https://virgool.ir/feed/@erodito«چرا مجبورم میکنی حقیقتی را بگویم که ندانستن‌ش برایت موجب بهترین لذت‌هاست؟بهترین تقدیر آن‌ست که در دسترس شما نیست،یعنی نزادن و نبودن.پس از آن بهترین تقدیر زود مردن است.» ×سیلنوس‌به شاه میداس×fa2026-11-10 00:36:42https://files.virgool.ir/upload/users/1227676/avatar/jVEJ5f.pnghttps://virgool.ir/@eroditohttps://virgool.ir/@erodito/در-باب-رواقی-گری-انسان-در-برابر-نظم-کیهانی-pwn5h21lndjnقسمت دوم مقاله ادبیات باستانی(پست قبل)رواقی‌گری حقیقی بسیار عمیق‌تر از آن نسخه‌های مزخرف لیبرالیستی تخدیری‌ست که فرهنگ مصرف‌گرای لیبرال‌دمکرات آن را برای تخدیر انسان‌های حیران پست‌مدرن دربرابر پوچی ذاتی لیبرالیسم و الحاد نهفته در آن به بشر عمیقا بیمار مدرن ارائه می‌کند. یکسری توصیه که از بافت عمیقا دینی و کیهانی رواقیان خارج شده و ابزاری برای تخدیر افراد در لیبرال‌دمکراسی‌ها شده.برای فهم رواقی‌گری، نباید از اخلاق آن آغاز کرد. اگر تنها به توصیه‌های اخلاقی رواقیان نگاه کنیم ــ اینکه انسان باید خویشتن‌دار باشد، در برابر مصائب آرام بماند، بر امیال خود مسلط شود و آنچه را در اختیار او نیست بپذیرد ــ ممکن است رواقی‌گری را صرفاً نوعی اخلاق فردی و شیوه‌ای برای رسیدن به آرامش تصور کنیم. اما چنین برداشتی اساس رواقی‌گری را از میان می‌برد؛ زیرا اخلاق رواقی در خلأ پدید نیامده است، بلکه مستقیماً از متافیزیک و کیهان‌شناسی آن سرچشمه می‌گیرد.رواقی‌گری پیش از آنکه به انسان بگوید «چگونه زندگی کن»، به پرسشی بنیادی‌تر پاسخ می‌دهد: جهان چیست و انسان چه جایگاهی در آن دارد؟از دید رواقیان، جهان مجموعه‌ای بی‌هدف از حوادث تصادفی نیست. جهان یک کل زنده، منظم و عقلانی است که در آن همه چیز در شبکه‌ای از علل و روابط به یکدیگر پیوسته است. طبیعت، برای رواقیان، چیزی صرفاً مادی و بی‌جان نیست؛ بلکه نظمی عقلانی در سراسر عالم جاری است که آنان آن را با مفاهیمی چون «لوگوس»، «نوس» و «پنوما» توضیح می‌دادند. آتش عقلانی یا نیروی فعال الهی در سراسر جهان نفوذ دارد و جهان را همچون موجودی زنده و منظم سامان می‌دهد. بنابراین، انسان موجودی جداافتاده از جهان نیست. او جزئی از همان طبیعت است و عقل انسانی نیز، به تعبیر رواقیان، مشارکتی در لوگوس جهان دارد. اینجاست که تفاوت اساسی میان جهان‌بینی رواقی و جهان‌بینی انسان‌محور مدرن آشکار می‌شود.در جهان‌بینی مدرن، انسان غالباً نقطهٔ آغاز قرار می‌گیرد و جهان در برابر او به صورت موضوع شناخت، تصرف، تغییر و سازمان‌دهی ظاهر می‌شود. پرسش اساسی این است که انسان چه می‌خواهد و چگونه می‌تواند جهان را مطابق خواست خود تغییر دهد.اما در متافیزیک رواقی جهان پیش از من وجود داشته است؛ نظمی دارد که من آن را ایجاد نکرده‌ام؛ قوانینی دارد که من وضع نکرده‌ام؛ و رویدادهایی در آن رخ می‌دهند که ارادهٔ شخصی من قادر به متوقف کردنشان نیست. بنابراین مسئلهٔ اصلی انسان این نیست که چگونه جهان را وادار کند مطابق میل او رفتار کند، بلکه این است که چگونه خود را با نظم جهان هماهنگ کند. این همان نقطه‌ای است که متافیزیک رواقی مستقیماً به اخلاق رواقی تبدیل می‌شود.اگر جهان دارای نظم عقلانی و ضروری باشد، آنگاه بسیاری از چیزهایی که برای انسان رخ می‌دهند، در اختیار ارادهٔ شخصی او نیستند. تولد، مرگ، بیماری، ثروت، فقر، شهرت، شکست، پیروزی و بسیاری از حوادث زندگی در شبکه‌ای از علل قرار دارند که انسان نمی‌تواند صرفاً با خواستن، آنها را تغییر دهد. رواقیان این نظم علّی را با مفهوم تقدیر یا heimarmenē توضیح می‌دادند.رواقی نمی‌گوید چون همه چیز مقدر است، پس انسان هیچ کاری نکند. برعکس، انسان باید عمل کند؛ اما باید بفهمد که نتیجهٔ عمل او به طور کامل در اختیار او نیست. این همان معنایی است که بعدها در مشهورترین آموزه‌های اخلاقی رواقی به شکل تمایز میان امور «در اختیار ما» و امور «خارج از اختیار ما» ظاهر می‌شود.من می‌توانم تصمیم بگیرم که شجاع باشم، اما نمی‌توانم تضمین کنم که پیروز شوم. می‌توانم وظیفهٔ خود را انجام دهم، اما نمی‌توانم نتیجهٔ آن را تضمین کنم. می‌توانم سخن درست بگویم، اما نمی‌توانم واکنش دیگران را کنترل کنم. می‌توانم از بدن خود مراقبت کنم، اما نمی‌توانم مرگ را از زندگی خود حذف کنم.پس مسئلهٔ اخلاقی این نیست که چگونه تمام جهان را تحت ارادهٔ خود قرار دهیم؛ بلکه این است که ارادهٔ خود را در جای درست قرار دهیم. رواقی از انسان نمی‌خواهد جهان را شکست دهد؛ از او می‌خواهد نسبت خود را با جهان درست کند.از همین‌جا مفهوم «فضیلت» در رواقی‌گری معنای خاص خود را پیدا می‌کند. فضیلت صرفاً مجموعه‌ای از رفتارهای پسندیده نیست. انسان فاضل کسی است که عقل و ارادهٔ خود را با عقلانیت طبیعت هماهنگ کرده است. او می‌کوشد مطابق طبیعت زندگی کند؛ و «مطابق طبیعت» بودن نیز به معنای تسلیم شدن کورکورانه در برابر هر میل طبیعی نیست، بلکه یعنی زندگی کردن مطابق با عقل و جایگاه واقعی انسان در کل طبیعت.در اینجا رواقی‌گری به همان مسئله‌ای بازمی‌گردد که در بسیاری از آثار و جهان‌بینی‌های باستانی مشاهده می‌کنیم: انسان معیار مطلق جهان نیست. انسان بخشی از یک کل بزرگ‌تر است. او نمی‌تواند همه چیز را انتخاب کند. نمی‌تواند سرنوشت خود را از ابتدا تا انتها طراحی کند. نمی‌تواند مرگ را از جهان حذف کند. نمی‌تواند طبیعت را مطابق میل خود بازسازی کند. اما می‌تواند نحوهٔ مواجههٔ خود با آنچه رخ می‌دهد را سامان دهد.از این منظر، آزادی رواقی نیز معنایی کاملاً متفاوت با آزادی‌ای پیدا می‌کند که در جهان مدرن بیشتر با مفهوم انتخاب و امکان انتخاب‌های گوناگون شناخته می‌شود. برای رواقی، آزاد بودن لزوماً به معنای این نیست که هرچه خواستم بتوانم به دست آورم. چنین آزادی‌ای اساساً ناممکن است، زیرا جهان مستقل از ارادهٔ من جریان دارد.آزادی عمیق‌تر آن است که انسان بردهٔ امیال، ترس‌ها، خشم‌ها و دلبستگی‌های خود نباشد. آزادی که ما امروزه میشناسیم که اصل لیبرالیسم هم هست دقیقا همین را میگوید که انسان باید دنبال ارضای نفسانیات و امیال و شهوات‌ش باشد و این فضیلت یک لیبرال‌ست. چیزی که خلاف دیدگاه رواقی‌ست و برای همین رواقی‌گری مدرن چیزی جز یک نقاب نیست.انسانی که همه چیز را می‌خواهد، با هر اتفاقی که برخلاف میلش رخ دهد، شکست می‌خورد. اما انسانی که خواست خود را با واقعیت هماهنگ کرده است، دیگر برای آزادی خود به کنترل جهان نیاز ندارد.اینجاست که یکی از مشهورترین تصاویر رواقی معنا پیدا می‌کند: انسان مانند سگی است که به ارابه‌ای بسته شده است؛ ارابه خواه‌ناخواه حرکت می‌کند. سگ می‌تواند با ارابه همراه شود یا در برابر آن مقاومت کند و خود را بر زمین بکشد. حرکت ارابه در اختیار او نیست؛ اما نحوهٔ همراه شدن او با آن می‌تواند متفاوت باشد.