https://virgool.ir/feed/@hossein-abdolmalekifa2026-11-10 18:31:29https://files.virgool.ir/upload/users/211074/avatar/whhrXe.jpghttps://virgool.ir/@hossein-abdolmalekihttps://virgool.ir/@hossein-abdolmaleki/تأکید-بر-حفاظت-از-منابع-بریل-به-عنوان-بخشی-از-حافظه-فرهنگی-کشور-c7mssd2xvqv2حسین عبدالملکیدر کارگاه «گونه‌شناسی چاپ و انتشار منابع بریل در ایران»تأکید بر حفاظت از منابع بریل به‌عنوان بخشی از حافظه فرهنگی کشورحسین عبدالملکی در کارگاه «گونه‌شناسی چاپ و انتشار منابع بریل در ایران»، با مرور پیشینه این خط و روش‌های تولید منابع، بر ضرورت گردآوری و حفاظت از نسخه‌های بریل و نقش آن‌ها در دسترسی نابینایان به دانش تأکید کرد.به گزارش روابط‌عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، این کارگاه آموزشی، سه‌شنبه ۲۸ مهرماه ۱۴۰۵، با تدریس حسین عبدالملکی در اندیشگاه فرهنگی سازمان برگزار شد.عبدالملکی در ابتدا با اشاره به روز ایمنی عصای سفید گفت: «عصای سفید نماد استقلال نابینایان است و مسئولان باید با شنیدن نیازها و مشورت با آنان، حل مشکلاتشان را در دستور کار قرار دهند.»وی سپس با مرور پیشینه عصای سفید گفت: «جیمز بیگز در سال ۱۹۲۱ در بریتانیا برای بهتر دیده‌شدن از عصای سفید استفاده کرد؛ باشگاه لاینز در سال ۱۹۳۰ در آمریکا به ترویج آن پرداخت و در سال ۱۹۳۱ نیز در پاریس مراسم اهدای عصای سفید برگزار شد. ریچارد هوور هم در سال‌های ۱۹۴۴ و ۱۹۴۵ روش حرکت مستقل با عصای بلند را توسعه داد.»عبدالملکی درباره خط و کتاب‌های بریل توضیح داد: «خط بریل امکان خواندن و نوشتن مستقل را برای نابینایان فراهم می‌کند و با وجود تلاش برای ابداع روش‌های جایگزین، همچنان ماندگار است. هر خانه بریل شش نقطه در سه سطر و دو ستون دارد و با نوک انگشت منطبق است. ترکیب موقعیت‌های چپ و راست و بالا، وسط و پایین، یادگیری آن را آسان می‌کند؛ بریل یک بازی با هندسه است. کتاب‌های نوشته‌شده به این خط نیز بخشی از حافظه فرهنگی کشورند؛ منابعی محدود، گران، آسیب‌پذیر و گاه تک‌نسخه که باید مانند نسخه‌های خطی از آن‌ها حفاظت شود.»وی با اشاره به پیشگامان آموزش نابینایان افزود: «والنتین آئویی، بنیان‌گذار مدرسه نابینایان پاریس، با الهام از تجربه ماریا ترزیا فون پارادیس، پیانیست نابینای اتریشی، آموزش با الفبای برجسته لمسی را گسترش داد. در این شیوه، شاگردان با لمس حروف می‌توانستند بخوانند، اما هنوز امکان نوشتن مستقل برای آنان فراهم نبود.»عبدالملکی با مرور پیشینه بریل در ایران گفت: «ارنست کریستوفل با یادگیری فارسی و همکاری معلمان ایرانی، بریل فارسی را شکل داد و آموزش نابینایان در تبریز و سپس اصفهان گسترش یافت.»وی تأکید کرد: «نخستین کتاب‌ها با لوح و قلم تولید می‌شدند؛ این نوشته‌ها معادل نسخه‌های دست‌نویس‌اند و باید به‌عنوان میراث فرهنگی گردآوری شوند. حتی یک نامه می‌تواند روایت زندگی یک نابینا در زمانه خودش باشد.»وی در ادامه افزود: «انتشار نسخه‌ای جدید و شکیل از یک کتاب، دلیل امحای نسخه قدیمی آن نیست؛ نابودی این آثار، بخشی از تاریخ چاپ منابع نابینایان را از بین می‌برد.»مدرس کارگاه درباره تحول ابزارهای نگارش و تکثیر بریل گفت: «ماشین پرکینز با ثبت هم‌زمان نقطه‌های هر حرف، زمان نوشتن را به حدود یک‌سوم تا یک‌چهارم روش لوح و قلم کاهش داد. چاپ سربی نیز با چیدن مهره‌ها و پرس کاغذ، امکان تولید نسخه‌های متعدد را فراهم کرد.»عبدالملکی درباره روش‌های جدیدتر گفت: «ترموفرم با گرما و مکش، برجستگی‌های نسخه مادر را روی ورق پلاستیکی تکثیر می‌کند و چاپ صنعتی، تولید انبوه و دوروی منابع را ممکن ساخته است. رایانه‌ها و نمایشگرهای بریل تجدیدشونده نیز آماده‌سازی و خواندن کتاب‌ها را آسان‌تر کرده‌اند.»وی در پایان تأکید کرد: «ورود فناوری‌های تازه نباید به کنار گذاشتن روش‌های قبلی یا نابودی آثار موجود بینجامد؛ حفظ هر نسخه بریل، گامی برای دسترسی نابینایان به دانش است.»در پایان کارگاه، شرکت‌کنندگان با انواع کتاب‌های بریل آشنا شدند و مدرس کارگاه به توضیحات پیرامون کیفیت نسخه‌ها و دفاتر خط بریل پرداخت.حسین عبدالملکیحسین عبدالملکیThu, 22 Oct 2026 19:04:59 +0330https://virgool.ir/@hossein-abdolmaleki/قرآن-بریل-از-تمرکز-تولید-تا-شبکه-ای-شدن-ظرفیت-ها-dugyc5m1g35tحسین عبدالملکیقرآن بریل؛ از تمرکز تولید تا شبکه‌ای‌شدن ظرفیت‌هاحسین عبدالملکی دسترسی به قرآن کریم به خط بریل، به دلیل فراهم‌کردن امکان مواجهه مستقیم نابینایان با متن قرآن، با وجود گسترش فناوری‌های ویژه، همچنان اهمیت دارد. تقاضای گسترده و پراکندگی جغرافیایی آن، در کنار پیچیدگی‌های چاپ و نشر، محدودیت الگویی را آشکار کرده است که عمدتاً بر تولید در چند کشور و توزیع مصاحف از این کانون‌ها به دیگر نقاط جهان استوار بود. تولید قرآن بریل به تخصص‌های قرآنی و بریل، انطباق رسم‌المصحف با قواعد بریل، زیرساخت فنی، نیروی انسانی متخصص و کنترل دقیق کیفیت نیاز دارد. با این حال، کشورها از نظر سطح دسترسی، مصاحف مبنا و امکانات فنی یکسان نیستند و همه ظرفیت‌های لازم را در اختیار ندارند. ازاین‌رو، الگوی متمرکز بر کشورهایی مانند مصر، اردن و عربستان سعودی، با وجود اهمیت خود، به‌تنهایی پاسخ‌گوی تمام نیازها نیست. در نتیجه، گسترش همکاری‌ها و اتصال ظرفیت‌های پراکنده به شکل‌گیری الگویی شبکه‌ای انجامیده است. در این الگو، شبکه صرفاً به معنای افزایش همکاری‌ها نیست؛ بلکه پیوند میان بازیگران، موقعیت هر یک در ساختار روابط و نحوه سازمان‌دهی این ارتباطات نیز اهمیت دارد. بخشی از توان پاسخ‌گویی از اتصال ظرفیت‌های مستقل و تبدیل آن‌ها به کنش مشترک حاصل می‌شود. شکل‌گیری «اتحادیه بین‌المللی خدمات قرآن بریل» (IBQS) یکی از نمودهای مهم این تحول است. فرایند تأسیس اتحادیه با نخستین کنفرانس بین‌المللی قرآن بریل در استانبول، در فوریه ۲۰۱۳ و با حضور سازمان‌هایی از ۱۳ کشور آغاز شد و این اتحادیه در آوریل ۲۰۱۴ در ترکیه به ثبت رسید. تبادل اطلاعات و تجربه، توسعه همکاری‌های فنی و مالی، استفاده مؤثرتر از ظرفیت اعضا و هماهنگی استانداردهای قرآن بریل از اهداف اصلی آن بود. شبکه‌ای‌شدن، شیوه‌های تازه‌ای از اثرگذاری ایجاد کرده است. یکی از این شیوه‌ها «واسطه‌گری» است؛ یعنی برقراری ارتباط میان متقاضیان، تولیدکنندگان، حامیان و مجریان. همکاری بنیاد الفطره مالزی و بنیاد رحمان هند و فراهم‌شدن زمینه انتقال قرآن بریل به هند، نمونه‌ای از این کارکرد است. «کانونیت» نیز نشان می‌دهد که اثرگذاری شبکه‌ای الزاماً به میزان تولید وابسته نیست. ترکیه از نظر سابقه و مقیاس تولید قرآن بریل هم‌تراز مصر، اردن یا عربستان سعودی نیست، اما استقرار IBQS در استانبول و گردهم‌آمدن بازیگران کشورهای مختلف، این شهر را به یکی از نقاط اتصال این حوزه تبدیل کرده است. بنابراین، کانون تولید لزوماً کانون شبکه نیست. این تحول به IBQS محدود نمی‌شود. همکاری‌های دوجانبه و چندجانبه می‌توانند زیرشبکه‌ها و خوشه‌های منطقه‌ای ایجاد کنند. گردهم‌آوردن بازیگران آفریقایی از سوی اتحادیه در سال ۲۰۱۹ برای بررسی مسائل مشترک، نمونه‌ای از این ظرفیت است. همچنین برخی شبکه‌ها حول محصولی مشخص شکل می‌گیرند. «مصحف بصیره» با همکاری قطر خیریه و یک شرکت مالزیایی تولید شد و بازیگرانی از کشورهای مختلف در گسترش آن مشارکت کردند. تا سال ۲۰۱۷ نسخه‌های متعددی از این مصحف به چند کشور رسیده بود و توزیع آن در سال‌های بعد نیز ادامه یافت. در این نمونه، منابع مالی، توان فنی، ظرفیت‌های بومی و شبکه‌های توزیع حول محصولی مشترک به هم پیوند خوردند. گسترش این روابط، ضرورت هماهنگی میان بازیگران مستقل را مطرح می‌کند و به موضوع «حکمرانی شبکه‌ای» می‌انجامد. استانداردهای قرآن بریل یکی از مهم‌ترین عرصه‌های آن است؛ زیرا تفاوت در شیوه بازنمایی متن، مصاحف مبنا و انطباق قواعد رسم‌المصحف با بریل می‌تواند سازگاری میان تولیدات کشورها را دشوار کند. توجه IBQS به توسعه و هماهنگی استانداردها نشان می‌دهد که شبکه می‌تواند فراتر از ایجاد ارتباط، بستری برای تدوین و پیگیری قواعد مشترک باشد. شبکه‌ای‌شدن جایگزین کامل الگوی سنتی تولید و توزیع مستقیم نیست؛ حضور عربستان سعودی، به‌عنوان یکی از کانون‌های باسابقه تولید، در ترکیب اولیه اتحادیه نیز نشان‌دهنده هم‌زیستی این دو الگوست. آنچه تغییر کرده، امکان پاسخ‌گویی از طریق پیوند ظرفیت‌هایی است که در یک کشور یا نهاد واحد متمرکز نیستند. در این شرایط، علاوه بر تولید، توان واسطه‌گری، ایجاد ارتباط و مشارکت در هماهنگی و تدوین قواعد مشترک نیز اهمیت می‌یابد. شبکه‌ای‌شدن، پاسخی متناسب‌تر به گستره تقاضا، تنوع الزامات و پراکندگی ظرفیت‌های موردنیاز برای دسترسی جهانی به قرآن بریل است.حسین عبدالملکیحسین عبدالملکیMon, 19 Oct 2026 18:56:49 +0330https://virgool.ir/@hossein-abdolmaleki/از-بریل-در-دسترس-تا-بریل-در-معرض-تاملی-در-نسبت-مواجهه-و-مانایی-بریل-dlt7g1uuvwlfحسین عبدالملکیبه مناسبت روز جهانی ایمنی «عصای سفید»؛از بریل در دسترس تا بریل در معرض؛ تاملی در نسبت مواجهه و مانایی بریلحسین عبدالملکیدسترس‌پذیری بریل، مجموعه‌ای از شرایط آموزشی، فنی، اطلاعاتی، نهادی و اجتماعی را دربر می‌گیرد که امکان بهره‌مندی از این خط را فراهم می‌کنند. «بریل در معرض» در امتداد همین مسئله، توجه را به فرصت‌های مواجهه انسان با بریل و فرصت‌های نقش‌آفرینی بریل در عرصه‌های زندگی معطوف می‌سازد.آموزش خط بریل، تولید منابع، تامین تجهیزات و گسترش امکانات خواندن و نوشتن، از مهم‌ترین الزامات حفظ و توسعه این خط به شمار می‌روند. بااین‌حال، در کنار پرسش از میزان «در دسترس‌ بودن بریل»، پرسش دیگری نیز اهمیت دارد: بریل پس از آموخته‌شدن، تا چه اندازه در زندگی فرد حضور می‌یابد و در چه موقعیت‌هایی مورد استفاده قرار می‌گیرد؟ به بیان دیگر، آیا فراهم‌کردن امکان استفاده از بریل، به‌تنهایی برای استمرار کاربرد آن کفایت می‌کند؟اهمیت این پرسش زمانی آشکارتر می‌شود که میان آشنایی با بریل، برخورداری از امکانات استفاده و کاربرد واقعی آن تمایز بگذاریم. پژوهشی درباره وضعیت استفاده بزرگسالان دارای آسیب بینایی از خط بریل در ترکیه در سال ۲۰۲۲ نشان داده است که آگاهی و مهارت در این خط، لزوماً با فراوانی استفاده از آن همراه نیست. پژوهشگران همچنین به محدودیت دسترسی به منابع متنوع بریل به‌عنوان یکی از عوامل احتمالی این وضعیت اشاره کرده‌اند. این یافته، اگرچه به‌تنهایی رابطه میان مواجهه و استمرار استفاده را توضیح نمی‌دهد، ضرورت توجه به شرایط کاربرد بریل پس از آموزش را برجسته می‌سازد.در همین زمینه، می‌توان در کنار مفهوم گسترده «بریل در دسترس»، از «بریل در معرض» سخن گفت؛ دستگاهی مفهومی که صورت‌بندی و بسط آن را در چند سال اخیر، با هدفِ گذار از تنگناهای نظری در تبیین وضعیت بریل در ایران، دنبال کرده‌ام. در بخش نظری پروژه «گزاره‌هایی در چاره‌یابی نجات خط بریل در ایران»، از «بریل در معرض» در بررسی عوامل به‌حاشیه‌رفتن بریل فارسی یاد کردم و کم‌توجهی به آن را از جمله مسائل مؤثر در این وضعیت دانستم.در بخش دیگری از همان پروژه، مفهوم «بریل در معرض» را در بررسی فعالیت‌های مدرسه کریستوفل تبریز نیز به کار بردم؛ به‌ویژه برای نشان‌دادن اهمیت تهیه و عرضه منابع غیردرسی بریل و نقش آن‌ها در گسترش ارتباط دانش‌آموزان با این خط. در آن تجربه، تهیه کتاب‌های کوچک، اشعار و برخی متون مذهبی در کنار کتاب‌های درسی، فرصت‌هایی برای استفاده از بریل فراتر از تکالیف آموزشی فراهم می‌کرد. موضوع تنها افزایش تعداد منابع نبود؛ تنوع متون، امکان مواجهه با بریل را در موقعیت‌های دیگری نیز فراهم می‌ساخت.«بریل در معرض» را می‌توان در دو وجه مرتبط با هم بررسی کرد. وجه نخست، مواجهه انسان با بریل؛ وجه دوم، مواجهه بریل با عرصه‌های مختلف زندگی استدر نگاهی گسترده‌‏تر از این تجربه تاریخی، «بریل در معرض» را می‌توان در دو وجه مرتبط با هم بررسی کرد. وجه نخست، مواجهه انسان با بریل است؛ یعنی گسترش فرصت‌هایی که فرد در جریان فعالیت‌های مختلف زندگی با این خط روبه‌رو شود و امکان استفاده از آن را داشته باشد. این مواجهه ممکن است در مطالعه متنی غیردرسی، خواندن اطلاعات روی بسته‌بندی دارو، شناسایی وسایل شخصی یا استفاده از بریل در فعالیت‌های روزمره و حرفه‌ای شکل بگیرد. در اینجا، صرف موجودبودن نوشته بریل کافی نیست؛ امکان آگاهی از وجود آن، دستیابی به نوشته و استفاده متناسب با موقعیت نیز اهمیت دارد.وجه دوم، مواجهه بریل با عرصه‌های مختلف زندگی است. در این وجه، مسئله از فرصت‌های ارتباط فرد با خط فراتر می‌رود و به قلمرو نقش‌آفرینی خود بریل مربوط می‌شود. بریل چه جایگاهی در فعالیت‌های علمی، حرفه‌ای، فناورانه، فرهنگی، اجتماعی و دیگر عرصه‌های زندگی دارد؟ آیا ظرفیت‌های آن در این حوزه‌ها شناخته شده و امکان استفاده از آنها فراهم آمده است؟ برای نمونه، حضور بریل در فعالیت پژوهشی می‌تواند علاوه بر مطالعه منابع، شامل یادداشت‌برداری، بررسی مستقیم متن، بازبینی اطلاعات و کار با صورت‌های نوشتاری تخصصی باشد. بنابراین، گسترش نقش‌آفرینی بریل صرفاً به معنای افزایش تعداد حوزه‌هایی که نام آن در آنها مطرح می‌شود نیست؛ بلکه به کارکرد مشخص و قابل استفاده آن در هر حوزه مربوط است.دسترس‌پذیری بریل، در معنای گسترده آن، مجموعه‌ای از شرایط آموزشی، فنی، اطلاعاتی، نهادی و اجتماعی را دربر می‌گیرد که امکان بهره‌مندی از این خط را فراهم می‌کننداین دو وجه، اگرچه متمایزند، می‌توانند با یکدیگر ارتباط داشته باشند. ورود بریل به فعالیت‌های تازه ممکن است فرصت‌های بیشتری برای مواجهه افراد با آن فراهم کند و تجربه کاربران نیز می‌تواند ظرفیت‌های کاربردی دیگری را آشکار سازد. بااین‌حال، ایجاد یک کاربرد جدید الزاما به استفاده واقعی منجر نمی‌شود؛ همان‌طور که افزایش استفاده از بریل در یک فعالیت معین، لزوما به معنای گسترش قلمرو کاربردهای آن نیست.پژوهش مک‌دانال و همکاران (۲۰۲۴) درباره استفاده از بریل در محیط کار، نمونه‌ای از اهمیت توجه به این تمایز است. در این مطالعه که بر داده‌های ۳۰۴ فرد نابینای شاغل استوار بود، حدود دوسوم شرکت‌کنندگان از بریل در محیط کار استفاده می‌کردند و بیش از نیمی از آنان از فناوری بریل تجدیدپذیر بهره می‌بردند. بااین‌حال، استفاده‌کنندگان از نمایشگر بریل نیز الزاما برای تمام وظایف رایانه‌ای خود از آن استفاده نمی‌کردند. این یافته یادآور می‌شود که حضور بریل در یک عرصه، به معنای کاربرد یکسان و فراگیر آن در تمام فعالیت‌های آن عرصه نیست؛ بلکه باید کارکردهای واقعی خط و موقعیت‌های انتخاب آن را شناخت.«بریل در معرض» توجه را به فرصت‌های مواجهه انسان با بریل و فرصت‌های نقش‌آفرینی بریل در عرصه‌های زندگی معطوف می‌سازداز این منظر، «بریل در دسترس» و «بریل در معرض» در برابر یکدیگر قرار نمی‌گیرند. دسترس‌پذیری بریل، در معنای گسترده آن، مجموعه‌ای از شرایط آموزشی، فنی، اطلاعاتی، نهادی و اجتماعی را دربر می‌گیرد که امکان بهره‌مندی از این خط را فراهم می‌کنند. «بریل در معرض» در امتداد همین مسئله، توجه را به فرصت‌های مواجهه انسان با بریل و فرصت‌های نقش‌آفرینی بریل در عرصه‌های زندگی معطوف می‌سازد. بنابراین، سخن از گذار «از بریل در دسترس تا بریل در معرض»، نه به معنای عبور از دسترس‌پذیری، بلکه به معنای افزودن پرسشی دیگر به مجموعه پرسش‌های مربوط به حضور و کاربرد بریل است.اما این صورت‌بندی چه نسبتی با مانایی بریل دارد؟مانایی را می‌توان دست‌کم در دو سطح بررسی کرد: استمرار مهارت و استفاده فرد از بریل، و استمرار حضور و کاربرد این خط در سطح اجتماعی. این دو سطح به یکدیگر مربوط‌اند، اما یکسان نیستند. ممکن است فردی مهارت خواندن و نوشتن بریل را حفظ کرده باشد، اما به‌ندرت از آن استفاده کند. همچنین ممکن است آموزش و تولید منابع بریل در یک جامعه ادامه داشته باشد، بی‌آنکه از میزان و تنوع کاربرد واقعی آن اطلاع کافی در دست باشد.در سطح فردی، فرصت‌های مواجهه می‌توانند زمینه‌هایی برای به‌کارگیری مهارت بریل فراهم کنند. در سطح اجتماعی نیز گسترش عرصه‌های نقش‌آفرینی این خط می‌تواند به حفظ جایگاه کاربردی آن در فعالیت‌های مختلف کمک کند. بااین‌حال، نباید از این دو گزاره نتیجه گرفت که هرچه مواجهه بیشتر باشد، مانایی نیز ضرورتا افزایش می‌یابد. نوع مواجهه، کیفیت آن، نیاز فرد به اطلاعات، تناسب بریل با فعالیت موردنظر و شرایط استفاده، همگی در بررسی این نسبت اهمیت دارند. استفاده محدود اما منظم و ضروری از بریل در یک فعالیت حرفه‌ای ممکن است برای فرد جایگاهی متفاوت از مواجهه‌های متعدد اما گذرا داشته باشد.گزارش سال ۲۰۲۴ موسسه سلطنتی ملی نابینایان بریتانیا (RNIB) در «پروژه بریل ۲۰۰» درباره تجربه کاربران بریل نیز نشان می‌دهد که استفاده از این خط در زندگی افراد، به یک قالب یا فعالیت محدود نیست. در این گزارش، کاربرد بریل در مطالعه، اطلاعات دارویی، فعالیت‌های شغلی و دیگر امور زندگی بررسی شده و به استفاده هم‌زمان از بریل کاغذی، نمایشگر بریل و فناوری‌های صوتی اشاره شده است. چنین یافته‌هایی، ضرورت شناخت تنوع موقعیت‌های کاربرد بریل را تقویت می‌کنند؛ هرچند برای اثبات تاثیر مستقیم این تنوع بر مانایی خط، به پژوهش‌های مشخص‌تری نیاز است.نکته دیگر آنکه توجه به مانایی بریل نباید به تقابل آن با فناوری‌های دیگر دریافت اطلاعات بینجامد. افراد نابینا، متناسب با نیاز، موقعیت و ترجیحات خود، ممکن است از شیوه‌های گوناگون استفاده کنند. مسئله اصلی، حفظ امکان انتخاب و بهره‌گیری از ظرفیت‌های بریل در موقعیت‌هایی است که این خط می‌تواند کارکردی مناسب داشته باشد. مانایی بریل نیز لزوما در گرو استفاده انحصاری از آن نیست؛ بلکه می‌توان استمرار حضور و کاربرد آن را در کنار دیگر امکانات اطلاعاتی بررسی کرد.بریل در معرض به‌مثابه ابزاری مفهومی ـ تحلیلی می‌تواند در شناخت فرصت‌های مواجهه و استفاده از بریل، بررسی تنوع کاربردهای آن، ارزیابی سیاست‌های دسترس‌پذیری، طراحی خدمات و تحلیل ابعاد حضور اجتماعی و فرهنگی این خط نیز به کار گرفته شودمفهوم‌پردازیِ «بریل در معرض» صرفا صورت‌بندی مفهومیِ نوینی با محوریت مواجهه با بریل و فرصت‌های استفاده از آن نیست و ظرفیتش نیز به بررسی موضوع این نوشتار محدود نمی‌شود. بریل در معرض به‌مثابه ابزاری مفهومی ـ تحلیلی می‌تواند در شناخت فرصت‌های مواجهه و استفاده از بریل، بررسی تنوع کاربردهای آن، ارزیابی سیاست‌های دسترس‌پذیری، طراحی خدمات و تحلیل ابعاد حضور اجتماعی و فرهنگی این خط نیز به کار گرفته شود. در این میان، یکی از کارکردهای این ابزار تحلیلی، تمایزگذاری میان «وجود بریل»، «امکان مواجهه با آن»، «تحقق کاربرد» و «استمرار جایگاهش در زندگی فردی و اجتماعی» و بررسی نسبت میان این چهار سطح است. چنین تمییزی به شناسایی فاصله‌ها و گسست‌های احتمالی میان آن‌ها و شناخت موانع حضور موثر و پایدار بریل یاری می‌رساند.همچنین بریل در معرض می‏‌تواند به تعمیق نگاه کارگزاران حوزه بریل کمک کند، دامنه توجه آنان را از امکانات موجود به فرصت‌های مواجهه و کاربرد واقعی گسترش دهد و زمینه شناخت دقیق‌تر وضعیت این خط را فراهم سازد. در گامی فراتر، داده‌های حاصل از بررسی‌های انجام‌شده با بهره‌گیری از این ابزار تحلیلی برای تصمیم‌سازان و سیاست‌گذاران حوزه بریل و نیز سیاست‌گذاران کلان حوزه افراد دارای معلولیت، که تصمیم‌های آنان مسائل نابینایان و خط بریل را نیز دربر می‌گیرد، موثر و سودمند خواهد بود. افزون بر این، یکی دیگر از ظرفیت‌های «بریل در معرض»، فراهم‌آوردن مبنایی برای ارزیابی وضعیت بریل در ایران و دستیابی به نگاهی جامع‌تر نسبت به این خط است؛ ظرفیتی که در رویکردهای رایج ارزیابی وضعیت این خط در ایران تاکنون کمتر مورد توجه قرار گرفته است.در ارتباط با موضوع این نوشتار، یکی از پرسش‌های اساسی که «بریل در معرض» پیش می‌کشد، این است: آیا در کنار آموزش بریل و فراهم‌کردن امکانات دسترسی، به تنوع فرصت‌های مواجهه با این خط و گسترش عرصه‌های نقش‌آفرینی آن نیز توجه کافی داریم؟ این پرسش به‌ویژه هنگامی اهمیت می‌یابد که مسئله از آموزش اولیه فراتر می‌رود و استمرار کاربرد بریل در زندگی فرد و جامعه مطرح می‌شود.نسبت مواجهه و مانایی هنوز نیازمند بررسی تجربی و تحلیلی بیشتری است. بااین‌حال، تمایز میان وجود بریل، امکان مواجهه با آن، تحقق کاربرد و استمرار جایگاهش در زندگی فردی و اجتماعی، می‌تواند به دقیق‌ترشدن پرسش‌های ما درباره وضعیت بریل کمک کند. در چنین نگاهی، ارزیابی حضور بریل تنها به شمار منابع تولیدشده، تجهیزات فراهم‌شده یا افراد آموزش‌دیده محدود نمی‌ماند؛ بلکه این پرسش نیز مطرح می‌شود که بریل در کدام موقعیت‌های زندگی امکان حضور و کاربرد پیدا کرده و این فرصت‌ها چه نسبتی با استمرار استفاده از آن دارند.نویسنده، پژوهشگر و فعال حوزه خط بریلحسین عبدالملکیحسین عبدالملکیThu, 15 Oct 2026 16:08:18 +0330https://virgool.ir/@hossein-abdolmaleki/نابینایان-نیازهای-اطلاعاتی-و-ضرورت-الحاق-به-معاهده-مراکش-agdmns5q3qszحسین عبدالملکیبه مناسبت روز جهانی ایمنی عصای سفید:نابینایان، نیازهای اطلاعاتی و ضرورت الحاق به معاهده مراکشحسین عبدالملکیپانزدهم اکتبر، روز جهانی ایمنی عصای سفید، فرصتی برای یادآوری حقوق افراد نابینا و توجه به مسائل و نیازهای آنان است؛ بااین‌حال، اهمیت این مناسبت را نباید صرفاً در برگزاری مراسم، انتشار پیام‌های تبریک یا بازگویی مشکلات و محدودیت‌های زندگی نابینایان خلاصه  کرد. یکی از کارکردهای مهم این روز، فراهم‌کردن زمینه شنیده‌شدن مطالبات نابینایان، جلب توجه افکار عمومی و قرارگرفتن مسائل آنان در اولویت دستور کار نهادهای تصمیم‌گیر است؛ مطالباتی که چه‌بسا با وجود اهمیت و ضرورت، در میان انبوه مسائل و اولویت‌های عمومی، از دستور کار سیاست‌گذاری و قانون‏گذاری فاصله گرفته‌اند.یکی از این مطالبات در ایران، تعیین تکلیف لایحه الحاق جمهوری اسلامی ایران به معاهده مراکش است؛ معاهده‌ای بین‌المللی که با هدف تسهیل دسترسی نابینایان، کم‌بینایان و افراد دارای محدودیت‌های خوانش به آثار منتشرشده تدوین شده است. ایران در سال ۲۰۱۴ این معاهده را امضا کرد، اما تکمیل فرایند حقوقی پیوستن به آن همچنان در انتظار تصمیم قانون‌گذار باقی مانده است. لایحه مربوطه، پس از طی مراحل مختلف بررسی و تصویب در کمیسیون قضایی و حقوقی مجلس شورای اسلامی، در سال ۱۴۰۴ به دستور جلسات علنی راه یافت و حتی عنوان آن هنگام قرائت دستور کار مجلس اعلام شد؛ با این حال، تاکنون فرایند تصویب آن به سرانجام نرسیده است.اهمیت این موضوع زمانی روشن‌تر می‌شود که معاهده مراکش را نه صرفاً در چارچوب یک تعهد بین‌المللی، بلکه در نسبت با یکی از بنیادی‌ترین نیازهای نابینایان، یعنی نیازهای اطلاعاتی آنان، بررسی کنیم. نیازهای اطلاعاتی و مسئله نابرابری در دسترسیدسترسی به اطلاعات از نیازهای اساسی انسان و از پیش‌شرط‌های بهره‌مندی مؤثر از بسیاری از فرصت‌ها و حقوق فردی و اجتماعی است. آموزش، پژوهش، اشتغال، مشارکت اجتماعی، تصمیم‌گیری و حتی انجام بسیاری از امور روزمره، به امکان دستیابی، دریافت و استفاده از اطلاعات وابسته‌اند. ازاین‌رو، نیازهای اطلاعاتی را نمی‌توان صرفاً در شمار نیازهای فرهنگی یا فرعی قرار داد؛ زیرا تأمین این نیازها در بسیاری از موقعیت‌ها، خود زمینه‌ساز پاسخ‌گویی به سایر نیازهای فردی و اجتماعی است.