https://virgool.ir/feed/@hadiseh.haghdariپژوهشگر مسائل زنان در جهان اسلام و خانه‌دارfa2026-11-11 12:48:03https://files.virgool.ir/upload/users/3726215/avatar/5KeN2r.jpghttps://virgool.ir/@hadiseh.haghdarihttps://virgool.ir/@hadiseh.haghdari/بازتاب-زنان-و-مسائلشان-در-سینمای-کشورهای-اسلامی-۲-از-افغانستان-تا-مصر-و-سودان-rfrzy1mvuyhhدر دهه‌های اخیر، هم‌زمان با گسترش بحث‌های مربوط به زنان و مطالعات فمینیستی در جهان، کشورهای اسلامی نیز بیش از گذشته به مسائل و تجربه‌های زنان پرداخته‌اند. این توجه گاهی در قالب کتاب و مقاله، گاهی در برگزاری همایش‌ها و نشست‌های تخصصی و گاهی نیز در تولید آثار هنری نمود پیدا کرده است. یکی از مهم‌ترین عرصه‌های بازتاب این مسائل، سینماست؛ هنری که می‌تواند تجربه‌های فردی زنان را به مسئله‌ای اجتماعی تبدیل کند و تصویری از جایگاه آنان در جامعه ارائه دهد.در این مقاله به سه فیلم از سال‌های اخیر می‌پردازم که در سه کشور اسلامی، افغانستان، مصر و سودان ساخته شده‌اند: Rule Breakers , Flight 404 و Goodbye Julia. سه فیلمی که هرکدام از زاویه‌ای متفاوت به زندگی زنان نگاه می‌کنند و بخشی از مسائل، محدودیت‌ها و انتخاب‌های آنان را در بستر اجتماعی و فرهنگی جامعه خود به تصویر می‌کشند.Rule Breakers (2025)؛ عبور از محدودیت‌ها«Rule Breakers» را دوست داشتم. یکی از مهم‌ترین دلایلم این بود که فیلم براساس یک داستان واقعی ساخته شده است؛ داستان چند نوجوان که به همراه معلم جوانشان تصمیم می‌گیرند از محدودیت‌هایی که سنت و قوانین اجتماعی برایشان ایجاد کرده عبور کنند و به آرزوهایشان برسند.چیزی که در این فیلم برای من جذاب بود، تصویر نوجوانانی بود که خودشان برای تغییر شرایطشان تلاش می‌کنند. آنها فقط با محدودیت‌ها روبه‌رو نیستند، بلکه برای رسیدن به چیزی که می‌خواهند تصمیم می‌گیرند و خطر را می‌پذیرند. حضور معلم جوان آنها هم در این مسیر اهمیت زیادی دارد؛ کسی که به جای پذیرفتن شرایط موجود، امکان دیگری را به این دختران نشان می‌دهد.با این حال، به نظرم فیلم در نشان دادن بخشی از زمینه‌ای که این دختران در آن زندگی می‌کنند، کمی عجول است. فیلم خیلی سریع از محدودیت‌های سنتی و اجتماعی موجود در جامعه‌ی افغانستان و مشکلاتی که جنگ داخلی برای مردم ایجاد کرده عبور می‌کند. به همین دلیل، مخاطب فرصت زیادی پیدا نمی‌کند تا عمق و پیچیدگی موانعی را که این نوجوان‌ها باید از آنها عبور کنند، ببیند.Flight 404 (2024)؛ تلاش برای شروع دوباره«Flight 404» داستان زنی مصری است که تلاش می‌کند مسیر تازه‌ای را در زندگی‌اش شروع کند. غاده می‌خواهد از گذشته‌ی آشفته‌ی خودش فاصله بگیرد و زندگی‌اش را تغییر دهد. رفتن به حج و زیارت کعبه هم محور اصلی این تغییر است؛ سفری که برای او فقط یک سفر مذهبی نیست، بلکه بخشی از تلاشش برای رها شدن از گذشته و شروع دوباره است.