جهان حرکت می‌کند؛ مسئله این است که من چگونه با آن حرکت کنم. از همین رو، رواقی‌گری برخلاف آنچه گاهی تصور می‌شود، صرفاً فلسفهٔ تحمل رنج نیست. مسئلهٔ آن این نیست که انسان به موجودی بی‌احساس تبدیل شود و در برابر هر حادثه‌ای هیچ واکنشی نشان ندهد. «بی‌تفاوتی» رواقی در معنای دقیق خود به معنای حذف احساس انسانی نیست؛ بلکه به معنای رهایی از ارزش‌گذاری‌های نادرست و انفعال عقل در برابر اموری است که حقیقتاً خیر یا شر اخلاقی نیستند.مرگ، فقر، بیماری یا از دست دادن مقام، به خودی خود انسان را فاسد یا فاضل نمی‌کنند. آنچه از نظر اخلاقی اهمیت دارد، نحوهٔ داوری و کنش انسان در برابر آنهاست.بنابراین رواقی می‌تواند در برابر مرگ آرام باشد، نه به این دلیل که مرگ را دوست دارد، بلکه به این دلیل که مرگ را بخشی از نظم طبیعت می‌داند.در اینجا دوباره اخلاق به کیهان‌شناسی بازمی‌گردد. اگر طبیعت یک کل عقلانی است، پس مرگ نیز چیزی بیرون از طبیعت نیست. اگر تغییر قانون طبیعت است، پس نابودی نیز بخشی از همان قانون است. اگر انسان جزئی از طبیعت است، پس نباید انتظار داشته باشد که قوانین طبیعت فقط برای دیگران اجرا شوند.به همین دلیل است که رواقی‌گری با مفهوم «زندگی مطابق طبیعت» پیوندی عمیق دارد. این عبارت را نباید به معنای بازگشت ساده به زندگی حیوانی یا پیروی از هر میل طبیعی فهمید. طبیعت نزد رواقیان دارای ساختاری عقلانی است و انسان نیز به واسطهٔ عقل خود قادر است جایگاهش را در این نظم دریابد.هماهنگی میان انسان و طبیعت. هماهنگی میان خواست فرد و آنچه ضرورت طبیعت اجازه می‌دهد. از این منظر، رواقی‌گری را می‌توان یکی از روشن‌ترین نمونه‌های اخلاقی دانست که در آن، اخلاق از دل یک جهان‌شناسی خاص بیرون می‌آید. اگر انسان موجودی کاملاً مستقل از طبیعت باشد، توصیه به هماهنگ کردن ارادهٔ خود با طبیعت معنای دیگری خواهد داشت.اینجاست که تفاوت رواقی‌گری با نوعی بدفهمی رایج از تقدیرگرایی آشکار می‌شود. رواقی نمی‌گوید: «هیچ کاری نکن، چون همه چیز از قبل تعیین شده است.». انسان تصمیم می‌گیرد، تلاش می‌کند، استدلال می‌کند و عمل می‌کند؛ اما خود این تصمیم و عمل نیز درون طبیعت و شبکهٔ علل آن قرار دارند.از این جهت، رواقی‌گری تصویری بسیار متفاوت از انسان مدرن ارائه می‌دهد. انسان مدرن، در یکی از صورت‌های مهم خود(لیبرالیسم)، خود را همچون سوژه‌ای می‌بیند که در برابر جهانی از امکانات قرار گرفته است و باید آیندهٔ خویش را بسازد. رواقی، در مقابل، خود را در جهانی می‌یابد که پیش از او وجود داشته، قوانینی دارد که او وضع نکرده و نظمی دارد که نمی‌تواند به دلخواه خود آن را تغییر دهد.بنابراین پرسش اصلی این دو جهان‌بینی نیز متفاوت می‌شود.«من با جهان چه می‌توانم بکنم؟» و دیگری می‌پرسد: «من در این جهانی که پیش از من وجود داشته است، چگونه باید زندگی کنم؟». این تفاوت در نهایت به تفاوتی عمیق‌تر دربارهٔ معنای انسان بودن منجر می‌شود.در یک نگاه(لیبرالیسم)، انسان زمانی آزادتر می‌شود که قلمرو انتخاب و کنترل خود را گسترش دهد.(یعنی انسان هرچه بیشتر بتواند به ارضای امیال و نفسانیات خودش بپردازد و این آرمان لیبرالیسم است.)برای اطلاع بیشتر از این نگاه لیبرالیسم یعنی ارضای امیال و نفسانیات قبلا مقاله درباب افکار هلوسیوس از لیبرالهای فرانسوی قرن هجدهم نوشته بودم. البته افراد دیگری هم بودند ولی هلوسیوس رُک و صریح در این مورد سخن گفته بود.https://vrgl.ir/yYkemولی در نگاه رواقی، انسان زمانی آزادتر می‌شود که بداند چه چیزهایی اساساً در قلمرو اختیار او نیستند و خود را از وابستگی به آنها رها کند. به همین دلیل، رواقی‌گری را می‌توان ادامهٔ فلسفی همان جهان‌بینی‌ای دانست که در بسیاری از اسطوره‌ها، حماسه‌ها و تراژدی‌های باستانی دیده می‌شود: جهانی که در آن انسان مرکز مطلق هستی نیست، بلکه موجودی است که باید جایگاه خود را در نظمی بزرگ‌تر بشناسد.حماسه به انسان می‌آموخت که قهرمان بودن صرفاً به معنای پیروز شدن نیست؛ گاهی به معنای پذیرفتن سرنوشت و انجام وظیفه است. تراژدی نشان می‌داد که قدرت، دانش و ارادهٔ انسان محدودند و جهان همیشه مطابق خواست او رفتار نمی‌کند. و رواقی‌گری همین مسئله را از سطح روایت و نمایش به سطح فلسفهٔ اخلاق و متافیزیک منتقل می‌کند.در اینجا دیگر آشیل یا ادیپ تنها شخصیت یک داستان نیستند؛ مسئلهٔ خود انسان است که باید بفهمد در برابر نظمی بزرگ‌تر از خود چه نسبتی باید داشته باشد. انسان باید جایگاه خود را در خانواده، شهر، جامعه، طبیعت و در نهایت در کل کیهان بشناسد. وظیفه از همین جایگاه ناشی می‌شود. پدر بودن، فرزند بودن، شهروند بودن، دوست بودن یا انسان بودن، هر یک اقتضائاتی دارند.بنابراین اخلاق رواقی تنها دربارهٔ «من» نیست؛ دربارهٔ نسبت «من» با کل است. «چگونه می‌توانم همه چیز را آن‌گونه که می‌خواهم داشته باشم؟»بلکه می‌پرسد:«چگونه می‌توانم آن‌گونه باشم که در جایگاهی که طبیعت به من داده است، شایسته است باشم؟»در این معنا، رواقی‌گری فلسفهٔ تسلیم محض نیست؛ فلسفهٔ هماهنگی است. در نهایت، رواقی‌گری همان پرسشی را که ادبیات و اسطورهٔ باستانی در قالب داستان و تراژدی مطرح می‌کردند، به زبان فلسفه بیان می‌کند: با شناخت نظم جهان، پذیرش آنچه در اختیار او نیست، انجام وظیفه‌ای که در اختیار اوست، و تربیت نفس برای هماهنگ شدن با کل.EroditoEroditoMon, 02 Nov 2026 12:22:29 +0330https://virgool.ir/@erodito/در-باب-ادبیات-باستان-حماسه-و-نمایش-vlvhykeudicfبرای فهم ادبیات باستان باید ابتدا از این تصور فاصله بگیریم که حماسه و نمایش صرفاً شکل ابتدایی رمان و سینمای امروز بوده‌اند. انسان باستان داستان نمی‌گفت تا فقط سرگرم شود و نمایش نمی‌ساخت تا صرفاً احساسات مخاطب را تحریک کند. پشت اسطوره، حماسه و تراژدی، تصور خاصی از جهان و جایگاه انسان در آن وجود داشت.ادبیات باستان در جهانی شکل گرفت که انسان هنوز خود را مرکز مستقل و خودبنیاد هستی نمی‌دید. جهان برای او مجموعه‌ای از اشیای بی‌جان نبود؛ بلکه نظمی زنده و معنادار بود که خدایان، نیروهای طبیعی، تقدیر، شهر، خانواده و سنت در آن جایگاهی داشتند. انسان در این جهان باید جایگاه خودش را پیدا می‌کرد، نه اینکه جهان را مطابق میل خودش تعریف کند. به همین دلیل، مضمون اصلی بسیاری از حماسه‌های باستانی «انسانی که جهان را مطابق اراده‌ی خود تغییر می‌دهد» نیست؛ بلکه انسانی است که درون نظمی بزرگ‌تر از خود قرار گرفته و باید نسبت خود را با آن پیدا کند.در ایلیاد، آشیل هرچقدر قدرتمند باشد، باز هم نمی‌تواند از سرنوشت خود فرار کند. در اودیسه، اودیسئوس با تمام هوش و توانایی‌اش باید سال‌ها سرگردان باشد تا سرانجام به خانه بازگردد. در انه‌اید، آئنیاس نمی‌تواند صرفاً به خواست شخصی خود زندگی کند؛ او باید سرنوشت خویش و رسالتی را که برای او تعیین شده بپذیرد تا بنیان آینده‌ی روم را فراهم کند.