این مسئله برای افراد نابینا از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. بخش قابل‌توجهی از اطلاعات و منابع دانشی در جهان بر مبنای خواندن دیداری تولید و عرضه می‌شوند. در چنین شرایطی، دسترسی نابینایان به این منابع مستلزم فراهم‌بودن قالب‌های دسترس‌پذیر، از جمله بریل، صوت و متن الکترونیکی سازگار با فناوری‌های کمکی است. فقدان یا محدودیت این امکانات می‌تواند فاصله‌ای میان فرصت‌های اطلاعاتی افراد نابینا و بینا ایجاد کند؛ فاصله‌ای که صرفاً به امکان خواندن یک کتاب یا استفاده از یک منبع محدود نمی‌شود، بلکه دامنه انتخاب، استقلال در مطالعه، دسترسی به‌موقع و امکان بهره‌گیری از اطلاعات را نیز دربرمی‌گیرد.در ادبیات علم اطلاعات، مفاهیمی مانند «شکاف اطلاعاتی» و «فقر اطلاعاتی» برای بررسی ابعاد مختلف نابرابری و محرومیت اطلاعاتی به کار می‌روند. فقر اطلاعاتی صرفاً به کمبود منابع اطلاق نمی‌شود، بلکه محدودیت در دسترسی مؤثر به اطلاعات و فرصت‌های استفاده از آن را نیز شامل می‌شود. البته نابینایی به‌خودی‌خود به معنای فقر اطلاعاتی نیست؛ نیازهای اطلاعاتی نابینایان تفاوت ماهوی با نیازهای افراد بینا ندارد، بلکه موانع محیطی، فناورانه، حقوقی و نهادی می‌توانند فرصت‌های پاسخ‌گویی به این نیازها را نابرابر سازند. کمبود منابع دسترس‌پذیر، یکی از جلوه‌های مهم این نابرابری است؛ مسئله‌ای که سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO) در تبیین ضرورت معاهده مراکش، از آن با تعبیر «قحطی جهانی کتاب»  (Global Book Famine) یاد کرده است. چنین نابرابری‌هایی، علاوه بر محدودکردن فرصت‌های مطالعه، می‌توانند بر امکان آموزش، پژوهش و مشارکت مؤثر نابینایان در عرصه‌های مختلف زندگی نیز تأثیر بگذارند.در ایران نیز کمبود منابع اطلاعاتی دسترس‌پذیر، یکی از مسائل قابل‌توجه در این حوزه است. این کمبود، در کنار سایر موانع دسترسی، ضرورت توجه به سازوکارهایی را برجسته می‌کند که بتوانند امکان تأمین و استفاده از منابع را گسترش دهند. از این منظر، کاهش شکاف اطلاعاتی نابینایان صرفاً موضوعی مربوط به خدمات کتابخانه‌ای یا فعالیت نهادهای حمایتی نیست، بلکه می‌تواند در شمار مسائل نیازمند توجه و مداخله سیاستی قرار گیرد.ضرورت دسترسی برابر به اطلاعات در کنوانسیون حقوق افراد دارای معلولیت، که جمهوری اسلامی ایران نیز به آن پیوسته است، مورد تأکید قرار گرفته است. ماده ۲۱ این کنوانسیون بر دسترسی افراد دارای معلولیت به اطلاعات در شرایط برابر با دیگران تأکید دارد. همچنین ماده ۳۰، ضمن به‌رسمیت‌شناختن حق مشارکت در زندگی فرهنگی و دسترسی به آثار فرهنگی در قالب‌های دسترس‌پذیر، دولت‌های عضو را به اتخاذ تدابیری برای جلوگیری از تبدیل قوانین حقوق مالکیت فکری به موانع ناموجه یا تبعیض‌آمیز در دسترسی افراد دارای معلولیت به آثار فرهنگی ملزم می‌کند. معاهده مراکش؛ ظرفیتی حقوقی برای گسترش دسترسیمعاهده مراکش که در سال ۲۰۱۳ در چارچوب سازمان جهانی مالکیت فکری به تصویب رسید، با هدف تسهیل دسترسی افراد نابینا، کم‏بینا و سایر افراد دارای محدودیت‏های خوانش به آثار منتشرشده شکل گرفت. اهمیت این معاهده در آن است که با پیش‌بینی استثنائات و محدودیت‌هایی در حقوق مؤلف، امکان تهیه و عرضه نسخه‌های دسترس‌پذیر آثار و مبادله برون‌مرزی آن‌ها را در شرایط مقرر تسهیل می‌کند.بر اساس مواد چهارم، پنجم و ششم معاهده، کشورهای عضو موظف‌اند سازوکارهای حقوقی لازم را برای تهیه نسخه‌های دسترس‌پذیر و امکان انتقال و دریافت این نسخه‌ها میان کشورهای عضو فراهم کنند. بدین‌ترتیب، آثاری که پیش‌تر در یک کشور به قالبی مناسب برای استفاده نابینایان تبدیل شده‌اند، می‌توانند در چارچوب مقررات معاهده در اختیار مخاطبان واجد شرایط در کشورهای دیگر نیز قرار گیرند.گسترش عضویت در معاهده مراکش و ظرفیت منابع موجود در شبکه‌های بین‌المللی، اهمیت عملی آن را آشکارتر می‌کند. بر اساس آمار سازمان جهانی مالکیت فکری در سپتامبر ۲۰۲۶، شمار طرف‌های متعاهد این معاهده به ۱۰۶ رسیده است که با احتساب کشورهای عضو اتحادیه اروپا، در مجموع ۱۳۲ کشور را پوشش می‌دهند. از سوی دیگر، فهرست جهانی خدمات کتاب‌های دسترس‌پذیر (ABC)، وابسته به این سازمان، بیش از یک میلیون و دویست هزار عنوان در قالب‌های مختلف دسترس‌پذیر را دربرمی‌گیرد. این ارقام، از یک‌سو گستره پذیرش بین‌المللی معاهده و از سوی دیگر، ظرفیت قابل‌توجهی را نشان می‌دهند که برای مبادله منابع دسترس‌پذیر شکل گرفته است.این ظرفیت برای کشورهایی که با کمبود منابع دسترس‌پذیر مواجه‌اند، اهمیت دارد؛ زیرا می‌تواند امکان بهره‌برداری از منابع تولیدشده در خارج را فراهم آورد و از ضرورت تبدیل مجدد برخی آثار بکاهد. افزون بر این، معاهده صرفاً ناظر بر منابع بریل نیست و قالب‌های مختلف دسترس‌پذیر، از جمله نسخه‌های صوتی و الکترونیکی مناسب را نیز دربرمی‌گیرد.الحاق به معاهده مراکش به‌تنهایی کمبود منابع یا همه موانع دسترسی اطلاعاتی نابینایان را برطرف نمی‌کند؛ زیرا دامنه آن به آثار مشمول مقررات حقوق مؤلف و سازوکارهای تهیه و مبادله نسخه‌های دسترس‌پذیر محدود است. بهره‌گیری مؤثر از ظرفیت معاهده، به ترتیبات حقوقی داخلی، همکاری نهادهای تخصصی و زیرساخت‌های لازم برای تأمین و عرضه منابع نیاز دارد. ازاین‌رو، الحاق به معاهده باید در کنار توسعه تولید داخلی منابع دسترس‌پذیر و تقویت خدمات اطلاعاتی و کتابخانه‌ای دنبال شود، نه به‌عنوان جایگزین آن‌ها. با وجود این محدودیت‌ها، معاهده می‌تواند یکی از موانع حقوقی موجود در مسیر گسترش دسترسی به منابع مکتوب را کاهش دهد و از همین حیث، واجد اهمیت سیاستی است. از امضای معاهده تا تصمیم قانون‌گذاربا گذشت بیش از دوازده سال از امضای معاهده مراکش توسط جمهوری اسلامی ایران، فرایند الحاق کشور همچنان تکمیل نشده است. تداوم این وضعیت، با توجه به اهمیت نیازهای اطلاعاتی نابینایان و کمبود منابع دسترس‌پذیر، ضرورت تعیین تکلیف لایحه را برجسته می‌کند.قرارگرفتن لایحه در دستور کار مجلس را می‌توان مرحله‌ای مهم در فرایند رسیدگی به آن دانست؛ هرچند این امر لزوماً به معنای نزدیک‌بودن زمان تصویب نیست. تحولات و شرایط پیش‌آمده در ماه‌های بعد و به‌دنبال آن، اختلال در برگزاری جلسات علنی مجلس، بر روند رسیدگی به لوایح و طرح‌های مختلف، از جمله لایحه الحاق به معاهده مراکش، تأثیر گذاشته است. بااین‌حال، مسئله اصلی آن است که لایحه‌ای مرتبط با یکی از مطالبات دیرپای نابینایان، همچنان در انتظار تعیین تکلیف قرار دارد.در ادبیات سیاست‌گذاری عمومی، ورود یک مسئله به دستور کار نهادهای تصمیم‌گیر، مرحله‌ای مهم اما متمایز از اتخاذ تصمیم و اجرای آن است. مسائل عمومی ممکن است با وجود شناسایی و پذیرش اهمیتشان، در رقابت با سایر موضوعات و اولویت‌ها، جایگاه خود را در دستور کار تصمیم‌گیران از دست بدهند یا رسیدگی به آن‌ها به تعویق بیفتد. از همین رو، پیگیری مستمر مطالبات و بهره‌گیری از فرصت‌های مناسب برای بازطرح آن‌ها، بخشی از فرایند دستورکارگذاری و حفظ جایگاه مسائل در عرصه سیاست‌گذاری است.در چنین شرایطی، روز جهانی ایمنی عصای سفید فرصتی برای جلب توجه دوباره به مطالبه‌ای است که با وجود اهمیت آن برای دسترسی اطلاعاتی نابینایان، همچنان در انتظار تصمیم قانون‌گذار مانده است. هنگامی که محدودیت دسترسی به منابع اطلاعاتی و پیامدهای چندوجهی آن شناخته شده و معاهده مراکش نیز ظرفیتی حقوقی برای کاهش بخشی از این محدودیت‌ها فراهم می‌کند، مداخله سیاستی بهنگام اهمیت بیشتری می‌یابد. ازاین‌رو، تسریع در رسیدگی و تعیین تکلیف لایحه الحاق جمهوری اسلامی ایران به این معاهده، ضرورتی است که انتظار می‌رود مجلس شورای اسلامی به آن توجه کند. اتخاذ تصمیم در این زمینه می‌تواند یکی از مصادیق مشخص تبدیل مطالبات نابینایان به تصمیم‌های مؤثر عمومی باشد.حسین عبدالملکیحسین عبدالملکیWed, 14 Oct 2026 22:52:19 +0330https://virgool.ir/@hossein-abdolmaleki/رهیافتی-شبکه-ای-به-چاپ-و-نشر-قرآن-بریل-در-جهان-اسلام-arl8jtwnmvmyرهیافتی شبکه‌ای به چاپ و نشر قرآن بریل در جهان اسلامحسین عبدالملکی* نویسنده، پژوهشگر و فعال فرهنگیدسترسی به قرآن کریم به خط بریل، به سبب امکان مواجهه مستقیم و مؤثر نابینایان با متن، علی‌رغم گسترش روزافزون فناوری‌های ویژه، همچنان در قیاس با دیگر شیوه‌های دسترسی به آن جایگاه ویژه‌ای دارد.تقاضای گسترده برای این شیوه دسترسی، در کنار گستره جغرافیایی تقریباً جهانی آن و مختصات خاص چاپ و نشر قرآن بریل، محدودیت‌های الگوی دیرپای پاسخ‌گویی به این نیاز را بیش از پیش آشکار کرده است. در واقع، طی چند دهه اخیر، میان گستره و مختصات این تقاضا و الگویی که عمدتاً بر تولید در شمار محدودی از کشورها و توزیع مصحف از این کانون‌ها به دیگر نقاط جهان استوار بود، تناسب کافی وجود نداشته است. پاسخ به چنین وضعیتی، سازوکاری متناسب‌تر و پیچیده‌تر می‌طلبید؛ سازوکاری که نه در قالب طرحی از پیش تعیین‌شده، بلکه در روندی تدریجی و از خلال گسترش و پیوند همکاری‌ها شکل گرفت و می‌توان آن را ذیل مفهوم «شبکه‌ای‌شدن» صورت‌بندی کرد.چاپ و نشر قرآن بریل اساساً فرایندی پیچیده و چندوجهی است. این فرایند به‌طور هم‌زمان به تخصص‌های قرآنی و بریل، انطباق رسم‌المصحف و قواعد آن با منطق و قواعد بریل، زیرساخت‌های فنی، نیروی انسانی متخصص و سازوکارهای دقیق کنترل کیفیت و صحت متن برگردان وابسته است؛ حساسیت نسبت به صحت متن مقدس نیز بر الزامات این فرایند می‌افزاید. برای دهه‌ها، شمار محدودی از کشورها همچون مصر، اردن و سپس عربستان سعودی، از کانون‌های مهم چاپ قرآن بریل بودند و تولیدات آنها در جغرافیایی بسیار فراتر از مرزهایشان، از طریق اهداء و در مواردی صادرات، توزیع می‌‏شد.این شیوه همچنان بخشی مهم از چرخه بین‌المللی قرآن بریل است، اما با مجموعه‌ای از شرایط روبه‌رو شد که ظرفیت پاسخ‌گویی آن را محدود می‌کرد؛ افزایش تقاضا از سوی نابینایان در کشورهای اسلامی و جوامع مسلمان سایر کشورها، تفاوت در نوع و سطح دسترسی، تفاوت برخی مصاحف مبنا و الزامات رسم‌المصحفی آنها، کمبود زیرساخت تولید و توزیع در بسیاری از کشورها و مهم‌تر از همه، فراهم‌نبودن همه ظرفیت‌های لازم برای چاپ و نشر صحیح قرآن بریل در بسیاری از نقاط. پاسخ به مساله‌ای با چنین مختصاتی، به‌تدریج با گسترش همکاری‌های چندوجهی در سطوح مختلف میان کشورها، نهادهای فراملی و بازیگران درون‌کشوری همراه شد. با افزایش تعداد و تنوع این بازیگران، خودِ روابط میان آنها، نحوه اتصالشان به یکدیگر و امکان هماهنگی کنش‌هایشان نیز اهمیت بیشتری یافت. این همان سطحی است که می‌توان آن را با ره‌یافت شبکه‌ای توضیح داد.شبکه در اینجا صرفاً به معنای افزایش تعداد همکاری‌ها نیست، بلکه به آرایشی از روابط میان بازیگران مستقلی اشاره دارد که از خلال پیوند با یکدیگر، امکان کنش حول مساله‌ای مشترک را پیدا می‌کنند. در چنین آرایشی، واحد تحلیل تنها کشورها، نهادها یا ظرفیت‌های مستقل آنها نیست؛ خودِ پیوندها، موقعیت هر بازیگر در ساختار روابط و نحوه سازمان‌یافتن مجموعه این روابط نیز اهمیت می‌یابد. از این منظر، اینکه چه بازیگرانی به یکدیگر متصل‌اند، کدام بازیگران در مسیر ارتباط میان دیگران قرار می‌گیرند، چه نقاطی به کانون ارتباطات تبدیل می‌شوند و این مجموعه روابط چگونه هماهنگ می‌شود، می‌تواند بر دامنه و کیفیت کنش شبکه اثر بگذارد. بنابراین ظرفیت شبکه را نمی‌توان صرفاً حاصل جمع توان اعضای آن دانست؛ نحوه پیوند میان بازیگران و موقعیتی که این روابط برای کنش آنها ایجاد می‌کند نیز بخشی از این ظرفیت را شکل می‌دهد.شکل‌گیری «اتحادیه بین‌المللی خدمات قرآن بریل» (IBQS) یکی از روشن‌ترین نمودهای نهادی این رویکرد است. فرایند شکل‌گیری این اتحادیه با نخستین کنفرانس بین‌المللی قرآن بریل در استانبول در فوریه ۲۰۱۳ و با حضور سازمان‌هایی از ۱۳ کشور آغاز شد؛ تصمیم برای تأسیس یک سازمان چتری بین‌المللی در همین نشست شکل گرفت و پس از پیگیری مقدمات تأسیس در اوت همان سال، IBQS در آوریل ۲۰۱۴ به‌طور رسمی در ترکیه ثبت شد و به تدریج گسترش یافت. اهمیت آن صرفاً در اضافه‌شدن نهادی تازه به مجموعه فعالان این حوزه نیست؛ اهدافی چون تسهیل تبادل اطلاعات و تجربه، توسعه همکاری‌های فنی و مالی، استفاده مؤثرتر از ظرفیت اعضا و تلاش برای هماهنگی استانداردهای قرآن بریل، از ایجاد بستری برای ارتباط و همکاری مستمر میان بازیگران این حوزه حکایت دارد.در چنین ساختاری، «واسطه‌گری» به یکی از کارکردهای مهم شبکه تبدیل می‌شود. همه بازیگران لازم نیست خود تولیدکننده بزرگ قرآن بریل باشند تا بتوانند در پاسخ‌گویی نقش مؤثری ایفا کنند. نهادی که به چند بخش شبکه دسترسی دارد می‌تواند تقاضایی را در یک نقطه شناسایی و به بازیگر مناسب در نقطه‌ای دیگر متصل کند، میان حامی و مجری ارتباط برقرار سازد یا زمینه شکل‌گیری همکاری میان نهادهایی را فراهم کند که بدون این واسطه الزاماً در ارتباط با یکدیگر قرار نمی‌گرفتند. نمونه‌ای از این کارکرد را می‌توان در پیوند میان بنیاد الفطره مالزی و بنیاد رحمان هند دید؛ ارتباط میان دو بازیگر حاضر در مدار IBQS، به مسیری برای انتقال قرآن بریل به هند تبدیل شد. در چنین وضعیتی، اثرگذاری یک بازیگر تنها به ظرفیت مستقیم او برای تولید یا تأمین مالی وابسته نیست؛ توان ایجاد اتصال میان ظرفیت و تقاضا نیز خود به بخشی از ظرفیت شبکه تبدیل می‌شود.ساختار شبکه در عین حال، موقعیت یکسانی برای همه بازیگران ایجاد نمی‌کند و همین تفاوت موقعیت، مفهوم «کانونیت» را وارد تحلیل می‌کند. جایگاه بازیگران در یک شبکه الزاماً با حجم تولید یا میزان منابع مستقیم آنها یکسان نیست. ترکیه نمونه قابل توجهی در این زمینه است. این کشور از نظر سابقه و مقیاس تولید قرآن بریل با کانون‌هایی چون مصر، اردن یا عربستان سعودی موقعیت مشابهی ندارد، اما شکل‌گیری و استقرار IBQS در استانبول و گردهم‌آمدن مکرر بازیگران کشورهای مختلف در این چارچوب، موقعیتی متفاوت برای آن ایجاد کرده است. اهمیت این موقعیت نه در جایگزینی ترکیه با تولیدکنندگان باسابقه، بلکه در تبدیل‌شدن استانبول به یکی از نقاط اتصال و گردهم‌آیی بازیگران حوزه چاپ و نشر قرآن بریل است. از این منظر، اثرگذاری می‌تواند علاوه بر ظرفیت‌های مستقیم، از موقعیت یک بازیگر در شبکه و توان آن برای تسهیل ارتباط و کنش دیگران نیز ناشی شود.شبکه‌ای‌شدن در حوزه قرآن بریل البته به IBQS محدود نمی‌شود. در کنار این ساختار رسمی، همکاری‌های دوجانبه و چندجانبه، روابط میان اعضا، پروژه‌های مشترک و مجموعه‌های کوچک‌تری از ارتباطات وجود دارند که می‌توان آنها را شبکه‌ها یا زیرشبکه‌های این حوزه دانست. گردهم‌آوردن بازیگران آفریقایی از سوی IBQS در سال ۲۰۱۹ حول مسائل مشترک این منطقه، در کنار حضور سازمان‌هایی از سومالی، نیجریه و توگو در ترکیب اعضای آن، نشانه‌ای از امکان شکل‌گیری خوشه‌های منطقه‌ای در درون شبکه بزرگ‌تر است. در چنین آرایشی، بخشی از شبکه می‌تواند بر پایه نزدیکی جغرافیایی یا مساله مشترک، تراکم و جهت متفاوتی از روابط پیدا کند، بی‌آنکه از شبکه اصلی منفک شود.برخی از این روابط ممکن است از درون IBQS شکل گرفته یا تقویت شده باشند و برخی نیز مستقل از آن عمل کنند. صورت دیگری از شبکه‌ای‌شدن را می‌توان در همکاری‌هایی دید که نه حول عضویت در یک اتحادیه، بلکه پیرامون یک محصول یا پروژه مشخص شکل می‌گیرند. «مصحف بصیره» نمونه قابل توجهی از این الگوست؛ «قطر خیریه» این مصحف را با همکاری یک شرکت مالزیایی تولید کرد و در ادامه، بازیگران کشورهای مختلف در گسترش و توزیع آن مشارکت یافتند. تا سال ۲۰۱۷ نسخه‌های متعددی از بصیره به چند کشور رسیده بود و در سال‌های بعد نیز توزیع آن در جغرافیاهای دیگری ادامه پیدا کرد. در اینجا شبکه نه یک سازمان با عضویت ثابت، بلکه آرایشی از ظرفیت‌های مالی، فنی، بومی و توزیعی است که حول یک برونداد مشخص به یکدیگر متصل شده‌اند.گسترش چنین روابطی در عین حال مساله‌ای فراتر از ایجاد اتصال را پیش می‌کشد. هرچه تعداد بازیگران و پیوندهای میان آنها بیشتر شود، هماهنگی در موضوعاتی که به همه یا بخشی از شبکه مربوط است اهمیت بیشتری می‌یابد. بازیگران شبکه، استقلال سازمانی خود را حفظ می‌کنند و الزاماً زیر فرمان یک مرکز واحد قرار ندارند. با این حال، کنش جمعی میان آنها بدون سازوکارهای هماهنگی، توافق بر قواعد و تنظیم روابط پایدار نمی‌ماند. «حکمرانی شبکه‌ای» ناظر بر همین مسئله است؛ چگونگی هدایت و هماهنگ‌کردن کنش جمعی میان بازیگران مستقلی که برای مواجهه با مساله‌ای مشترک ظرفیت‌ها و کنش‌های خود را با یکدیگر پیوند می‌دهند، بی‌آنکه در یک سلسله‌مراتب سازمانی واحد ادغام شوند.استانداردهای قرآن بریل یکی از مهم‌ترین عرصه‌های چنین حکمرانی‌ای است. تفاوت در برخی رویه‌های بازنمایی متن قرآنی در بریل، اقتضائات مصحف مبنا و چگونگی انطباق عناصر رسم‌المصحف با نظام بریل، در سطح ملی ممکن است در چارچوب رویه یک تولیدکننده مدیریت شود؛ اما هنگامی که تولید، توزیع و همکاری از مرزها عبور می‌کند، مساله سازگاری میان این رویه‌ها اهمیت دیگری پیدا می‌‏کند. قرارگرفتن هماهنگی و توسعه استانداردهای قرآن بریل در دستور کار IBQS از همین منظر قابل توجه است. اینجا شبکه از سطح ایجاد ارتباط میان اعضا فراتر می‌رود و به عرصه‌ای برای صورت‌بندی، مذاکره و پیگیری قواعدی مشترک تبدیل می‌شود؛ نقطه‌ای که همکاری شبکه‌ای به قلمرو حکمرانی وارد می‌شود.این صورت از سازمان‌یابی، الگوی دیرپای تولید و توزیع مستقیم مصحف را کنار نمی‌زند. کشورهای دارای ظرفیت بالا همچنان می‌توانند در مقیاس وسیع تولید کنند و قرآن بریل را به دیگر نقاط جهان برسانند؛ همان بازیگران نیز ممکن است در موقعیتی دیگر عضو یا شریک یک شبکه باشند. حضور عربستان سعودی، به‌عنوان یکی از کانون‌های باسابقه تولید و توزیع قرآن بریل، در ترکیب اولیه IBQS نمونه‌ای از همین هم‌زیستی دو الگوست. تفاوت در آن است که شبکه، پاسخ‌گویی را از وابستگی صرف به توان چند کانون تولید فراتر می‌برد و امکان مشارکت بازیگران بیشتری را با نقش‌ها و ظرفیت‌های متفاوت فراهم می‏‌کند.شبکه‌ای‌شدن چاپ و نشر قرآن بریل را از این منظر نمی‌توان صرفاً افزایش همکاری‌های بین‌المللی یا تکثیر مسیرهای توزیع دانست. آنچه در چند دهه اخیر اهمیت یافته، شکل‌گیری آرایش‌هایی است که ظرفیت‌های پراکنده را بدون ضرورت تجمیع آنها در یک کشور یا نهاد واحد به یکدیگر متصل می‌کنند؛ گاه در قالب شبکه‌ای نهادی چون IBQS، گاه در خوشه‌های منطقه‌ای و گاه حول محصولی مشخص چون مصحف بصیره. در چنین آرایشی، تولید همچنان مهم است، اما دیگر تنها منبع اثرگذاری نیست؛ موقعیت در شبکه، توان واسطه‌گری، امکان هماهنگ‌کردن بازیگران و مشارکت در شکل‌دهی قواعد مشترک نیز به بخشی از ظرفیت پاسخ‌گویی تبدیل می‌شود. از همین رو، شبکه‌ای‌شدن را می‌توان نه جایگزین الگوی پیشین، بلکه پاسخی متناسب‌تر به وضعیتی دانست که در آن گستره تقاضا، تنوع الزامات و پراکندگی ظرفیت‌های مورد نیاز، پاسخ‌گویی صرفاً متکی بر چند کانون تولید را با محدودیت روبه‌رو کرده است.حسین عبدالملکیحسین عبدالملکیSat, 10 Oct 2026 18:30:20 +0330https://virgool.ir/@hossein-abdolmaleki/پیامدهای-بین-المللی-چاپ-مستقل-قرآن-بریل-mticzoml2cxtپیامدهای بین‌المللی چاپ مستقل قرآن بریلحسین عبدالملکیحسین عبدالملکی، نویسنده و پژوهشگر، فعال فرهنگی حوزه نابینایان معتقد است: آنچه طی چند دهه در پیرامون قرآن بریل شکل گرفته را نمی‌توان صرفاً تاریخ توزیع بین‌المللی یک منبع ویژه نابینایان دانست.سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، حسین عبدالملکی، نویسنده و پژوهشگر، فعال فرهنگی حوزه نابینایان: دسترسی مستقیم به متن قرآن، مطالبه‌ای دیرپا در میان نابینایان مسلمان بوده است؛ اما پاسخ به این مطالبه از مسیر بریل، هیچ‌گاه به سادگیِ برگرداندن یک متن از خطی به خط دیگر نبوده است. پیچیدگی‌های دینی و رسم‌الخطی قرآن، الزامات تخصصی بریل و ضرورت همراه‌شدن مجموعه‌ای از ظرفیت‌های علمی، نهادی و فنی، چاپ مستقل آن را به امکانی تبدیل کرد که برای دهه‌ها تنها در اختیار شمار محدودی از کشورها قرار داشت. با این همه، جغرافیای استفاده از مصحف‌های تولیدشده بسیار زود از جغرافیای تولید آن‌ها فراتر رفت.از زمانی که کشورهایی چون مصر و اردن هاشمی در شمار نخستین تولیدکنندگان مستقل قرآن بریل قرار گرفتند و سپس کشورهای دیگری به این مسیر پیوستند، مصحف‌های بریل نیز راه خود را به بیرون از مرزهای محل تولید باز کردند. سابقه حضور یک مصحف بریل اردنی در مالزی در اوایل دهه ۱۹۵۰ نشان می‌دهد که این نگره فرامرزی پدیده‌ای متأخر و برآمده از گسترش تولید در سال‌های اخیر نیست. آنچه در دهه‌های بعد تغییر کرد، اصل این رویه نبود؛ شمار کشورهایی بود که با دستیابی به تولید مستقل، امکان ورود به این حوزه را پیدا کردند.اهمیت این نگره زمانی بیشتر آشکار می‌شود که اهدای خارجی الزاماً پس از پوشش کامل نیاز داخلی اتفاق نمی‌افتد. در برخی تجربه‌ها، درحالی که جامعه نابینایان کشور تولیدکننده، همچنان به نسخه‌های بیشتری نیاز دارد، سازوکار ارسال مصحف به خارج نیز فعال شده است. الجزایر نمونه روشنی از این همزمانی است. در نخستین مرحله توزیع مصحف بریل در سال ۲۰۲۳، درحالی که توزیع داخلی قرار بود به‌تدریج همه استان‌ها را دربرگیرد و چاپ نوبت‌های بعدی نیز متناسب با تقاضا ادامه یابد، سهم خارجی مصحف نیز از همان ابتدا برای فرانسه و سپس کشورهای ساحل و دیگر مقاصد آفریقایی پیش‌بینی شده بود.در چنین وضعیتی دیگر دشوار است که توزیع خارجی را صرفاً مرحله نهاییِ تأمین نیاز یا راهی برای مصرف مازاد تولید بدانیم. مصحفی که هنوز در داخل موردنیاز است، در بیرون از مرزها نیز ارزشی پیدا کرده که اختصاص بخشی از تولید به آن را معنادار می‌کند. همین رفتار، یکی از نخستین نشانه‌های عبور قرآن بریل از کارکرد اولیه خود و ورود آن به ساحتی وسیع‌تر است.در این سطح، پای بازیگرانی نیز به میان می‌آید که معمولاً انتظار نمی‌رود پیرامون یک محصول تخصصی ویژه نابینایان حضور داشته باشند. در کشورهای مختلف، تولید، رونمایی، حمایت یا توزیع خارجی قرآن بریل فقط در اختیار انجمن‌ها و مؤسسات نابینایان نمانده و وزارتخانه‌ها، نهادهای رسمی دینی، بنیادهای حکومتی یا وابسته به خاندان حاکم و گاه دستگاه‌های دیپلماتیک نیز در آن نقش گرفته‌اند. حضور این بازیگران اتفاق کوچکی نیست.موضوعی که از نیاز گروهی خاص برای دسترسی به قرآن آغاز شده، اکنون می‌تواند در نقطه تلاقی سیاست معلولیت، سیاست فرهنگی و سیاست دینی قرار گیرد و به سطحی از سیاست عمومی برسد که کنش فرامرزی دولت و نهادهای رسمی نیز در پیرامون آن شکل بگیرد؛ «حضور همزمان وزرای امور دینی و اوقاف، آموزش ملی، فرهنگ و هنر، آموزش و پرورش حرفه‌ای و همبستگی ملی الجزایر در رونمایی و آغاز توزیع رسمی مصحف بریل این کشور در سال ۲۰۲۳»، «رونمایی ملی مصحف قرآن بریل مالزی با حضور وزیرامور دینی و در دفتر نخست‌وزیر در سال ۲۰۲۲»، «پروژه مصحف محمدی بریل کشور مراکش با نقش‌آفرینی و کانونییت بنیاد محمد ششم وابسته به عالی‌ترین سطح ساختار رسمی کشور» و «حضور همزمان سفیر قطر و مقامات و کارگزارن دولتی عالی‌رتبه اندونزی در مراسم توزیع دو هزار نسخه مصحف بصیره در اندونزی در سال ۲۰۱۵» تنها گوشه‏ای از شواهد موجود در این زمینه است.