اما درست در زمانی که غاده تصمیم گرفته زندگی جدیدی را آغاز کند، با مجموعه‌ای از دشواری‌ها روبه‌رو می‌شود. حادثه‌ای که برای مادرش اتفاق می‌افتد، او را مجبور می‌کند دوباره به سراغ آدم‌هایی برود که زمانی بخشی از زندگی‌اش بوده‌اند. هرچه بیشتر تلاش می‌کند مشکلش را حل کند، بیشتر با گذشته‌ای روبه‌رو می‌شود که فکر می‌کرد از آن فاصله گرفته است.سفر حج برای غاده تبدیل به نقطه‌ای برای رهایی می‌شود؛ انگار می‌خواهد با رسیدن به آن، گذشته را پشت سر بگذارد. اما فیلم نشان می‌دهد که تغییر فقط با تصمیم فردی اتفاق نمی‌افتد. وقتی گذشته‌ی یک زن هنوز در روابط اجتماعی‌اش حضور دارد و دیگران مدام او را به آن گذشته برمی‌گردانند، ساختن یک زندگی تازه می‌تواند بسیار دشوار باشد.Goodbye Julia (2023)؛ دو زن در میان شکاف‌های قومی و طبقاتی«Goodbye Julia» داستان تبعیض قومی میان شمال و جنوب سودان را از خلال رابطه‌ی دو زن روایت می‌کند. اما مسئله‌ی فیلم فقط وضعیت زنان نیست. رابطه‌ی مونا و جولیا نشان می‌دهد که شرایط قومی، مذهبی و طبقاتی چگونه می‌تواند وارد زندگی روزمره و حتی روابط خانوادگی افراد شود. دو زن در مرکز داستان قرار دارند، اما آنچه سرنوشت و رابطه‌ی آنها را شکل می‌دهد، فقط جنسیتشان نیست؛ جایگاه اجتماعی، قومیت، مذهب و وضعیت اقتصادی آنها نیز نقش مهمی دارد.به نظرم یکی از نکات قابل توجه فیلم همین است که یک مسئله‌ی سیاسی و تاریخی را به زندگی خصوصی آدم‌ها وارد می‌کند. اختلاف میان شمال و جنوب سودان صرفاً در خیابان‌ها و درگیری‌های سیاسی دیده نمی‌شود، بلکه به خانه‌ها، ازدواج‌ها، روابط خانوادگی و انتخاب‌های شخصیت‌ها هم راه پیدا می‌کند.با این حال، به نظرم پایان فیلم چندان غافلگیرکننده نیست. از میانه‌ی فیلم می‌توان حدس زد که داستان به چه سمتی خواهد رفت و اتفاقات پایانی تا حدی قابل پیش‌بینی هستند. بنابراین جذابیت فیلم برای من بیشتر در مسیری بود که برای رسیدن به پایان طی می‌کند؛ یعنی اینکه چگونه رابطه‌ی این دو زن، به تدریج لایه‌های مختلف جامعه‌ی سودان را آشکار می‌کند.در آخرهر سه فیلم درباره محدودیت‌اند؛ از محدودیت‌های طبقاتی و قومی گرفته تا محدودیت‌های اجتماعی و خانوادگی. اما چیزی که آنها را از هم متفاوت می‌کند، نوع مواجهه‌ی شخصیت‌های زن با این محدودیت‌هاست.حدیثه حقداریحدیثه حقداریThu, 10 Sep 2026 13:02:26 +0330https://virgool.ir/@hadiseh.haghdari/httpsvirgooliohadisehhaghdariبازتاب-زنان-و-مسائلشان-در-سینمای-کشورهای-اسلامی-از-لبنان-تا-عربستان-و-اردن-qmrvwzq5fhn1در دهه‌های اخیر، هم‌زمان با گسترش بحث‌های مربوط به زنان و مطالعات فمینیستی در جهان، کشورهای اسلامی نیز بیش از گذشته به مسائل و تجربه‌های زنان پرداخته‌اند. این توجه گاهی در قالب کتاب و مقاله، گاهی در برگزاری همایش‌ها و نشست‌های تخصصی و گاهی نیز در تولید آثار هنری نمود پیدا کرده است. یکی از مهم‌ترین عرصه‌های بازتاب این مسائل، سینماست؛ هنری که می‌تواند تجربه‌های فردی زنان را به مسئله‌ای اجتماعی تبدیل کند و تصویری از جایگاه آنان در جامعه ارائه دهد.