در این داستان‌ها، قهرمان بزرگ کسی نیست که صرفاً هرچه می‌خواهد به دست آورد. قهرمان کسی است که جایگاه خود را در نظمی بزرگ‌تر می‌شناسد و وظیفه‌ی خود را، حتی زمانی که با خواست شخصی‌اش تعارض دارد، انجام می‌دهد.از همین‌جا تفاوت اساسی ادبیات باستان با ادبیات مدرن آشکار می‌شود.در رمان مدرن، ما غالباً وارد ذهن شخصیت می‌شویم تا بدانیم چه می‌خواهد، چه احساسی دارد و چگونه جهان را از منظر شخصی خود تجربه می‌کند. اما در حماسه‌ی باستانی، شخصیت بیشتر در نسبت با خانواده، شهر، خدایان، سرزمین، نیاکان و سرنوشت تعریف می‌شود. «من» هنوز به معنای مدرن آن به مرکز جهان تبدیل نشده است.آشیل فقط آشیل نیست؛ او پسر پله‌ئوس، جنگجوی بزرگ یونانی و عضوی از جهانی است که در آن افتخار، خشم، مرگ و سرنوشت معناهای خاص خود را دارند. هکتور فقط یک فرد نیست؛ او پسر و وارث خاندان پریام، شوهر آندروماخه، پدر آستیاناکس و مدافع ترواست. عظمت یا تراژدی او از همین شبکه‌ی روابط جدا نمی‌شود.انسان باستان بیش از آنکه بگوید «من چه می‌خواهم؟» می‌پرسید: «من کیستم و جایگاه من در این نظم چیست؟» این مسئله در تراژدی یونانی به شکلی عمیق‌تر آشکار می‌شود. تراژدی اساساً نمایش انسانی است که با محدودیت‌های وجودی خود روبه‌رو می‌شود. قهرمان تراژیک معمولاً انسانی قدرتمند است؛ اما قدرت او مطلق نیست. او ممکن است پادشاه باشد، جنگاور باشد یا از خاندان بزرگی آمده باشد، اما در برابر نیروهایی قرار می‌گیرد که از او بزرگ‌ترند: سرنوشت، قانون الهی، نظم کیهانی، ناآگاهی و گاه خطایی که خود مرتکب شده است.در ادیپ شهریار، مسئله فقط داستان مردی نیست که سرنوشت شومی پیدا می‌کند. مسئله‌ی عمیق‌تر این است که انسان تا چه اندازه می‌تواند جهان و حتی خودش را بشناسد. ادیپ می‌خواهد حقیقت را کشف کند و دقیقاً همین جست‌وجوی حقیقت او را به سوی کشف حقیقت درباره‌ی خودش می‌برد. انسان تصور می‌کند جهان را می‌شناسد، اما در نهایت درمی‌یابد که خودش نیز بخشی از همان حقیقت ناشناخته بوده است.در آنتیگونه نیز فرد در برابر نظمی قرار می‌گیرد که فراتر از خواست شخصی اوست؛ قانون شهر، قانون خانواده و قانون الهی در برابر یکدیگر قرار می‌گیرند. بنابراین تراژدی صرفاً داستان شکست یک فرد نیست؛ نمایش برخورد چند نظم و چند حقیقت است که هیچ‌کدام را نمی‌توان به سادگی به خواست شخصی یک انسان فروکاست.از همین‌رو، غایت تراژدی را نمی‌توان صرفاً برانگیختن هیجان دانست. تراژدی انسان را وادار می‌کند محدودیت خود را ببیند. به او نشان می‌دهد که قدرت، عقل، ثروت و جایگاه اجتماعی نمی‌توانند انسان را از وضعیت انسانی خویش بیرون ببرند. انسان باید بداند که نمی‌تواند همه‌چیز را کنترل کند. و این یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های ادبیات باستان با جهان مدرن باشد.انسان مدرن بیش از هر دوره‌ی دیگری به قدرت خود برای تغییر جهان باور دارد. طبیعت را مهار می‌کند، بیماری را درمان می‌کند، شهرها را می‌سازد، فناوری تولید می‌کند و می‌کوشد آینده را طراحی کند. اما ادبیات باستان بارها انسان را در برابر چیزی قرار می‌دهد که نمی‌تواند بر آن غلبه کند: مرگ، سرنوشت، طبیعت، زمان و حدود معرفت.در اینجا ادبیات کارکردی تربیتی پیدا می‌کند. حماسه به انسان می‌آموزد که شجاعت، وفاداری، افتخار و مسئولیت چیست؛ تراژدی به او می‌آموزد که غرور و توهم قدرت چه پیامدهایی دارند؛ اسطوره نسبت انسان را با خدایان و نیروهای کیهانی توضیح می‌دهد؛ و آیین و نمایش، این نظم را در برابر چشم جامعه بازسازی می‌کنند. بنابراین ادبیات باستان فقط «درباره‌ی قهرمانان» نبود؛ بلکه خودِ قهرمان ابزاری برای آموزش انسان بود.جوانی که داستان آشیل، هکتور، اودیسئوس یا ادیپ را می‌شنید، قرار نبود صرفاً سرگرم شود. او باید می‌آموخت که شجاعت چیست، غرور چه می‌کند، وفاداری چه معنایی دارد، مرگ چیست، سرنوشت چه جایگاهی دارد و انسان در برابر نیروهایی که از او بزرگ‌ترند چگونه باید زندگی کند.به همین دلیل است که حماسه را می‌توان نوعی حافظه‌ی اخلاقی و تاریخی یک تمدن دانست. تمدن در حماسه، تصویری از خودش را حفظ می‌کند. نسل جدید با شنیدن داستان نیاکان، درمی‌یابد که پیشینیان چه چیزی را فضیلت و چه چیزی را رذیلت می‌دانستند.نمایش نیز همین کار را در مقیاسی جمعی‌تر انجام می‌دهد. تماشاگر تنها داستان را نمی‌بیند؛ بلکه در برابر جامعه‌ی خود، خدایان، قوانین و ارزش‌های آن قرار می‌گیرد و شاهد پیامدهای شکستن یا حفظ این نظم می‌شود. از این جهت، نمایش باستانی را می‌توان نوعی آیین اجتماعی دانست؛ آیینی که جامعه در آن خودش را به خودش نشان می‌دهد.این مسئله درباره‌ی تراژدی یونانی اهمیت بیشتری دارد. تراژدی از بستر آیین‌های دیونیزوسی پدید آمد و حتی زمانی که به یک هنر پیچیده تبدیل شد، هنوز پیوند خود را با جشن، شهر و امر دینی کاملاً از دست نداده بود. تماشاگر یونانی در سالن نمایش فقط یک «مصرف‌کننده‌ی اثر هنری» نبود؛ او عضوی از یک جامعه بود که در برابر چشم خود داستان‌هایی درباره‌ی قانون، قدرت، خانواده، خدا، گناه، غرور و سرنوشت می‌دید.شاید بتوان گفت تفاوت بنیادی این جهان با هنر مدرن در همین‌جاست: هنر باستان بیشتر می‌خواست انسان را درون یک نظم قرار دهد؛ هنر مدرن بیش از پیش می‌خواهد تجربه‌ی انسان را بیان کند. در ادبیات باستان، داستان اغلب از جهانی بزرگ‌تر از فرد آغاز می‌شود و فرد را درون آن قرار می‌دهد. در رمان مدرن، داستان غالباً از فرد آغاز می‌شود و جهان را از منظر او می‌بیند.به همین دلیل، قهرمان باستانی الزاماً کسی نیست که «خودش را پیدا می‌کند»؛ گاهی کسی است که می‌آموزد خودش را محدود کند. او باید غرور خود را بشناسد، خشم خود را مهار کند، وظیفه‌ی خود را انجام دهد و بپذیرد که همه‌چیز در اختیار او نیست. در این جهان، آزادی نیز معنایی متفاوت دارد. آزادی الزاماً به معنای رهایی از همه‌ی قیود نیست؛ بلکه می‌تواند به معنای توانایی عمل درست درون نظمی باشد که انسان خودش آن را انتخاب نکرده است. بنابراین غایت ادبیات باستان را می‌توان در سه چیز خلاصه کرد: حفظ میراث، تربیت انسان و آشکار کردن جایگاه او در جهان.حماسه به انسان می‌گفت از کجا آمده‌ای و چه میراثی داری؛ تراژدی به او نشان می‌داد چه محدودیت‌هایی داری و اگر از جایگاه خود فراتر بروی چه پیامدی خواهد داشت؛ و اسطوره جهانی را برای او معنا می‌کرد که انسان در آن تنها موجود موجود نیست. در چنین جهانی، ادبیات وسیله‌ای برای فرار از واقعیت نبود؛ بلکه وسیله‌ای برای شناخت جایگاه انسان در واقعیت بود. و شاید بتوان تمام تفاوت را در یک جمله خلاصه کرد:ادبیات باستان نمی‌پرسید «انسان چگونه می‌تواند جهان را مطابق میل خود بسازد؟»