از سوی دیگر، یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌هایی که با ورود قرآن بریل به عرصه فرامرزی مجال ظهور پیدا می‌کند، در حوزه دیپلماسی فرهنگی است. در ادبیات روابط بین‌الملل، دیپلماسی فرهنگی ناظر بر بهره‌گیری کشورها از منابع فرهنگی برای پیشبرد اهداف و مناسبات خارجی است و از همین رو با دیپلماسی عمومی و قدرت نرم پیوندی نزدیک دارد. قرآن بریل از این منظر حامل فرهنگیِ کم‌نظیری است. کشوری که چنین مصحفی را در اختیار نابینایان کشوری دیگر قرار می‌دهد، بدون نیاز به بیان مستقیم، مجموعه‌ای از ظرفیت‌ها و ارزش‌های خود را نیز در معرض مشاهده قرار می‌دهد: توجه به امر دینی، امکان دسترسی نابینایان به متن مقدس، توان علمی و فنی لازم برای تولید یک محصول تخصصی و آمادگی برای امتداد این ظرفیت به خارج از مرزهای ملی. اگر این انتقال در قالب اهدا صورت گیرد، معنای همبستگی و بخشش نیز به این مجموعه افزوده می‌شود.از همین رو، ارزش خارجی قرآن بریل را نمی‌توان با شمار مخاطبان آن سنجید. حتی یک محموله محدود می‌تواند حامل مجموعه‌ای از معانی باشد که بسیار فراتر از ارزش مادی و حتی معنوی نسخه‌های اهدایی است. کشوری که قرآن بریل خود را به خارج می‌فرستد، فقط نمی‌گوید از توان تولید چنین مصحفی برخوردار است؛ محصولی را عرضه می‌کند که آن توان در آن عینیت یافته است. توجه به نابینایان، امر دینی و ظرفیت تخصصی نیز نه در قالب ادعا، بلکه در قالب یک برونداد قابل لمس سیاست عمومی ظاهر می‌شوند. وقتی همین برونداد در اختیار نابینایان کشوری دیگر قرار می‌گیرد، بخشی از آنچه در داخل ساخته شده، قابلیت آن را پیدا می‌کند که در عرصه خارجی نیز به یک سرمایه نمادین تبدیل شود.در همین نقطه نسبت قرآن بریل با قدرت نرم نیز معنا پیدا می‌کند. قدرت نرم بیش از آنکه بر اجبار متکی باشد، از جاذبه، اعتبار و توان شکل‌دادن به ترجیحات و برداشت‌ها تغذیه می‌کند و فرهنگ یکی از منابع مهم آن است. با این حال، صرف عرضه یک محصول فرهنگی به خارج به معنای تحقق خودکار قدرت نرم نیست؛ چگونگی دریافت آن از سوی مخاطب نیز تعیین‌کننده است. ادبیات دیپلماسی فرهنگی نیز بر همین فاصله میان «ظرفیت اثرگذاری» و «اثرگذاری تحقق‌یافته» تأکید کرده است. با این ملاحظه، قرآن بریل را می‌توان واجد ظرفیتی قابل توجه برای قدرت نرم دانست: محصولی که کشور مبدأ از طریق آن می‌تواند بدون صورت‌بندی یک پیام سیاسی مستقیم، بخشی از توانایی‌ها، اولویت‌ها و ارزش‌های مورد ادعای خود را در معرض دید مخاطب خارجی قرار دهد.این ظرفیت به‌ویژه زمانی اهمیت پیدا می‌کند که توزیع خارجی قرآن بریل در امتداد یک نگره دینی فرامرزی قرار گیرد. نمونه عربستان از این حیث قابل توجه است. سیاست چاپ و توزیع قرآن این کشور اساساً مخاطب خود را به مرزهای ملی محدود نکرده و توزیع مصحف میان مسلمانان در نقاط مختلف جهان بخشی از این رویکرد بوده است. این نگره درباره قرآن بریل نیز به‌صراحت دیده می‌شود؛ مطابع خادم حرمین شریفین در سال ۲۰۱۰ توزیع رایگان مصحف بریل میان نابینایان مسلمان در داخل و خارج عربستان را اعلام کرد و دامنه مأموریت خود را خدمت به نابینایان در سراسر جهان دانست. در چنین صورت‌بندی‌ای، مخاطب مصحف دیگر «نابینای سعودی» نیست؛ نابینای مسلمانی است که بیرون از مرزهای کشور نیز در دایره این سیاست قرار می‌گیرد. توجه به نابینایی در اینجا نه حاشیه سیاست دینی، بلکه بخشی از امکان گسترش جغرافیایی آن می‌شود.چنین کنش فرامرزی‌ای می‌تواند بر تصویر و اعتبار بین‌المللی کشور تولیدکننده نیز اثر بگذارد. این موضوع با دیپلماسی فرهنگی مرتبط است، اما با آن یکی نیست. در اینجا مسئله بیش از آنکه خودِ کنش خارجی باشد، تصویری است که آن کنش قابلیت بازنمایی آن را دارد. تولید و توزیع خارجی قرآن بریل می‌تواند کشوری را در جایگاه برخوردار از توان تخصصی، متعهد به امر دینی و قادر به پاسخ‌گویی به نیاز گروهی خاص بازنمایی کند؛ به‌ویژه هنگامی که دامنه این پاسخ‌گویی از شهروندان خود کشور فراتر می‌رود.البته میان قابلیت بازنمایی چنین تصویری و شکل‌گیری واقعی آن نزد مخاطبان خارجی باید تمایز گذاشت؛ اما همین قابلیت، بخشی از ارزش سیاستی محصول در عرصه بین‌المللی است. این وجه در صورت‌بندی رسمی کویت به خوبی دیده می‌شود. در متنی منتشرشده در پرتال رسمی دولت، اهدای مصحف‌های بریل به نهادهای مشابه در «کشورهای برادر»، بازتابی از «نقش انسانی دولت کویت» خوانده شده است؛ تعبیری که کنش فرامرزی قرآن بریل را آشکارا با تصویری که کشور مبدأ از نقش انسانی خود عرضه می‌کند، پیوند می‌زند.در این میان مرجعیت دینی و فرهنگی، پیامد دیگری است که در برخی تجربه‌ها وزن بیشتری پیدا می‌کند. قرآن بریل تولیدشده در کشورهای مختلف الزاماً حامل یک سنت مصحفی یا قرائتی واحد نیست. در نتیجه، هنگامی که یک مصحف ملی وارد چرخه خارجی می‌شود، ممکن است همراه با دسترسی به قرآن، صورت مشخصی از سنت مصحفی مورد حمایت کشور مبدأ نیز وارد جغرافیایی دیگر شود. نمونه الجزایر از این حیث معنادار است؛ وزیر امور دینی و اوقاف این کشور، چاپ مصحف بریل به روایت ورش از نافع را با «حفاظت از هویت دینی و ملی» پیوند داده است؛ همان مصحفی که توزیع آن برای کشورهای ساحل، دیگر مناطق آفریقا و سپس کشورهای عربی و سایر کشورها در دستور کار قرار گرفت. در چنین وضعیتی، حرکت فرامرزی مصحف می‌تواند همزمان به گسترش جغرافیایی یکی از مؤلفه‌های مرجعیت دینی مورد تأکید کشور مبدأ نیز بینجامد.از سوی دیگر، فعال‌شدن چرخه خارجی می‌تواند موقعیت خود کشور تولیدکننده را نیز تغییر دهد. کشوری که پیش‌تر برای دسترسی به قرآن بریل به خرید، واردات یا دریافت نسخه از خارج متکی بوده، با دستیابی به تولید مستقل امکان حضور متفاوتی در همین عرصه پیدا می‌کند. اکنون می‌تواند نه فقط نیاز داخلی خود، بلکه بخشی از نیاز جامعه نابینایان در جغرافیایی دیگر را نیز پاسخ دهد.اهمیت این تغییر صرفاً در جابه‌جایی عنوان «دریافت‌کننده» و «تأمین‌کننده» نیست؛ مسئله اصلی افزایش دامنه کنش است. تولید مستقل امکان‌هایی را در اختیار کشور قرار می‌دهد که بدون برخورداری از محصول مستقل اساساً قابل استفاده نبودند. تجربه کویت صورت عینی همین تغییر موقعیت را نشان می‌دهد. مؤسسه تحقیقات علمی کویت، توسعه سامانه چاپ قرآن بریل را عاملی می‌داند که انجمن نابینایان این کشور را از واردکننده مصحف بریل به چاپ‌کننده و توزیع‌کننده عمده آن برای کویت و کشورهای عربی تبدیل کرد.در دو سه دهه اخیر، با افزایش محسوس کشورهایی که به تولید مستقل قرآن بریل روی آورده‌اند، امکان فعال‌شدن این ظرفیت‌ها نیز در جغرافیای گسترده‌تری فراهم شده است. زمانی شمار مبدأهایی که می‌توانستند مصحف بریل خود را وارد چرخه خارجی کنند بسیار محدود بود؛ امروز کشورهای بیشتری چنین امکانی در اختیار دارند. از این رو، گسترش چاپ‌های مستقل فقط به معنای افزایش تعداد مصحف‌های بریل ملی نیست؛ به معنای افزایش بازیگرانی نیز هست که بالقوه می‌توانند از این محصول در مناسبات فرهنگی، دینی و فرامرزی خود استفاده کنند.پیامد این فرایند حتی می‌تواند از رابطه مستقیم کشور تولیدکننده و دریافت‌کننده فراتر رود. هر تجربه موفق، پس از ورود به عرصه خارجی، به بخشی از محیط قابل مشاهده کشورهای دیگر تبدیل می‌شود. مصحفی که تولید، توزیع و در خارج از مرزهای مبدأ مورد استفاده قرار گرفته، یک امکان تحقق‌یافته را پیش چشم دیگران قرار می‌دهد. چنین تجربه‌ای به‌تنهایی علت حرکت کشور دیگری به سوی چاپ مستقل نیست، اما می‌تواند در کنار ظرفیت‌های داخلی، فناوری، منابع و تصمیم‌های سیاستی، به یکی از عناصر محیط بیرونی آن کشور تبدیل شود. به این معنا، پیامد خارجی چاپ مستقل یک کشور می‌تواند خود بخشی از محیط برون‌زای کشور دیگری باشد.در نهایت، شاید مهم‌ترین ویژگی چرخه بین‌المللی قرآن بریل در همین چندلایه‌شدن پیامدهای آن باشد. چاپ مستقل در نقطه آغاز، امکان تولید مصحفی را در داخل یک کشور فراهم می‌کند؛ اما هنگامی که نگره فرامرزی بر آن حاکم می‌شود و مصحف بریل از مرز عبور می‌کند، ظرفیت‌هایی امکان ظهور پیدا می‌کنند که در محدوده ملی اساساً مجال فعلیت نداشتند. دیپلماسی فرهنگی، ظرفیت قدرت نرم، تصویر بین‌المللی و مرجعیت دینی از همین نقطه معنا پیدا می‌کنند و همین ظرفیت‌ها نیز می‌توانند به نوبه خود، ارزش و انگیزه‌ای برای استمرار حضور فرامرزی مصحف ایجاد کنند.از این منظر، آنچه طی چند دهه در پیرامون قرآن بریل شکل گرفته را نمی‌توان صرفاً تاریخ توزیع بین‌المللی یک منبع ویژه نابینایان دانست. محصولی که مخاطبان مستقیم آن نسبتاً محدودند، توانسته پای دولت‌ها، نهادهای رسمی دینی و بازیگران سیاست خارجی را نیز به میان آورد و در ساحت‌هایی عمل کند که بسیار فراتر از کارکرد اولیه آن قرار دارند. قرآن بریل در این سطح، فقط یک مصحف دسترس‌پذیر نیست؛ بروندادی از سیاست عمومی است که با ورود به عرصه فرامرزی، می‌تواند به حامل ظرفیت‌های دینی، فرهنگی، انسانی و نمادین کشور تولیدکننده تبدیل شود.حسین عبدالملکیحسین عبدالملکیSat, 03 Oct 2026 15:41:15 +0330https://virgool.ir/@hossein-abdolmaleki/از-مصحف-تا-منابع-اکوسیستم-دگرگونی-در-چرخه-فراملی-قرآن-بریل-kkfmwtyhwxyeحسین عبدالملکیاز مصحف تا منابع اکوسیستم؛ دگرگونی در چرخه فراملی قرآن بریلحسین عبدالملکی*جریان‌یابی قرآن بریل میان کشورها سابقه‌ای تقریباً هم‌پای گسترش تولید آن دارد. در دوره‌ای که امکان چاپ این مصحف تنها در معدودی از کشورها وجود داشت، خرید، واردات و به‌ویژه اهدای نسخه، طبیعی‌ترین راه پاسخ به تقاضای کشورهایی بود که خود از چنین ظرفیتی برخوردار نبودند. نسخه‌ای از قرآن بریل که در ۱۹۵۲ به مالزی راه یافت یا خرید مجموعه‌هایی از اردن برای ایران در میانه دهه ۱۹۶۰، نمونه‌هایی از همین الگوی دیرپا هستند: مصحف در نقطه‌ای تولید می‌شد، مرز را پشت سر می‌گذاشت و در نقطه‌ای دیگر در اختیار مخاطب قرار می‌گرفت. این الگو نه‌تنها از میان نرفته، بلکه همچنان یکی از رویه‌های فعال در چرخه فراملی قرآن بریل است.با این حال، در امتداد همین چرخه تغییری رخ داده که فقط به افزایش شمار تولیدکنندگان یا گسترش جغرافیای توزیع محدود نمی‌شود. در کنار مصحفی که از کشوری به کشور دیگر می‌رود، به‌تدریج خودِ ظرفیت‌های لازم برای تحقق قرآن بریل نیز وارد مناسبات فرامرزی شده‌اند. در این صورت، پاسخ به فقدان قرآن بریل در یک نقطه الزاماً ارسال مصحف از نقطه‌ای دیگر نیست؛ گاهی آنچه باید از مرز عبور کند، همان حلقه‌ای است که می‌تواند ظرفیت موجود را به امکان بالفعل تولید پیوند بزند.اهمیت این تغییر زمانی روشن‌تر می‌شود که چاپ قرآن بریل را نه حاصل یک امکان منفرد، بلکه برآمده از مجموعه‌ای از فعالیت‌ها و ظرفیت‌های به‌هم‌وابسته ببینیم. دسترسی به متن معتبر قرآنی، شناخت قواعد و منطق بریل و انطباق صحیح متن با آن، استانداردها و رویه‌های فنی، تخصص انسانی، فناوری و زیرساخت چاپ، نمونه‌خوانی و کنترل صحت، تأمین مالی و ظرفیت تولید و توزیع، اجزای جداافتاده یک فهرست نیستند؛ هر یک بخشی از اکوسیستمی‌اند که اختلال یا فقدان بعضی از حلقه‌های آن می‌تواند ظرفیت سایر اجزا را نیز بلااستفاده یا کم‌اثر کند. برخورداری از چاپگر بدون دانش لازم برای آماده‌سازی صحیح متن، همان‌قدر برای تحقق مصحف ناکافی است که برخورداری از تخصص بدون امکان تولید.در چنین اکوسیستمی، همه ظرفیت‌ها الزاماً نزد یک نهاد یا حتی درون مرزهای یک کشور جمع نمی‌شوند. همین پراکندگی است که صورت تازه‌ای از وابستگی متقابل ایجاد می‌کند. مسئله دیگر صرفاً این نیست که چه کشوری قرآن بریل دارد و کدام کشور ندارد؛ مسئله می‌تواند این باشد که کدام ظرفیت موجود است، کدام حلقه غایب مانده و چگونه می‌توان ظرفیت‌های مکمل را به نحوی کنار یکدیگر قرار داد که امکان تولید بالفعل شود. در اینجا، چرخه فراملی دیگر به جابه‌جایی نسخه محدود نمی‌ماند و بسیج و آرایش منابع اکوسیستم را نیز دربرمی‌گیرد.تجربه پاکستان یکی از صورت‌های عینی این تغییر را نشان می‌دهد. در همکاری بنیاد الفطره مالزی و بنیاد منابع نابینایان پاکستان از ۲۰۲۴، تولید در پاکستان انجام گرفت، اما بخشی از تأمین مالی پروژه از حامیانی در چند کشور صورت گرفت و طرف مالزیایی نیز در تقویت ظرفیت تجهیزاتی تولید نقش داشت. در اینجا مصحف از مالزی به پاکستان منتقل نشد؛ ظرفیت‌های پراکنده در نقاط مختلف به بستری متصل شدند که امکان تبدیل آنها به قرآن بریل را داشت. جغرافیای تولید یک جا بود، اما جغرافیای همه منابع لازم برای آن الزاماً همان جا نبود.این صورت از همکاری را نمی‌توان صرفاً «انتقال منابع» دانست. وجود ظرفیت‌های مکمل به‌خودی‌خود مسئله را حل نمی‌کند؛ این ظرفیت‌ها باید متناسب با نیاز هر پروژه شناسایی، بسیج و با یکدیگر هماهنگ شوند. از همین رو الگوی واحدی نیز برای همکاری وجود ندارد. اگر زیرساخت و تخصص موجود باشد اما تأمین مالی حلقه مفقود بماند، آرایش همکاری با موقعیتی که منابع مالی فراهم است اما فناوری، دانش فنی یا قواعد لازم برای تولید صحیح مصحف وجود ندارد، متفاوت خواهد بود. هرچه شکاف ظرفیت تغییر کند، آنچه موضوع همکاری قرار می‌گیرد و بازیگری که امکان پرکردن آن شکاف را دارد نیز می‌تواند تغییر کند.استانداردها در این میان موقعیتی متفاوت دارند. آنها را نمی‌توان صرفاً قلم دیگری در کنار منابع مالی یا تجهیزات قرار داد. هرچه ظرفیت‌های لازم برای تولید میان بازیگران و جغرافیاهای بیشتری توزیع شود، مسئله سازگاری میان آنها نیز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. قواعد بریل، شیوه بازنمایی عناصر متن قرآنی، نحوه انطباق آنها با امکانات و محدودیت‌های نظام بریل و رویه‌های کنترل صحت، بخشی از همان بنیانی هستند که امکان می‌دهد دانش، فناوری و تخصصِ متعلق به نقاط مختلف در نهایت به مصحفی صحیح و قابل استفاده منتهی شوند. از این منظر، استاندارد و دانش انطباق نیز خود قابلیت انتقال و اشتراک دارند، اما در عین حال می‌توانند نقش زبان مشترک میان ظرفیت‌های پراکنده را ایفا کنند.دگرگونی منابع در گردش، همزمان آرایش بازیگران را نیز تغییر داده است. هنگامی که محور اصلی رابطه انتقال نسخه باشد، تولیدکننده، فرستنده و دریافت‌کننده نقش‌های نسبتاً قابل تشخیصی دارند. اما ورود منابع و ظرفیت‌های اکوسیستم به چرخه، امکان نقش‌آفرینی بازیگرانی را فراهم می‌کند که الزاماً خود تولیدکننده یا دریافت‌کننده مصحف نیستند. یک بازیگر می‌تواند تأمین‌کننده بخشی از ظرفیت باشد و بازیگر دیگری بستر تجمیع و به‌کارگیری آن؛ چند نهاد از چند کشور نیز می‌توانند در حلقه‌های متفاوت یک فرایند حضور پیدا کنند. در نتیجه، نقش‌ها بیش از گذشته تابع ظرفیت قابل عرضه و شکاف موجود در هر پروژه می‌شوند، نه صرفاً موقعیت ثابت کشورها در دو سوی «تولیدکننده» و «دریافت‌کننده».این تغییر حتی می‌تواند در طول زمان موقعیت یک بازیگر را جابه‌جا کند. در اندونزی، دستگاه چاپی که Helen Keller International آمریکا در دهه ۱۹۵۰ در اختیار مرکز Wyata Guna قرار داده بود، به بخشی از زیرساخت تولید بریل در این کشور تبدیل شد؛ ظرفیتی که بعدها در تولید قرآن بریل به کار گرفته شد و بخشی از نسخه‌های تولیدشده نیز به کشورهایی از جمله مالزی، تایلند و کویت راه یافت. اهمیت این تجربه فقط در انتقال یک دستگاه نیست. ظرفیتی که در مقطعی از بیرون وارد شده بود، در اکوسیستم محلی رسوب کرد و به بخشی از توان تولیدی آن تبدیل شد؛ توانی که بعدتر خود امکان حضور در مناسبات فرامرزی را فراهم کرد. بنابراین گردش منابع می‌تواند فراتر از حل نیاز یک پروژه، بر ظرفیت آینده بازیگر دریافت‌کننده نیز اثر بگذارد.در عین حال، گسترش این صورت‌های تازه به معنای جایگزینی کامل انتقال نسخه نیست. ارسال مستقیم مصحف همچنان در بسیاری از موقعیت‌ها می‌تواند مناسب‌ترین پاسخ باشد؛ چنان‌که در ۲۰۲۶ نزدیک به هزار نسخه مصحف «بصیره» از قطر برای توزیع در یازده ایالت نیجریه ارسال شد. آنچه تغییر کرده حذف یک الگو به سود الگویی دیگر نیست، بلکه افزایش امکان‌های موجود برای پاسخ به یک نیاز است. در یک موقعیت نسخه جابه‌جا می‌شود؛ در موقعیتی دیگر تقویت یک حلقه از ظرفیت محلی می‌تواند همان نیاز را از مسیر متفاوتی پاسخ دهد.از همین‌جا، دو وجه دگرگونی چرخه به یکدیگر می‌رسند. تنوع منابع قابل انتقال و اشتراک، دامنه بازیگرانی را که امکان ورود به فرایند دارند گسترش می‌دهد؛ در مقابل، تنوع بازیگران نیز دسترسی به ترکیب‌های بیشتری از ظرفیت‌ها را ممکن می‌کند. حاصل این برهم‌کنش صرفاً افزایش همکاری نیست، بلکه تکثر در آرایش همکاری است. دیگر یک مسیر ثابت وجود ندارد که در آن تولیدکننده‌ای مشخص چیزی را به دریافت‌کننده‌ای مشخص تحویل دهد؛ صورت رابطه می‌تواند بر اساس ظرفیت‌های موجود، شکاف‌های هر پروژه و امکان مکمل‌شدن منابع تغییر کند.اما هرچه تعداد ظرفیت‌ها، بازیگران و پیوندهای میان آنها افزایش پیدا کند، مسئله دیگری نیز برجسته‌تر می‌شود: هماهنگی. منابع پراکنده فقط زمانی به ظرفیت بالفعل تبدیل می‌شوند که بتوان آنها را حول فرایندی مشترک به هم متصل کرد. در این سطح، خودِ یافتن ظرفیت مکمل، ایجاد ارتباط میان دارندگان آن، سازگارکردن رویه‌ها و تسهیل همکاری می‌تواند به بخشی از چرخه تبدیل شود. پیدایش سازوکارهای نهادی مانند IBQS را نیز می‌توان یکی از نمودهای همین نیاز دانست؛ جایی که همکاری دیگر تنها در قالب یک انتقال موردی رخ نمی‌دهد و تسهیل ارتباط و هم‌افزایی میان ظرفیت‌های موجود، خود موضوعیت پیدا می‌کند.این تحول، فهم «استقلال» در تولید قرآن بریل را نیز پیچیده‌تر می‌کند. برخورداری یک کشور از ظرفیت تولید الزاماً به معنای آن نیست که تمام منابع، دانش، فناوری و استانداردهای مورد استفاده در این فرایند باید درون همان مرزها ایجاد شده باشند. همان‌گونه که استفاده از یک ظرفیت خارجی نیز لزوماً کشور را در موقعیت دریافت‌کننده دائمی قرار نمی‌دهد. آنچه اهمیت بیشتری پیدا می‌کند توانایی یک اکوسیستم برای جذب، انطباق، ترکیب و به‌کارگیری ظرفیت‌هاست؛ خواه این ظرفیت‌ها در داخل شکل گرفته باشند، خواه از مسیر همکاری فرامرزی در دسترس قرار گرفته باشند. از این منظر، استقلال و همکاری الزاماً دو سر یک طیف متعارض نیستند؛ همکاری می‌تواند در مواردی خود به ساخت یا تقویت ظرفیت مستقل منجر شود.این تغییر زاویه، پرسش از چرخه فراملی قرآن بریل را نیز جابه‌جا می‌کند. دانستن اینکه یک مصحف از کدام کشور به کدام کشور رفته همچنان مهم است، اما برای توضیح همه آنچه در این چرخه رخ می‌دهد کافی نیست. باید پرسید تحقق آن مصحف به چه ظرفیت‌هایی وابسته بوده است؛ این ظرفیت‌ها در اختیار چه بازیگرانی قرار داشته‌اند؛ کدام حلقه در محل موجود نبوده؛ چه چیزی از بیرون وارد شده؛ چگونه با ظرفیت‌های موجود سازگار و ترکیب شده و آیا این اتصال صرفاً یک نیاز مقطعی را برطرف کرده یا خود به ایجاد ظرفیت تازه انجامیده است.از این منظر، «منابع اکوسیستم» تنها نامی برای مجموعه‌ای گسترده‌تر از چیزهای قابل انتقال نیست. این مفهوم توجه را از مالکیت منفرد منابع به آرایش ظرفیت‌های به‌هم‌وابسته منتقل می‌کند. دگرگونی چرخه فراملی قرآن بریل نیز دقیقاً در همین فاصله قابل مشاهده است: از زمانی که فراملی‌بودن بیش از همه در حرکت مصحف از مبدأ تولید به مقصد نیاز دیده می‌شد، تا وضعیتی که بخشی از دانش، قواعد، استانداردها، فناوری، منابع مالی و ظرفیت‌های لازم برای تحقق مصحف می‌توانند پیش از شکل‌گیری نسخه، میان بازیگران و جغرافیاهای مختلف به حرکت درآیند، با یکدیگر ترکیب شوند و امکان تولید را در نقطه‌ای دیگر بالفعل کنند.قرآن بریل همچنان در این چرخه جابه‌جا می‌شود و اهدای نسخه همچنان یکی از صورت‌های مهم حضور فرامرزی آن است. آنچه به این چرخه افزوده شده، لایه‌ای پیش از حرکت نسخه است: جایی که خودِ امکان تحقق مصحف، موضوع گردش، همکاری و هماهنگی قرار می‌گیرد. به همین دلیل، بخشی از پویایی چرخه امروز پیش از آنکه نخستین صفحه از قرآن بریل از چاپ خارج شود آغاز شده است؛ در کنار مصحفی که از مرز عبور می‌کند، ظرفیت تحقق آن نیز می‌تواند فراملی شود.پژوهشگر و فعال حوزه خط بریل*حسین عبدالملکیحسین عبدالملکیThu, 01 Oct 2026 08:06:24 +0330https://virgool.ir/@hossein-abdolmaleki/فناوری-و-بریل-چه-بر-سر-نقطه-آمد-j6rinnrnqurvحسین عبدالملکیفناوری و بریل؛ چه بر سر نقطه آمد؟حسین عبدالملکیورود فناوری به قلمرو خواندن و نوشتن نابینایان، این پرسش را پیش کشید که اساساً با خود بریل چه باید کرد. خطی که نزدیک به دو قرن امکان خواندن و نوشتن مستقل را برای نابینایان فراهم کرده بود، محدودیت‌هایی نیز با خود داشت. منابع بریل حجیم بودند، تولید و تکثیر آنها آسان و ارزان نبود، دسترسی به متن به فراهم‌بودن نسخه‌ای بریل وابسته می‌ماند و ابزارها و فرایندهای خاص خود را می‌طلبید.فناوری در برابر چنین محدودیت‌هایی تنها یک پاسخ نداشت. می‌شد خود بریل را بخشی از مسئله دانست و راهی برای عبور از آن جست‌وجو کرد؛ یا همان نظام نقطه‌ای را حفظ کرد و فناوری را برای کاستن از محدودیت‌هایش به کار گرفت.مسیر نخست سابقه‌ای فراتر از دوران فناوری داشت. بریل از همان قرن نوزدهم تنها پیشنهاد موجود برای خواندن و نوشتن نابینایان نبود و تثبیت آن نیز به مخالفت نظام‌های رقیب پایان نداد. آنچه با گسترش فناوری تغییر کرد، افق این رقابت بود. دیگر لازم نبود جانشین بریل الزاماً خط لمسی دیگری از همان جنس خطوط پیشین باشد. فناوری این تصور را ممکن می‌کرد که مسئله دسترسی نابینا به متن از راهی اساساً متفاوت حل شود؛ راهی که در نهایت نیاز به بریل و معماری نقطه‌ای آن را از میان بردارد.این انتظار را می‌توان در «اتوپیای پسابریل» صورت‌بندی کرد. در بلندپروازانه‌ترین شکل آن، فناوری قرار بود نه تنها فرد نابینا را از بریل کاملا بی‌نیاز کند، بلکه امکان استفاده مستقیم از همان خط افراد بینا را برایش به ارمغان آورد، و با بهره‌گیری از واسط‌های فناورانه «خط بینایی» را به زیر انگشتش بکشاند.در چنین نگاهی، نقطه دیگر واحدی نبود که امکانات تازه‌ای برایش جست‌وجو شود؛ خودِ ضرورت استفاده از آن محل پرسش قرار می‌گرفت. مسئله، ساختن بریلی سریع‌تر، کم‌حجم‌تر یا در دسترس‌تر نبود؛ مسئله رسیدن به وضعیتی بود که خواندن و نوشتن نابینا دیگر ناگزیر از عبور از بریل نباشد. از این جهت، فناوری وعده نوعی گذار از بریل را در خود داشت.اما محدودیت‌های بریل پاسخ دیگری نیز برانگیخت. در این مسیر، آنچه باید پشت سر گذاشته می‌شد خود بریل نبود. پرسش به‌تدریج صورت دیگری پیدا می‌کرد: تا چه اندازه می‌توان با حفظ منطق بنیادی این خط، محدودیت‌هایی را که با تولید، ماده، فضا، دسترسی و شیوه عرضه آن پیوند خورده‌اند کاهش داد؟ نقطه در اینجا نه مانعی بر سر راه فناوری، بلکه ظرفیتی بود که فناوری می‌توانست امکان‌های استفاده از آن را گسترش دهد.تفاوت این دو مسیر ظریف اما بنیادی است. هر دو از مواجهه با محدودیت‌های بریل آغاز می‌شوند و هر دو نوعی گذار را جست‌وجو می‌کنند، اما موضوع گذار در آنها یکسان نیست. در مسیر نخست، سخن از گذار از بریل است؛ در مسیر دوم، از گذار بریل از برخی محدودیت‌هایش. اولی امکان کنارگذاشتن نظام نقطه‌ای را می‌آزماید؛ دومی همان منطق نقطه را مبنا قرار می‌دهد و می‌کوشد امکاناتی را که پیش‌تر در دسترس آن نبود فراهم کند.از همین‌جا نسبت فناوری با نقطه نیز دو صورت متفاوت پیدا می‌کند. در یک سو، نقطه به همراه بریل در معرض جایگزینی قرار می‌گیرد؛ فناوری می‌کوشد راه دیگری میان نابینا و متن برقرار کند. در سوی دیگر، فناوری برای کارکردن با بریل ناچار است نقطه را جدی بگیرد: آرایش آن، قابلیت بازتولیدش، نسبتش با لمس و ظرفیتی که برای حمل اطلاعات دارد. فناوری در این مسیر نقطه را به چیزی دیگر تبدیل نمی‌کند؛ شرایط استفاده از همان واحد را توسعه می‌دهد و امکان‌هایی را فعال می‌کند که در صورت مادی و ابزارهای پیشین بریل یا وجود نداشتند یا بسیار محدود بودند.