در این مقاله به سه فیلم از سال‌های اخیر می‌پردازم که در سه کشور اسلامی، لبنان، عربستان سعودی و اردن ساخته شده‌اند:Arze،  Norah و Inshallah a Boyسه فیلمی که هرکدام از زاویه‌ای متفاوت به زندگی زنان نگاه می‌کنند و بخشی از مسائل، محدودیت‌ها و انتخاب‌های آنان را در بستر اجتماعی و فرهنگی جامعه خود به تصویر می‌کشند.Arze (۲۰۲۴)؛ زنی در میان جامعه چهل‌تکه‌ی لبنان:داستان فیلم حول زندگی ارزه، مادر مجردی که همراه با پسرش «کنان» زندگی می‌کند، می‌چرخد.ارزه برای تأمین معاش خانواده فطایر می‌پزد و می‌فروشد و برای گسترش کارش تصمیم می‌گیرد یک اسکوتر بخرد. اما وقتی اسکوترش دزدیده می‌شود، او و پسرش راهی محله‌های مختلف بیروت می‌شوند تا آن را پیدا کنند.آن‌ها در جریان این سفر با بخش‌های مختلف جامعه لبنان و آدم‌هایی از گروه‌ها و پیشینه‌های متفاوت روبه‌رو می‌شوند. بیروت در فیلم فقط محل وقوع داستان نیست؛ خودش به یکی از شخصیت‌های فیلم تبدیل می‌شود؛ شهری متنوع و چندپاره که آدم‌هایی با تفاوت‌های مذهبی، فرهنگی و اجتماعی در آن زندگی می‌کنند.ارزه در پایان به چیزی که حقش بوده می‌رسد. اما اهمیت فیلم فقط این نیست. مسئله اصلی، زنی است که در میان جامعه‌ای پیچیده و چندپاره برای داشتن سهم خودش از زندگی تلاش می‌کند.(۲۰۲۳) Norah؛ زنی که می‌خواهد خودش را روایت کند.عربستان سعودی از کشورهایی است که در سال‌های اخیر تغییرات اجتماعی و فرهنگی قابل‌توجهی را تجربه کرده و وضعیت زنان نیز یکی از بخش‌های این تغییرات بوده است. با این حال، پرداختن به این تغییرات در آثار هنری، به‌ویژه سینما، همچنان می‌تواند با حساسیت‌های اجتماعی و فرهنگی همراه باشد. این موضوع را می‌توان تا حدی در فیلم Norah نیز احساس کرد؛ فیلمی که گاهی به نظر می‌رسد می‌خواهد حرف مهمی درباره زنان و آزادی آنان بزند، اما آن را با احتیاط و در لفافه بیان می‌کند.شخصیت اصلی فیلم، نورا، در جامعه‌ای محافظه‌کار و مردسالار زندگی می‌کند، اما حاضر نیست به‌سادگی در چارچوب‌هایی که برایش تعیین شده باقی بماند. او نه‌تنها با محدودیت‌هایی که از سوی مردان بر او تحمیل می‌شود روبه‌روست، بلکه با سنت‌ها و قواعدی نیز مواجه است که نسل‌های پیشین، حتی زنان خانواده، آن‌ها را بازتولید می‌کنند.در این میان، جزئیات کوچک اهمیت زیادی پیدا می‌کنند؛ از جسارت نورا در برخورد با برادرش گرفته تا مقاومت او در برابر قواعدی که مادربزرگش تعیین کرده است.