؛ می‌پرسید «انسان در جهانی که پیش از او وجود داشته است، چگونه باید زندگی کند؟». و درست در همین نقطه است که فاصله‌ی میان ادبیات باستان و ادبیات مدرن آغاز می‌شود؛ یکی انسان را درون کیهان، سنت، جامعه و سرنوشت قرار می‌دهد و دیگری به تدریج جهان را از دریچه‌ی انسان و تجربه‌ی فردی او روایت می‌کند.EroditoEroditoMon, 02 Nov 2026 06:01:27 +0330https://virgool.ir/@erodito/سینما-و-رمان-f4qfws9dgve9سینما، در یکی از مهم‌ترین وجوه خود، ادامه‌ی همان سنتی است که رمان در ادبیات مدرن پدید آورد: تبدیل تجربه‌ی انسانی، زندگی فردی، امیال، کشمکش‌های درونی و نگاه شخص به جهان به روایت. از این منظر می‌توان سینما را نوعی «رمانِ تصویری» دانست؛ روایتی که آنچه رمان با کلمات و توصیف‌های مفصل بیان می‌کند، با تصویر، حرکت، صدا و بازی بازیگران به نمایش درمی‌آورد. البته سینما صرفاً شکل مصور رمان نیست و از سنت‌های دیگری همچون تئاتر، نقاشی، موسیقی، آیین و نمایش نیز تأثیر پذیرفته است؛ اما در مرکز بسیاری از روایت‌های سینمایی مدرن، همان فردیت و شخصیت‌محوری‌ای قرار دارد که در رمان به اوج رسید.داستان و نمایش، بسیار پیش‌تر از پیدایش رمان و سینمای مدرن، در زندگی بشر حضور داشتند. انسان از نخستین تمدن‌ها، جهان خود را در قالب اسطوره، حماسه، آیین، داستان و نمایش روایت کرده است. این روایت‌ها صرفاً برای سرگرمی نبودند؛ بلکه یکی از ابزارهای اساسی جوامع برای انتقال نظم کیهانی، ارزش‌های اخلاقی، قوانین اجتماعی، خاطره‌ی جمعی و نسبت انسان با خدایان و نیروهای حاکم بر جهان بودند. از این رو، نمایش در جهان باستان غالباً از آیین دینی جدا نبود. جشن‌های آیینی در میان بابلیان و مصریان و نیز نمایش‌های یونانی، همگی در بستری شکل می‌گرفتند که در آن انسان خود را جزئی از نظمی بزرگ‌تر و مقدس می‌دید.تراژدی یونانی را نیز باید در چنین زمینه‌ای فهم کرد. تراژدی از آیین‌های دیونیزوسی و جشن‌های مذهبی یونان برآمد، هرچند بعدها به صورت یک هنر مستقل و پیچیده درآمد. در تراژدی، انسان موجودی منفرد و خودبنیاد نیست که جهان را بر اساس خواست خویش شکل دهد؛ او درون شبکه‌ای از نیروهای کیهانی، الهی، خانوادگی، سیاسی و سرنوشت قرار دارد. مسئله‌ی اصلی اغلب این نیست که انسان چگونه جهان را مطابق میل خود تغییر دهد، بلکه این است که در برابر نظمی بزرگ‌تر از خویشتن چگونه رفتار کند و چگونه پیامدهای جایگاه خود را در آن نظم بپذیرد.حماسه کربلا و شهادت امام حسین(ع) دقیقاً یک تراژدی‌ست و تعزیه‌ی در عاشورا دقیقاً مثل تئاترهای یونانی‌ست که ذاتاً مرثیه‌سرایی بودند. اساساً تراژدی در نهایت چیزی جز مرثیه‌سرایی برای فجایع که برسر آدمی در داستان‌های آن رخ می‌دهد نیست.این تفاوت را می‌توان در اسطوره‌ها و حماسه‌های بسیاری از تمدن‌های باستان مشاهده کرد. در این جهان‌بینی، سرنوشت چیزی نیست که انسان بتواند به‌سادگی آن را با اراده‌ی شخصی خود کنار بزند. انسان درون جهانی از پیش موجود متولد می‌شود؛ جهانی که قانون، تقدیر، خدایان، طبیعت و سنت بر آن حاکم‌اند. او ممکن است انتخاب کند، مبارزه کند و حتی در برابر سرنوشت بایستد، اما همین انتخاب نیز در چارچوب نظمی بزرگ‌تر معنا پیدا می‌کند.نمونه‌ی برجسته‌ی این نگرش را می‌توان در بهگودگیتا یافت؛ بخشی از حماسه‌ی بزرگ مهابهاراتا. در میدان نبرد کوروکشتره، آرجونا هنگامی که خویشاوندان و استادان خود را در صف دشمن می‌بیند، دچار تردید و اندوه می‌شود. کریشنا، که در این روایت جلوه‌ای الهی دارد، او را به انجام وظیفه‌ی خویش فرامی‌خواند. یکی از بنیادی‌ترین آموزه‌های گیتا این است که انسان باید وظیفه‌ی خود را انجام دهد، بی‌آنکه خود را به ثمره و نتیجه‌ی عمل وابسته کند.در اینجا مسئله تنها «جنگیدن» نیست؛ مسئله نسبت انسان با وظیفه، میل، نتیجه و نظم کیهانی است. آرجونا باید از اسارت امیال شخصی و عواطف فردی فراتر رود و جایگاه خود را در نظمی بزرگ‌تر بشناسد. انسان در این جهان‌بینی مرکز مطلق هستی نیست؛ او بخشی از نظمی است که پیش از او وجود داشته و پس از او نیز ادامه خواهد یافت.همین مضمون را، البته با تفاوت‌های بنیادین، در تراژدی یونانی نیز می‌توان مشاهده کرد. ادیپ، آنتیگونه و دیگر قهرمانان تراژیک در جهانی زندگی می‌کنند که قوانین آن صرفاً با اراده‌ی فردی انسان تعیین نمی‌شود. قهرمان ممکن است علیه سرنوشت بشورد، اما تراژدی دقیقاً از همین رویارویی میان اراده‌ی انسان و نظمی بزرگ‌تر شکل می‌گیرد. عظمت تراژیک انسان نیز تا حدی در همین است: او می‌داند که توان تغییر همه‌چیز را ندارد، اما همچنان باید نقش خود را ایفا کند و مسئولیت عمل خویش را بر عهده بگیرد.با ظهور رمان، وضعیت تا حد زیادی تغییر کرد. رمان برخلاف حماسه و تراژدی کلاسیک، بیش از هر چیز به جهان فردی انسان توجه نشان داد. زندگی روزمره، افکار، احساسات، خاطرات، تردیدها، روابط شخصی، امیال و تجربه‌ی درونی فرد به موضوع اصلی روایت تبدیل شدند. اگر در حماسه، انسان غالباً در برابر سرنوشت، خدایان، شهر، خانواده و نظم کیهانی تعریف می‌شد، در رمان مدرن این جهان درونی فرد است که اهمیت فزاینده پیدا می‌کند.از همین‌جاست که تفاوت مهمی میان دو سنت ادبی پدیدار می‌شود. ادبیات حماسی و تراژیکِ کهن غالباً بر الگوهای اسطوره‌ای، شخصیت‌های نمونه‌وار، کنش‌های بزرگ و ساختاری نسبتاً فشرده استوار بود؛ در حالی که رمان می‌تواند ساعت‌ها و روزها و حتی سال‌ها از زندگی یک فرد را روایت کند. می‌تواند وارد ذهن شخصیت شود، افکار او را دنبال کند، خاطراتش را بازگو کند، کوچک‌ترین تغییرات روانی او را توضیح دهد و جهانی کامل پیرامون تجربه‌ی شخصی او بسازد.به این ترتیب، «سوژه‌ی انسانی» به تدریج جایگاه مرکزی‌تری پیدا می‌کند. جهان دیگر صرفاً صحنه‌ای نیست که انسان در آن وظیفه‌ی ازپیش‌تعیین‌شده‌ی خود را ایفا کند؛ بلکه جهان از دریچه‌ی تجربه‌ی فردی او دیده می‌شود. آنچه برای انسان معنا دارد، آنچه می‌خواهد، آنچه می‌ترسد، آنچه دوست دارد و آنچه در ذهن خود می‌سازد، به موضوع اصلی روایت تبدیل می‌شود.سینما نیز در ادامه‌ی همین تحول، این فردیت را به زبان تصویر منتقل کرد. دوربین می‌تواند جهان را از منظر یک شخصیت نشان دهد؛ می‌تواند وارد اتاق خصوصی او شود، چهره‌اش را در لحظه‌ی تردید به تصویر بکشد، خاطراتش را بازسازی کند و مخاطب را مستقیماً در تجربه‌ی روانی او قرار دهد. بنابراین، بسیاری از آثار سینمایی مدرن در نهایت روایتی درباره‌ی «فرد» هستند: درباره‌ی خواسته‌های او، شکست‌های او، آزادی او، تنهایی او، هویت او و تلاش او برای معنا بخشیدن به زندگی.از این منظر، پیوند میان رمان، سینما و ظهور فردگرایی مدرن قابل توجه است. البته نمی‌توان گفت رمان ذاتاً لیبرال است یا هر فیلمی الزاماً بیانگر لیبرالیسم است. رمان و سینما می‌توانند حامل ایدئولوژی‌های کاملاً متفاوت، حتی ضدلیبرال، مذهبی، محافظه‌کارانه، انقلابی یا جمع‌گرایانه باشند. با این حال، خودِ شکل روایی مدرن اغلب بر تجربه‌ی فردی و سوژه‌ی انسانی تأکید می‌کند و همین امر باعث می‌شود با جهان فکری مدرنیته و فردگرایی پیوند تاریخی عمیقی پیدا کند.