این تمایز مانع یک ساده‌سازی دیگر نیز می‌شود. تاریخ فناوری و بریل را نمی‌توان صرفاً داستان تقابل «قدیم» و «جدید» دانست؛ چنان‌که نمی‌توان آن را فقط تاریخ پیشرفت ابزارهای تولید و خواندن بریل تلقی کرد. فناوری هم امکان کناررفتن بریل را به موضوع تجربه و آزمون تبدیل کرد و هم در مسیری دیگر، امکانات همان خط را گسترش داد. این دو جهت حتی الزاماً یکی پس از دیگری پدید نیامدند؛ می‌توانستند در دوره‌هایی هم‌زمان دنبال شوند و از دو تصور متفاوت درباره نسبت فناوری با محدودیت سرچشمه بگیرند: محدودیتی که باید با کنارگذاشتن نظام موجود از آن عبور کرد، یا محدودیتی که می‌توان با گسترش ظرفیت‌های همان نظام کاهش داد.از این زاویه، پرسش «فناوری چه بر سر نقطه آورد؟» دیگر پاسخ یک‌خطی ندارد. فناوری نه صرفاً نقطه را حفظ کرد و نه صرفاً در پی حذف آن برآمد. نقطه در یکی از دو مسیر، همراه با بریل موضوع گذار بود و در دیگری، خود به مبنای گذار تبدیل شد. یک مسیر آینده را بیرون از بریل جست‌وجو کرد؛ مسیر دیگر کوشید آینده‌ای برای بریل بسازد که الزاماً به حدود صورت‌های پیشین آن مقید نباشد.شاید مهم‌ترین نتیجه همین باشد: مواجهه فناوری با بریل را نباید فقط از روی ابزارهایی که ساخته شدند سنجید. پشت این ابزارها دو پاسخ متفاوت به یک مسئله وجود داشت. محدودیت‌های بریل را می‌شد نشانه پایان ظرفیت آن دانست یا نقطه آغاز جست‌وجوی امکان‌هایی تازه در همان منطق نقطه‌ای. از دل این دو پاسخ، دو مسیر شکل گرفت: گذار از بریل و گذار بریل از محدودیت‌هایش. سرنوشت نقطه در عصر فناوری را باید در فاصله و کشاکش میان همین دو مسیر جست‌وجو کرد.حسین عبدالملکیحسین عبدالملکیSun, 20 Sep 2026 15:35:20 +0330https://virgool.ir/@hossein-abdolmaleki/چرا-خط-نابینایان-شش-نقطه-شد-vktzvweobmtkحسین عبدالملکیچرا خط نابینایان شش‌نقطه شد؟حسین عبدالملکیبریل شش نقطه دارد. این گزاره چنان آشناست که کمتر به صورت یک پرسش دیده می‌شود: چرا شش نقطه؟ و چرا این شش نقطه در دو ستون و سه ردیف قرار گرفته‌اند؟ اگر نقطه واحد مناسبی برای ساخت یک خط لمسی بود، چه چیزی تعیین می‌کرد چند نقطه در کنار یکدیگر قرار گیرند و چگونه سازمان یابند؟تاریخ، صورت دیگری از همین پرسش را پیش رو می‌گذارد. لویی بریل در ۱۸۲۱ با روش شارل باربیه مواجه شد؛ نظامی دوازده‌نقطه‌ای با دو ستون و شش ردیف. تا ۱۸۲۴ صورت اولیه روش خود را ساخت، در ۱۸۲۹ نخستین شرح آن را منتشر کرد و در ۱۸۳۷ صورت تکامل‌یافته‌تری از نظامش را عرضه کرد. این مسیر شانزده‌ساله بیش از آنکه از یک جایگزینی ناگهانی خبر دهد، از فرایندی از آزمودن و پالودن حکایت می‌کند.در این فرایند اتفاقی ساده اما مهم افتاد: «باربیه ۲×۶ بود و بریل ۲×۳ شد.» ارتفاع نصف شد، اما عرض دو‌نقطه‌ای باقی ماند. سلول بلند باربیه از محدوده‌ای که سرانگشت بتواند به‌آسانی بر تمام آن احاطه یابد فراتر می‌رفت. بریل با کاستن از ردیف‌ها، اطلاعات هر نشانه را در میدان کوچک‌تری گرد آورد. کوچک‌شدن سلول فقط صرفه‌جویی در فضا نبود؛ مسیر لمس برای مواجهه با هر واحد نیز کوچک‌تر می‌شد.شش نقطه در عین حال ظرفیت اندکی ندارند. هر موقعیت می‌تواند برجسته یا خالی باشد و در نتیجه ۶۴ حالت ممکن شکل می‌گیرد: ۶۳ آرایش دارای دست‌کم یک نقطه و یک حالت کاملاً خالی. اگر تنها هدف، بیشینه‌کردن تعداد ترکیب‌ها بود، نقطه‌های بیشتر بهتر بودند؛ هشت نقطه ۲۵۶ حالت می‌سازد و دوازده نقطه باربیه امکان‌های بسیار بیشتری داشت. اهمیت شش، پس، نه در بیشترین ظرفیت ممکن، بلکه در میزان ظرفیتی است که می‌توان در میدانی کوچک نگه داشت.هندسه این میدان نیز به شکل غریبی ساده است. جای هر نقطه تنها با دو مشخصه تعریف می‌شود: «چپ یا راست؛ بالا، وسط یا پایین.» شماره‌های یک تا شش حتی اگر کنار گذاشته شوند، هر موقعیت همچنان به‌سادگی قابل معرفی است. خواننده نیز با هر حرف وارد هندسه تازه‌ای نمی‌شود؛ میدان و جایگاه‌ها ثابت‌اند و فقط حضور و غیاب نقاط تغییر می‌کند. «هندسه ثابت می‌ماند و آرایش تغییر می‌کند.» سادگی بریل فقط سادگی نقطه نیست؛ سادگی روابط میان نقاط نیز هست.اما چرا همین شش نقطه ۲×۳ شدند و نه ۳×۲؟ ظرفیت ترکیبی هر دو یکسان است؛ تفاوت در هندسه آنهاست. سه ستون، سلول را درست در همان جهتی پهن‌تر می‌کند که انگشت هنگام خواندن در آن پیش می‌رود. چند میلی‌متر در یک حرف ناچیز است، اما حرف در کلمه تکرار می‌شود، کلمه در سطر، سطر در صفحه و صفحه در کتاب. «هندسه کوچک سلول در مقیاس متن تکثیر می‌شود».تاریخ حتی نمونه‌ای واقعی برای سنجیدن این برداشت ساخته است. «نیویورک پوینت» تنها دو ردیف داشت، اما عرض نشانه‌هایش ثابت نبود و برخی حروف در امتداد افقی گسترش می‌یافتند. هلن کلر که هر دو نظام را با انگشت خوانده بود، از دشواری حروف پهن‌تر نیویورک پوینت و حرکت جانبی بیشتر انگشت در خواندن آنها سخن گفت. عرض متغیر، مرز میان نشانه‌های متوالی را نیز کمتر آشکار می‌کرد. اینجا عرض دیگر ویژگی یک شکل روی کاغذ نیست؛ بخشی از مسیری است که انگشت باید طی کند.حالا یک تداوم تاریخی جلب توجه می‌کند: باربیه برای دوازده موقعیت «۲×۶» را ساخت؛ بریل آن را به «۲×۳» رساند؛ بسیار بعدتر نیز هنگامی که کاربردهای رایانه‌ای ظرفیت بیشتری خواستند، دو نقطه در پایین سلول افزوده شد و «۲×۴» شکل گرفت. ظرفیت تغییر کرد، تعداد ردیف‌ها تغییر کرد، اما عرض دو‌نقطه‌ای ماند. در مقابل، یکی از مهم‌ترین نظام‌هایی که میدان نشانه را در عرض گسترش داد، هزینه آن را در حرکت جانبی انگشت نشان داد. شاید به همان اندازه که «شش نقطه» برای فهم بریل مهم است، «دو نقطه در عرض» نیز مهم باشد.بریل در تمام این مدت خطی بی‌رقیب هم نبود. نظام‌های دیگر ساخته و آزموده شدند و هندسه خط لمسی بارها موضوع رقابت قرار گرفت. با این همه، راه افزایش ظرفیت بریل به ستون سوم نرفت. حتی وقتی بعدها نقطه بیشتری لازم شد، افزایش در ارتفاع صورت گرفت. این تداوم، شش‌نقطه‌ای بودن بریل را کمتر شبیه یک عدد اتفاقی و بیشتر شبیه تعادلی میان چند ضرورت نشان می‌دهد: ظرفیت نشانه‌سازی، فشردگی، سادگی هندسه و مسیری که انگشت برای خواندن طی می‌کند. از تاریخ نمی‌دانیم لویی بریل همه این نسبت‌ها را چگونه فهمیده یا کدام‌یک را آگاهانه سنجیده است. اما نتیجه فرایندی طولانی از ساختن و پالودن را نیز نمی‌توان به تصادف فروکاست. آنچه در نهایت باقی ماند، فقط «نقطه» نبود؛ نقطه‌هایی بودند که در میدان ثابت و کوچکی سازمان یافته بودند.شاید به همین دلیل پرسش «چرا شش نقطه؟» در پایان اندکی تغییر کند. نقطه به‌تنهایی هنوز خط نیست؛ حتی شش نقطه نیز خط نیستند. آنچه امکان خط‌شدن را پدید می‌آورد، نظمی است که به هر نقطه جایگاهی می‌دهد و از حضور و غیاب آنها امکان‌های متعدد می‌سازد. نوآوری بریل را از این حیث نمی‌توان تنها در انتخاب نقطه جست‌وجو کرد؛ «سازمان‌دادن نقطه نیز بخشی از نوآوری است».شاید راز سلول شش‌نقطه‌ای بیش از آنکه در خود عدد شش نهفته باشد، در همین تعادل باشد: «شش نقطه، نه بیشترین تعداد ممکن، بلکه تعدادی که توانسته است در هندسه‌ای کوچک، تعریف‌پذیر و تکرارشونده، به اندازه کافی زیاد بماند».حسین عبدالملکیحسین عبدالملکیSat, 19 Sep 2026 12:07:50 +0330https://virgool.ir/@hossein-abdolmaleki/آن-سوی-برجستگی-نشانه-شناسی-نقطه-در-خط-بریل-ydynhmqknylbحسین عبدالملکی آن سوی برجستگی؛ نشانه شناسی نقطه در خط بریل حسین عبدالملکینویسنده و پژوهشگر، فعال فرهنگی حوزه نابینایانبریل را با برجستگی می‌شناسیم؛ با نقطه‌ای که بر سطح کاغذ پدیدار می‌شود و زیر انگشت تشخص پیدا می‌کند. اما آیا آنچه در بریل خوانده می‌شود فقط همان چیزی است که برجسته شده است؟ پاسخ به این پرسش، نقطه را از یک برجستگی کوچک فراتر می‌برد و پای یکی از بنیادی‌ترین سازوکارهای ادراک و دلالت را به میان می‌کشد: تفاوت.«تفاوت»، پیش از آنکه مفهومی متعلق به بریل باشد، یکی از سازوکارهای بنیادی تشخیص و تمایز است. اشیا و نشانه‌ها فقط به‌واسطه آنچه هستند تشخص پیدا نمی‌کنند؛ نسبت آنها با آنچه دیگر است یا آنچه نیست نیز در بازشناسی‌شان سهم دارد. در سنت‌های مختلف نشانه‌شناختی نیز تفاوت، مرز و فاصله از همین منظر اهمیت یافته‌اند. عناصر الزاماً در انزوای خود بازشناخته نمی‌شوند؛ نسبت و تمایز میان آنها نیز می‌تواند در تشخص و دلالت‌مندی‌شان نقش داشته باشد. بااین‌حال هر تفاوت فیزیکی خودبه‌خود واجد چنین کارکردی نیست؛ باید برای ادراک‌کننده قابل دریافت باشد و در نظمی قرار گیرد که به آن اعتبار تمایزی ببخشد.نقطه در بریل نمونه‌ای ظریف از همین سازوکار است. سلول بریل از شش موقعیت تشکیل شده که در دو ستون سه‌تایی سازمان یافته‌اند. در هر یک از این موقعیت‌ها، نقطه می‌تواند برجسته باشد یا نباشد. از این منظر، سلول شش‌نقطه‌ای را می‌توان نه فقط جایگاه شش نقطه، بلکه میدانی متشکل از شش موقعیت دوحالتی نیز دید؛ میدانی که در آن، ترکیب حضور و غیاب نقطه در موقعیت‌های مختلف، آرایش‌های متفاوت را شکل می‌دهد.اما همین‌جا تمایزی ظریف وجود دارد. نبودن نقطه به‌خودی‌خود چیزی نمی‌گوید. بخش اعظم سطح یک صفحه بریل فاقد برجستگی است، بی‌آنکه همه این فضای خالی به‌عنوان «غیاب نقطه» خوانده شود. غیاب، زمانی اعتبار پیدا می‌کند که در موقعیتی رخ دهد که امکان حضور پیشاپیش برای آن تعریف شده باشد. وقتی یکی از شش موقعیت سلول می‌تواند حامل نقطه باشد، برجسته‌نشدن آن دیگر با هر بخش خالی کاغذ یکسان نیست؛ نقطه می‌توانست آنجا باشد و نیست. به بیان دیگر، امکان حضور نقطه است که به غیاب آن اعتبار تمایزی می‌بخشد.این اعتبار، البته تنها محصول قرارداد نیست. تفاوت باید برای بدن نیز قابل ادارک باشد و اینجاست که هندسه استاندارد بریل اهمیت پیدا می‌کند. شش موقعیت سلول به‌طور تصادفی بر سطح پراکنده نشده‌اند؛ نسبت مکانی و فاصله آنها از یکدیگر تثبیت شده است. فاصله به اندازه‌ای وجود دارد که موقعیت نقاط از یکدیگر تمایز پیدا کنند و در عین حال آرایش کلی در محدوده‌ای باقی بماند که با حرکت انگشت قابل دریافت باشد. بنابراین در بریل، موقعیت ثابت است و وضعیت آن تغییر می‌کند: جایگاه‌ها از پیش معلوم‌اند و این حضور یا غیاب نقطه در آنهاست که از آرایشی به آرایش دیگر تغییر می‌یابد. از این منظر، فاصله میان نقاط نیز دیگر صرفاً فضای خالی میان دو برجستگی نیست. فاصله بخشی از نظمی است که به موقعیت‌ها تشخص می‌دهد و امکان می‌دهد حضور یا غیاب یک نقطه در نسبت با نقاط دیگر فهمیده شود. اگر نسبت فضایی موقعیت‌ها دائماً تغییر می‌کرد، کاربر در هر مواجهه نه فقط با آرایشی تازه از نقاط، بلکه با هندسه‌ای تازه روبه‌رو بود. تثبیت این هندسه، میدان تفاوت را تکرارپذیر می‌کند؛ همان موقعیت‌ها و همان فاصله‌ها باقی می‌مانند و فقط وضعیت حضور و غیاب تغییر می‏کند.از سوی دیگر، ثبات روابط در یک نظام نشانه‌ای فقط به عناصر آن نظم نمی‌بخشد؛ تکرارپذیری همان روابط می‌تواند به‌تدریج به آشنایی ادراکی با آن نظم بینجامد. تکرار این مواجهه در طول تجربه خواندن، زمینه شکل‌گیری نوعی انتظار ادراکی پایدار را فراهم می‌کند. کاربر مسلط به بریل لازم نیست در مواجهه با هر حرف، مختصات سلول را از نو کشف کند. میدان برای او آشناست و آرایش است که تغییر می‌کند. از همین رو، بازشناسی یک حرف را نباید الزاماً به بازیابی آگاهانه شماره و وضعیت نقاط آن فروکاست؛ آرایش می‌تواند به‌صورت یک هیئت فضایی تثبیت‌شده تشخص پیدا کند و، در صورت نیاز، به نقاط تشکیل‌دهنده‌ آن بازگردد. حضور و غیاب نقطه، درون هندسه‌ای ثابت و تکرارشونده، به بخشی از هویت نشانه‌ای واحد نوشتاری بدل می‌شود.در اینجا یکی دیگر از ظرفیت‌های نقطه آشکار می‌شود. نقطه کوچک است، امتداد اندکی دارد و فضای محدودی اشغال می‌کند؛ ویژگی‌هایی که پیش‌تر نیز در توضیح تناسب آن با میدان ادراک انگشت و امکان ترکیب چند نقطه در یک سلول اهمیت داشته‌اند. اما منطق حضور و غیاب، وجه دیگری از همین مزیت را نمایان می‌کند. برای آنکه غیاب یک عنصر قابل تشخیص باشد، موقعیت بالقوه حضور آن باید حفظ شود. هرچه واحد پایه فضای بیشتری طلب کند، حفظ موقعیتی که بتوان حضور یا نبودنش را در آن تشخیص داد نیز به میدان بزرگ‌تری نیاز خواهد داشت. نقطه در اینجا مزیتی مضاعف دارد:کوچکی نقطه فقط حضور آن را اقتصادی نمی‌کند؛ غیاب معتبر آن را نیز اقتصادی می‌کند.اهمیت این ویژگی با یک مقایسه فرضی روشن‌تر می‌شود. اگر واحد پایه یک نظام لمسی نه نقطه، بلکه خط یا شکلی برجسته باشد، حضور آن به امتداد و فضای بیشتری نیاز دارد و برای آنکه نبودنش نیز به‌عنوان یک وضعیت متمایز قابل تشخیص باشد، باید میدان بالقوه حضور همان خط یا شکل حفظ شود. نقطه اما موقعیت بسیار کوچک‌تری می‌طلبد. به همین دلیل می‌توان چندین موقعیت حضور و غیاب را در فضایی فشرده کنار یکدیگر سازمان داد، بی‌آنکه برای هر «نبودن» ناچار به حفظ سطح وسیعی از فضای خالی باشیم. نقطه از این منظر، فقط واحدی مناسب برای برجسته‌شدن نیست؛ واحدی کارآمد برای سازمان‌دهی تفاوت نیز هست.این منطق در مرز سلول پایان نمی‌یابد. همان فاصله‌ای که درون سلول به تثبیت نسبت فضایی موقعیت‌ها کمک می‌کند، در مقیاسی دیگر میان سلول‌های متوالی نیز نقش پیدا می‌کند. میان دو سلول درون یک کلمه، فاصله‌ای اندک اما تعریف‌شده وجود دارد؛ فضایی فاقد برجستگی که به تفکیک پایان یک آرایش و آغاز آرایش بعدی کمک می‌کند. در پایان کلمه، این فاصله، صورتی آشکارتر می‌یابد و یک سلول خالی، مرز میان دو واحد زبانی را مشخص می‌کند. بنابراین، در یک خوانش نشانه‌شناختی، فاصله را نمی‌توان صرفاً «هیچ» میان دو عنصر دانست؛ فاصله می‌تواند خود در شکل‌گیری نسبت، مرز و تمایز میان عناصر مشارکت کند. سه سطح فاصله در بریل نیز از همین منظر، علاوه بر وجه فضایی خود، بخشی از سازمان نشانه‌ای این نظام را شکل می‌دهند. در همه این موارد، موقعیت و نسبت است که به حضور، غیاب و فاصله کارکرد می‌بخشد. سطح خالی به‌خودی‌خود نشانه نیست؛ همان‌گونه که هر برجستگی نیز صرفاً به دلیل برجسته‌بودن به نشانه تبدیل نمی‌شود. آنچه اهمیت دارد نظمی است که تفاوت‌ها و مرزها را برای ادراک‌کننده قابل تشخیص و درون نظام نشانه‌ای واجد کارکرد می‌کند.از این منظر، بریل را می‌توان در سطحی فراتر از تعریف آشنای «نظامی مبتنی بر نقاط برجسته» نیز خواند. آنچه در سلول رخ می‌دهد صرفاً کنار هم قرارگرفتن چند برجستگی نیست؛ میدانی فشرده و استانداردشده از تفاوت‌هاست که در آن، امکان حضور به غیاب اعتبار می‌دهد، فاصله نسبت میان موقعیت‌ها را تثبیت می‌کند و تکرار این هندسه، بازشناسی آرایش را برای کاربر ممکن‌تر می‌سازد. بر این مبنا، این خوانش وجه دیگری از کارگشایی نقطه در نوآوری بریل را آشکار می‌سازد. نقطه فقط با آنچه به سطح می‌افزاید کار نمی‌کند؛ امکان نبودنش نیز در نظمی که پیرامون آن شکل گرفته، واجد کارکرد می‌شود. کوچکی‌اش هم حضور را کم‌هزینه می‌کند و هم امکان سازمان‌دهی غیاب را؛ هندسه ثابت، جایگاهش را تثبیت می‌کند و فاصله، آن را در نسبت با دیگر موقعیت‌ها قابل تمایز نگه می‌دارد. نقطه در بریل، از این حیث، نه فقط ماده برجسته یک خط، بلکه واحدی نشانه‏ای برای سازمان‌دهی تفاوت است. شاید ظریف‌ترین وجه این سازوکار نیز در همین پارادوکس نهفته باشد: در خطی که نقطه با برجسته‌شدن پدیدارش کرده است، آنچه برجسته نشده نیز در ساخت آنچه خوانده می‌شود سهم دارد.حسین عبدالملکیحسین عبدالملکیFri, 04 Sep 2026 15:00:25 +0330https://virgool.ir/@hossein-abdolmaleki/نقطه-بدن-و-معنا-خوانشی-معرفت-شناختی-از-نوآوری-بریل-ldht7y0c0fzpحسین عبدالملکینقطه، بدن و معنا؛ خوانشی معرفت‌شناختی از نوآوری بریلحسین عبدالملکینویسنده و پژوهشگر، فعال فرهنگی حوزه نابینایانبخش مهمی از نسبت انسان با جهان پیرامون از مجرای حواس شکل می‌گیرد و در این میان، بینایی یکی از پرظرفیت‌ترین کانال‌های دریافت اطلاعات است؛ ظرفیتی که در مواجهه با اطلاعات مکتوب اهمیتی دوچندان می‌یابد. خط، کتاب، سند و بسیاری دیگر از صورت‌های تثبیت و انباشت دانش نیز در شکل متعارف خود برای دریافت دیداری طراحی شده‌اند. اما اگر فردی از این کانال دریافت اطلاعات محروم باشد یا دسترسی او به آن محدود شده باشد، چگونه می‌تواند با امر مکتوب رابطه برقرار کند؟مساله صرفاً انتقال اطلاعات به فرد نابینا نیست. انسانی می‌تواند متنی را برای او بخواند و فناوری نیز می‌تواند متن را به صوت تبدیل کند؛ در هر دو صورت محتوا منتقل می‌شود، اما انتقال محتوا الزاماً به معنای رابطه مستقیم فرد با صورت مکتوب آن نیست. پرسش بنیادی‌تر این است: آیا می‌توان امکانی فراهم کرد که فرد نابینا نه فقط محتوای متن را دریافت کند، بلکه خود با نشانه مکتوب مواجه شود و بر آن کنش کند؟این پرسش ما را به مفهومی می‌رساند که می‌توان آن را «استقلال معرفتی نسبت به ابژه مکتوب» نامید؛ استقلالی که یکی از مهم‌ترین نمودهای آن، کنترل معرفتی مستقیم کاربر بر متن و نشانه است. یعنی فرد بتواند تا حد امکان، بدون اعتماد ضروری به یک واسطه انسانی یا تبدیل نشانه به وجه حسی دیگر، آن را دریافت کند، هویتش را تشخیص دهد، خود آن را تولید کند و تولیدش را دوباره بررسی کند:دریافت ← تشخیص ← تولید ← بازبینیمقصود، بی‌نیازی از فناوری یا ابزار نیست؛ خواندن و نوشتن خود می‌توانند متکی بر ابزار باشند. همچنین شنوایی بی‌تردید می‌تواند مجرای یادگیری، انتقال و حتی تولید دانش باشد. بحث در اینجا محدودتر است: استقلال فرد نابینا در نسبت با امر مکتوب.از این منظر، لامسه جایگاهی متفاوت پیدا می‌کند. اگر شنوایی امکان انتقال محتوای متن را از طریق صورت شنیداری آن فراهم می‌کند، لامسه این امکان را پیش می‌کشد که خود نشانه تثبیت‌شده، موضوع ادراک قرار گیرد اما نشانه‌ای که برای چشم طراحی شده است، الزاماً نمی‌تواند با همان منطق به انگشت سپرده شود. تغییر کانال دریافت، صورت نشانه را نیز به مساله تبدیل می‌کند: نشانه باید در نسبت با دستگاه ادراکی جدید بازاندیشی شود.در تاریخ نظام‌های لمسی، برجسته‌سازی یکی از پاسخ‌های اصلی به این مساله بود. اما برجسته‌سازی بلافاصله پرسش دیگری ایجاد می‌کند:چه چیزی باید برجسته شود؟در سطحی انتزاعی می‌توان از شکل، خط، نقطه و ترکیبات آنها سخن گفت. این صورت‌بندی یک توالی تاریخی نیست؛ تاریخ خطوط لمسی الزاماً از «شکل» به «خط» و سپس به «نقطه» حرکت نکرده است. مساله در اینجا مقایسه تحلیلی صورت‌های متفاوتی است که می‌توانند ماده یک نشانه لمسی باشند.بااین‌حال، برآیند تاریخی رقابت و استمرار نظام‌های مختلف لمسی نشان می‌دهد که این امکانات سرنوشت یکسانی نیافتند؛ در میان آنها، نظام‌های مبتنی بر نقطه بودند که توانستند پایدارترین و فراگیرترین صورت‌های خواندن و نوشتن لمسی را پدید آورند. همین برآیند، پرسش تحلیلی دیگری را پیش می‌کشد: چرا نقطه؟ پاسخ را نمی‌توان فقط در کوچک‌تر بودن یا سهولت برجسته‌سازی نقطه خلاصه کرد. نقطه مجموعه‌ای از ظرفیت‌های به‌هم‌پیوسته دارد که می‌توان آنها را دست‌کم در چهار وجه دید: ظرفیت فضایی، ادراکی، تولیدی و ترکیبی.نخست، ظرفیت فضایی. خط و شکل به اقتضای ماهیت خود امتداد دارند و در یک نظام لمسی، علاوه بر فضای خود نشانه، فاصله لازم برای تفکیک اجزای برجسته آن نیز اهمیت پیدا می‌کند. نقطه در مقابل، عنصری موضعی است؛ برای حفظ هویت خود نیازمند امتداد نیست و چند نقطه می‌توانند در میدانی محدود سازمان یابند. در نتیجه، تفاوت نشانه‌ها می‌تواند بدون تغییر عنصر پایه و از طریق تغییر موقعیت و ترکیب همان عناصر ایجاد شود.دوم، ظرفیت ادراکی. خط و شکل، قابل دریافت با لامسه‌اند؛ مساله ناسازگاری ذاتی آنها با لمس نیست، بلکه هزینه‌ای است که امتداد می‌تواند برای ادراک ایجاد کند. هرچه روابط سازنده یک نشانه در میدان بزرگ‌تری پراکنده شوند، نیاز به پیمایش و یکپارچه‌سازی اطلاعات می‌تواند افزایش یابد. نقطه، به سبب موضعی‌بودن، امکان سازمان‌دادن عناصر تمایزپذیر در میدان‌های محدودتر را فراهم می‌کند.سوم، ظرفیت تولیدی. اگر نظام مکتوب قرار است رابطه‌ای دوسویه با کاربر داشته باشد، نشانه نباید فقط خواندنی، بلکه باید قابل تولید نیز باشد. بازتولید یک خط یا شکل ممکن است مستلزم حفظ هندسه، جهت، انحنا یا نسبت اجزای آن باشد؛ درحالی‌که در یک نظام نقطه‌ای می‌توان کنش فیزیکی پایه را ثابت نگاه داشت و تفاوت نشانه‌ها را با تغییر محل همان کنش ایجاد کرد.و چهارم، ظرفیت ترکیبی. نقطه منفرد لزوماً معنایی ازپیش‌تعیین‌شده ندارد؛ موقعیت آن و رابطه‌اش با نقاط دیگر است که امکان تولید نشانه‌های متفاوت را ایجاد می‌کند. بنابراین:ثبات عنصر + تغییر رابطه فضایی = تکثر نشانهو در سوی تولید:ثبات کنش + تغییر محل کنش = تکثر نشانهاین مجموعه را می‌توان «پتانسیل نقطه» نامید. اهمیت نقطه نه فقط در کوچکی یا سادگی تولید، بلکه در این است که عنصری ساده، ثابت، موضعی و تکرارپذیر می‌تواند با سازمان‌یافتن در روابط فضایی متفاوت، ماده اولیه نظامی پیچیده و بالقوه هم دریافت‌پذیر و هم تولیدپذیر شود.اما این ظرفیت‌ها و حتی انطباق نقطه با دستگاه ادراکی بدن، به‌تنهایی یک نظام مکتوب نمی‌سازند. آرایش دریافت‌شده باید در یک نظام قراردادی، هویت نشانه‌ای پیدا کند؛ یعنی کاربر آن را نه مجموعه‌ای از برجستگی‌ها، بلکه نشانه‌ای قابل بازشناسی، تکرار و بازتولید بداند. با ورود معنا، مساله از صرف ادراک لمسی به شکل‌گیری یک نظام نشانه‌ای لمسی گذر می‏کند. اینجا تمایزی بنیادی آشکار می‌شود؛ فهم پتانسیل نقطه، با فهم چگونگی استفاده از پتانسیل نقطه یکسان نیست.نقطه پیش از نظام لویی بریل نیز برای انتقال اطلاعات به کار گرفته شده بود. بنابراین انتخاب نقطه به‌خودی‌خود به بریل منتهی نمی‌شود. می‌توان برخی ظرفیت‌های نقطه را شناخت، بی‌آنکه الزاماً به معماری‌ای رسید که آنها را در نسبتی مناسب با بدن، ادراک، معنا، خواندن و نوشتن سازمان دهد.ازاین‌رو پرسش عمیق‌تر دیگر «چرا نقطه؟» نیست: «چگونه نقطه؟» ژرفای نوآوری لویی بریل را از این منظر نمی‌توان به کشف نقطه یا تخصیص ترکیب‌هایی از نقاط به حروف تقلیل داد. آنچه اهمیت بیشتری پیدا می‌کند فهم چگونگی استفاده از پتانسیل نقطه است: نقطه چگونه باید سازمان یابد تا نه فقط حامل اطلاعات، بلکه واحد یک نظام مکتوبِ قابل دریافت، تولید، آموزش و بازتولید باشد؟تفاوت میان سلول دوازده‌نقطه‌ای باربیه و سلول شش‌نقطه‌ای بریل در این خوانش، معنایی فراتر از تفاوت دو عدد پیدا می‌کند. گذار از دوازده به شش را می‌توان بازآرایی نسبت میان ظرفیت رمزگذاری و ظرفیت ادراک خواند. افزایش موقعیت‌های نقطه‌ای می‌تواند ترکیب‌های ممکن را افزایش دهد، اما هم‌زمان ممکن است میدان نشانه و هزینه ادراک آن را نیز افزایش دهد. کوچک‌سازیِ هرچه بیشتر نیز لزوماً پاسخ نیست؛ نقاط باید همچنان قابل تفکیک و تعداد موقعیت‌ها برای ایجاد تمایزهای لازم کافی باشد. بنابراین، مساله نه بیشینه‌کردن ظرفیت رمزگذاری و نه کمینه‌کردن اندازه نشانه، بلکه یافتن نسبتی میان الزاماتی متفاوت و گاه رقیب است.درست اینجا «بدن» وارد معماری می‌شود. اگر لامسه کانال مستقیم دریافت نشانه است، میدان تماس انگشت، توان تفکیک برجستگی‌ها، حرکت در امتداد متن و تشخیص مرز واحدها نمی‌توانند ملاحظاتی باشند که پس از طراحی به نظام افزوده شوند. ویژگی‌های دستگاه ادراکی کاربر خود به بخشی از قیود برسازنده معماری نشانه تبدیل می‌شوند.