فیلم نشان می‌دهد که پدرسالاری تنها در رفتار مردان خلاصه نمی‌شود و گاهی سنت‌ها از طریق خود زنان نیز از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شوند. بنابراین، مقاومت نورا فقط مقابله با یک فرد یا یک قانون نیست؛ نوعی تلاش برای فاصله گرفتن از الگوهایی است که سال‌ها زندگی زنان را شکل داده‌اند.شاید مهم‌ترین ویژگی فیلم این است که نورا زنی نیست که با یک انقلاب بزرگ و ناگهانی همه‌چیز را تغییر دهد. او با مجموعه‌ای از انتخاب‌های کوچک تلاش می‌کند برای خودش فضایی برای زندگی و خلاقیت ایجاد کند.(۲۰۲۳) Inshallah a Boy؛ داشتن فرزند پسر امتیاز قانونی است.از میان سه فیلمی که در این مقاله معرفی می‌کنم، با  Inshallah a Boy ارتباط بیشتری برقرار کردم. شاید یکی از دلایلش این باشد که فیلم برخلاف بسیاری از آثاری که مسائل زنان را به شکلی نمادین و غیرمستقیم مطرح می‌کنند، با جسارت بیشتری سراغ یکی از مهم‌ترین مسائل زنان در جامعه اردن می‌رود: اهمیت فرزند پسر در عرف و قوانین ارث و پیامدهای آن برای زنان.داستان درباره «نوال» است؛ زنی که پس از مرگ ناگهانی همسرش، متوجه می‌شود حفظ خانه‌ای که در آن زندگی می‌کند به این سادگی نیست. خانواده‌ی همسرش در پی آن هستند که سهم خود را از خانه مطالبه کنند و نوال برای حفظ خانه و تأمین آینده خود و دخترش، وارد مبارزه‌ای پیچیده با قوانین و عرف جامعه می‌شود.فیلم به‌خوبی نشان می‌دهد که چگونه نبودن فرزند پسر می‌تواند یک زن را در موقعیتی آسیب‌پذیر قرار دهد. نوال یک دختر دارد، اما در ساختاری که پسر جایگاه متفاوتی دارد، داشتن دختر نمی‌تواند همان امنیت اجتماعی و حقوقی را برای او فراهم کند. به همین دلیل، مسئله فرزند پسر در فیلم صرفاً یک باور سنتی نیست؛ بلکه با مالکیت، ارث و امنیت اقتصادی زن گره خورده است.خانه‌ای که نوال برای حفظ آن تلاش می‌کند را می‌توان نمادی از امنیت و استقلال زنی دانست که نمی‌خواهد پس از مرگ شوهرش، هویت و آینده‌اش را در اختیار خانواده شوهرش قرار دهد.سه فیلم، سه روایت، یک پیاماین سه روایت، با وجود تفاوت‌هایشان، یک نقطه مشترک دارند: زنان این فیلم‌ها قربانیانی منفعل نیستند. هر سه زن در موقعیتی قرار گرفته‌اند که ساختار اجتماعی برایشان محدودیت ایجاد می‌کند، اما هرکدام به شیوه خود تلاش می‌کنند برای زندگی‌شان تصمیم بگیرند.حدیثه حقداریحدیثه حقداریWed, 26 Aug 2026 16:47:13 +0330https://virgool.ir/@hadiseh.haghdari/نقش-زنان-در-داعش-و-فریب-دختران-نوجوان-در-غرب-سریال-خلافت-odpldahopbqbسریال خلافت با روایتی تیزبین و انسانی، بخشی کمتر دیده‌شده از ماجرای داعش را بازگو می‌کند: نقش و حضور زنان. در سال‌های اوج این گروه، روایت غالب بیشتر بر جنگجویان مرد متمرکز بود، اما واقعیت این است که زنان نیز در ساختار تبلیغاتی و حتی اجرایی داعش جایگاهی کلیدی داشتنه‌اند و برخی از آن‌ها نقش پررنگی در آموزش ایدئولوژیک، تبلیغات رسانه‌ای و حتی کنترل اجتماعی ایفا کرده‌اند.