از این منظر، حتی هنگامی که سینما به سراغ جهان باستان می‌رود، مسئله‌ای مهم باقی می‌ماند: آیا واقعاً در حال بازسازی جهان انسان باستان هستیم، یا در حال بازسازی گذشته از خلال ذهن انسان مدرن؟فیلمی که درباره‌ی وایکینگ‌ها، یونانیان، رومیان یا مردمان ایران باستان ساخته می‌شود، ممکن است از نظر لباس، معماری، سلاح و جغرافیا تا حد زیادی به گذشته وفادار باشد؛ اما شخصیت‌هایی که در آن زندگی می‌کنند ممکن است همچنان با مفاهیم انسان امروزی بیندیشند: آزادی فردی، هویت شخصی، انتخاب فردی، عشق رمانتیک، تحقق خویشتن، اعتراض به سنت و جست‌وجوی معنای شخصی زندگی.در چنین حالتی، گذشته صرفاً به صحنه‌ای برای نمایش مسائل انسان معاصر تبدیل می‌شود. وایکینگِ سینمای مدرن ممکن است از نظر ظاهری وایکینگ باشد، اما از نظر جهان‌بینی، انسان قرن بیست‌ویکم است که لباس وایکینگ بر تن کرده است. یونانی باستان ممکن است در یک فیلم سخن بگوید، اما ممکن است دغدغه‌ها، اخلاق و مفهوم آزادی او متعلق به انسان مدرن باشد.البته این امر لزوماً نقص نیست؛ زیرا هنر معاصر ناگزیر از سخن گفتن با زبان زمانه‌ی خویش است. مسئله زمانی اهمیت پیدا می‌کند که بخواهیم از چنین اثری برای شناخت جهان‌بینی واقعی انسان باستان استفاده کنیم. در آن صورت باید میان «بازنمایی گذشته» و «بازتاب ذهنیت معاصر در گذشته» تمایز بگذاریم.از این منظر، تاریخ سینما و رمان را می‌توان بخشی از تاریخ بزرگ‌تری دانست: تاریخ تغییر جایگاه انسان در تصور خود از جهان. در جهان اسطوره‌ای و دینیِ کهن، انسان درون کیهان قرار داشت؛ در جهان تراژیک، در برابر سرنوشت و نظمی برتر ایستاده بود؛ و در رمان مدرن، بیش از پیش به درون خود بازگشت و تجربه‌ی شخصی خویش را به مرکز روایت آورد. سینما این تحول را از کلمات به تصویر منتقل کرد و انسان، با همه‌ی امیال، ترس‌ها، خاطرات و آرزوهایش، به یکی از مهم‌ترین موضوعات هنر مدرن بدل شد.از همین رو، شاید پرسش اساسی درباره‌ی سینما این نباشد که «این فیلم درباره‌ی چه دوره‌ای از تاریخ است؟»، بلکه این باشد که «این فیلم انسان را چگونه می‌بیند؟» آیا انسان را جزئی از نظمی کیهانی و اخلاقی می‌داند که پیش از او وجود داشته است، یا او را موجودی خودبنیاد می‌بیند که باید معنا، هویت و سرنوشت خویش را خود بسازد؟پاسخ به همین پرسش می‌تواند نشان دهد که یک اثر، با وجود تمام تفاوت‌های ظاهری‌اش، تا چه اندازه متعلق به جهان باستان است و تا چه اندازه بازتاب انسان مدرن.در باب رماندرباره‌ی رمان سخن گفتم و از امتداد منطقی برخی ویژگی‌های آن در سینما و نمایش نوشتم. اکنون اما باید خودِ رمان را موضوع بحث قرار داد؛ اینکه رمان از کجا آمد، چه زمانی به صورت یک قالب ادبی مستقل پدیدار شد و مهم‌تر از همه، چه دگرگونی‌ای در نسبت انسان با جهان پشت پیدایش آن قرار داشت.برای فهم رمان، شاید بهتر باشد یک گام به عقب بازگردیم؛ به جهانی که هنوز «رمان» به معنای مدرن آن وجود نداشت.در جهان باستان، انسان با مجموعه‌ای از اسطوره‌ها، حماسه‌ها، سرودها، آیین‌ها و نمایش‌ها زندگی می‌کرد. این آثار صرفاً داستان‌هایی برای سرگرمی نبودند. داستان در جهان قدیم یکی از مهم‌ترین ابزارهای انتقال میراث یک تمدن بود؛ وسیله‌ای برای آنکه یک نسل آنچه را از نیاکان خود آموخته بود به نسل بعد منتقل کند.یونانیان برای دانش و شناخت از واژه‌ی ἱστορία (historia) استفاده می‌کردند؛ واژه‌ای که در اصل به معنای جست‌وجو، تحقیق و کسب شناخت بود و بعدها معنای «تاریخ» نیز از آن پدید آمد. بنابراین نباید «ایستوریا» را دقیقاً مترادف اسطوره(میث) دانست. اسطوره در زبان یونانی بیشتر با مفهوم mythos پیوند داشت. اما هر دو در جهان فرهنگی یونانی در انتقال شناخت و فهم انسان از جهان نقش داشتند. اساسا اسطوره همان درک باستانیان از تاریخ بود(ایستوریا) چیزهایی که باید دانست چیزهایی که ارزش دانستن دارند. برای همین کتاب ایستوریای هرودوت در مورد همه‌چیز هست و یا کتاب ایستوریای پلینی اکبر. مثلا در مورد مصریان حرف میزنه بعد وسط بحث به طور مفصل به دین مصری و عقاید اونا می‌پردازد و یا وسط بحث در مورد بابل در مورد کالاها و تجارت و قیمت و... شاید بهترین تصویر از ایستوریا یا اسطوره این است که آن را شبیه روزنامه در نظر بگیرید.در کنار این مفاهیم، چیزی قرار داشت که یونانیان آن را پایدیا (paideia) می‌نامیدند: فرایند پرورش و شکل‌دادن انسان. هدف تعلیم تنها انباشتن اطلاعات در ذهن نبود؛ قرار بود انسان از خلال آموزش، شعر، موسیقی، فلسفه، ورزش، تاریخ و میراث گذشتگان، به موجودی شایسته‌تر و کامل‌تر تبدیل شود. از همین رو، حماسه‌هایی چون ایلیاد و اودیسه تنها داستان‌هایی درباره‌ی جنگ و سفر نبودند؛ بخشی از حافظه‌ی فرهنگی و تربیتی یونانیان بودند و در شکل‌گیری تصور آنان از فضیلت، شجاعت، افتخار، خشم، وفاداری و سرنوشت نقش داشتند.به همین معناست که می‌توان گفت داستان در جهان قدیم حامل «میراث» بود. آنچه نسل‌های پیشین درباره‌ی جهان، خدایان، انسان، فضیلت و سرنوشت آموخته بودند، در قالب شعر و حماسه و نمایش به اخلاف منتقل می‌شد. فرهنگ، در معنای عمیق خود، چیزی جز همین انتقال و پرورش نیست: انسان خام به واسطه‌ی میراث تمدنی، از حالت طبیعی و ابتدایی خود فاصله می‌گیرد و درون یک نظم معنایی قرار می‌گیرد.در مرکز این میراث، یک آموزه‌ی بنیادین وجود داشت: انسان مالک مطلق جهان نیست.انسان در جهانی از پیش موجود متولد می‌شود؛ جهانی که طبیعت، خدایان، تقدیر، خانواده، شهر، سنت و نیروهایی بزرگ‌تر از اراده‌ی فردی بر آن حاکم‌اند. انسان نمی‌تواند همه‌چیز را مطابق میل خود شکل دهد. مرگ، بیماری، جنگ، قحطی، طبیعت، سرنوشت و اراده‌ی خدایان همگی یادآور محدودیت‌های او هستند.از این منظر، رشد انسان تنها در افزایش قدرت او خلاصه نمی‌شد؛ بلکه بخشی از بلوغ او در فهم محدودیت خویش بود. انسان بالغ کسی نبود که گمان کند جهان باید مطابق خواسته‌ی او رفتار کند؛ بلکه کسی بود که جایگاه خود را در نظمی بزرگ‌تر بشناسد و بیاموزد که چگونه درون آن زندگی کند.این مضمون را در حماسه و تراژدی به شکل‌های گوناگون می‌توان دید. قهرمان تراژیک یونانی اغلب در برابر نظمی قرار می‌گیرد که از اراده‌ی شخصی او بزرگ‌تر است. او ممکن است انتخاب کند، مقاومت کند و حتی سرنوشت خود را به چالش بکشد؛ اما دقیقاً همین رویارویی میان اراده‌ی فرد و نظمی بزرگ‌تر است که تراژدی را پدید می‌آورد.با این حال، داستانی که بعدها در اروپای قرون وسطی شکل گرفت، مرحله‌ی دیگری از این سنت بود.