از همین رو؛ نبوغ معرفتی در انتخاب نقطه پایان نمی‌یابد؛ در یافتن نسبتی میان نقطه، بدن و معناست که نقطه را از یک برجستگی قابل لمس به واحد یک نظام مکتوب برساخته می‌کند. در این نسبت، «معنا» نیز اهمیت خاصی دارد. آرایش نقاط باید علاوه بر قابلیت دریافت فیزیکی، به‌عنوان واحدی مستقل و دارای هویت نشانه‌ای بازشناخته شود. پرسش دیگر فقط این نیست که «چه چیزی را می‌توان لمس کرد؟» بلکه این است که «چه چیزی را می‌توان به‌عنوان یک نشانه شناخت؟»یکی از ظریف‌ترین وجوه این مساله را می‌توان در نسبت میان دریافت هم‌زمان و متوالی دید. متن در سطحی ناگزیر ماهیتی سریالی دارد؛ نشانه‌ها و کلمات یکی پس از دیگری می‌آیند. اما آیا این سریالی‌بودن باید به درون کوچک‌ترین واحد نشانه‌ای نیز امتداد یابد؟اگر برای تشخیص خودِ یک نشانه نیز لازم باشد اجزای آن به‌ترتیب پیمایش، در حافظه نگه داشته و سپس یکپارچه شوند، هزینه توالی هم درون واحد و هم میان واحدها تحمیل می‌شود. معماری شش‌نقطه‌ای بریل امکان دیگری فراهم می‌کند: شش موقعیت در میدانی محدود و ثابت، در سه ردیف و دو ستون، سازمان یافته‌اند؛ میدانی که آرایش نقاط آن می‌تواند تا حد زیادی در محدوده ادراکی انگشت به‌عنوان یک کل فضایی دریافت شود و سپس این واحدها در امتداد متن به‌صورت متوالی دنبال شوند.از این منظر می‌توان از یکپارچگی نسبتاً هم‌زمان یا موازی (Parallel) درون واحد و توالی سریالی (Serial) میان واحدها سخن گفت. این تعبیر، ادعایی قطعی درباره سازوکار عصب‌شناختی خواندن بریل نیست؛ توصیفی از منطق ادراکی معماری آن است: درون واحد، یکپارچگی؛ میان واحدها، توالی.این نکته نشان می‌دهد که بهترین استفاده از پتانسیل نقطه الزاماً بیشترین فشرده‌سازی نیست. ممکن است فشردگی بیشتر، اقتصاد فضایی ایجاد کند، اما اگر مرز واحدها را مبهم یا تشخیص هر واحد را به پیمایش بیشتری وابسته کند، بخشی از آنچه در فضا به دست آمده، در ادراک از دست می‌رود. مساله یافتنِ تعادلی میان «اندازه میدان»، «تفکیک‌پذیری نقاط»، «ظرفیت ترکیبی»، «وضوح مرز واحد»، «اقتصاد فضا»، «سهولت دریافت» و «امکان تولید» است.پس فهم چگونگی استفاده از پتانسیل نقطه را نباید به چینش شش نقطه در یک سلول تقلیل داد. سلول صورت عینی این فهم است؛ منطق زیرین، تنظیم رابطه‌ای است که در آن نقطه، بدن و معنا باید به نحوی با یکدیگر سازگار شوند که نظام حاصل هم قابل دریافت و هم قابل تولید باشد.و همین دوسویگی، موقعیت فرد نابینا را نیز تغییر می‌دهد. او دیگر فقط مخاطب اطلاعاتی نیست که باید به شکلی دسترس‌پذیر به او رسانده شود؛ می‌تواند درون همان نظامِ نشانه‌ای، کنش کند. در این معنا، فرد نابینا فاعل شناسا است: نشانه را دریافت می‌کند، هویتش را تشخیص می‌دهد، خود آن را تولید می‌کند و می‌تواند تولیدش را دوباره بررسی کند.اینجاست که فرد نابینا در مواجهه با متن، از دریافت صرف فراتر می‌رود و به عاملیت در نسبت با متن می‌رسد. کاربر نه فقط نشانه تولیدشده توسط دیگری را دریافت می‌کند، بلکه می‌تواند با همان منطق نشانه تولید کند و دوباره به محصول خود بازگردد. چرخه‌ای که در آغاز مطرح شد اکنون کامل می‌شود:دریافت ← تشخیص ← تولید ← بازبینیاین قابلیت در فرد نیز متوقف نمی‌ماند. نظامی که قواعدش تعریف‌پذیر و تکرارپذیر است، می‌تواند آموزش داده و آموخته شود و آموزش‌گیرنده نیز خود در جایگاه آموزش‌دهنده قرار گیرد. بدین‌ترتیب، نظام قابلیت بازتولید اجتماعی پیدا می‌کند: آنچه فردی تولید کرده، دیگری می‌تواند دریافت کند، موضوع کنش قرار دهد یا مبنای تولید دیگری سازد.در این نقطه، مساله از دسترسی به مشارکت می‌رسد. تفاوتی اساسی وجود دارد میان اینکه دانش به فرد نابینا رسانده شود و اینکه فرد نابینا خود بتواند در جریان مکتوب دانش کنش کند. در وضعیت دوم، امکان مشارکت او در خلق، تثبیت و جریان‌یابی دانش گسترش می‌یابد؛ فرایندی که در استمرار و تکثر خود، در انباشت دانش نیز سهیم است.ما از پرسش «چرا نقطه؟» آغاز کردیم و به ظرفیت‌های فضایی، ادراکی، تولیدی و ترکیبی آن رسیدیم؛ اما پرسش «چگونه نقطه؟» نشان داد که ظرفیت یک عنصر به‌تنهایی تعیین‌کننده نیست. آنچه اهمیت بنیادی‌تری دارد، چگونگی سازمان‌یافتن آن ظرفیت در نسبتی میان نقطه، بدن و معنا است؛ نسبتی که امکان عاملیت فرد نابینا در قبال متن را گسترش می‌دهد.ازاین‌رو، مساله نهایی دیگر فقط این نیست که چگونه چیزی را برای فرد نابینا قابل لمس کنیم؛ مساله این است که چگونه نظامی بسازیم که وی بتواند خود در آن کنش کند. در این خوانش، نقطه دیگر صرفاً کوچک‌ترین جزء بریل نیست؛ عنصری است که با سازمان‌یافتن در نسبتی معین با بدن و معنا، امکان رابطه‌ای مستقیم و دوسویه با امر مکتوب را فراهم ساخته و از این رهگذر، امکان مشارکت فرد نابینا در خلق، تثبیت و جریان‌یابی دانش و سهیم‌شدن او در فرایند انباشت آن را گسترش داده است.حسین عبدالملکیحسین عبدالملکیSat, 22 Aug 2026 20:58:46 +0330https://virgool.ir/@hossein-abdolmaleki/نابینا-نقطه-و-گسترش-امکان-سوژگی-lftp5t9h7pqeحسین عبدالملکینابینا، نقطه و گسترش امکان سوژگیحسین عبدالملکی نویسنده و پژوهشگر و فعال فرهنگی و اجتماعی حوزه نابینایان مانایی و استمرار دانش، در معنای عام آن، ناگزیر از چرخه‌ای از خلق، تثبیت، جریان‌یابی و انباشت است؛ چرخه‌ای که برای تداوم حیات خود به سازوکاری اتصال‌بخش، ثبت‌کننده و مبتنی بر نوعی قرارداد مشترک نیاز دارد تا میان خالق، اثر و مخاطب ارتباط برقرار کند.در این چرخه، مرز میان خالق و مخاطب نیز ثابت نیست؛ هر یک می‌تواند به فراخور جایگاه خود، هم‌زمان در موقعیت بهره‌گیری، بازآفرینی و خلق دانش قرار گیرد. پاسخ حیات بشری به بخش مهمی از این ضرورت چیزی نبود جز «خط».کارگشایی خط اما به ثبت و استمرار دانش محدود نماند. خط به اثر امکان داد از حضور بالفعل خالق خود فراتر رود و کنش انسان را استمرار بخشد؛ میدان کنش را از محدودیت زمان، مکان و مخاطب حاضر فراتر برد و دامنه اثر آن را به کسانی رساند که چه‌بسا هیچ‌گاه در حضور خالق قرار نمی‌گرفتند. امر مکتوب نیز می‌توانست بارها موضوع کنش قرار گیرد؛ بازیابی، نقد و بازآفرینی شود و خود مبنای خلقی دیگر واقع گردد. بدین‌ترتیب، خط نه‌فقط به استمرار دانش، بلکه به گسترش سوژگی، عاملیت، میدان کنش و دامنه اثر انسان یاری رساند. به‌واسطه چنین تحولات بنیادی است که خط را آغاز تاریخ دانسته‌اند. در امتداد این تاریخ بلند، عنصری به‌غایت کوچک حامل امکانی همسو شد.«نقطه»، کوچک‌ترین جزء بریل است؛ اما شاید بتوان یکی از بزرگ‌ترین دگرگونی‌ها در موقعیت معرفتی فرد نابینا را از همین واحد کوچک خواند. اهمیت این دگرگونی را نمی‌توان تنها در امکان دسترسی به امر مکتوب خلاصه کرد. نقطه و نوع برساخت آن در بریل، رابطه مستقیم فرد نابینا با ابژه مکتوب را تسهیل، تسریع و تعمیق کرد و این رابطه را از دریافت نشانه به تولید، بازبینی و مداخله در آن امتداد داد. آنچه در ذهن فرد شکل می‌گرفت، می‌توانست به دست خود او صورتی مکتوب پیدا کند، در برابرش به ابژه‌ای قابل بازیابی و ارزیابی بدل شود، تغییر یابد و به دیگری انتقال پیدا کند. بدین‌ترتیب، نقطه فقط راهی برای رسیدن متن به فرد نابینا نگشود؛ میدان کنش او بر امر مکتوب و با امر مکتوب را گسترش داد.در همین جابه‌جایی است که دسترسی از عاملیت متمایز می‌شود. دسترسی امکان مواجهه با یک ابژه را فراهم می‌کند؛ عاملیت، امکان کنش بر آن، تولید آن و اثرگذاری از رهگذر آن را نیز دربرمی‌گیرد. در چنین نسبتی به واسطه برساخت نقطه در بریل، فرد نابینا تنها مخاطب امر مکتوب یا کاربر یک امکان دسترس‌پذیر نیست؛ می‌تواند در برابر آن به‌مثابه فاعل شناسا قرار گیرد و خود نیز چیزی را به جهان مکتوب بیفزاید. نقطه و برساخت بریلی آن، سوژگی فرد نابینا را ایجاد نکرد، اما امکان سوژگی مستقل او در برابر ابژه مکتوب را به‌شکلی بی‌سابقه گسترش داد.نمود تاریخی این دلالت را می‌توان به شکلی عینی در یکی از مهم‌ترین کانون‌های جریان‌ساز آموزش نابینایان نیز جست‌وجو کرد. اسناد مدرسه پرکینز نشان می‌دهد درحالی‌ که بوستون لاین تایپ (Boston Line Type)، مبتنی بر حروف برجسته رومی، همچنان از حمایت نهادی برخوردار بود، دانش‌آموزان نابینا بی‏توجه به نظام رسمی مدرسه، برای یادداشت‌برداری و مکاتبه از بریل استفاده می‌کردند؛ نظامی که امکان خواندن و نوشتن را با ابزارهایی ساده در اختیار خود کاربر قرار می‌داد. در این رفتار کاربران (دانش ‏آموزان نابینا)، می‌توان نمود گسترش امکان سوژگی و عاملیت در برابر امر مکتوب را دید: آنان صرفاً دریافت‌کننده محتوای فراهم‌شده از سوی نهاد نبودند، بلکه ترجیح می دادند که بتوانند خود نیز در میدان کنش اندیشگانی شکل‌گرفته در مدرسه و فراتر از آن، به‌مثابه فاعل شناسا کنش کنند، تأثیر بپذیرند و تأثیر بگذارند.این تحول، جایگاه فرد نابینا را در حیات دانش نیز تغییر می‌داد. او دیگر صرفاً در انتهای مسیر انتقال دانش قرار نمی‌گرفت؛ می‌توانست در خلق، بازآفرینی، جریان‌یابی و انباشت آن نیز مشارکت کند. کنش اندیشگانی او امکان تثبیت می‌یافت و از حضور بالفعلش فراتر رفته، استمرار پیدا کند، به مخاطبانی دیگر برسد و خود منشأ کنش و تولیدی تازه شود. بدین معنا، نقطه امکانی را گسترش داد که خط در مقیاسی عام‌تر برای فرد بینا فراهم کرده بود: استمرار کنش، گسترش میدان آن و افزایش دامنه اثر.از این رهگذر، در کنار نسبت تاریخی سه گانه «چشم ـ خط ـ دانش»، نسبت دیگری نیز قوام یافت: «انگشت ـ نقطه ـ دانش». این دو نسبت همسان نیستند؛ منطق ادراکی، امکانات و محدودیت‌های هر یک متفاوت است. اما در میدان خلق، جریان‌یابی و انباشت دانش می‌توانند همسو باشند. فرد نابینا با امکان‌ها و محدودیت‌های خاص شیوه لمسی، در همان میدانی حضور می‌یابد که در آن اندیشه به ابژه مکتوب بدل می‌شود، در گردش قرار می‌گیرد، بر دیگری اثر می‌گذارد و مادهِ آفرینشی تازه می‌شود.در این میان، کارگشایی نقطه نیز در قلمرو دانش محصور نماند. عاملیت در حیات اندیشگانی با امکان تحصیل، ارتباط، کنش حرفه‌ای، تولید فرهنگی و حضور در دیگر عرصه‌های اجتماعی پیوند خورد و از این رهگذر یکی از بسترهای گسترش میدان کنش فرد نابینا را فراهم ساخت. بریل یگانه عامل تحولات اجتماعی زندگی نابینایان نبود؛ اما دشوار است تاریخ گسترش حضور آموزشی، حرفه‌ای و اجتماعی آنان در دو سده اخیر را تصور کنیم و نقش بی‌بدیل نظامی را نادیده بگیریم که مبنای اصلی آن بر نقطه استوار بود و از رهگذر همین نقطه، امکان سوژگی و کنش مستقل را در میدان‌های مختلف گسترش داد.کارگشایی برساخت نقطه در بریل را می‌توان در ماندگاری کم‌نظیر آن نیز دید؛ با گذشت نزدیک به دو قرن و به‌رغم رواج فناوری‌های ویژه در دهه‌های اخیر، نقطه همچنان مبنای اصلی بازنمایی و مواجهه مستقیم با متن در بریل است. فناوری صورت تحقق آن را دگرگون کرده، اما نه مبنای نقطه‌ای آن را.اما نزدیک به دو قرن حضور نقطه در تجربه مکتوب افراد نابینا، معنایی فراتر از کارکرد فنی نیز بر آن نشانده است. نشانه‌ها ضرورتاً در کارکرد نخستین خود متوقف نمی‌مانند؛ یک عنصر می‌تواند در امتداد تکرار تاریخی، تجربه جمعی و شبکه دلالت‌هایی که پیرامون آن شکل می‌گیرد، از کارکرد اولیه خود فراتر رود و حامل لایه‌ای ثانویه از معنا شود. نقطه نیز از رهگذر پیوند تاریخی خود با استقلال مکتوب، ثبت و مبادله اندیشه، آموزش و مشارکت در دانش، ظرفیت چنین دلالتی را یافته است.از این منظر، نقطه را می‌توان نمادی از مشارکت و عاملیت فرد نابینا در حیات اندیشگانی دانست. برساخت نقطه در بریل، امکان سوژگی فرد نابینا در برابر ابژه مکتوب را به‌نحو مؤثری گسترش داد و میدان تازه‌ای برای اعمال این سوژگی فراهم ساخت؛ میدانی که در آن اندیشه می‌توانست صورت مکتوب پیدا کند، بازیابی و بازآفرینی شود، از حضور بالفعل صاحب خود فراتر رود و در گستره‌ای وسیع‌تر به کنش و اثر ادامه دهد. دلالت این تحول نیز در حیات اندیشگانی متوقف نماند؛ گسترش سوژگی و عاملیت در این میدان، خود یکی از بسترهای توسعه میدان کنش فرد نابینا در آموزش، حیات حرفه‌ای، تولید فرهنگی و دیگر عرصه‌های اجتماعی شد.شاید از همین رو، کوچک‌ترین جزء بریل بتواند حامل معنایی بسیار بزرگ‌تر از اندازه خود باشد. در این خوانش نمادین، نقطه دلالت بر مسیری تاریخی دارد که از مشارکت و عاملیت فرد نابینا در حیات اندیشگانی آغاز می‌شود و، از رهگذر گسترش میدان کنش و دامنه اثر، به حضور و نقش‌آفرینی فعال‌تر او در حیات اجتماعی امتداد می‌یابد.حسین عبدالملکیحسین عبدالملکیWed, 19 Aug 2026 02:25:16 +0330https://virgool.ir/@hossein-abdolmaleki/نابینایان-و-مشارکت-اجتماعی-ضرورت-بازاندیشی-در-جایگاه-فضای-مجازی-jm9e6vwsfgi9حسین عبدالملکینابینایان و مشارکت اجتماعی؛ ضرورت بازاندیشی در جایگاه فضای مجازیحسین عبدالملکی*«رشد روزافزون فناوری‌‏های کمکی ویژه افراد با آسیب بینایی در دو دهه اخیر»، «ایجاد امکان تدریجی و رو به گسترش پشتیبانی صفحه‌‏خوان‌‏ها از زبان فارسی از اواسط دهه ۸۰»، «طراحی، توسعه و تنوع‌‏بخشی به مبدل‌‏های متن به گفتار با قابلیت پوشش‌‏دهی زبان فارسی» و البته «افزایش ضریب دسترسی کاربران نابینا به رایانه و اینترنت در ایران» باعث گردیده است که به‏ تدریج و به ‏نحوی فزاینده «فضای مجازی» به یکی از مهم‌‏ترین ساحت‏‌های زیست نابینایان تبدیل گردد.در سال‌های اخیر، هرگاه سخن از فناوری و فضای مجازی در ارتباط با این قشر به میان آمده، عمده بحث‌ها پیرامون دسترس‌پذیری، ابزارهای کمکی، صفحه‌خوان‌ها، هوش مصنوعی و نرم‌افزارهای ویژه شکل گرفته است. بی‌تردید همه این موضوعات مهم و ضروری‌اند، اما به نظر می‌رسد هنوز یک پرسش اساسی کمتر مورد توجه قرار گرفته است؛ آیا فضای مجازی برای افراد نابینا صرفاً یک ابزار ارتباطی و فناورانه است، یا باید آن را بخشی از امکان مشارکت در حیات اجتماعی نیز دانست؛ که از قضا مشارکت را به عنوان حق بنیادین هر شهروند برای این قشر تقویت کرده و تنوع می‌‏بخشد.به طور کلی اگر استفاده از فضای مجازی حتی برای برخی از شهروندان یک انتخاب باشد؛ انتخابی برای ارتباط، آموزش، سرگرمی یا کسب‌وکار اما برای بسیاری از افراد نابینا، ماجرا از جنس دیگری است. در جامعه‌ای که هنوز بخش قابل توجهی از فضاهای شهری، خدمات عمومی، سامانه‌های اداری و حتی بسیاری از بسترهای فرهنگی و آموزشی با موانع دسترس‌پذیری چندوجهی و عدیده‌ای مواجه‌اند، فضای مجازی صرفاً یک امکان جانبی نیست؛ بلکه در بسیاری از موارد، راهی برای جبران بخشی از محدودیت‌های موجود در فضای واقعی است.به همین دلیل، شاید لازم باشد نسبت خود با فضای مجازی را از زاویه‌ای متفاوت بازتعریف کنیم. پرسش اصلی این نیست که نابینایان تا چه اندازه از اینترنت، شبکه‌های اجتماعی یا پیام‌رسان‌ها استفاده می‌کنند؛ بلکه پرسش مهم‌تر آن است که این فضا چه تغییری در امکان حضور، مشارکت و کنشگری آنان ایجاد کرده است.در ادبیات ارتباطات، سال‌هاست از جامعه‌ای سخن گفته می‌شود که زندگی انسان‌ها تنها در فضای فیزیکی جریان ندارد و بخش مهمی از تعاملات، ارتباطات و فعالیت‌های آنان در فضای مجازی نیز شکل می‌گیرد. اگر این واقعیت را بپذیریم، باید بپرسیم این تحول برای گروه‌هایی که در فضای واقعی با محدودیت‌های بیشتری مواجه‌اند، چه معنایی پیدا می‌کند؟تجربه سال‌های اخیر نشان می‌دهد فضای مجازی برای بسیاری از نابینایان صرفاً محل تبادل پیام یا سرگرمی نبوده است. این فضا امکان آشنایی افراد نابینا از شهرهای مختلف با یکدیگر را فراهم کرده، زمینه به ‏اشتراک‌‏گذاری و انتقال تجربه‌های زیسته را گسترش داده، شبکه‌های اجتماعی جدیدی ایجاد کرده، باعث افزایش آگاهی‌‏های اجتماعی درباره نابینایان و نابینایی شده و در مواردی بستری برای شکل‌گیری مطالبه‌گری‌های جمعی بوده است. بسیاری از مسائلی که عمدتاً پیش‌تر در محدوده گفت‌وگوهای فردی باقی می‌ماند، امروز به موضوعی عمومی تبدیل شده و امکان طرح و پیگیری بیشتری یافته است.نمونه‌هایی از این دست کم نیست. از مطالبه دسترس‌پذیر شدن برخی خدمات و نرم‌افزارها (پیگیری‏‌های متعدد برای دسترس‏‌پذیرسازی پلتفرم شاد جهت استفاده معلمین و دانش‌‏آموزان نابینا و...) گرفته تا واکنش‌های جمعی نسبت به تصمیم‌هایی که جامعه نابینایان را تحت تأثیر قرار می‌داد (ممانعت از تغییر نام مدرسه دکتر محمد خزائلی به عنوان یکی از نمادهای هویت فرهنگی و آموزشی نابینایان و...) همه نشان می‌دهد فضای مجازی در عمل کارکردی فراتر از یک ابزار ارتباطی برای این قشر پیدا کرده است. حتی زمانی که برخی مطالبات به نتیجه نهایی نرسیده‌اند، دست‌کم یک دستاورد مهم داشته‌اند؛ اینکه مسئله نابینایان برای گروه وسیع‌تری از شهروندان دیده و شنیده شده است.اگر این تجربه‌ها را در کنار یکدیگر قرار دهیم، شاید بتوان از زاویه‌ای دیگر نیز به مسئله نگریست. اگر فضای مجازی را بخشی از امکان مشارکت اجتماعی نابینایان بدانیم، آنگاه کیفیت این فضا تنها یک مسئله فناورانه نخواهد بود. هر عاملی که دسترس‌پذیری، پایداری یا کیفیت خدمات دیجیتال را کاهش دهد، می‌تواند به همان نسبت، بر کیفیت مشارکت اجتماعی، تعاملات روزمره و امکان حضور فعال این گروه در عرصه عمومی نیز اثر بگذارد. از این منظر، موضوعاتی مانند دسترس‌پذیری پلتفرم‌ها، کیفیت خدمات، پایداری دسترسی و سایر محدودیت‌های مؤثر بر ارتباطات دیجیتال، صرفاً مسائل فنی نیستند، بلکه واجد پیامدهای اجتماعی‌اند و شایسته‌اند در کنار ملاحظات فناورانه، از منظر آثار اجتماعی و مشارکتی نیز به‏ ویژه برای گروه‏‌های خاص اجتماعی و از جمله نابینایان مورد ارزیابی قرار گیرند.از سوی دیگر، فضای مجازی فرصت دیگری نیز فراهم کرده است؛ کاهش برخی پیش‌داوری‌ها، کلیشه ‏ها و تصورات قالبی که افراد نابینا در تعاملات روزمره با آن روبه‌رو هستند و بر سطح مشارکت‏‌شان در حیات اجتماعی و نقش‌‏آفرینی‏‌شان به مثابه شهروندی پویا و فعال اثر منفی می‌‏گذارد. در بسیاری از ارتباطات آنلاین، آنچه ابتدا دیده می‌شود توانایی فرد در اندیشیدن، نوشتن، تحلیل کردن و گفت‌وگو کردن است، نه ویژگی‌های ظاهری یا محدودیت‌های جسمی او. همین موضوع می‌تواند زمینه شکل‌گیری ارتباطاتی متفاوت از فضای واقعی را فراهم کند؛ ارتباطاتی که در آن‌ها فرصت بیشتری برای شناخته شدن بر اساس توانمندی‌ها وجود دارد.البته این تصویر به معنای نادیده گرفتن مشکلات فضای مجازی نیست. دسترس‌ناپذیر بودن برخی پلتفرم‌ها، شکاف دیجیتال، کیفیت خدمات و بسیاری مسائل دیگر همچنان پابرجاست. با این حال، آنچه اهمیت دارد این است که این مسائل صرفاً در چارچوب فناوری تحلیل نشوند. هر میزان که کیفیت و دسترس‌پذیری فضای مجازی کاهش یابد، به همان نسبت می‌تواند بر کیفیت حضور و مشارکت اجتماعی بخشی از شهروندان نیز اثر بگذارد.خاصه آنکه توجه به مشارکت در حیات اجتماعی و مفاهیم و مؤلفه‌‏های مرتبط با آن، هم‏‌راستا و در پیوند با بسیاری از مفاد و مندرجات دو قانون جهانی مربوط به افراد دارای معلولیت و از جمله نابینایان (قواعد استاندارد درباره برابرسازی فرصت‌ها برای معلولان، ۱۹۹۳ و کنوانسیون حقوق افراد دارای معلولیت، ۲۰۰۶) بوده که ایران نیز به آن‏ها پیوسته است. به نحوی که مشارکت، ایجاد فرصت‏‌های برابر، سهیم شدن در زندگی اجتماعی و تبدیل شدن به کنشگری پویا و فعال و حق دسترسی به امکانات مختلف مانند سایر شهروندان چه به صورت مستقیم یا ضمنی و به دفعات مورد توجه واقع شده است.بنابراین، زمان آن رسیده است که در سیاست‌گذاری‌های مرتبط با فناوری، اینترنت و خدمات دیجیتال، فضای مجازی صرفاً به عنوان یک ابزار ارتباطی دیده نشود. برای بخشی از جامعه، به‌ویژه افراد نابینا، این فضا بخشی از امکان حضور در عرصه عمومی، تعامل با جامعه، انتقال تجربه، تولید محتوا و مشارکت اجتماعی است. از این منظر، هر تصمیمی که بر کیفیت، دسترس‌پذیری یا امکان استفاده از این فضا اثر می‌گذارد، تنها یک تصمیم فناورانه نیست؛ بلکه می‌تواند بر کیفیت مشارکت اجتماعی بخشی از شهروندان نیز تأثیر بگذارد.مبحثی که هنوز در ادبیات پژوهشی و سیاستی کشور نیازمند تأمل و مطالعه بیشتری است و شایسته است که در موازات بحث‌های فنی و فناوری، درباره نسبت فضای مجازی با مشارکت اجتماعی نابینایان نیز بیشتر گفت‌وگو کنیم؛ نسبتی که می‌تواند افق‌های تازه‌ای را پیش روی مطالعات معلولیت، سیاست‌گذاری عمومی و ارتباطات بگشاید.حسین عبدالملکیحسین عبدالملکیSat, 01 Aug 2026 10:33:02 +0330https://virgool.ir/@hossein-abdolmaleki/چاپ-مستقل-قرآن-بریل-نمود-بلوغ-اکوسیستم-ملی-بریل-در-کشورهای-اسلامی-cupv3nedrrfyحسین عبدالملکی، پژوهشگر و فعال حوزه خط بریل، معتقد است: «مسئله قرآن بریل، صرفاً مسئله دسترس‌پذیر کردن یک کتاب برای افراد نابینا نیست.» بیش از یک قرن از ورود خط بریل به بسیاری از کشورهای اسلامی می‌گذرد. در تمام این مدت، یکی از مهمترین و ماندگارترین دغدغه‌های این حوزه، فراهم ساختن امکان دسترسی نابینایان به متن قرآن کریم بوده است.با وجود این، مرور تجربه کشورهای اسلامی نشان می‌ دهد که هنوز تنها شمار محدودی از آن‌ها توانسته‌اند به تولید مستقل قرآن بریل دست یابند. بسیاری از کشورها، نیاز نابینایان خود را از طریق نسخه‌های اهدایی یا وارداتی تأمین کرده‌اند و برخی دیگر نیز با اقتباس از قرآن‌های بریل تولید شده در کشورهای دارای سابقه بیشتر، این نیاز را پاسخ گفته‌اند.حتی در میان کشورهایی که امروز دارای چاپ مستقل قرآن بریل هستند نیز، این وضعیت غالباً پس از سال‌ها تجربه، آزمون و انباشت دانش و ظرفیت‌های تخصصی حاصل شده است. این واقعیت، پرسشی اساسی را پیش روی ما قرار می‌دهد؛ چرا با وجود بیش از یک قرن سابقه حضور بریل در جهان اسلام، تولید مستقل قرآن بریل همچنان دستاوردی محدود و دشوار باقی مانده است؟پیش از پاسخ به این پرسش، باید به نکته‌ای بنیادین توجه کرد. مسئله قرآن بریل، صرفاً مسئله دسترس‌پذیر کردن یک کتاب برای افراد نابینا نیست. در میان همه شیوه‌های دسترس‌پذیرسازی، بریل تنها رسانه‌ای است که امکان مواجهه مستقیم فرد نابینا با متن را فراهم می‌کند. نسخه‌های صوتی، هرچند نقشی بی‌بدیل در آموزش، حفظ و فهم قرآن دارند، اما در نهایت، متن را با واسطه در اختیار مخاطب قرار می‌دهند؛ درحالی که خواندن بریل، همان نسبتی را برای فرد نابینا با متن برقرار می‌کند که خواندن با چشم برای فرد بینا. اگر چشم ابزار خواندن متن برای فرد بیناست، نوک انگشتان همین نقش را برای فرد نابینا ایفا می‌کنند. از همین رو، برای نابینایان مسلمان، دسترسی به قرآن بریل صرفاً دسترسی به محتوای قرآن نیست؛ بلکه امکان برقراری ارتباطی مستقیم، مستقل و بی‌واسطه با متن مقدس است.همین ویژگی سبب شد که از نخستین دهه‌های گسترش بریل در کشورهای اسلامی، قرآن به یکی از مهم‌ترین موضوعات این حوزه تبدیل شود. اما به همان میزان که ضرورت تولید قرآن بریل آشکار بود، دشواری تحقق آن نیز خود را نشان داد. به تدریج روشن شد که تبدیل قرآن به بریل، با تبدیل بسیاری از متون دیگر تفاوتی ماهوی دارد.قرآن صرفاً متنی برای انتقال معنا نیست؛ کتاب مقدسی است که در آن، صحت متن، نحوه نگارش، علائم، ساختار و شیوه بازنمایی آن، همگی اهمیت دارند. از این رو، کوچک‌ترین خطا در فرایند تولید آن، صرفاً یک اشتباه فنی یا چاپی تلقی نمی‌شود، بلکه می‌تواند اصل اعتبار نسخه را تحت تأثیر قرار دهد.