاید،امید استروی : مجازاً امکان، چارهتحلیل ابیات :بیت 1 : مَلِکا، ذکر تو گویم که تو پاکی و خدایی*** نروم جز به همان رَه تواَم راه نماییمعنی :خداوندا، تورا ستایش میکنم زیرا تو پاک و خدا هستی.فقط به همان راهی میروم که تو به من نشان میدهی.قلمرو ادبی : مصراع اول به ایه ی << الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ = حمد و سپاس مخصوص خداوندى است که پروردگار جهانیان است >> تلمیح دارد / مصراع دوم به ایه ی << اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ = ما را به راه راست هدایت کن >> تلمیح داردقلمرو زبانی : ملک = منادا / <<الف>> در ملکا = حرف ندا / << ی >> در پاکی و خدایی به معنی هستی است و فعل اسنادی است / بیت دارای شش جمله است / مصراع دوم به دو صورت خوانده میشود :توام راه نما،یی : تو راهنمای من هستی / تو(=نهاد) راه نما(=مسند) ام(=مضاف الیه) هستی ( = فعتل اسنادی)توام راه ، نمایی : تو راه را به من می نمایی / تو = نهاد / راه = مفعول / ام = متمم / <<به>> به عنوان حرف اضافه حذف شدهبیت 2 : همه درگاهِ تو جویم همه از فضل تو پویم*** همه توحید تو گویم که به توحید سزاییمعنی : فقط به درگاه تو روی می اورم و فقط به خاطر بخشش تو تلاش میکنم . فقط تورا به یگانگی ستایش میکنم زیرا تو سزاوار ستایش و یگانگی هستی.قلمرو ادبی : جویم،پویم،گویم = جناس ناقص(ناهمسان) / همه = تکرار / توحید = تکرار / مصراع اول به ایه ی << إيّاك‌َ نَعبُدُ وَ إِيّاك‌َ نَستَعِين‌ُ = فقط تورا میپرستیم و فقط از تو یاری میجویی >> تلمیح دارد / مصراع دوم به ایه ی << قل هو الله احد = بگو او خدای یگانه است >> تلمیح داردقلمرو زبانی : فعل های جویم،پویم،گویم = مضارع اخباری / همه به معنی فقط = قید / که به معنی زیرا = حرف ربطنکته : گاهی در شعر، فعل مضارع اخباری بصورت مضارع التزامی بکار میرود اما همچنان مضارع اخباری است . بهترین راه برای تشخیص این موضوع ، دقت در معنای شعر است .نکته : واژه <<همه>> اگر همراه با اسم باشد صفت مبهم است و اگر همراه با اسم نباشد ضمیر مبهم است و در اینصورت میتواند نقش های مختلف دستوری بگیرد .همه ، درگاه تو جویم --> همه در اینجا ضمیر مبهم است و نقش قیدی دارد .همه غیبی تو بدانی --> همه در اینجا صفت مبهم است .بیت 3 : تو حکیمی تو عظیمی تو کریمی تو رحیمی***تو نمایندهٔ فضلی تو سزاوار ثناییمعنی : تو دانای راست کردار ، بزرگ ، بسیار بخشنده و بسیار مهربان هستی . تو نشان دهنده ی بخشش هستی و تو سزاوار ستایش و سپاس هستی .قلمرو ادبی : تو = تکرار / حکیم ، عظیم ، کریم و حکیم = مراعات النظیرقلمرو زبانی : <<ی>> در حکیمی ،عظیمی،کریمی،رحیمی،فضلی،ثنایی = فعل اسنادی به معنی هستی / حکیم و عظیم و کریم و رحیم و نماینده و سزاوار = مسند / بیت دارای شش جمله است / فضل و ثنا = مضاف الیه / ثنا و سنا هم اوا هستندبیت 4 : نتوان وصف تو گفتن که تو در فهم نگنجی*** نتوان شبه تو گفتن که تو در وهم نیاییمعنی : نمیتوان تورا توصیف کرد زیرا تو در فهم انسان نمی گنجی.نمیتوان تورا مانند کرد زیرا تو در خیال انسان هم نمی ایی .قلمرو ادبی : فهم و وهم = جناس ناقص (ناهمسان) / مصراع دوم به ایه ی << لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ = چیزی مانند او نیست >> تلمیح دارد / نتوان،تو،گفتن = تکرار / ارایه موازنه ( ویژه علوم انسانی )قلمرو زبانی : نگنجی ، نیایی = مضارع اخباریبیت 5 :همه عزی و جلالی،همه علمی و یقینی ***همه نوری و سروری،همه جودی و جزاییمعنی : سراسر ارجمند و شکوه و دانش و اطمینان هستی.سراسر نور و شادی و بخشش و پاداش کار نیک هستی .قلمرو ادبی: همه = تکرار / همه نوری به ایه ی <<اللّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الأَرْض = خداوند نور اسمان ها و زمین است>> تلمیح دارد / همه عزی به ایه ی << ذوالجلال و الاکرام = خداوند صاحب بزرگی و شکوه است >> تلمیح دارد / ارایه ترصیع(ویژه علوم انسانی )قلمرو زبانی : << ی >> = فعل اسنادی و به معنی هستی / همه به معنی سراسر = قید / عز و جلال و علم و یقین و نور و سرور و جود و جزا = مسند / بیت دارای هشت جمله است / <<و>> = حرف ربطبیت 6 : همه غیبی تو بدانی،همه عیبی تو بپوشی*** همه بیشی تو بکاهی،همه کمّی تو فزاییمعنی : همه ی نهان هارا تو می دانی ، همه ی عیب های انسان هارا می پوشانی.همه ی کم و زیاد کردن ها در دست توست.(=عزت و خواری در دست خداست) .قلمرو ادبی : غیبی و عیبی = جناس ناقص (ناهمسان) / بیش و کم = تضاد / بکاهی و فزایی = تضاد / همه و تو = تکرار / همه غیبی تو بدانی به ایه ی <<عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ = دانای نهان و اشکار هست >> تلمیح دارد / مصراع دوم به ایه ی << تُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ = هر کس را بخواهی، عزت می دهی، و هر که را بخواهی خوار می کنی>> تلمیح دارد / ارایه ترصیع (ویژه علوم انسانی )قلمرو زبانی : همه = صفت مبهم / بدانی،بپوشی،بکاهی،فزایی = مضارع اخباری / غیب،عیب،بیشی،کمی = مفعولبیت 7 : لب و دندان سنایی همه توحید تو گوید ***مگر از اتش دوزخ بُوَدَش روی رهاییمعنی : تمام وجود سنایی فقط تو را به یگانگی ستایش میکند . امید است است برای او امکان رهایی از اتش دوزخ وجود داشته باشد .قلمرو ادبی : لب و دندان = مجاز از تمام وجود و مراعات النظیر / اتش و دوزخ = مراعات النظیر / روی = ایهام تناسب : 1 - امکان ( درست ) 2- چهره (نادرست) که با لب و دندان تناسب دارد / روی = مجاز از امکانقلمرو زبانی : همه به معنی فقط = قید / گوید = مضارع اخباری / مگر = قید / ش در بودش = متمم (برای او بود ) / روی = نهاد / رهایی = مضاف الیه / بود به معنی وجود داشتن = غیر اسنادیگرداورنده : ایلیار منازادهاین مطلب در سایت سیمیاک نیز بارگذاری شده است : simiak . ir