رمانس‌های قرون وسطایی، به‌ویژه رمانس‌های پهلوانی و شوالیه‌ای، اگرچه در ظاهر داستان‌هایی درباره‌ی سفر، جنگ، عشق، اژدها، قلعه و بانوی گرفتار بودند، در بسیاری از نمونه‌های خود حامل معناهای اخلاقی و دینی نیز بودند. ریشه‌های آنها را باید در سنت‌های گوناگون، از حماسه‌ها و روایت‌های باستانی گرفته تا ادبیات مسیحی و سنت‌های شفاهی اروپایی، جست‌وجو کرد. برخی از این آثار نیز از روایت‌های مربوط به اسکندر، روم و جهان کلاسیک تأثیر پذیرفتند.در اینجا، داستان شوالیه را می‌توان در سطحی نمادین، داستان تربیت انسان دانست.شوالیه‌ی جوان در آغاز، انسانی خام، مغرور و گرفتار شور جوانی است. او باید از جهان جنگ و خشونت عبور کند و به انسانی صاحب فضیلت تبدیل شود. سفر او تنها حرکت از یک مکان به مکان دیگر نیست؛ سفری است از خامی به پختگی، از بی‌مهاری به انضباط، از غرور به فروتنی و از اسارت امیال به مهار نفس.از این منظر، بسیاری از عناصر رمانس را می‌توان به صورت تمثیلی خواند: قلعه، جنگل، اژدها، دشمن، سفر و بانوی دور از دسترس، همگی می‌توانند در سطحی فراتر از داستان ظاهری، صورت‌هایی از مبارزه‌ی انسان با خویشتن باشند.شوالیه در این خوانش، تنها یک جنگاور نیست؛ خودِ انسان است. قلعه می‌تواند تصویر جهانی باشد که انسان در آن گرفتار شده و اژدها می‌تواند نماد نیروهای شر، آشوب یا نفس سرکش باشد. بانوی گرفتار نیز می‌تواند صورت نمادین غایت مطلوب، فضیلت، روح یا کمالی باشد که انسان باید از خلال مبارزه به آن دست یابد.البته نباید همه‌ی رمانس‌های قرون وسطایی را به یک رمزگشایی واحد تقلیل داد. رمانس‌ها آثار متنوعی بودند و بسیاری از آنها در کنار مضامین اخلاقی و دینی، سرگرمی، عشق، ماجراجویی و مناسبات اجتماعی و درباری را نیز دنبال می‌کردند. اما نکته‌ی مهم این است که در جهان رمانس، قهرمان هنوز در جهانی زندگی می‌کند که معنا پیش از او وجود دارد. او باید خود را با حقیقتی فراتر از خویش هماهنگ کند، نه اینکه حقیقت را صرفاً از درون امیال شخصی خود استخراج کند.به بیان دیگر، قهرمان رمانس باید «خود» را بسازد، اما ساختن خود به معنای رها کردن نفس نیست؛ بلکه به معنای تربیت و مهار آن است.و همین‌جا می‌توان به تفاوت بنیادی رمان مدرن رسید.رمان مدرن در یک فرایند طولانی تاریخی پدیدار شد و نمی‌توان تاریخ پیدایش آن را به یک لحظه یا یک اثر مشخص فروکاست. از رمانس‌های قرون وسطایی، داستان‌های پیکارسک، ادبیات سفر، نامه‌نگاری، روایت‌های عاشقانه و دیگر اشکال داستانی، به تدریج قالبی پدید آمد که در آن زندگی فردی، تجربه‌ی شخصی و جهان درونی انسان اهمیت بی‌سابقه‌ای پیدا کرد.در رمان مدرن، دیگر تنها این پرسش مطرح نیست که انسان در جهان چه وظیفه‌ای دارد؛ بلکه پرسش دیگری نیز به مرکز می‌آید: انسان در درون خود چه می‌خواهد؟قهرمان دیگر صرفاً شوالیه‌ای نیست که باید به فضیلت برسد. او می‌تواند فردی عادی باشد؛ انسانی با خانواده، شغل، شکست، عشق، حسادت، اضطراب، خاطرات، امیال و تناقض‌های درونی. زندگی روزمره‌ی او خود به موضوع ادبیات تبدیل می‌شود.رمان، جهان درونی انسان را به همان اندازه‌ی جهان بیرونی جدی می‌گیرد.در اینجا، نفس دیگر صرفاً چیزی نیست که باید بر آن غلبه کرد؛ خودِ نفس تبدیل به موضوع شناخت می‌شود. رمان به سراغ میل، عشق، حسادت، جاه‌طلبی، ترس، شهوت، تنهایی، شکست و آرزوهای انسان می‌رود و آنها را با جزئیاتی بسیار بیشتر از ادبیات حماسی و اسطوره‌ای بررسی می‌کند.این همان نقطه‌ای است که فرد به تدریج به «سوژه» تبدیل می‌شود.جهان دیگر تنها عرصه‌ای نیست که انسان باید جایگاه خود را در آن پیدا کند؛ جهان از منظر تجربه‌ی شخصی انسان نیز روایت می‌شود. آنچه من می‌بینم، آنچه من احساس می‌کنم، آنچه من می‌خواهم و آنچه برای من معنا دارد، اهمیت پیدا می‌کند.این تحول را البته نباید به معنای ساده‌ی «پایان دین و آغاز لذت» دانست. رمان مدرن آثار دینی، اخلاقی، فداکارانه و حتی ضد فردگرایانه‌ی فراوانی پدید آورده است. اما از نظر ساختار روایی، اتفاق مهم‌تری رخ داده است: زندگی درونی فرد به یکی از عالی‌ترین موضوعات ادبیات تبدیل شده است.در این معنا، رمان دیگر صرفاً داستانِ «آنچه انسان باید باشد» نیست؛ بلکه داستانِ «آنچه انسان هست» نیز هست.رمان به جای آنکه تنها الگویی برای انسان ترسیم کند، انسان واقعی را با تمام ضعف‌ها، تناقض‌ها و امیالش به روی صحنه می‌آورد. می‌خواهد بداند انسان چرا خیانت می‌کند، چرا عاشق می‌شود، چرا دروغ می‌گوید، چرا حسادت می‌کند، چرا از مرگ می‌ترسد و چرا گاه چیزی را می‌خواهد که خود می‌داند به زیان اوست.از این منظر، رمان مدرن را می‌توان نقطه‌ای دانست که در آن ادبیات از «تربیت انسان» به سوی «کشف انسان» حرکت می‌کند.در رمانس، قهرمان باید خود را از نفسِ خام خویش آزاد کند تا به مرتبه‌ای بالاتر برسد؛ در رمان مدرن، نویسنده اغلب به درون همین نفس فرومی‌رود تا آن را بشناسد، تحلیل کند و تمام پیچیدگی‌های آن را آشکار سازد.تفاوتی ظریف اما بنیادی در این میان وجود دارد.در جهان قدیم، مسئله این بود که انسان با نفس خود چه کند؟در جهان مدرن، مسئله بیش از پیش این شد که نفس انسان چه می‌خواهد؟در اولی، تربیت عبارت است از شکل‌دادن به میل؛ در دومی، شناخت میل و تجربه‌ی آن به موضوعی اساسی تبدیل می‌شود.از همین‌جا می‌توان آنچه را «وارونگی رمانس» نامید، فهم کرد. در رمانس، سفر قهرمان معمولاً سفری از خودِ خام به سوی صورتی برتر از خود است؛ اما در بسیاری از اشکال رمان مدرن، سفر داستانی به جای آنکه انسان را از خویشتن فراتر ببرد، او را هرچه عمیق‌تر به درون خویشتن می‌برد.قهرمان دیگر الزاماً در جست‌وجوی نجات از نفس نیست؛ او در جست‌وجوی فهم نفس، تحقق نفس و گاه ارضای نفس است.بدین ترتیب، تاریخ رمان را می‌توان، در یکی از خوانش‌های ممکن، بخشی از تاریخ تغییر تصور انسان از «خود» دانست: از انسانی که باید خود را مطابق نظمی برتر تربیت کند، به انسانی که خود را موضوع اصلی شناخت قرار می‌دهد؛ از قهرمانی که باید بر نفس خویش غلبه کند، به شخصیتی که باید امیال و تجربه‌های درونی خود را کشف و بیان کند.و شاید به همین دلیل است که رمان مدرن تا این اندازه با جهان جدید پیوند خورده است. زیرا در جهانی که فرد بیش از پیش به مرکز تجربه‌ی خویش تبدیل می‌شود، ادبیاتی نیز پدید می‌آید که همین فرد، همین ذهن، همین میل و همین زندگی خصوصی را موضوع اصلی خود قرار می‌دهد.رمان، در نهایت، فقط داستان انسان نیست؛ داستانِ کشف شدن انسان برای خودش است.و شاید بتوان تاریخ آن را از همین منظر خواند: گذار تدریجی از جهانی که در آن انسان می‌پرسید «من در این جهان چه وظیفه‌ای دارم؟» به جهانی که در آن بیش از هر چیز می‌پرسد:«من چه می‌خواهم؟»