در اینجا، لازم است مقصود از «چاپ مستقل قرآن بریل» نیز روشن شود؛ زیرا هر چاپی که در داخل یک کشور انجام شود، لزوماً چاپ مستقل به شمار نمی‌آید. مراد از چاپ مستقل در این نوشتار، صرف چاپ فیزیکی یک نسخه بریل از قرآن در داخل مرزهای یک کشور نیست، بلکه فرایندی است که در آن، متن قرآن بر پایه مصحف رسمی یا مصحف مورد پذیرش آن کشور، با اتکا به ظرفیت‌های علمی، فنی و تخصصی همان کشور آماده‌سازی شده باشد؛ فرایندی که در آن، همه مراحل اصلی، از آماده‌سازی متن و انطباق آن با الزامات رسم‌المصحف و استانداردهای بریل گرفته تا نمونه‌خوانی‌های چندمرحله‌ای، کنترل کیفیت، بازبینی‌های تخصصی، اصلاحات نهایی و نظارت بر فرآیند چاپ، براساس سازوکاری علمی و کارشناسی انجام شده باشد. به بیان دیگر، استقلال در اینجا، پیش از آنکه مفهومی جغرافیایی باشد، مفهومی دانشی، نهادی و تخصصی است.همین تعریف، پاسخ بخش مهمی از پرسش آغازین را نیز در خود دارد. اگر چاپ مستقل قرآن بریل تنها به داشتن یک چاپگر بریل یا نرم‌افزار تبدیل متن محدود بود، امروز شمار کشورهای دارای این توانایی بسیار بیشتر از وضع موجود بود. اما واقعیت آن است که تولید مستقل قرآن بریل، هم‌زمان به مجموعه‌ای از دانش‌ها، تخصص‌ها و ظرفیت‌هایی نیاز دارد که هر یک بخشی از این فرایند را بر عهده می‌گیرند. آشنایی با بریل، به تنهایی کافی نیست؛ همان‌گونه که تخصص در علوم قرآنی یا در اختیار داشتن تجهیزات پیشرفته چاپ نیز به تنهایی راهگشا نخواهد بود. در این مسیر، دانش بریل، علوم قرآنی، رسم‌المصحف، زبان عربی، استانداردسازی، فناوری، چاپ تخصصی، نمونه‌خوانی، کنترل کیفیت و تجربه عملی، همگی باید در کنار یکدیگر قرار گیرند.اما حتی حضور همه این ظرفیت‌ها نیز به خودی خود کافی نیست. تجربه پروژه‌های پیچیده نشان داده است که ارزش واقعی، نه در وجود اجزای مختلف، بلکه در توانایی برقراری ارتباط و هم‌افزایی میان آن‌هاست.در تولید مستقل قرآن بریل نیز مسئله اصلی، صرف گرد هم آمدن متخصصان نیست؛ بلکه شکل‌گیری سازوکاری است که بتواند این تخصص‌های گوناگون را در قالب یک فرایند واحد، هماهنگ و هدفمند به کار گیرد. درست در همین نقطه است که مسئله از سطح فناوری و چاپ فراتر می‌رود و به موضوعی کلان‌تر تبدیل می‌شود؛ موضوعی که بدون توجه به آن، چرایی دشواری تولید مستقل قرآن بریل همچنان مبهم باقی خواهد ماند.در ادبیات معاصر نوآوری، مدیریت و سیاست‌گذاری، برای توصیف چنین شبکه‌ای از ظرفیت‌ها، از مفهوم «اکوسیستم» استفاده می‌شود؛ شبکه‌ای متشکل از دانش، فناوری، نیروی انسانی، استانداردها، نهادهای تخصصی، زیرساخت‌ها و سازوکارهای همکاری که در تعامل با یکدیگر، امکان تحقق یک دستاورد پیچیده را فراهم می‌کنند. به نظر می‌رسد مسئله چاپ مستقل قرآن بریل را نیز تنها در پرتو چنین نگاهی بتوان به درستی فهم کرد؛ نگاهی که موضوع را از سطح یک پروژه چاپ، به سطح توانایی یک کشور در سازماندهی و هم‌افزایی ظرفیت‌های تخصصی خود ارتقا می‌دهد.تجربه تاریخی کشورهای اسلامی نیز این برداشت را تأیید می‌کند. اگر تولید مستقل قرآن بریل صرفاً به در اختیار داشتن تجهیزات چاپ یا نرم‌افزارهای تبدیل متن وابسته بود، انتظار می‌رفت با گسترش این فناوری‌ها، فاصله میان کشورهای اسلامی در این حوزه به تدریج از میان برود. اما روند تاریخی، روایت دیگری را نشان می‌دهد.طی دهه‌های گذشته، بسیاری از کشورها نیاز نابینایان خود را از طریق واردات، دریافت نسخه‌های اهدایی یا چاپ‌های اقتباسی تأمین کرده‌اند و تنها تعداد محدودی توانسته‌اند به مرحله تولید مستقل برسند. حتی در میان همین کشورها نیز، استقلال در تولید، غالباً یک دستاورد دفعتی نبوده، بلکه نتیجه سال‌ها تجربه، اصلاح، انباشت دانش و شکل‌گیری تدریجی ظرفیت‌های تخصصی بوده است. این سیر تاریخی نشان می‌دهد که مسئله اصلی، نه صرف دسترسی به فناوری، بلکه رسیدن به سطحی از آمادگی است که یک کشور بتواند همه اجزای این فرایند را بر پایه ظرفیت‌های خود مدیریت کند.از همین منظر، چاپ مستقل قرآن بریل را نباید صرفاً یک محصول یا حتی یک پروژه موفق تلقی کرد؛ بلکه باید آن را پیچیده‌ترین آزمون اکوسیستم ملی بریل در کشورهای اسلامی دانست. آزمونی که در آن، نه یک فناوری، نه یک نهاد و نه حتی یک گروه تخصصی، بلکه کل شبکه دانشی و اجرایی کشور به محک گذاشته می‌شود. در این آزمون، ضعف هر حلقه می‌تواند کل فرایند را تحت تأثیر قرار دهد.برخورداری از متخصصان علوم قرآنی، بدون وجود استانداردهای دقیق بریل، همان اندازه ناکافی است که داشتن پیشرفته‌ترین تجهیزات چاپ، بدون نظام نمونه‌خوانی و کنترل کیفیت.همچنین، توسعه نرم‌افزارهای مناسب، بدون پشتوانه کارشناسی و نظارت مستمر، به تنهایی نمی‌تواند ضامن تولید نسخه‌ای معتبر از قرآن بریل باشد. در چنین پروژه‌ای، مسئله اصلی، نه وفور امکانات، بلکه کیفیت تعامل میان آن‌هاست.در واقع، ارزش چاپ مستقل قرآن بریل، بیش از آنکه در نسخه نهایی آن نهفته باشد، در فرایندی است که به تولید آن منتهی می‌شود. فرایندی که مستلزم هم‌افزایی میان حوزه‌هایی است که هر یک، منطق، زبان و الزامات خاص خود را دارند. متخصص بریل، متخصص علوم قرآنی، کارشناس رسم‌المصحف، متخصص زبان عربی، طراح نرم‌افزار، کارشناس چاپ، نمونه‌خوان و ناظر فنی، هر یک بخشی از این زنجیره را تشکیل می‌دهند؛ اما آنچه این مجموعه را به نتیجه می‌رساند، صرف حضور این افراد نیست، بلکه وجود سازوکاری است که بتواند دانش و تجربه آنان را در قالب یک نظام منسجم به کار گیرد.به همین دلیل، چاپ مستقل قرآن بریل را باید آزمون هم‌افزایی دانست؛ آزمونی که در آن، توان واقعی یک اکوسیستم برای تبدیل ظرفیت‌های پراکنده به یک دستاورد واحد آشکار می‏شود.همین ویژگی، قرآن بریل را از بسیاری دیگر از محصولات حوزه بریل متمایز می‌کند. در بسیاری از پروژه‌های این حوزه، ممکن است ضعف در یکی از مراحل، تنها کیفیت محصول را کاهش دهد؛ اما در مورد قرآن، به دلیل جایگاه ویژه آن در فرهنگ اسلامی، کوچک‌ترین خطا نیز قابل اغماض نیست. حساسیت نسبت به صحت متن، ضرورت انطباق با رسم‌المصحف، دقت در بازنمایی علائم و نشانه‌ها، نمونه‌خوانی‌های مکرر، کنترل کیفیت مستمر و نظارت چندلایه، همگی سبب می‌شوند که تولید قرآن بریل، از سطح یک فعالیت فنی فراتر رود و به پروژه‌ای با ابعاد علمی، دینی، فناورانه و نهادی تبدیل شود. شاید بتوان گفت کمتر محصولی در حوزه بریل وجود دارد که این حجم از الزامات را به طور هم‌زمان مطالبه کند.البته تأکید بر این موضوع، به معنای آن نیست که چاپ مستقل قرآن بریل، تنها شاخص ارزیابی وضعیت بریل یک کشور است یا نبود آن، به معنای ضعف همه‌جانبه اکوسیستم بریل تلقی می‌شود. توسعه آموزش، تولید کتاب‌های درسی، فناوری‌های کمکی، استانداردسازی، خدمات کتابخانه‌ای و بسیاری از حوزه‌های دیگر نیز هر یک بیانگر بخشی از توان یک کشور در این عرصه‌اند.با این حال، دشوار است بتوان نمونه‌ای را در میان کشورهای اسلامی یافت که همانند چاپ مستقل قرآن بریل، این گستره از ظرفیت‌های علمی، تخصصی، فناورانه، نهادی و اجرایی را به طور هم‌زمان به کار گیرد. از همین رو، اگرچه چاپ مستقل قرآن بریل را نباید معیار مطلق ارزیابی اکوسیستم ملی بریل دانست، اما می‌توان آن را یکی از روشن‌ترین نمودهای بلوغ آن به شمار آورد.این نگاه، در عین حال، زاویه دید ما را نسبت به خودِ بریل نیز تغییر می‌دهد. بریل را نباید صرفاً مجموعه‌ای از نشانه‌های برجسته برای خواندن و نوشتن دانست. آنچه آینده این حوزه را رقم می‌زند، کیفیت اکوسیستمی است که پیرامون آن شکل می‌گیرد؛ اکوسیستمی که در آن، دانش، آموزش، پژوهش، فناوری، استانداردها، نهادهای تخصصی و سازوکارهای همکاری، در کنار یکدیگر معنا پیدا می‌کنند. هر اندازه این پیوندها عمیق‌تر و منسجم‌تر باشند، امکان تحقق پروژه‌های پیچیده‌تر نیز افزایش خواهد یافت.شاید از همین رو باشد که ارزش واقعی چاپ مستقل قرآن بریل را نباید تنها در انتشار یک مصحف بریل جست‌وجو کرد. این دستاورد، پیش از آنکه محصول یک چاپخانه باشد، حاصل بلوغ تدریجی شبکه‌ای از دانش، تخصص، تجربه، فناوری، نهادسازی و مسئولیت‌پذیری است که توانسته است پیچیده‌ترین مسئله خود را به شکلی مستقل مدیریت کند. از این منظر، هر مصحف مستقل بریل، تنها یک نسخه از قرآن نیست؛ بلکه روایتی از مسیری است که یک کشور برای رسیدن به بلوغ اکوسیستم ملی بریل پیموده است.حسین عبدالملکیحسین عبدالملکیThu, 30 Jul 2026 17:27:41 +0330https://virgool.ir/@hossein-abdolmaleki/چرا-بریل-فارسی-صد-ساله-شد-wspbr8bng9ukحسین عبدالملکیچرا بریل فارسی صد ساله شد؟حسین عبدالملکیاشاره:یادداشت حاضر که در این پست تقدیم می گردد، در 26 بهمن 1404 (مصادف با صدسالگی بریل فارسی) در روزنامه آرمان امروز منتشر گردیده است.فرآیند ورود خط بریل به کشورهای درحال توسعه عمدتاً با «به رسمیت نشناختن»، «توجه ناکافی» و «پذیرش دشوار اجتماعی» همراه بوده است. در چنین بستری روایت دقیق و مستندی از چگونگی ورود بریل به این کشورها کمتر شکل گرفته؛ زیرا تصور فرد نابینایی که بیش از یک قرن پیش با ابزار ساده‏ ای چون درفش و صفحه مشبک بنویسد و سپس با لمس نقاط برجسته بخواند، برای بسیاری از جوامع قابل هضم نبود. این در حالی است که پیش از ورود بریل، نابینایان اغلب به سبب کلیشه ‏های اجتماعی، از دایره توجه و اعتبار عمومی بیرون گذاشته می‏ شدند.با این حال، نبود روایت مستند از ورود بریل را نمی ‏توان تنها به نگرش‏ های فرهنگی تقلیل داد. عواملی همچون تلقی نابینایان به مثابه بخشی از اقشار پایین جامعه، بی ‏اطلاعی حیات اجتماعی از مسائل آنان، بی‏ اهمیت شمرده شدن رویدادهای مرتبط با این قشر و نیز غلبه روش شفاهی و نقل سینه به سینه -که مانع ثبت مکتوب وقایع می ‏شد- در این خلاء تاریخی نقش داشته ‏اند. پیش از ورود بریل، نابینایان امکان خواندن و نوشتن نداشتند و همین امر ثبت تاریخ خودشان را دشوار می‏ کرد.ورود بریل به ایران و شکل‏ گیری «بریل فارسی» نیز از این قاعده مستثنا نبوده است. درباره زمان دقیق ورود آن با وجود توافق نسبی درباره «مکان» و «عاملیت» -یعنی نقش ارنست جی کریستوفل- دست کم سه تاریخ متفاوت مطرح شده است. اهمیت تعیین این زمان از آن‏روست که تفسیر رویدادهای بعدی در حوزه بریل فارسی، به این نقطه آغازین وابسته است؛ رویدادهایی که برخی پیامدهای آن‏ها هنوز نیز بر وضعیت بریل فارسی اثرگذار است.در کنار عوامل عمومی یادشده، یک عامل خاص نیز در ابهام تاریخی نقش داشته است: «خارجی»، «مسیحی» و «کشیش» بودن ارنست جی کریستوفل و نگرانی از رویکرد تبشیری او. این نگرانی موجب نگاه بدبینانه ‏ای نسبت به فعالیت ‏هایش شد؛ چنان که در مکاتبات رسمی، بارها به امکان «گمراهی اطفال کور» اشاره شده و خود کریستوفل نیز در نامه‏ هایش از این بدبینی گلایه کرده است. این فضای دوسویه انتقادی، و در کنار عوامل ساختاری، مانع شکل‏گیری روایتی جامع و مستند از آنچه او در زمینه آموزش نابینایان و ورود بریل به ایران انجام داد، شده است.در منابع موجود سه تاریخ برای ورود بریل به ایران ذکر شده است:نخست، سال ۱۲۹۹ هجری شمسی که در بسیاری از کتاب ‏ها و مقالات به عنوان زمان ورود کریستوفل و ابداع بریل فارسی آمده و سال ‏ها روایت غالب بوده است.دوم، سال ۱۳۰۴ هجری شمسی که در برخی آثار به‏ ویژه در یک دهه اخیر، مطرح شده و بر این اساس، گفته می‏شود بریل فارسی اکنون صد ساله است.سوم، سال ‏های ۱۳۰۵ یا ۱۳۰۶ هجری شمسی که بیشتر در قالب تاریخ شفاهی و نقل پیشکسوتان حوزه بریل مطرح شده است.با وجود رواج دو قول اصلی ۱۲۹۹ و ۱۳۰۴، هیچ یک پشتوانه مستند و دست‏‎ اول نداشته ‏اند و دلیل قاطعی برای ترجیح یکی بر دیگری ارائه نشده است. در این میان، نگارنده در خلال پژوهش‏های خود با سندی دست ‏اول و قابل اتکا مواجه شد که امکان داوری مستند را فراهم می‏ کند.این سند، نامه ‏ای رسمی به تاریخ ۱۳۵۳ از سوی «سازمان نابینایان کریستوفل» خطاب به استانداری اصفهان است. استانداری برای برگزاری مراسم روز نابینایان (۱۵ اکتبر) از این سازمان دعوت کرده و سازمان نیز ضمن تشکر، گزارشی جامع از تاریخچه و فعالیت‏ های خود ارائه داده است.دست اول بودن این سند از چند جهت قابل تأمل است: نخست آنکه پس از درگذشت کریستوفل در اردیبهشت ۱۳۳۴، مجموعه مدرسه و مؤسسات وابسته به احترام او «سازمان نابینایان کریستوفل» نام گرفت. بنابراین گزارش یادشده از سوی نهادی صادر شده که استمرار مستقیم فعالیت‏ های بنیانگذار بریل فارسی محسوب می‏ شود. دوم آنکه نامه خطاب به عالی‏ ترین مقام رسمی استان تنظیم شده و حاوی آمارهای دقیق از تعداد دانش ‏آموزان، کارکنان، افراد تحت پوشش و جز آن است که بر اعتبار داده ‏هایش می‏ افزاید.نکته تعیین کننده در سطرهای آغازین این نامه آمده است: «سازمان نابینایان کریستوفل که قدیمی‏ ترین سازمان نابینایی در آسیا می‏ باشد از ۴۹ سال پیش کوشش نموده است به نابینایان ایرانی خدمات خود را عرضه نماید….» از آنجا که نامه متعلق به سال ۱۳۵۳ است و عدد «۴۹ سال» به صورت دقیق ذکر شده، با کسر این مدت از تاریخ نامه، سال ۱۳۰۴ هجری شمسی به عنوان زمان آغاز فعالیت کریستوفل در ایران به دست می ‏آید. در این عبارت از قیدهایی چون «حدوداً» یا «تقریباً» استفاده نشده و همین دقت عددی، بر اتقان آن می ‏افزاید.بر این اساس، ورود کریستوفل به ایران و آغاز آموزش نابینایان -و به تبع آن ورود بریل و شکل گیری بریل فارسی- به سال ۱۳۰۴ بازمی‏ گردد. این یافته، روایت رایج سال ۱۲۹۹ را که فاقد سند دست اول بوده، با چالشی جدی روبه ‏رو می‏ کند.اکنون با احتساب فاصله سال ‏های ۱۳۰۴ تا ۱۴۰۴، یک قرن از ورود بریل به ایران و ابداع بریل فارسی می‏ گذرد. خطی که در این صد سال فراز و فرودهای بسیاری را تجربه کرده و امروز بازخوانی تاریخ و وضعیت کنونی آن اهمیتی مضاعف یافته است. سند مورد اشاره که تاکنون در آثار این حوزه محل استناد قرار نگرفته، می ‏تواند مبنایی معتبر برای بازنگری در تاریخ بریل فارسی باشد. در همین چارچوب، نگارنده در دو یادداشت مستقل با عناوین «اکنون بریل در ایران از خطی برای خواندن تا یک مسئله سیاستی» و «صد سال بریل در ایران و ضرورت بازاندیشی در زیست بوم بریل فارسی» کوشیده است ضمن مروری بر تحولات این خط در ایران، چالش ‏ها و آسیب ‏های موجود را از منظر سیاست‏گذاری و زیست بوم بریل فارسی بررسی کند؛ زیرا صدسالگی بریل فارسی، نه صرفاً یک مناسبت تاریخی، بلکه فرصتی برای بازاندیشی در مسیر آینده آن است.حسین عبدالملکیحسین عبدالملکیSun, 26 Jul 2026 22:34:33 +0330https://virgool.ir/@hossein-abdolmaleki/اکنون-بریل-در-ایران-از-خطی-برای-خواندن-تا-یک-مسئله-سیاستی-qfycixnj290aخبرگزاری ایبنا در یادداشتی به قلم حسین عبدالملکی آورده است:اکنون بریل در ایران: از خطی برای خواندن تا یک مسئله سیاستیحسین عبدالملکی، پژوهشگر و فعال حوزه خط بریل معتقد است، عدم‌مداخله آنی و اتخاذ یک بسته سیاستی جامع می‌تواند روزبه‌روز در احیای بریل فارسی و قرارگیری بهینه آن در سبد مطالعاتی نابینایان تأثیر منفی گذارد.سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران‌(ایبنا)، حسین عبدالملکی، پژوهشگر و فعال حوزه خط بریل: لویی بریل، مخترع خط برجسته نابینایان، اختراعش راهی گشت برای گذار و وارهانیدن یکی از محروم‌ترین اقشار جامعه بشری از انگارشِ دنیایِ تاریکِ متصوریِ که امکان بسیاری چیزها حتی «خواندن و نوشتن» را نیز از آن‌ها ستانده بود؛ اختراعی که به‌افتخار نبوغش به نام خودش (بریل) «Braille cod» به جامعه بشری به‌ویژه نابینایان معرفی شد.از همین راه چند سالی است سازمان ملل متحد به بهانه نبوغ و تأثیرگذاری شگرف اختراع لویی، روز تولدش (۴ ژانویه) را «روز جهانی بریل» نام نهاده است؛ تا محمل و مجرایی باشد برای معرفی و نکوداشت این اختراع بزرگ و بازاندیشی در محدودیت‌ها، فرصت‌ها، امکان‏ها و عدم امکان‏های پیش‏روی آن.اکنون تقریباً دویست سال از این اختراع بزرگ لویی بریل می‏گذرد. خط جوانی که بعد از به رسمیت شناخته شدن نسبی در فرانسه، یک‌به‌یک کشورهای اروپایی و البته ایالات‌متحده را درنوردید و تا اوایل قرن بیستم در دسترس نابینایان بخش‌هایی از آسیا و آفریقا و ازجمله ایران نیز قرار گرفت.با تأسیس اولین مدرسه نابینایان کشور در تبریز از سوی ارنست کریستوفل (کشیش آلمانی) در سال (۱۳۰۴)، زمینه‏های لازم برای ایجاد «بریل فارسی» فراهم شد. جهت آموزش دروس مختلف به دانش‏آموزان نابینا به زبان رسمی کشور، چاره‏ای نبود جزء ابداع علائم بریل فارسی. در این راستا، «کشیش کریستوفل» که آشنایی اندکی به زبان فارسی داشت، محمدعلی خاموشی یکی از معلمان خوش‌نام تبریز را به همکاری طلبید.کشیش آلمانی قبلاً در آلمان و سوئیس بریل را آموخته بود و تجربیاتی نیز درزمینه کار با نابینایان و ازجمله آموزش آن‌ها در ترکیه داشت. عجین شدن دانش بریل کریستوفل و اشراف خاموشی به زبان فارسی، منجر به تولد «علائم الفبای بریل فارسی» شد.براساس اسناد موجود، از همان سال ۱۳۰۴ آموزش نابینایان با استفاده از بریل و حتی برگردان برخی کتاب‌ها و جزوات به این خط به‌‏تدریج آغاز گردید؛ خطی که اکنون صدمین سال حیات خود را در ایران می‌گذراند.شاید با این تفاسیر، باید «حالِ اکنونِ بریل در ایران» و با سبقه یک قرنی، سروسامانی گرفته باشد و حداقل بتوان جایگاه کانونی‌اش را در آموزش و زندگی نابینایان ایران به شکل مناسبی ترسیم کرد.اما دریغا! این تنها وسیله واقعی خواندن و نوشتن نابینایان، در ایران حال خوبی ندارد و بهتر است بگویم حال بسیار نامساعدش را می‌گذراند و در همه ابعاد از آموزش گرفته تا پژوهش، از انتشار منابع بریل گرفته تا رسم‌الخط واحد، و درنهایت پیوند یابی‌اش با حیات اجتماعی و فرهنگی و به عبارتی کلی‌تر، با زندگی افراد با آسیب بینایی با خدشه جدی روبه‌رو شده است.در این نوشتار، به بهانه «روز جهانی بریل» و به‌ویژه «صدمین سال حیات بریل در ایران» سعی دارم با زبانی ساده «شرایط کنونی بریل در ایران» و «آنچه هست» را در قالب یک مسئله سیاستی به شکلی کوتاه و گذرا تبیین کنم؛ آن‌هم صرفاً در حد یک طرح مسئله.چراکه جای طرح مباحث بسیار تخصصی در قالب یک نگاه سیاستی درباره حوزه‌ای که تنها گروه خاصی از حیات اجتماعی (نابینایان) را در برمی‌گیرد، ادبیات، اقتضائات و ملاحظات خاص خود را دارد و به‌هیچ‌وجه در این مقال نمی‌گنجد؛ اما طرح آن در قالب یک «مسئله» جهت آشنایی و آگاهی بخشی به حوزه عمومی و نیز ایجاد حساسیت در میان ذی‌نفعان، مسئولین و تصمیم‌سازان، انگاره ایست که نگارش چنین یادداشتی را ضروری می‌سازد.پُرواضح است که فهم یک مسئله و طرح صحیح آن، گام مهمی در راه‏حل یابی برای مسئله مزبور محسوب می‌شود و شکست خوردن بسیاری از راه‌حل‌ها آن چنانکه که راسل آکوف می‌گوید: «نه از داشتن راه‌حل‌های اشتباه برای یک مسئله درست، بلکه از عدم فهم مسئله و اشتباه حل کردن آن» است.درواقع در قالب این طرح مسئله سعی دارم صرفاً در حوصله و بضاعت اندک یک یادداشت، به شکل گذرا این موضوع را نشان دهم که بریل در ایران در چه شرایط خطیری قرار دارد، و یک مداخله آنی و طراحیِ سیاستی منسجم در راستای برون‌رفت از شرایط کنونی حاکم بر بریل فارسی تا چه حد اجتناب‌ناپذیر است.فارغ از «نوع و میزان»، «عوامل تأثیرگذار» و «نتایج و پیامدها» تمامی کارشناسان و فعالان حوزه بریل و حتی کاربران این خط در زمینه کاهش توجه به آن در دو دهه اخیر اشتراک نظر دارند. نگاه مشترکی که در عباراتی چون: «به حاشیه رفتن بریل»، «کمرنگ شدن بریل» و «غفلت از بریل» تبلوریافته و حتی از سوی برخی کاربران و مخالفین استفاده از بریل با صفاتی چون: «دمده بودن»، «زائد بودن» و در قرائتی عامیانه «به‌دردنخور بودن و دست و پاگیر بودن بریل» همراه شده است.البته در بیش از یک دهه اخیر ارائه تحلیل‌های مختلف درباره به حاشیه رفتن بریل و تبعات چندوجهی و روزافزون آن و دادن هشدار در این زمینه به‌تدریج توسعه‌یافته است؛ اما آن‌چنان‌که باید و شاید از سوی تصمیم‌سازان و مسئولین به شکل واقعی و کاربردی موردتوجه قرار نمی‌‏گیرد، اگر هم واکنش و توجهی بوده، بیشتر در قالب نگاه‌های شعاری، دادن آمارهای گوناگون و... خلاصه می‌شود. همین عدم توجه کارشناسی صحیح و جامع به این مسئله موجبات به حاشیه رفتن بیشتر آن را فراهم می‌سازد.یکی از مهم‌ترین دلایل عدم توجه و حساسیت تصمیم سازان و مسئولین، آشنا نبودن دست‌اندرکاران و کارگزاران دو نهاد حاکمیتی مرتبط با حوزه بریل (سازمان بهزیستی و سازمان آموزش‌وپرورش استثنایی) به این خط است. چون بخش قابل‌توجهی از کارگزاران (مدیران و مشاورین) سازمان بهزیستی و سازمان آموزش‌وپرورش استثنایی در هر دولت به فراخور از سازمان‌ها و نهادهای بعضاً غیرمرتبط دیگر برای چند سالی به این دو نهاد تخصصی انتقال‌ می‌‏یابند درحالی‌که هیچ اشرافی به موضوعات تخصصی افراد دارای معلولیت و ازجمله بریل ندارند.این ناآشنایی و عدم اشراف باعث می‌شود که بیشتر با نگاهی ظاهری و تک‌بعدی، بر محدودیت‌های بریل از قبیل: جاگیر بودن، حجیم بودن، هزینه بالای آن و... در قیاس با روش‌های دیگر تأکید نمایند.این در حالی است که علی‌رغم وجود برخی محدودیت‌های ذاتی خط بریل و نیز ایجاد برخی روش‌های دیگر که دسترسی به دانش و اطلاعات را در قیاس با بریل برای نابینایان تسهیل می‌کند؛ اما همچنان «خط بریل» دارای برخی شاخصه‌های حیاتی و منحصربه‌فرد در دسترسی به اطلاعات است مانند ارتباط مستقیم و بدون واسطه با متن برای کاربر نابینا.ازاین‌رو، اغلب گزارش‌ها و اسناد سیاستی مرتبط با این حوزه همچنان بریل را برای افراد با آسیب بینایی نه‌تنها یک امکان بلکه یک فرصت مهم در دسترسی به دانش و اطلاعات برمی‌شمارند. از سوی دیگر، پژوهش‌های بسیاری نیز با توجه به محدودیت‌های فراوان پیش‏روی نابینایان در دسترسی به اطلاعات، هرگونه کم‌توجهی و عدم استفاده از بریل را، تحمیل محدودیتی مضاعف بر این قشر تلقی می‌کند.مضاف بر این، پژوهش‌های پُرتکرار دیگر حتی در چند دهه اخیر، روابط معناداری را میان تسلط بر بریل و استفاده آگاهانه و بهینه از آن توسط کاربر نابینا با موفقیت‌های شغلی و تحصیلی او دریافته‌اند.هرچند کمرنگ شدن و به حاشیه رفتن تدریجی بریل و کاهش رغبت به آن کمابیش در یک‌روند جهانی در دو سه دهه اخیر رخ‌داده و به همین سبب، بسیاری از نهادها و مؤسسات جهت احیای توجه به آن برآمده و حتی برخی سازمان‏‌های بین‌المللی این موضوع را در دستور کار خود قرار داده‏اند؛ اما وجه ممیزه ایران در این زمینه، تسریعی بودن فزاینده این روند نسبت به بُعد جهانی است.از سوی دیگر، «نبود نگاه صحیح به امکان‏های جایگزین و عدم کارآمدیِ آن‌ها»، «فراهم نبودن زیرساخت‏های لازم جهت پیاده‌سازی بدیل‏های موجود» و «فقدان یک راهبرد جامع در ایجاد بدیل‌‏های تلفیقی-ترکیبی از بریل و فناوری‌‏های موجود» شرایط پیچیده و خاصی را بر حیات بریل در ایران تحمیل نموده است.اکنون بریل در ایران: از خطی برای خواندن تا یک مسئله سیاستیمضاف بر اینکه به حاشیه رفتن بریل باعث حذف یا کم‌توجهی به برخی رویه‌ها و قواعد نهادی مرتبط با آن شده است. نمودهای آن را در:اتخاذ تصمیمات خلق‌الساعه، مخرب و بدون پشتوانه مطالعاتی درباره بزرگ‌ترین چاپخانه و کتابخانه بریل کشور (مرکز نابینایان رودکی) در سال ۱۳۹۹ که البته با مخالفت‌های فراوان و شدید جامعه نابینایان به مرحله اجرا نرسید؛تعطیلی نسخه بریل روزنامه ایران سپید بدون نظرخواهی از نابینایان و بدون هیچ پشتوانه مطالعاتی و علی‌رغم مخالفت این قشر؛عدم اختصاص بودجه کافی به چاپ کتاب‌های بریل؛ضروری نبودن یادگیری بریل برای تمامی دانش آموزان نابینا؛و نداشتن تسلط و اشراف کافی بر بریل در میان برخی معلمان مدارس نابینایان و معلمان تلفیقی؛و... می‌توان مشاهده کرد.