یکی از محورهای مهم سریال خلافت، تمرکز بر فرآیند پیچیده‌ی جذب دختران نوجوان در جوامع غربی است. دخترانی که در جست‌وجوی هویت، معنا و تعلق هستند و در این حین با روایت‌های آرمان‌گرایانه، تصاویر فریبنده و وعده‌های زندگی «معنادار» روبه‌رو می‌شوند. شبکه‌های اجتماعی نیز با نمایش روایت‌های ساختگی از «خواهران مسلمان خوشبخت در خلافت»، بستری می‌شوند برای القای تصویری رؤیایی از چیزی که در واقع چهره‌ای خشن و سرکوبگر دارد.فیلم نشان می‌دهد که فرآیند «شیفته‌سازی» داعش، بیش از آنکه بر استدلال‌های پیچیده‌ی دینی استوار باشد، بر بازی با احساسات، وعده‌ی تعلق به یک جمع و رؤیای زندگی قهرمانانه بنا شده است. این فریب، صرفاً حاصل ناآگاهی نیست؛ بلکه ترکیبی از بحران هویت، فشارهای فرهنگی، نابرابری اجتماعی و جذابیت خطر است که نوجوانان را به تصمیم‌هایی غیرقابل‌بازگشت سوق می‌دهد.از سوی دیگر، نقش خانواده‌ها و ساختارهای نظارتی در غرب نیز زیر سؤال می‌رود. سهل‌انگاری والدین، غفلت نهادهای آموزشی و ضعف سیستم امنیتی (مانند عبور ساده‌ی یک دختر نوجوان با پاسپورت از فرودگاه) همه فضایی را ایجاد می‌کند که در آن داعش می‌تواند نفوذ کند. با این حال، سریال کمتر به ریشه‌های اجتماعی و ساختاری این پدیده می‌پردازد و بیشتر بر داستان فردی دختران و نیروهای امنیتی تمرکز دارد. همین باعث می‌شود بخشی از زمینه‌های مهم ناگفته بماند: اینکه چرا اساساً نوجوانان غربی مستعد چنین جذب خطرناکی می‌شوند؟برای پاسخ به این پرسش، باید به برخی از زمینه‌های اجتماعی اشاره کرد:احساس شهروند درجه‌دو بودن: مسلمان‌ها در کشورهای اروپایی اغلب با تبعیض ساختاری مواجه می‌شوند. حتی اگر در همان کشور به دنیا آمده باشند، باز هم حس «غریبه» بودن دارند. این طردشدگی زمینه‌ساز جذب گروه‌های رادیکال است.سقف شیشه‌ای: بسیاری از جوانان مهاجر، با وجود استعداد و توانایی، در مسیر پیشرفت شغلی و اجتماعی با موانع نامرئی روبه‌رو هستند. همین ناکامی‌ها می‌تواند آن‌ها را به سمت «عدالت خیالی» ایدئولوژی‌های افراطی بکشاند.ضعف در نظام آموزشی: محله‌های مهاجرنشین معمولاً مدارس ضعیف‌تری دارند. کیفیت پایین آموزش فرصت رشد را محدود و احساس بی‌عدالتی را تقویت می‌کند.فضای ضداسلامی: رشد اسلام‌هراسی در اروپا موجب می‌شود نوجوانان دائماً با نگاه‌های تحقیرآمیز و طردشدگی روبه‌رو شوند. این تبعیض روزمره به‌تدریج درونی می‌شود و واکنش‌های رادیکال برمی‌انگیزد.وقتی همه‌ی این عوامل در کنار هم قرار بگیرند، روشن می‌شود که جذب شدن نوجوانان به داعش صرفاً یک «انتخاب شخصی» یا یک «گول خوردن ساده» نیست؛ بلکه ریشه در ساختارهای عمیق اجتماعی و فرهنگی دارد.