EroditoEroditoThu, 29 Oct 2026 12:14:20 +0330https://virgool.ir/@erodito/در-باب-حماسهٔ-نیبلونگ-ها-و-حماسهٔ-ولسونگ-ها-سرنوشت-شرافت-و-فروپاشی-جهان-قهرمانی-ژرمنی-hqyeeqjarsbm۱. نیبلونگ‌ها؛ میراث یک جهان قهرمانیدر میان حماسه‌های بزرگ اروپای قرون وسطی، کمتر اثری را می‌توان یافت که به‌اندازهٔ سرود نیبلونگ‌ها تصویری هولناک از شکوه و فروپاشی جهان قهرمانی ارائه کند. این حماسه داستان پهلوانانی است که از قدرت، ثروت، وفاداری و شرافت برخوردارند، اما همین فضیلت‌ها و تعهدات، هنگامی که در موقعیتی بحرانی با یکدیگر برخورد می‌کنند، به نیروهایی ویرانگر تبدیل می‌شوند. در این جهان، قهرمان می‌تواند شجاع باشد، به پیمان خود وفادار بماند و از حیث پهلوانی بر دیگران برتری داشته باشد؛ بااین‌حال، هیچ‌یک از این ویژگی‌ها تضمین نمی‌کند که او از نابودی بگریزد یا بتواند نظمی پایدار برای خود و خاندانش بسازد.سرود نیبلونگ‌ها، به زبان آلمانی میانهٔ عالی، احتمالاً در حدود سال ۱۲۰۰ میلادی تدوین شده است. اثر به شاعری ناشناس تعلق دارد و از سنتی روایی بهره می‌گیرد که ریشه‌های آن بسیار کهن‌تر از متن موجود است. این سنت با افسانهٔ زیگفرید، اژدهاکشی، گنج نیبلونگ‌ها، خاندان بورگوندی و خاطرهٔ درگیری‌های خونین میان فرمانروایان و خاندان‌های اروپای شمالی و مرکزی ارتباط دارد. بااین‌حال، نباید حماسهٔ مکتوب را نسخه‌ای دست‌نخورده از یک روایت باستانی تصور کرد. متن موجود در محیط فرهنگی و درباری قرون وسطی شکل گرفته و نشانه‌هایی از ارزش‌های آن دوره، از جمله آداب دربار، منزلت اشرافی و تأثیر مسیحیت، در آن دیده می‌شود. پژوهش‌های جدید نیز بر همین نکته تأکید دارند که سرود نیبلونگ‌ها هم میراث یک سنت قهرمانی کهن است و هم اثری متعلق به جهان فرهنگی زمان تدوین خود.در کنار این اثر، حماسهٔ ولسونگ‌ها قرار دارد؛ روایتی منثور به زبان نورس باستان(ایسلندی) که داستان خاندان ولسونگ، زیگورد اژدهاکش، برونهیلد، گودرون و خاندان گیوکینگ‌ها را در قالبی گسترده‌تر بازمی‌گوید. این حماسه از شعرهای قهرمانیِ سنت ادای شاعرانه بهره می‌گیرد و در میان روایت‌های اسطوره‌ای ایسلند جایگاه مهمی دارد. در آن، داستان قهرمانان با اسطوره‌های خدایان نورس، پیشگویی، جادو، تغییر شکل، اژدها و گنجی نفرین‌شده درهم می‌آمیزد. ازاین‌رو، جهان آن در مقایسه با سرود نیبلونگ‌ها آشکارتر به قلمرو اسطوره و تقدیر نزدیک می‌شود.اما اهمیت این دو اثر تنها در قدمت یا شهرت آن‌ها نیست. این حماسه‌ها به ما اجازه می‌دهند جهانی را بررسی کنیم که در آن، ارزش انسان عمدتاً از طریق کردار او در برابر دیگران سنجیده می‌شود: آیا از خاندانش دفاع می‌کند؟ آیا به پیمان خود وفادار است؟ آیا در برابر دشمن شجاعت نشان می‌دهد؟ آیا در برابر تحقیر سکوت می‌کند؟ و اگر خون یکی از نزدیکانش ریخته شود، آیا می‌تواند از انتقام چشم بپوشد؟در این جهان، پرسش از چگونگی زندگی خوب، غالباً در قالب پرسش از چگونگی زیستن با شرافت مطرح می‌شود. اما درست در همین‌جا، تناقضی تراژیک آشکار می‌شود: اگر شرافت مستلزم انتقام باشد، اگر وفاداری به خاندان انسان را به جنگ بکشاند و اگر پذیرش شکست به معنای رسوایی تلقی شود، آیا فضیلت‌های قهرمانی می‌توانند زندگی را حفظ کنند؟ یا ممکن است انسان در راه پاسداری از ارزش‌هایی که به آن‌ها باور دارد، همان جهانی را نابود کند که این ارزش‌ها در آن معنا پیدا کرده‌اند؟۲. زیگفرید و زیگورد؛ قهرمان در مرز انسان و اسطورهبرای فهم این سنت، باید از شخصیت زیگفرید در حماسهٔ آلمانی و همتای روایی او، زیگورد، در سنت نورس آغاز کنیم. نام‌ها و جزئیات داستان در دو سنت تفاوت دارند، اما هر دو قهرمان به چرخه‌ای تعلق دارند که اژدهاکشی، گنج، عشق، خیانت و مرگ در آن نقشی بنیادی ایفا می‌کنند.زیگفرید در سرود نیبلونگ‌ها قهرمانی استثنایی است. او از خاندان شاهی می‌آید، نیروی جسمانی فراوان دارد و با پیروزی‌هایش شهرت به دست آورده است. در سنت داستانی مرتبط با او، کشتن اژدها و دستیابی به گنج نیبلونگ‌ها به قدرتی تقریباً فراانسانی برایش معنا می‌بخشد. در روایت آلمانی، او با کریمهیلد ازدواج می‌کند و به دربار بورگوندی وارد می‌شود؛ اما ورودش به این جهان درباری، به‌جای آنکه زمینهٔ آرامش پایدار را فراهم کند، او را وارد شبکه‌ای از رقابت‌ها، سوءظن‌ها و تعارض‌های منزلتی می‌سازد.در حماسهٔ ولسونگ‌ها، زیگورد در چارچوبی اسطوره‌ای‌تر ظاهر می‌شود. داستان او با تبار خاندان ولسونگ، شمشیرهای افسانه‌ای، دخالت اودین و دیگر عناصر جهان اسطوره‌ای نورس پیوند دارد. او اژدهایی به نام فافنیر را می‌کشد و به گنجی دست می‌یابد که از پیش با طمع، خشونت و نابودی پیوند خورده است. رابطهٔ او با برونهیلد و سپس گودرون نیز در شبکه‌ای از وعده‌ها، فریب‌ها و پیامدهای پیش‌بینی‌شده شکل می‌گیرد.اسماگ در هابیتِ تالکین از فافنیر و قتل او توسط زیگورد الهام گرفته شده. در اینجا جای زیگورد ما ثورین اوکنشیلد(سپربلوط) را داریم و البته اسامی ثورین و اوکنشیلد و گندالف هم در اصل از متن شعر ولوسپا ایسلندی برداشته شده که از میراث وایکینگهاست و تالکین در خلق هابیت مستقیما از ولسونگ و ولوسپا استفاده کرده. اسماگ در هابیتِ تالکین از فافنیر و قتل او توسط زیگورد الهام گرفته شده. در اینجا جای زیگورد ما ثورین اوکنشیلد(سپربلوط) را داریم و البته اسامی ثورین و اوکنشیلد و گندالف هم در اصل از متن شعر ولوسپا ایسلندی برداشته شده که از میراث وایکینگهاست و تالکین در خلق هابیت مستقیما از ولسونگ و ولوسپا استفاده کرده.در اینجا نقش اودین در حماسه ولسونگ هم توسط گندالف اجرا میشود. اودین در باور مردمان ژرمن یک جادوگر ماهر و حیله‌گر و حساب‌گر بود. البته تصویری که گندالف ارائه میکنه یک تصویر خوب از اودین هست در صورتی که در باورهای مردم ژرمن اودین بسیار موجود ترسناک و خطرناکی هست چنان‌چه هیچ‌کس او را به نام اُدین صدا نمیزد بلکه هاوی(=والا) صدا زده می‌شد. هابیت یک الهام مستقیم از عقاید مردمان ژرمن مخصوصا حماسه ولسونگ ایسلندی است.نام‌ها گندالف، ثورین و دورف‌های همراه‌ش و اوکن‌شیلد(سپربلوط) لقب ثورین همه عیناً از شعر ولوسپا برداشته شده. نفرین خاندان دورین هم در اصل همان نفرین «حلقه» اَندواری بود که پسر هرایمدار دورف به صورت اژدهایی درآمد و کل ثروت دورف را تصاحب کرد و روی آن خوابید تا زیگورد او را کشت.این تفاوت مهم است. زیگفرید در متن آلمانی بیش از آنکه در تمام طول داستان یک قهرمان اسطوره‌ایِ دور از جهان اجتماعی باقی بماند، وارد زندگی درباری می‌شود؛ زندگی‌ای که در آن ازدواج، تشریفات، مقام و روابط سیاسی تعیین‌کننده‌اند. در سنت نورس، زیگورد به‌وضوح درون زنجیره‌ای از رویدادهای اسطوره‌ای و تقدیری قرار می‌گیرد که از نسل‌های پیش از او آغاز شده است.بااین‌حال، هر دو شخصیت یک پرسش بنیادی را مطرح می‌کنند: آیا برتری قهرمانانه می‌تواند انسان را از محدودیت‌های جهان آزاد کند؟