ازاین‌رو باید به شکل اولویت و فوری و البته با نگاه کارشناسی در زمینه توجه دوباره به بریل در ایران ضمن اتخاذ یک راهبرد جامع، اقدامات عملی لازم صورت پذیرد.در این راستا، در گام اول ضمن نظرداشت دلایل و عوامل اصلی و عمومی کاهش تدریجی توجه به بریل در بُعد جهانی، باید مؤلفه‏‌ها و عوامل مؤثر بر شکل‌یابی و تسریعی شدن این روند در ایران به شکل اختصاصی واکاوی و احصاء گردد؛ تا مبتنی بر مؤلفه‌‏ها و عوامل استخراج‌شده و دلایل بروز و ظهور آن‏‌ها، راهکارها و اقدامات عملی در قالب یک بسته سیاستی منسجم و جامع جهت برون‌رفت و حل مسئله کنونی و درنتیجه احیای دوباره بریل و توجه به آن البته به شکلی به‏روز و کارآمد طراحی شود.به نظر می‏رسد از مهم‏ترین مشکلات و مسائل مبتلابه بریل فارسی، «نبود یک سیاست جامع در این حوزه»، «تک‌بعدی بودن و عدم کارآمدی سیاست‌‏های اتخاذشده در پنج‌دهه اخیر» و «عدم بازنگری در همین سیاست‏‌های محدود اتخاذ شده موجود» است. ازاین‌رو، ضرورت دارد در نگاه سیاستی نسبت به بریل در ایران بازنگری شود.عدم‌مداخله آنی و اتخاذ یک بسته سیاستی جامع می‌تواند روزبه‌روز در احیای بریل فارسی و قرارگیری بهینه آن در سبد مطالعاتی نابینایان تأثیر منفی گذارد و حتی بازگشت آن را دچار خدشه جدی کند.این در حالی است که نابینایان به‌عنوان فقیرترین قشر در دسترسی به اطلاعات محسوب شده، و عدم استفاده از پتانسیل‌های فراوان بریل آن‌هم با توجه به ضعف زیرساخت‌ها در ایران در کاربست راهکارهای بدیل، این فقر اطلاعاتی را روزبه‌روز بیشتر کرده و شکاف اطلاعاتی را عمیق و عمیق‌تر می‌‏نماید.بدون تردید، عوارض تعمیق روزافزون این شکاف اطلاعاتی نه‌تنها به شکل مستقیم مبتلابه نابینایان است بلکه حیات اجتماعی را نیز به سبب فقر اطلاعاتیِ هرچه بیشتر یکی از اقشار مهم آن متأثر می‌سازد. چراکه محروم‌ماندن بخشی از جامعه از دسترسی عادلانه به اطلاعات، مشارکت اجتماعی و فرهنگی را تضعیف کرده و عدالت اطلاعاتی را به چالش می‌کشد.ازاین‌رو، بریل فارسی نه مسئله‌ای حاشیه‌ای، بلکه موضوعی مرتبط با عدالت اجتماعی و سیاست‌گذاری عمومی است که نیازمند توجهی فوری، آگاهانه و مسئولانه است.حسین عبدالملکیحسین عبدالملکیSat, 07 Feb 2026 11:45:32 +0330https://virgool.ir/@hossein-abdolmaleki/صد-سال-بریل-در-ایران-و-ضرورت-بازاندیشی-در-زیست-بوم-بریل-فارسی-odc5cccnid8pحسین عبدالملکیبه بهانه روز جهانی بریل:صد سال بریل در ایران و ضرورت بازاندیشی در زیست بوم بریل فارسیحسین عبدالملکی*به نقل از خبرگزاری خبرآنلاین، حسین عبدالملکی در یادداشتی آورده است:آغاز حیات رسمی بریل در ایران به ورود کشیش آلمانی (ارنست جی کریستوفل) در (1304) به تبریز و تأسیس مدرسه نابینایان در این شهر بازمی‏‌گردد. کریستوفل در اولین گام لاجرم برای تدریس و آموزش به نابینایان فارسی زبان، الفبای بریل منطبق با زبان فارسی را با همکاری محمدعلی خاموشی ابداع نمود. با این احتساب، اکنون ما در جایی ایستاده‌‏ایم (1404) که یک قرن از حیات «بریل فارسی» می‌‏گذرد. قرنی که در آن، مجموعه‌ای از رویه‌ها، نهادها، قواعد، و سازوکارهای رسمی و غیررسمی، در راستای تثبیت، آموزش، ترویج و نهادینه‌سازی بریل در میان افراد با آسیب بینایی شکل گرفت. تأسیس مدارس ویژه نابینایان در تبریز و اصفهان، تلاش برای تثبیت علائم بریل فارسی در سطوح ملی و بین‌المللی، شکل‌گیری نهادهای مدنی نابینایان، تربیت معلمان، راه‌اندازی تدریجی چاپخانه‌های بریل و ورود ماشین‌های چاپ، همگی مؤلفه‌هایی بودند که در مجموع، امکان شکل‌گیری آنچه می‌توان به تسامح «زیست‌بوم بریل فارسی» نامید را فراهم آوردند؛ زیست‌بومی که در دهه‌های نخست، توان آن را داشت که بریل را به‌عنوان ابزار کانونی دسترسی نابینایان به اطلاعات و منابع مطالعاتی تثبیت کند.بااین‌حال، ارزیابی وضعیت کنونی بریل فارسی نشان می‌دهد که این زیست‌بوم، به‌تدریج و به‌ویژه در دو دهه اخیر، بخش قابل‌توجهی از قدرت مانور و توان حمایتگری خود را از دست داده است. کمرنگ‌شدن، افول و به‌حاشیه‌رفتن تسریعی بریل در ایران، امروز به یکی از واقعیت‌های انکارناپذیر حوزه آموزش و تأمین نیازهای اطلاعاتی نابینایان بدل شده است. این وضعیت را نه می‌توان امری طبیعی و اجتناب‌ناپذیر دانست و نه می‌توان آن را صرفاً هم‌راستا با روندهای جهانی تلقی کرد؛ چراکه اقتضائات، امکانات، سطح دسترسی به فناوری‌ها و زیرساخت‌های مرتبط با دسترسی به اطلاعات در ایران، تفاوت‌های معناداری با بسیاری از کشورها، به‌ویژه کشورهای توسعه‌یافته، دارد.مسئله زمانی پیچیده‌تر می‌شود که توجه کنیم افول بریل در ایران، نه‌تنها با سرعتی بیش از میانگین جهانی رخ داده، بلکه هم‌زمان، جایگزین یا مکملی که بتواند به‌نحوی مؤثر، پایدار و فراگیر، خلأ ناشی از تضعیف بریل را پُر کند نیز به‌درستی تمهید نشده است. در چنین شرایطی، کاهش نقش بریل نه‌تنها به بهبود وضعیت دسترسی نابینایان به اطلاعات منجر نشده، بلکه در بسیاری موارد، شکاف اطلاعاتی میان این قشر و سایر افراد جامعه را عمیق‌تر کرده است.برای فهم چرایی این وضعیت، پیش از هرگونه راه‌حل‌یابی، باید به این پرسش بنیادین پرداخت که در خود زیست‌بوم بریل فارسی چه رخ داده است. شواهد تاریخی نشان می‌دهد که اگرچه این زیست‌بوم در نیم‌قرن نخست حیات خود شکل گرفت و کارکردهایی مثبت داشت، اما از همان ابتدا با نارسایی‌هایی همراه بود؛ نارسایی‌هایی که در قالب عدم استمرار برخی رویه‌ها، ضعف ارتباط نهادمند میان اجزا، فقدان سازوکارهای مؤثر برای انباشت و انتقال تجربه، نبود توازن میان دروندادها و بروندادها و محدودیت در بازخوردگیری و اصلاح تدریجی بروز یافت. این کاستی‌ها تا زمانی که بریل تقریباً تنها ابزار فراگیر دسترسی نابینایان به منابع اطلاعاتی بود، کمتر به چشم می‌آمد؛ اما با ورود تدریجی شیوه‌ها و امکان‌های جدید، پیامدهای آن آشکار شد.در این مرحله، بریل به‌عنوان بازیگر اصلی و دارای تقدم تاریخی، وارد مواجهه‌هایی شد که می‌توان آن‌ها را حاصل تغییر در میدان تأمین نیازهای اطلاعاتی نابینایان دانست. در منطق چنین مواجهه‌هایی، امکان‌های نوظهور با برجسته‌سازی مزیت‌های خود و هم‌زمان پررنگ‌کردن محدودیت‌های بریل، کوشیدند جایگاه بیشتری بیابند. در مقابل، زیست‌بوم بریل فارسی، به‌دلیل ناتوانی در بازتنظیم سازوکارهای درونی و نشان‌دادن واکنشی مقتضی، نتوانست نسبت خود را با این تحولات به‌درستی بازتعریف کند و به‌تدریج در موضعی تدافعی قرار گرفت.نکته قابل‌تأمل آن است که فاصله زمانی میان ورود بریل به ایران و شکل‌گیری نخستین مواجهه‌های جدی با این امکان‌های جدید، چند دهه به طول انجامید؛ فاصله‌ای که می‌توانست فرصتی ارزشمند برای تقویت بنیان‌های زیست‌بوم بریل، رفع ضعف‌ها و آماده‌سازی برای تحولات پیشِ‌رو باشد. بااین‌حال، این ظرفیت تاریخی به‌طور کامل بالفعل نشد و در نتیجه، بریل در زمان بروز این تحولات، از انعطاف و توان لازم برای حفظ جایگاه تثبیت‌شده خود برخوردار نبود.بررسی تحولات آموزش نابینایان در فاصله سال‌های ۱۳۰۴ تا ۱۳۵۰، به‌ویژه در دهه‌های ۳۰ و ۴۰، نشان می‌دهد که این دوره را می‌توان «پیچ حساس حیات آموزشی نابینایان و ازجمله بریل فارسی» نامید. مجموعه‌ای از رخدادهای نهادی، آموزشی و اجتماعی در این برهه رخ داد که هر یک، به‌نحوی ایجابی یا سلبی، بر جایگاه بریل اثر گذاشتند. بااین‌حال، وجه مشترک بسیاری از این تحولات، تأثیرپذیری آن‌ها از زیست‌بومی بود که علی‌رغم شکل‌گیری اولیه، به‌لحاظ ارتباط میان اجزا و به‌اشتراک‌گذاری تجربیات، دچار نوعی خودبسندگی بود.از این منظر، افول کنونی بریل را باید نه حاصل یک عامل منفرد، بلکه برآیند انباشته‌شدن مجموعه‌ای از نارسایی‌ها دانست که در مواجهه‌ای ناپخته با تحولات حوزه دسترسی به اطلاعات، خود را آشکار کرده‌اند. بازاندیشی در جایگاه بریل فارسی، مستلزم عبور از نگاه‌های تقابلی و حرکت به‌سوی رویکردی است که بتواند نسبت بریل را با سایر شیوه‌های دسترسی، در قالب یک کل منسجم، پویا و بازتعریف‌پذیر صورت‌بندی کند. تنها در چنین چارچوبی است که می‌توان به بازسازی جایگاه بریل و جلوگیری از تعمیق شکاف اطلاعاتی میان نابینایان و سایر افراد جامعه امید بست.*  پژوهشگر و فعال حوزه خط بریلحسین عبدالملکیحسین عبدالملکیTue, 06 Jan 2026 12:05:31 +0330https://virgool.ir/@hossein-abdolmaleki/کلان-روایتی-از-بریل-در-ایران-hcgznmuorinyحسین عبدالملکیبه بهانه روز جهانی بریل:کلان روایتی از بریل در ایرانحسین عبدالملکیبه گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، حسین عبدالملکی به مناسبت روز جهانی بریل در یادداشتی با عنوان «کلان روایتی از بریل در ایران» آورده است:-کنجکاوی‏ های کودکانه با درفش چرم سازی پدر، پایانی جزء فرو رفتن در چشمان کودک سه ساله نداشت و حاصلش چیزی نبود جزء تاریکی تدریجی چشمان لویی کوچک، و غم ها و اندوه‏ های بی ‏پایان خانواده برایل!اما کنجکاوی ‏ها به همین جا ختم نشد و آغازی شد برای فرو کردن چیزی کمابیش شبیه همان درفش چرم سازی در کاغذ و برجسته کردن آن، تا این بار نه تنها چشمی را تاریک نکند، بلکه روشنی بخش چشمان تاریک فراوان دیگری گردد.لویی جوان کمتر از دو دهه پس از تاریکی تدریجی چشمانش، خطی را اختراع کرد که دو سده است با فراز و نشیب‏ های بسیار همچنان از رهگذر سرانگشتان، نادیده ‏ها را برای گروهی از افراد، معنایی تازه می‏ بخشد.لویی برایل در سال 1829 با اقتباس از خط باربیه، خط بریل را ابداع کرد. باربیه خط برجسته خود را برای ارتباط سربازان خط مقدم و اطلاع آن‏ ها از شرایط نبرد در زمان تاریکی و بدون اینکه دشمن متوجه شود، ابداع کرده بود.لویی جوان پس از مواجه با روش باربیه، تعداد نقاط آن را کاهش داد و در یک ماتریس سه سطر و دو ستونی، جادوی شش نقطه را پیش‏روی نابینایان قرار داد.شش نقطه ‏ای که اسم رمزی شد، برای خواندن و نوشتن و باسواد شدن گروهی که تا آن زمان از کمترین حقوق اجتماعی و امکانات برخوردار نبودند.اما این تنها پایان ماجرا نبود. در انجماد فکری مسئولین و معلمین مدرسه نابینایان فرانسه، علی‏ رغم تمام شایستگی ‏ها چندان وقعی به اختراع لویی نهاده نشد و زمانی خط بریل، به‏ تدریج در فرانسه رسمیت یافت که دو سال از مرگ مخترع آن بر اثر سل در سال1852 گذشته بود.اما محصول نشأت گرفته از نبوغ لویی، راه گسترش خود را پیش گرفت و به کشورهای اروپایی، آمریکا و از طریق مصر در کشورهای عربی توسعه یافت.و یک به یک سرانگشت افراد نابینای این ممالک را برای باسواد شدن به بزم پرهیاهوی نقطه‏ ها فرا می‌خواند و بریل تبدیل شد به «خط سپیدی به وسعت دیدن» برای آنان که نمی‏ بینند و حتی شاید تجربه ‏ای هم از رنگ سپید ندارند.-ورود رسمی بریل به ایران تقریباً یک قرن پس از اختراع آن، توسط «ارنست کریستوفل» اتفاق افتاد. کشیش آلمانی که در سال 1304 نخستین آموزشگاه نابینایان را در تبریز بنیان نهاده بود، اساس کار خود را منوط به تحقق یک کار مهم می دانست؛ ابداع «بریل فارسی».لذا، با همکاری «محمدعلی خاموشی» و با بهره گیری از دانسته ‏هایش در مورد بریل آلمانی، برخی از علائم بریل فارسی را ابداع نمود و به تدریج توسعه داد. اولین سند رسمی از علائم بریل فارسی کریستوفل در سال 1307 منتشر شد. مجموعه علائمی که تا تبدیل شدن به بریل فارسی امروزین هنوز فاصله داشت.با مهاجرت کریستوفل به اصفهان در سال 1308 و تأسیس مدرسه نابینایان در این شهر، این بار «علی اکبر کابلی» نقش مهم خاموشی را ایفا نمود و در راه توسعه، بهبود و رسمیت بخشیدن به آموزش نابینایان و در نتیجه تکمیل بریل فارسی گام‏ های مهمی را برداشت.کابلی در اواخر دهه 20 شمسی به تهران آمد و آموزش بریل به نابینایان را توسعه داد. به دلیل قرابت زبان فارسی با زبان عربی، به تدریج برخی علائم بریل عربی جهت تکمیل بریل فارسی به آن افزوده شد.در سال 1331 و در نشست یونسکو با حضور هیئتی از ایران، علائم بریل فارسی تصویب، و لذا تثبیت گردید.ایجاد و گسترش مدارس و آموزشگاه ‏های نابینایان در دهه 40، فراگیری و توسعه استفاده از بریل را سرعت بخشید. تأسیس مدارسی چون: «آموزشگاه نابینایان شهید محبی کنونی» و «آموزشگاه نابینایان بزرگسال خزائلی» در تهران، و تأسیس «آموزشگاه ‏های نابینایان در اهواز، تبریز و البته ابابصیر اصفهان» در رشد، رسمیت بخشی و فراگیری بریل در میان نابینایان نقش مهمی را در این دهه ایفا نمود.تأسیس دفتر کودکان استثنایی در سال 1347، راه را برای ایجاد یک روش مدون آموزشی بریل و رسمیت بخشی به آن به ویژه در میان مدارس نابینایان هموارتر نمود.از سوی دیگر، ورود اولین ماشین چاپ بریل به ایران با حمایت ‏ها و پیگیری‏ های «دکتر محمد خزائلی» در همین اثنا، امکان چاپ انبوه کتاب‏ های بریل را نیز فراهم ساخت.در سال 1349 بریل فارسی تغییر دیگری را به خود دید و «عبدالرحیم بقایی» شکل نوشتاری حرف «ژ» را اصلاح نمود. با تأسیس سازمان رفاه نابینایان به تدریج بنیان اولین کتابخانه ‏های بریل و البته توسعه آن‏ها گذارده شد.در اوائل دهه 50 روش آموزش بریل فارسی و بریل انگلیسی و البته کوتاه نویسی انگلیسی تدوین، و هر سال معلمان جدیدی برای تدریس در مدارس نابینایان آموزش می‏ دیدند که البته بریل را نیز فرا می‌گرفتند.بریل فارسی نیز حال خوبی داشت و به تدریج با ایجاد و افزودن علائم جدید، امکان استفاده از آن برای آموزش ریاضی و برخی علوم دیگر به نابینایان فراهم می شد.دهه 60، فصل نوینی برای بریل آغاز شد. فصلی برای شناسایی، چاره اندیشی و رفع مشکلات آن همانند هر مقوله فرهنگی دیگر؛ که بریل نیز از این مقوله مستثنی نبود، و البته هم راستا و در تداوم تحولات جهانی در این زمینه.ابتدا سازمان بهزیستی، پژوهشی را در زمینه تدوین «کوتاه نویسی بریل فارسی» کلید زد و سپس آموزش و پرورش کودکان استثنایی در تداوم، اصلاح و البته تکمیل کار قبلی، گروهی را جهت تدوین کوتاه نویسی بریل فارسی گرد هم آورد.از سوی دیگر، نخستین گام های تدوین «دایره المعارف بریل فارسی» برداشته شد و پژوهش ‏ها و تألیفاتی نیز در زمینه «آیین نگارش بریل فارسی» صورت پذیرفت. اما اغلب این کارها به دلایل مختلف، چندان به مرحله عمل و اجرا راه نیافت و شاید بتوان یکی از دلایل چالش‏ های بریل فارسی در انطباق پذیری با نیازهای نابینایان در شرایط کنونی را، در نحوه انجام و عدم عملیاتی سازی فعالیت‏ ها و پژوهش‏ های انجام شده در همین دهه جستجو کرد.بریل فارسی در دهه 70، سه رخداد مهم را به خود دید. در آغاز این دهه پای چاپگرهای شخصی بریل به ایران باز شد و به تدریج انجمن‏ ها، آموزشگاه‏ ها و کتابخانه‏ های مخصوص نابینایان توانستند کتاب‏ ها، جزوات و بعضاً مجلات نابینایان را با این پرینترها چاپ کنند و چاپ و انتشار بریل دیگر محدود به یکی دو سازمان که دارای ماشین چاپ بودند، نشد.با انتشار «روزنامه ایران سپید» در سال 1376 که تنها روزنامه بریل ایران و جهان نیز دانسته می ‏شود، دریچه ‏ای نوین البته با توجه به مقدورات آن روز برای تأمین نیازهای اطلاعاتی نابینایان فراهم شد.از سوی دیگر، در این دهه اولین گام‏ ها جهت تلفیق بریل و فناوری توسط شرکت پکتوس برداشته شد و با تولید اولین نمایشگر بریل یعنی «برجسته نگار یک» به فاز عملیاتی رسید.از اواخر این دهه و با رشد روزافزون رایانه‏ های شخصی، ورود فناوری‏ های ویژه نابینایان و نیز رواج روزافزون و سهولت دسترسی به کتاب‏ های صوتی، به تدریج استفاده از راهکارهای شنیداری برای دسترسی به منابع به سرعت گسترش یافت.از سوی دیگر، با ایجاد دوگانه «بریل-گویا» و نبود یک سیاست جامع و مدون، کم کم روند تدریجی عدم توجه کانونی به بریل و رانده شدن آن به حاشیه آغاز شد.روندی که تقریباً در دو دهه اخیر تداوم داشته و به دلیل تدریجی بودن، در آغاز چندان محسوس نبود و شاید هنوز هم برای برخی ملموس و محسوس نباشد.در این میان، هر چند برخی کتابخانه ‏ها و مؤسسات جدید به چاپ و نشر کتاب‏ های بریل پرداختند، و در دو دهه اخیر، مجلات جدیدی چون «بشری» و «سپیده آفرین» منتشر شد، و حتی علی رغم تعطیلی نسبی روزنامه «ایران سپید» مجله جدید بریلی چون «نسل مانا» سربرآورد؛ چاپگرهای بریل ایرانی تولید شده، و نمایشگرهای جدیدی در تلفیق بریل و فناوری راهی بازار گردیده است؛ اما، سرعت رشد و رواج منابع گویا و البته فناوری‏ های ویژه مبتنی بر شنیدن و از سوی دیگر، محدودیت در چاپ کتب بریل و گران بودن نمایشگرهای مربوط به آن و بسیاری مسائل دیگر، کم توجهی و کم رنگ شدن تدریجی بریل را چاره ننمود.-امروز بریل حال خوبی ندارد، هر چند هنوز درصد قابل توجهی از نابینایان جهان از امکان آموزش و استفاده از بریل محرومند، اما بریل به تدریج و مخصوصاً در دو دهه اخیر در میان کاربرانش نیز رو به کم رنگی نهاده است که مجموعه ‏ای از عوامل مختلف در آن دخیلند.در این میان، استفاده از بریل در ایران با تمام نشیب و فرازهایی که بریل فارسی تاکنون به خود دیده است، در بیش از یک دهه اخیر، سریع‏تر از روند جهانی کاهش یافته است.«نبود یک سیاست جامع و واحد در زمینه بریل»، «نبود رسم الخط واحد برای بریل فارسی»، «عدم فرهنگ سازی لازم در زمینه استفاده از بریل در میان نابینایان»، «عدم چاره اندیشی برای مشکلات پیش‏روی بریل فارسی»، «اندک بودن پژوهش‏ های انجام شده در این حوزه»، «عدم فراهم سازی زیرساخت های حقوقی، سیاستی و تقنینی در دسترسی به منابع از طریق تلفیق بریل و فناوری»، «نبود رویه آموزش استاندارد معطوف به شرایط فرهنگی و اجتماعی موجود در ایران» و «کم توجهی به بریل از سوی نهادهای ذی‌ربط» ازجمله مشکلاتی است که بریل فارسی در شرایط کنونی با آن دست و پنجه نرم می‏ کند.در این میان، فرسوده شدن همان دستگاه ‏های چاپ بریل موجود و کمبود دسترسی به کاغذهای مناسب جهت چاپ بریل و هزینه ‏های سرسام آور مربوط به این حوزه و ابعاد مختلف مترتب بر آن و بسیاری متغیرها و مؤلفه های دیگر، مشکلات و مسائل حوزه بریل فارسی را دوچندان نموده است.در این راستا، ایجاد بستری جهت حفظ و گسترش بریل فارسی، تبیین اهمیت آن برای نابینایان و تشویق و ترغیب این افراد برای استفاده از بریل، فرهنگ سازی در جامعه در این زمینه و حساس نمودن نهادهای ذی‌ربط به بریل و امور مرتبط به آن بسیار ضروری می ‏نماید.عملیاتی سازی و نیل به این اهداف و گزاره ‌ها میسر نمی شود مگر در سایه نظرداشت و کاربست یک طرح مداخله جامع، فوری و کارشناسی شده و البته با نقش آفرینی تمامی ارکان متصور حکمرانی حوزه بریل فارسی.از سوی دیگر، مانایی و البته تشدید روزافزون شرایط حاکم کنونی که در بالا صرفاً بخشی از مشکلات معطوف به آن طرح گردید، تنها روش واقعی و مستقیم «خواندن» و «نوشتن» برای نابینایان را با چالش های بنیادینی روبه رو ساخته و مسائل و مشکلات فراوانی را برای این قشر به همراه خواهد آورد.حسین عبدالملکیحسین عبدالملکیSat, 04 Jan 2025 20:33:54 +0330https://virgool.ir/@hossein-abdolmaleki/یادداشتی-بر-پنجاهمین-سال-درگذشت-دکتر-محمد-خزائلی-خزائلی-و-قلمی-به-وسعت-دیدن-kehru7ztpjmvبه مناسبت پنجاهمین سال درگذشت دکتر محمد خزائلی:خزائلی و قلمی به وسعت دیدنحسین عبدالملکی، پژوهشگر به‌مناسبت پنجاهمین سال درگذشت دکتر محمد خزائلی نوشت: با گذشت نیم قرن از درگذشت این دانشمند و محقق بزرگ نابینای معاصر هنوز هم تأثیرات فرهنگی، اجتماعی و علمی چندوجهی وی پابرجا و قابل لمس است. خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در یادداشتی از حسین عبدالملکی آورده است: صورت کشیده و استخوانی، ردهای برجای‌مانده از آبله بر چهره و عینکی سیاه بر چشم، شاخصه‌های مهم تصویری است که بیشتر جوانان اهل فرهنگ دهه ۴۰ و ۵۰ حتی اگر او را به اسم نشناسند، با دیدن عکسش در پس خط غبارآلودهِ زمانی به درازنای نیم قرن، چهره‌اش برایشان آشنا می‌نماید.«محمد خزائلی» به واسطه مدارس و آموزشگاه‌های زنجیره‌ای خزائلی، تأسیس مدارس شبانه برای درس خواندن دانش‌آموزان بزرگسال، ایجاد آموزشگاه‌ها و کلاس‌های کمک آموزشی برای شرکت در کنکور و ورود به دانشگاه، حضور فعال در مراکز علمی و محافل ادبی و فرهنگی، نمایندگی مجلس شورای ملی در بیست و دومین دوره آن و البته اقدامات مختلفی که در زمینه نابینایان انجام داد، به‌عنوان شخصیتی فرهنگی و علمی شناخته شده در دهه‌های ۴۰ و ۵۰ به شمار می‌رود.در حوزه نوشتن و تألیف و ترجمه نیز اگر خزائلی مشهورترین نویسنده نابینا در ایران نباشد، به جرئت یکی از تأثیرگذارترین آن‌هاست. نوشتن یادداشت‌ها، مقالات و مطالب علمی، ادبی و فرهنگی در مجلات تراز اول آن روز و البته تأسیس مجله «روشندل» که در کنار انتشار اخبار مربوط به نابینایان، مجله وزینی در حوزه علم، ادب و فرهنگ محسوب می‌شد و تعداد قابل توجهی از نخبگان، ادبا و مشاهیر دهه ۴۰ شمسی مشترک آن بوده‌اند، گوشه‏ ای از فعالیت‏ های وی در این زمینه است. در این میان، در زمینه نگارش و ترجمه کتاب نیز تعداد بالای آثار، دامنه موضوعی وسیع، مرجع بودن بعضی از کتب و ماندگاری و تجدید چاپ آن‌ها حتی با گذشت نیم قرن از درگذشت وی، مواردی است که مهر تأییدی بر این مدعا می‌زند.پرداختن به جزئیات و شرح حال زندگی وی در حوصله این سطور نمی‌گنجد و صرفاً سعی می‌شود «وجه نوشتن» و آثار وی به شکلی گذرا معرفی، و مورد بررسی قرار گیرد.جالب آنکه در میان کتاب‌ها و مطالب محدودی که درباره محمد خزائلی نوشته شده است، چندان و به شکلی دقیق، به وجه علمی، آثار و اندیشه‌ها و کتابشناسی او پرداخته نشده و صرفاً به آوردن فهرست برخی از کتاب‌هایش اکتفاء گردیده است.خزائلی که در سال ۱۲۹۲ به دنیا آمد و در ۱۸ ماهگی به علت آبله نابینا شد، تا سال ۱۳۳۶ موفق به اخذ ۳ لیسانس و دو دکترا از دانشگاه تهران گردید. از این رو به مدد حافظه نیرومند خود به مطالعه، تحقیق و پژوهش در گستره‌ای از علوم پرداخت و به گواه اهل فن، در علوم مذهبی، ادبیات عرب، معقول و منقول، تصوف، علم تفسیر، حقوق اسلام و ادبیات فارسی در زمان خود جزء سرآمدان به شمار می‌‏رفت.به واسطه همین گستردگی حوزه مطالعاتی، آثار برجای‌مانده از وی نیز حوزه‌های مختلفی را دربرمی‌گیرد و نمی‌توان به سهولت آثار وی را در قالب چند زمینه مشخص طبقه‌بندی نمود.از خزائلی که در سال ۱۳۵۳ و در سن ۶۱ سالگی درگذشت، مجموعاً بالغ بر ۳۵ عنوان کتاب چاپ و منتشر شده است. البته وی چند کتاب دیگر از جمله دایره المعارف روانشناسی، ترجمه مفتاح العلوم خوارزمی، شرح زندگانی امام رضا (ع) و… را نیز در دست نگارش داشت که درگذشت غیرمنتظره‌اش مجال اتمام آن‌ها را نداد.انتشار چاپ اول تمامی کتاب‌های خزائلی به دو دهه پایانی عمر وی (۱۳۵۳-۱۳۳۴) برمی‌گردد که البته برخی از آن‌ها تاکنون به چاپ‌های دو رقمی نیز رسیده‌اند. درصد قابل توجهی از ۳۵ عنوان کتاب چاپ شده از سوی دکتر خزائلی تألیفی است. اما، ترجمه‌هایی هم در بین آن‌ها دیده می‌شود؛ از ترجمه «مقاصد الفلاسفه» از زبان عربی گرفته تا ترجمه «داستان‌های ونوس و دایانا» از زبان انگلیسی.در میان کتاب‌های تألیفی نیز برخی از آن‌ها به صورت مشترک با نویسندگان دیگر که ازقضا جزء اساتید بارز رشته خود نیز محسوب می‌شده‌اند، نگارش یافته است. انجام چنین کارهای مشترکی آن هم با اساتید صاحب سبک و مبرز، می‌تواند نشان دهنده میزان مقبولیت بالای وی در جامعه دانشگاهی و توان و صلاحیت علمی ‏اش باشد. چراکه نگارش یک کتاب مشترک با یک فرد نابینا آن هم در دهه ۴۰ و ۵۰ شمسی از سوی افرادی چون: محمد خوانساری با کتاب (مختارات من‌الادب‌الحدیث)، حسن سادات ناصری (بدیع و قافیه)، سید ضیاالدین میرمیرانی (دستور زبان فارسی جاویدان) و… که هر یک در حوزه خود وزنه‌ای به شمار می‌آیند، قابل تأمل است.