با این حال، ارزش مهم سریال خلافت در این است که نقش فعال زنان در پروژه‌ی داعش را نشان می‌دهد. برخلاف تصور رایج که زنان صرفاً «قربانی» هستند، اینجا آن‌ها هم «ابزار تبلیغ»، هم «پیاده‌نظام عاطفی» و حتی گاه «کنشگر»ند. همین دوگانگی پرسشی اساسی پیش می‌کشد: زنان در گروه‌های افراطی تا چه حد بازیگر مستقل‌اند و تا چه حد قربانی یک ماشین ایدئولوژیک بزرگ‌تر؟در نهایت، خلافت تصویری تکان‌دهنده از پیوند میان نوجوانی، هویت و افراط‌گرایی ارائه می‌دهد؛ تصویری که هرچند کامل نیست، اما تماشاگر را وامی‌دارد به این فکر کند که اگر جای خانواده‌ها یا جامعه‌ی این دختران بود، چه تصمیمی می‌گرفت.حدیثه حقداریحدیثه حقداریThu, 28 Aug 2025 22:46:45 +0330https://virgool.ir/@hadiseh.haghdari/فمینیسم-عامه-پسند-mlg3zkuixm3qچند وقت پیش به ملاقات یکی از دوستانم رفتم. ظاهرش تغییر کرده بود. دیگر مثل سابق موهایش را نمی‌پوشاند. تا مرا دید، با لبخند سلام داد و بغلم کرد و گفت: «منم فمینیست شدم!» شروع به صحبت کردیم. از سال‌های دور دانشگاه و روزهای خوبی که با هم داشتیم گفتیم. میان حرف‌هایش گفت: «خوب شد تو ازدواج کردی، من ازدواج نکردم و واقعاً حس می‌کنم ترشید‌ه‌ام. مهدیه را یادت هست؟ طلاق گرفت و آبروی خانواده‌اش را برد. مجبور شدند از محله قبلی‌شان به جای دیگری بروند.» این جملات برای من آشنا بود. در سال‌های اخیر، برای برخی از افراد، فمینیسم به موضوعی سطحی و ظاهری تبدیل شده است. گاهی داشتن یا نداشتن حجاب، بدون توجه به مسائل عمیق‌تر حقوق زنان، به معیاری برای سنجش باورهای فردی تبدیل می‌شود. در واقع، آسان‌ترین و بی‌زحمت‌ترین راه برای مدافع حقوق زنان بودن، تغییر ظاهری است، بدون آنکه باورهای بنیادین تغییری کنند. آنچه می‌توان آن را «فمینیسم عامه‌پسند» نامید، بیشتر از آنکه بر تفکر و آگاهی استوار باشد، تحت تأثیر جریان‌های روز است. این نوع رویکرد، گاهی بدون درک عمیق از مسائل زنان، تنها به دنبال همراه شدن با «مد» است. برای مثال، اگر در مقطعی مد فمینیسم، ازدواج سفید باشد، فرد بدون در نظر گرفتن حقوق و پیامدهای آن، از این سبک زندگی پیروی می‌کند. اگر مد فمینیسم، اشتغال بی‌وقفه باشد، بدون توجه به نیازهای فردی و اجتماعی، تمام وقت کار می‌کند. اما این تغییرات سطحی، لزوماً به معنای پذیرش مفاهیم عمیق‌تر برابری نیست. فرد ممکن است روسری سر نکند، اما همچنان در فرآیند ازدواج پسرش، عروس را ملزم به پذیرش نقش‌های سنتی کند. ممکن است خودش محدودیت‌های ظاهری را کنار گذاشته باشد، اما سفر تنهایی یک زن را ناپسند بداند یا طلاق زنان را همچنان تابو تصور کند. به نظر می‌رسد، در جامعه امروز، فمینیسم عامه‌پسند چون نیاز به آگاهی کمتری دارد، مخاطبان بسیاری را به خود جلب کند.حدیثه حقداریحدیثه حقداریThu, 17 Jul 2025 16:05:59 +0330