همان‌طور که در بالا اشاره شد، به علت وسعت موضوعی آثار، به دست دادن یک طبقه‌بندی مدون و جامع از آثار خزائلی امکان‌پذیر نیست. در یک طبقه‌بندی نه چندان علمی و صرفاً جهت نوشتار حاضر که دلیل آن در ادامه خواهد آمد، اجازه دهید آثار خزائلی را به دو گروه «تألیفات درسی و کمک آموزشی» و «تألیفات غیردرسی» تقسیم نمایم.ازآنجاکه شغل اصلی خزائلی معلمی بود، قسمت مهمی از تألیفات وی، کتاب‌های درسی و کمک آموزشی را دربرمی‌گیرد. کتاب‌هایی در زمینه‌های مختلفی چون ادبیات فارسی، فقه و اخلاق اسلامی، زبان و ادبیات عرب، فلسفه و… که به عنوان منبع درسی در پایه‌های مختلف دبیرستان به‌ویژه در رشته ادبی و یا برای موفقیت در آزمون‌های ورود به دانشگاه‌ها مورد استفاده قرار می‌گرفت و حتی بعضاً در دانشگاه‌ها نیز تدریس می‌گردید و به همین سبب در همان زمان، بارها چاپ‌های متعددی از آن‌ها وارد بازار گردیده است. هرچند در حال حاضر به همان دلیل درسی بودن و البته تابع زمان بودن و اقتضائات آموزشی، این کتاب‌ها دیگر چاپ نمی‌شوند.وجه قابل تأمل موضوع، سپرده شدن تألیف کتاب‌های درسی دانش‌آموزان کشور به یک فرد نابینا در دهه ۳۰ و ۴۰ و با توجه به شرایط اجتماعی و فرهنگی آن روزگار است. به‌عبارت دیگر، پذیرش آن از سوی کنشگران این حوزه (معلمان، اساتید دانشگاه و سایر نویسندگان) و البته نظام آموزشی است؛ آن هم نه یک کتاب بلکه چندین کتاب و برای پایه‌های مختلف.برای عینیت‌بخشی بیشتر، همین بس که اولین کتاب درسی تألیفی خزائلی برای تدریس نظام رسمی آموزشی کشور در سال ۱۳۳۴ منتشر می‌شود. این در حالی است که همین فرد تا کمی بیش از یک دهه قبل از آن (۱۳۲۱)، جهت استخدام شدن در همین نظام آموزشی و اشتغال رسمی به حرفه معلمی، با مشکلات و موانع فراوانی روبه‌رو بود.موانعی که گذشتن از آن‌ها و استخدام شدن به عنوان معلم، نزدیک به ۷ سال (۱۳۲۱-۱۳۱۴) پیگیری‌های فراوان وی را به همراه داشت. حال همان نظام آموزشی که استخدام یک نابینا را به عنوان یک معلم برنمی‌تابید، نگارش و تدوین منابع رسمی آموزشی‌اش را به او می‌سپارد!.بدون تردید مهم‌ترین مؤلفه در این راه، کنشگری خزائلی، درهم شکستن و تغییر انگاره‌ها و باورداشت‏ های موجود در ساختار نظام آموزشی، آن هم تنها در طول تقریباً یک دهه است که می‌تواند برای همه و به ویژه افراد نابینا در زمینه‌هایی که دارای محدودیت بوده و از سوی ساختارها پذیرفته نمی‌شوند، به عنوان یک فکت واقعی و الگوی مهم، قابل تأمل و اعتنا باشد.در این زمینه نکته حائز اهمیت دیگر، تداوم تألیف کتاب‌های درسی توسط خزائلی تا آخرین سال‌های حیات وی است. فعالیتی که نزدیک به دو دهه به درازنا کشید و صرفاً محدود به یکی یا دو کتاب، یا تنها معطوف به یک پایه مشخص و حتی یک حوزه معین نشد.از سوی دیگر، «برند آموزشی خزائلی» برای آماده‌سازی دانش‌آموزان جهت مسابقات عمومی و اختصاصی ورود به دانشگاه‌ها و به عبارتی همین کنکور امروزی، از برندهای بسیار موفق در دهه ۴۰ و ۵۰ محسوب می‌شد که ضمن همکاری با معلمان تراز اول وقت، با کتاب‌های کمک آموزشی تألیف شده توسط خود خزائلی همراه بود. مجموعاً بالغ‌بر ۲۰ عنوان از تألیفات خزائلی را کتاب‌های درسی و کمک آموزشی دربرمی‌گیرد که برخی از این عناوین شامل چندین مجلد است.درواقع، تأکید بر دوگانه «تألیفات درسی و غیردرسی» در این نوشتار، برجسته سازی و نشان دادن اهمیت بالای این بُعد از کار خزائلی که در نوشته‌ها و کتاب‌های دیگر چندان به آن توجهی نشده است، و البته ترسیم نقش اراده و کنشگری در تغییر نگاه و گذار از کلیشه‏ های موجود در ساخت‌های اجتماعی، فرهنگی و آموزشی آن زمان بود که امروزه تسری این نگاه به افراد جامعه و به ویژه نابینایان در زمینه‌های مختلف البته به شکلی صحیح، هدفمند و منطقی بسیار مفید فایده می‌نماید.در قالب همان دوگانه مفروض مطروحه در بالا، علاوه بر کتاب‌های درسی و کمک آموزشی، خزائلی کتاب‌های دیگری را نیز منتشر نموده است که تعداد آن‏ها را بین ۱۰ تا ۱۵ عنوان می توان برآورد نمود. دامنه تغییر موجود در این برآورد (۱۰ تا ۱۵ عنوان) از آن‏روست که برخی از این کتاب‏ها را همزمان می‏ توان بعضاً به عنوان کتاب درسی هم به حساب آورد. نکته قابل توجه درباره این بخش از تألیفات خزائلی نیز وسعت دامنه موضوعی آن‏ها و محدود نشدن به یک حوزه خاص است و جانمایی این وجه از تألیفات، در دو یا سه طبقه محدود و مشخص بدون لحاظ «سایر» بسیار دشوار می‏‌نماید.از سوی دیگر معرفی و بررسی تمامی آثار این وجه مفروض از دوگانه فوق الذکر (تألیفات غیردرسی) به شکل موردی، مجال بسیار بیشتری از نوشتار حاضر را می‏طلبد. لذا، جهت بازنمایی قلم و به دست دادن شمایی کلی از آثار خزائلی، صرفاً به معرفی گذرای برخی از مهم‏ترین آثار وی اکتفا می‏‌گردد.«تحقیقی در اعلام قرآن» عنوان رساله دکترای محمد خزائلی در ادبیات فارسی است که در اسفند ۱۳۳۲ به اتمام رسید. راهنمایی این رساله را علی‌اصغر حکمت بر عهده داشت و به واسطه نگارش این رساله نشان درجه یک علمی را نیز دریافت نمود.این رساله برای نخستین‌بار با نگاهی نوین و البته روشمند و با رویکردی بینارشته‌ای به اسم‌های عَلَم موجود در قرآن به شکلی تکوینی-تحلیلی می‌پردازد. هر کسی که ولو آشنایی محدودی به مباحث روش‌شناسی، روش اسنادی و مطالعه کتابخانه‌ای داشته باشد، با ملاحظه این رساله و با توجه به کمبود منابع در آن زمان و نبود دسترسی‌های معمول امروزی، به احترام نویسنده آن سر تعظیم فرود می‌آورد، حتی قبل از آنکه بداند نویسنده این رساله فردی نابیناست و این هم به جای خود!.این رساله در قالب کتابی با عنوان «اعلام قرآن» از سوی انتشارات امیرکبیر روانه بازار نشر شد. عبدالرحیم جعفری مدیر دوراندیش و آینده‌نگر امیرکبیر با ملاحظه مطالب کتاب، حق چاپ و انتشار آن را از خزائلی خریداری نمود. اعلام قرآن به عنوان مرجعی مهم برای تمامی افرادی که در رشته‌های مختلف با این حوزه سروکار دارند، به شمار می‌رود، و در طی بیش از نیم قرن گذشته چاپ‌های متعددی از آن روانه بازار نشر شده است. این کتاب در ۱۰۴ گفتار به ریشه‏ یابی ۱۱۵ اسم عَلَم موجود در قرآن پرداخته و گفتار پایانی آن نیز به اعلام مبهمه قرآن اختصاص یافته است.خزائلی که از ۱۲ سالگی قرآن را حفظ نموده بود، به واسطه فعالیت‌های قرآن پژوهانه‌اش در کنار اعلام قرآن، کتابی را نیز با عنوان «احکام قرآن» منتشر کرد. کتابی چند صدصفحه‌ای و مفصل که از جداسازی آیات حکمی قرآن و تفریق اشتراکات آن به بررسی موارد مطروحه در این آیات در قالب ابواب مختلف موضوع احکام می‌پردازد.وجه بارز این کتاب، توجه ویژه به احکام اجتماعی و اختصاص بخشی به این موضوع است. این کتاب نیز هنوز با گذشت بیش از نیم قرن از چاپ اول آن مورد استفاده پژوهشگران این حوزه قرار گرفته و تاکنون چندین بار تجدید چاپ شده است.خزائلی رساله دکترای دوم خود را نیز که در سال ۱۳۳۶ و در رشته حقوق قضایی اخذ نمود، در قالب کتابی با عنوان «مسئولیت مدنی کارفرما، ناشی از عمل کارگر» و از سوی چاپخانه موسوی در سال ۱۳۳۹ منتشر کرد. علی‌رغم کاربردی نبودن برخی از مطالب مندرج در این اثر -به سبب تغییراتی که در زمینه قوانین مربوط به این حوزه پس از تدوین رساله صورت پذیرفت-، اما بنابر نظرات متخصصین و پژوهشگران حقوق کار، این رساله از لحاظ نظری و تحلیل‌های ارائه شده در آن، همچنان قابل اعتناست.از دیگر آثار شاخص خزائلی دو کتابی است که در شرح گلستان و بوستان شیخ اجل به رشته تحریر درآورده است. خزائلی به مدد سال‌ها مؤانست با آثار سعدی و با بهره‌گیری از تمام منابع موجود تا آن زمان، ابتدا «شرح گلستان» و سپس «شرح بوستان» را نگاشت. هر یک از این دو کتاب، با مقدمه‌ای مفصل درباره ادبیات، احوالات سعدی، موضوع کتاب و… آغاز شده و سپس، در راه رفع مشکلات و دشواری‌ها و زدودن هرگونه ابهام و ایهام از بیانات و ابیات شیخ سخن و فهم ادب دوستان از آن‌ها هر آنچه لازم می‌نماید را فراهم ساخته است.دو کتاب شرح بوستان و شرح گلستان، به‏عنوان منابعی قابل اعتناء در این زمینه به ‏شمار رفته، به‌صورتی که تاکنون از سوی چند ناشر و در سال‏ های مختلف به دفعات به طبع رسیده است.به‌طور کلی، خزائلی از معدود نویسندگانی است که با گذشت چند دهه از انتشار اولیه کتاب‌هایش، همچنان قلم او در برخی زمینه‌ها و به‌ویژه قرآن‌پژوهی (با اعلام و احکام قرآن) و سعدی پژوهی (با شرح گلستان و بوستان) و… منشأ اثر بوده و همچنان تجدید چاپ‌های آن جریان دارد.فردی که تحقیق وپژوهش و به واسطه آن، تألیف و ترجمه در دو دهه پایانی حیاتش و حتی تا آخرین لحظاتی که برایش امکانپذیر بود (قبل از به کما رفتن)، یکی از مهمترین مشغولیت‌‏هایش را شکل می ‏داد. آخرین پرده از زندگی خزائلی تماسی است که از کتابخانه شخصی‏ اش و در حین کار و پژوهش و نوشتن با دخترش می‏ گیرد. چند روز به کما می‏ رود و ۲۲ خرداد ۱۳۵۳ دقیقاً ۵۰ سال قبل، بالاخره توان و اراده شکست ناپذیرش در مقابل سرسپردن به جهانی دیگر، سر تعظیم فرود می‏‌آورد.با گذشت نیم قرن از درگذشت این دانشمند و محقق بزرگ نابینای معاصر هنوز هم تأثیرات فرهنگی، اجتماعی و علمی چندوجهی وی به انحاء مختلف و در حوزه‌‏های گوناگون و به‌ویژه به‌واسطه خدماتی که برای نابینایان انجام داد، پابرجا و قابل لمس است و تأثیر قلمش نیز همچنان مانا. قلمی که به واسطه توجه به قرآن‌پژوهی و ادبیات کهن و خلق آثاری مهم و مؤثر در این دو حوزه، وجه اشتراک جالب دیگری است از او با «طه حسین»، نابینای مشهور مصری که بعضاً خزائلی را با او مقایسه می‌‏کنند.حسین عبدالملکیحسین عبدالملکیWed, 12 Jun 2024 23:35:45 +0330https://virgool.ir/@hossein-abdolmaleki/روایتی-از-موسیقی-دان-نابینایی-که-شاگرد-استاد-بدیعی-بود-و-حسین-تهرانی-به-او-می-گفت-صبا-کوچولو-سازهایش-قبل-از-خودش-رفتند-mrdpkacpsduzحسین عبدالملکیروایتی از موسیقی‌دان نابینایی که شاگرد استاد بدیعی بود و حسین تهرانی به او می‌گفت: «صبا کوچولو»/ سازهایش قبل از خودش رفتندحسین عبدالملکیبه گزارش خبرگزاری خبرآنلاین حسین عبدالملکی آورده است: اوایل دهه ۸۰ برای آموزش کامپیوتر به خانه یکی از مدرس‏‌های نابینا رفته بودم. در میانه آموزشمان که البته بیشترش را گپ زدن و صحبت کردن از هر دری تشکیل می‌داد؛ دوستم و به عبارتی همان مدرس، تماس تلفنی ده دقیقه‌ای داشت، فردی که آن طرف خط بود، چند سؤال درباره رایانه پرسید و البته طلب بازی کامپیوتری نابینایی کرد؛ که قرار شد به شکل هایپرترمینال برایش فرستاده شود البته بعد از پایان به اصطلاح جلسه آموزش من. بعد از پایان تلفن، دوستم گفت فردی است ۶۰ ساله و بسیار درست و حسابی، موسیقی‌دان است، اهل اراک، ساکن تهران و درس‌خوانده دانمارک در حوزه موسیقی. استاد کوک پیانو و ساز اصلی‌اش نیز ویولن است و...این آغازین پرده از آشنایی من با مرحوم استاد نصراله شیرین‌آبادی فراهانی بود و هیچ‌وقت فکرش را نمی‌کردم که ۱۳، ۱۴ سال بعد، این آشنایی ابعاد بسیار متنوع دیگری نیز پیدا کند. فردی که همین چند روز پیش در تقریباً ۸۰ سالگی به درود حیات گفت و رفت. جزء چند دانش‌آموز اولین مدرسه رسمی نابینایان در تهران (کانون آموزش و تربیت) در منطقه «انبار گندم» بود؛ مدرسه‌ای که هرچند عمر آموزشی‌اش کوتاه بود و شاگردانش اندک، اما عجین شدن آموزش بریل و درس‌های معمولی با موسیقی آن هم با تدریس اساتید بزرگی چون «علینقی وزیری، سیمین آقارضی و...» پایه‌ای شد برای طلوع موسیقی‌دانانی بزرگ و نوازندگانی چیره‌دست در میان نابینایان.برگردیم سر حرف اصلی خودمان، از همان اوایل دهه ۸۰، دیگر چیزی از نصراله شیرین‌آبادی نشنیدم و اگر هم چیزی بوده، قطعاً به حدی جسته‌گریخته بوده که جایی را در ذهنم اشغال نکرده است.در اواسط دهه ۹۰ و در هنگامه کار بر روی دکتر محمد خزائلی، دربه‌در دنبال کسانی می‌گشتم که همکار و همراه وی بوده‌اند و آشنایی بیشتر و بدون واسطه‌ای با او داشتند و چه کسی بهتر از نصراله شیرین‌آبادی فراهانی؛ عضو هیئت‌مدیره «انجمن هدایت و حمایت نابینایان ایران»، همان انجنمی که به‌عنوان اولین ان‏ جی‏ اوی نابینایان در ایران، دکتر خزائلی بنیانش نهاد. همشهری هم بودند و با بیش از ۱۰ سال ارتباط نزدیک و مداوم (از حدود ۱۳۴۳ تا ۱۳۵۳).قرار ملاقات را با وی گذاشتم در خانه‌اش در بلوار جشنواره. سعی کردم سؤالات و داده‌های ذهنی‌ام را متناسب با حال و هوای یک پیرمرد هفتاد و اندی ساله سامان دهم. در همان ورودمان به ساختمان، همه‌چیز موسیقی بود، هنر بود و لاغیر. حتی در واحدش هم تمی موسیقایی داشت چه برسد به داخل خانه!. با ورودم به خانه تمامی تصوراتم آنی رخت بربست. با مردی دست دادم شیک و سرزنده که از کلامش فرهیختگی می‌بارید و بوی ادکلنش هر کسی را سرمست می‌کرد، تسلط خاصی بر همه چیز داشت و در یک کلام با آنچه من فکر می‏ کردم زمین تا آسمان متفاوت بود.چند سالی تا تقریباً ۱۴۰۰، مصاحبه‌هایم با شیرین‌‏آبادی به درازنا کشید و بارها و بارها مزاحم خودش و خانواده‌اش شدم. حافظه‌‏اش خوب یاری‏ اش می‏‌کرد و داده ‏‍‌های ذی‌‏قیمت و دست‏ اولی درباره دهه آخر حیات خزائلی و نیز ساختار، ترتیبات اجرایی، فعالیت‌‏ها و اقدامات انجمن هدایت و حمایت نابینایان ایران از خلال مصاحبه با او برایم فراهم شد.خودش می‌گفت: «شاگرد حبیب‌الله بدیعی بوده و بعد از زمانی کوتاه، استاد بدیعی گفته که دیگر چیزی ندارم به این پسر آموزش دهم». «حسین تهرانی با نغمه شیرین‌آبادی به یاد استاد ابوالحسن صبا افتاده و به او لقب صبا کوچولو داده بود» و البته وجه جالب ماجرا آنکه بسیاری از بزرگان موسیقی این مرزوبوم -که بهتر است نامشان را اینجا نبرم- در محافل خودمانی‌شان او را «شیرین جون» صدا می‏ زده و می‌زنند. می‌‏گفت: «برای ادامه تحصیل به دانمارک رفته دوره کوک پیانو را گذرانده (دوره‏ای معادل مدرک دکترا). آنجا همه چیز برایش فراهم بوده از شغل، درآمد مکفی و... اما به خاطر نداشتن تاب جلای وطن، همه چیز را رها کرده و به ایران بازگشته است آن هم بدون همراهی خانواده ‏اش!» و بسیاری موارد دیگر. قصد ندارم بیش از این، به سرگذشتش بپردازم که با جستجویی کوتاه، زندگینامه‌اش دردسترس است.در یکی از همین مصاحبه‌ها، بخشی از آهنگ «نگاه دل» را برایم زمزمه‌وار خواند؛ حس نوستالوژیک عجیبی برایم ایجاد کرد، انگاری، آنی پرت شده باشی در همان دهه چهل! با شعری از معینی کرمانشاهی و با آهنگسازی و تنظیم خود شیرین‏ آبادی، و به مناسبت استخدام اولین گروه از افراد نابینا با پیگیری‏ های دکتر خزائلی.بسیار اصرار کردم تا پذیرفت همین آهنگ را خودش در بزرگداشت دکتر خزائلی که قرار بود چند هفته دیگر در کتابخانه ملی برگزار شود بخواند؛ بزرگداشتی که ازقضا زحمت هماهنگی مجری آن را نیز خودش کشید و استاد بهروز رضوی به خاطر دوستی دیرینه‌اش با شیرین ‏آبادی، اجرایش را بر عهده گرفت. الحق و الانصاف «نگاه دل» را هم بی‌نظیر و به یادماندنی اجرا کرد.کلاً علقه خاصی به خزائلی داشت؛ یادم هست در زمان پیگیری‌هایم برای «عدم تغییرنام مدرسه دکتر خزائلی» چندین بار تماس گرفت که حتماً و حتماً در هر کارزار، کمپین، پیگیری، نامه‌نگاری و... امضاء و نامش حضور داشته باشد. پیشنهادش هم این بود که جل و پلاسمان را جمع کنیم و تا حصول نتیجه، برویم در همان مدرسه بیتوته کنیم.به اصطلاح خودمانی، آدم دغدغه‌مندی بود، از آن آدم‌هایی که در این دوره و زمانه نظیرشان کم پیدا می‌شود؛ خیلی درد آدم‌ها را داشت. با اینکه همواره از نادیده گرفتن ۱۴ سال بیمه‏ اش و برقرار نشدن حقوقش گلایه می‏ کرد و ممر درآمدی جزء تدریس برایش باقی نمانده بود، اما کم نبودند شاگردانی که به خاطر نداشتن بضاعت مالی یا از تخفیف برخوردار می‏ شدند و یا حتی شیرین‏ آبادی رایگان مشقشان می‌داد.غم نان هم داشت، این اواخر کم هم نبود، سعی وافر می‌‏کرد که نشانش ندهد، اما در میانه همین بروز ندادن‏‌هایش کم‏ کم لمسش کردم آن هم تا مغز استخوان. در یکی از روزهای مصاحبه در سال ۹۸ یا ۹۹، شیرین ‏آبادی آن شیرین‏ آبادی همیشگی نبود، دمق بود، به سؤال‏‌هایم جواب‏‌های کوتاه می‌‏داد و دیگر از آن پرانتز باز کردن‏‌های طولانی گاه و بیگاهش که چنان داده‏‌های پرارزشی در مشتم می‌‏گذاشت و باعث می‌‏شد مسیر سؤال‏‌ها عوض شود، خبری نبود. کج دار و مریز به همان منوال پیش رفتیم تا اینکه کم‏ کم فهمیدم قرار است بیایند پیانواش را ببرند. فروخته بودش. همان پیانوای که بارها و بارها کوکش کرده بود؛ برای کوک ماندن زندگیش باید می‌‏رفت.دو ساعتی حرف زدیم تصمیم گرفته بود آن هم تصمیمی آگاهانه. انصافاً خیلی سخت است که آگاهانه تصمیم بگیری اگر نگوییم پاره تنت را، یکی از عناصر معنابخش زندگیت را، یکی از مهم‏ترین دلخوشی‏‌ها و دل مشغولی‏‌هایت را به کناری نهی.مراسم بزرگداشت استاد شیرین آبادی در فرهنگسرای ارسبارانسعی کردم با او همنوایی کنم ولی مگر می‌شد، حتی برایم انتظار تفهم آنچه بر او می‌‏گذشت هم قطعاً ناصواب بود. به یاد آن باسوادترین آدم روستایمان در بچگیم افتادم که یک روز کتاب‌هایش را جمع کرد و مغازه‏ای سرجاده اجاره کرد و همه را به فروش گذاشت.از همان کلاس سوم و چهارم دبستان به عنوان یک واقعه خیلی دردناک در ذهنم مانده بود، انگار قصه همان «باسوادترین آدم روستایمان در بچگیم» دوباره تکرار می‌‏شد البته بعد از بیست و اندی سال و این بار در بلوار جشنواره.این اواخر روزبه ‏روز شاگردهایش کم و کمتر می‌‏شدند. از تقریباً سال ۱۴۰۰ یا ۱۴۰۱ به تدریج ارتباطات حضوریمان کم شد. ماند گاه‏ گداری صحبت‏‌های تلفنی.همین چندماه پیش و دقیقاً دی‏ماه سال گذشته عزیزی زنگ زد و خبر از برگزاری بزرگداشت شیرین ‏آبادی در فرهنگسرای ارسباران را داد. همه خاطرات برایم زنده شد، اول فکر کردم شاید کار سازمان بهزیستی است یا یکی از پرشمار ان‏ جی ‏اوهای حوزه نابینایان؛ اما، دریغ از حضور یکی از مسئولین‏ شان در هر سطح و مقامی!!!. وظیفه خودم می‌‏دانم از بانیان و برگزارکنندگان این بزرگداشت سپاس‏‌ها بگذارم.شیرین‌‏آبادی دیگر شیرین‏‌آبادی قبل نبود. آدم‌ها را خوب یادش نمی‌‏آمد. و تسلط مناسبی هم بر سخن گفتنش نداشت. چهره‌‏اش را نمی‌‏دیدم اما می‌‏گفتند که خیلی خیلی شکسته شده بود. آن هم یکباره و حتی نسبت به چندماه پیش.فردایش به آن عزیز تلفن کردم تا از خبر کردنم به این بزرگداشت تشکر کنم، بسیار ناراحت و غمگین، و دقیقاً طنین پر از بغض صدایش یادم هست: {بعید می‌‏دانم دو سه ماه دیگر تاب بیاورد} و تقریباً سه ماه بعد هم...روز بعد، با شیرین‌‏آبادی قرار گذاشتم به خانه‏ شان بروم تا با هم گپی بزنیم، رفتم، واقعاً دیگر آن شیرین‏ آبادی قبل نبود و بازهم... می‌‏خواست ویولونش را بفروشد، ‌سازی دیگر بعد از آن پیانواش. فکر می‌‏کنم با آن پیانو بخشی از شیرین‌‏آبادی رفت.این بار هم قرار بود بخش دیگری از شیرین آبادی با این ویولونش برود. ویولونی که نزدیک به ۶۰ سال همراز و همدم و مونس او بود. همه تارهایش را خوب می‌شناخت و چه می‌‏دانم شاید کلی از صحنه‏‌های زندگی‌‏اش را، اشک‏‌هایش را، شادی‏‌هایش را، خلوت‌هایش و حتی کم‌‏آوردن‏‌های گاه و بی‏گاهش را با یاری آن معنا کرده بود. غم نان که شوخی ندارد، ۵۰۰ میلیون تومان آگهی‌‏اش کرده بود، کسی نخریده بودش، قیمتش را تخفیف داده بود ۳۵۰ میلیون تومان.وقتی آنجا بودم خانمی با او تماس گرفت برای دیدن ویولون. قرار چهارشنبه را گذاشتند. از خانمش خواستم تا ویولون را برایم بیاورد، آنچنان شیک و با ترتیبات مشخص و منظمی نگهش داشته بود که فکر نکنم کسی طفل چندروزه یا چندماهه‌‏اش را آنچنان قنداق کند، حتی طفلی که ماها و سال‌ها انتظار آمدنش را کشیده باشند. دردش را فهمیدم آن هم شاید؛ و حس دلبستگی‌‏اش را، و البته اجبار به فروش آن را.خودش می‌‏گفت: «چند مدتی است دیگر ساز هم نمی‌‏توانم بزنم». شاید می‌‏خواست فرار کند و با فروش ویولونش، بیش از این عدم توانایی ساز زدنش را آن هم با آن ویولونی که همه ‏کسش بود، به نظاره ننشیند. بی‌اغراق، دنیا روی سرم خراب شد.دیگر خبر چندانی از شیرین ‏آبادی نداشتم تا اینکه دوشنبه (۱۰ اردیبهشت ماه) ساعت شش و نیم صبح به محض باز کردن گوشی، پیامکی آمد «دیشب استاد...» ترجمانش این بود که شیرین ‏آبادی شب قبلش، ما را تنها گذاشت... به یاد مصاحبه‏‌هایمان افتادم، گپ زدن‏هایمان و گه‏ گداری که در میانه مصاحبه‏‌ها برایم ویولون می‌زد. «شیرین ‏آبادی»... «کوک پیانو»... «نواختن ویولون»... و... یادم آمد «سازهایش قبل از خودش رفته بودند».و اما، استاد نصراله شیرین ‏آبادی فراهانی با تمامی خدماتش، داشته‌هایش، آثارش، نگاهش، و همه زیست‌ها و ساحت‌های نازیسته‌اش، آهنگ پر فراز و نشیب زندگیش به پرده دیگر رسید و آخرین آرشه زندگانی دنیایی‌اش را کشید و رفت. رفتنی که شاید آنانی که با او دم خور بوده‌اند، به ویژه در این سال‌های آخر، هم‏ داستانم شوند که شاه بیتش، «به حقش نرسیدن‌ها»، «سختی کشیدن‌ها»، «دیده نشدن‌ها» و «احترام نشدنش در حد جایگاه و ‌شانش» بود. شاه بیتی که هر چند با مناعتش، به خاطر آن چندان دم برنمی‌آورد، اما عیان بود و قابل حس. و بی‌شک قصورهای مختلفی در این راه صورت پذیرفت.مراد این نوشتار از طرح این نکته، نه برای ایضاح قصورهاست و نه به صف کردن اهمال‌ها و کوتاهی‌ها، بلکه تذکاریست تا با «شیرین ‏آبادی‌های» دیگر چنین نشود. خاصه آنکه بیشتر قصورها را باید متوجه نهادهایی دانست که از قضا ماهیتی حمایتی هم دارند!.در این زمینه نکته‏ و بحث بسیار است به عنوان مثال؛ بخشی از بحث آنجاست که نیازها و شرایط افراد نابینا نسبت به ۳۰، ۴۰ سال قبل به کلی تغییر کرده و طبیعتاً اقتضائات خاص خود را می‌طلبد و باید متصدیان امر چه در بخش دولتی و چه غیردولتی طرحی نو دراندازند. اعطای مستمری و ارزاق و برخی وسایل ناچیز کمک زیستی و آموزشی از سوی سازمان بهزیستی، و »سندروم برنج و روغنی» انجمن‌ها و سفرهای گاه‌ و بیگاه زیارتی و بعضاً سیاحتی‌شان و کارهایی از این جنس، تنها یارای پاسخگویی نیازهای بخشی از نابینایان است آن هم نیازهای حداقلی.مشکل کار همین‌جاست. پس «شیرین‌آبادی‌ها» چه می‌شوند؟! نخبگان و پیشکسوتانی که به دلیل تبعیض‌های فراوان و وجود موانع بی‌شمار با زحماتی دوچندان نسبت به هم‌ترازانشان به این جایگاه رسیده‌اند و امکان‌های پیش‏ روی شان نیز به همان دلایل پیش‌گفته بسیار محدودتر است. اینان قدرشناسی می‌خواهند و احترام، و نه صرفاً ارزاق و برنج و روغن؛ تا کارشان، تلاششان و جایگاهی که با سختی فراوان به دست آورده‌اند، بازشناسی گشته و به رسمیت شناخته شود.در حال حاضر و به شکلی روزافزون ما با «شیرین‌آبادی‌هایی» از شعرا، نویسندگان، موسیقی‌دانان و... نابینا مواجهیم که پا به سالمندی نهاده و به دلیل نبود فرصت‌های برابر رنج‏ها و زحمت‌های بی‏ شمار کشیده و نسبت به تلاششان و جایگاهشان نتیجه کم دیده‌اند. کدام بزرگداشت؟ کدام نکوداشت؟ کدامین ارج نهادن و آیین تجلیل؟ و کدام زمینه‌سازی جهت ایجاد بستر برای بازشناسی و تکریم تلاش این افراد؟ و...؟! چه از سوی سازمان بهزیستی و چه از سوی پرشمار انجمن‌های نابینایان. شیرین‌آبادی‌های دیگر را دریابیم.سخن بسیار است اما راستش دیگر انگشت‌هایم رمق یا بهتر بگویم حال تایپ کردن ندارند. چاره‌ای نیست، وقتی نوشتن جوابت می‌کند باید به موسیقی پناه برد. آهنگی پلی می‌کنم، حال و هوای دیگری دارد، بارها گوشش داده‌ام؛ اما، انگار این بار از جنس دیگری است. ذهنم در معرفی‌اش، آدرس غلط می‌دهد، همان آدرس قبلی را!. به ذهنم دیکته می‌کنم «هم‌نوازی خصوصی زنده‌یادان: ناصر فرهنگفر، محمدرضا لطفی و نصراله شیرین‌آبادی». دیگر مثل قبل نیست که دیکته‌اش کنم «نصراله شیرین‌آبادی» و «زنده‌یادان: فرهنگفر و لطفی».یادش و یادشان گرامی باد.حسین عبدالملکیحسین عبدالملکیTue, 14 May 2024 17:52:59 +0330