قهرمان اژدهاکش می‌تواند هیولایی را شکست دهد که دیگران از رویارویی با آن ناتوان‌اند. می‌تواند به گنجی دست یابد که دیگران برای تصاحبش دست به جنایت می‌زنند. اما او نمی‌تواند صرفاً با قدرت خود، حسادت، فریب، تعارض خانوادگی یا مرگ را از جهان حذف کند. قدرتی که در برابر اژدها مؤثر است، لزوماً در برابر روابط انسانی کارآمد نیست.در اینجا، حماسه میان دو نوع قدرت تمایز می‌گذارد: قدرتی که قهرمان در میدان نبرد از خود نشان می‌دهد و قدرتی که برای حفظ زندگی و نظم اجتماعی لازم است. ممکن است فردی در نخستین نوع قدرت بی‌همتا باشد، اما در دومی شکست بخورد. قهرمان بودن، انسان را از تراژدی مصون نمی‌کند.۳. گنج نیبلونگ‌ها؛ ثروتی که به‌جای سعادت، نابودی می‌آوردگنج نیبلونگ‌ها یکی از مهم‌ترین عناصر نمادین این چرخهٔ حماسی است. گنج، در نگاه نخست، نشانهٔ کامیابی و قدرت است: کسی که آن را در اختیار دارد، از ثروت، منزلت و توانایی تأثیرگذاری بر دیگران برخوردار می‌شود. اما در این داستان‌ها، ثروت نه به‌طور پایدار به سعادت می‌انجامد و نه به‌تنهایی نظم سیاسی و خانوادگی را استوار می‌کند.در سنت نورس، داستان گنج با ماجرای آندواراناوت و نفرین مرتبط با آن پیوند دارد. گنج از زنجیره‌ای از خشونت، فریب و تصاحب پدید می‌آید و از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود. آنچه به دست می‌آید، تنها ثروت نیست؛ گذشته‌ای خونین نیز همراه آن منتقل می‌شود. هر مالک تازه ممکن است تصور کند که می‌تواند از قدرت گنج بهره ببرد، بی‌آنکه پیامدهای گذشته به او برسند، اما داستان بارها نشان می‌دهد که تصاحب مال، به‌خودی‌خود تاریخ آن را از میان نمی‌برد.در سرود نیبلونگ‌ها نیز گنج در پیوند با قدرت و رقابت قرار می‌گیرد و پس از قتل زیگفرید، به بخشی از منازعه‌ای بزرگ‌تر تبدیل می‌شود. در ادامهٔ روایت، نابودی و پنهان شدن گنج نیز بر این مضمون می‌افزاید که ثروت عظیم نمی‌تواند تضمین‌کنندهٔ امنیت یا بقای خاندان باشد.نباید این عناصر را الزاماً به معنای محکومیت مطلق ثروت دانست. حماسه‌ها در جهانی اشرافی شکل گرفته‌اند که در آن دارایی، هدیه، غنیمت و گنج بخشی از ساختار قدرت و منزلت‌اند. ثروت می‌تواند به فرمانروا امکان حمایت از پیروان و حفظ جایگاهش را بدهد. مسئله این است که ثروت درون روابط انسانی قرار دارد و می‌تواند به موضوع حسادت، رقابت و نزاع تبدیل شود.از این منظر، گنج نیبلونگ‌ها پرسشی درباره رابطهٔ مالکیت و سرنوشت مطرح می‌کند: آیا انسان واقعاً صاحب چیزی است که به دست آورده، اگر تصاحب آن او را به شبکه‌ای از دشمنی‌ها وابسته کند؟ آیا ثروت می‌تواند قدرتی مستقل برای انسان فراهم آورد، یا ارزش آن همچنان به نظم سیاسی و روابطی وابسته است که درون آن قرار گرفته است؟در این حماسه، گنج نه فقط چیزی برای تصاحب، بلکه عاملی است که میل انسان به تصاحب را آشکار می‌کند. قهرمان ممکن است اژدها را شکست دهد، اما جهان انسانی‌ای که در آن زندگی می‌کند، همچنان گرفتار رقابت بر سر ثروت و منزلت باقی می‌ماند.۴. شرافت و شهرت؛ چرا قهرمان نمی‌تواند به‌آسانی عقب‌نشینی کند؟در جهان قهرمانی ژرمنی، شرافت و شهرت جایگاهی بنیادی دارند. شهرت فقط تصویری ذهنی نیست که دیگران از یک فرد در ذهن خود نگه می‌دارند؛ بخشی از جایگاه واقعی او در جامعه است. نام قهرمان، قدرت خاندانش، اعتبار سوگندهایش و میزان احترامی که دیگران برایش قائل‌اند، بر امکان عمل او تأثیر می‌گذارند.این جهان را نباید صرفاً با مفاهیم روان‌شناختیِ فردی توضیح داد. قهرمان در شبکه‌ای از روابط زندگی می‌کند و اعتبار او به این بستگی دارد که دیگران کردار او را چگونه می‌فهمند. اگر به او توهین شود و پاسخ ندهد، ممکن است چنین تلقی شود که توانایی دفاع از منزلت خود را ندارد. اگر یکی از نزدیکانش کشته شود و واکنشی نشان ندهد، شاید به‌عنوان کسی شناخته شود که در برابر وظیفهٔ خویشاوندی کوتاهی کرده است.از این رو، عقب‌نشینی همیشه نشانهٔ خردمندی تلقی نمی‌شود. گاهی پرهیز از جنگ می‌تواند به معنای حفظ جان باشد، اما در همان حال، به بهای از دست دادن اعتبار اجتماعی تمام شود. انسان در چنین موقعیتی میان دو ارزش قرار می‌گیرد: زندگی و امنیت از یک سو، شرافت و منزلت از سوی دیگر.این تعارض در حماسه‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا قهرمان نمی‌تواند به‌آسانی فقط بر اساس خواست شخصی خود تصمیم بگیرد. او باید به پیامدهای تصمیمش برای خاندان و روابط سیاسی نیز بیندیشد. بااین‌حال، همین وابستگی به داوری دیگران می‌تواند به دام تبدیل شود. فرد برای حفظ شرافت خود دست به عملی می‌زند که زمینهٔ نزاعی بزرگ‌تر را فراهم می‌کند؛ سپس برای جبران پیامدهای آن، ناچار به کردار دیگری می‌شود که به نوبهٔ خود بحران را تشدید می‌کند.به این ترتیب، شرافت هم نیرویی برای حفظ نظم است و هم ممکن است عامل نابودی آن شود. بدون شرافت و اعتبار، روابط اعتمادآمیز میان افراد دشوار می‌شود؛ اما اگر شرافت به این معنا باشد که هیچ توهینی را نمی‌توان بی‌پاسخ گذاشت، هیچ شکست یا مصالحه‌ای را نمی‌توان پذیرفت و هیچ پیمانی را نمی‌توان در شرایط تازه بازنگری کرد، آن‌گاه حفظ شرافت به جنگی بی‌پایان تبدیل می‌شود.حماسه به‌جای آنکه این تناقض را در قالب نظریه‌ای انتزاعی توضیح دهد، آن را در سرنوشت شخصیت‌ها مجسم می‌کند. قهرمانان بارها به دلیل پایبندی به منزلت خود دست به اعمالی می‌زنند که در کوتاه‌مدت شرافتمندانه به نظر می‌رسند، اما در بلندمدت راهی به سوی نابودی می‌گشایند.۵. وفاداری به خاندان؛ فضیلتی که می‌تواند به انتقام تبدیل شودیکی از بنیادی‌ترین ارزش‌های جهان قهرمانی ژرمنی، وفاداری به خویشاوندان و خاندان است. فرد در این جهان موجودی کاملاً مستقل از خانواده و تبار خود نیست. هویت او از طریق پیوندهای خونی، ازدواج، پیمان‌های سیاسی و رابطه با فرمانروا شکل می‌گیرد. بنابراین، آسیب دیدن یکی از اعضای خاندان می‌تواند به مسئله‌ای عمومی تبدیل شود.اگر فردی از یک خاندان کشته شود، مسئله فقط از دست رفتن یک زندگی نیست؛ اعتبار و امنیت دیگر اعضای خاندان نیز به خطر می‌افتد. اگر قتل بی‌پاسخ بماند، دشمن ممکن است آن را نشانهٔ ضعف بداند. به همین دلیل، انتقام در بسیاری از جوامع جنگاورِ گذشته تنها واکنشی عاطفی نبود؛ می‌توانست بخشی از سازوکار حفظ اعتبار و بازدارندگی نیز باشد.اما همین منطق، چرخه‌ای خطرناک پدید می‌آورد. یک خاندان برای جبران خون ریخته‌شده دست به انتقام می‌زند؛ خاندان مقابل این اقدام را تعرضی تازه می‌بیند؛ سپس انتقام دیگری ضرورت پیدا می‌کند. هر طرف ممکن است خود را مدافع عدالت بداند، زیرا از منظر او، خشونت نخستین هنوز جبران نشده است. بااین‌حال، از دید ناظر بیرونی، مجموعهٔ این کردارها به زنجیره‌ای از خشونت تبدیل می‌شود که پایان دادن به آن دشوار است.در سرود نیبلونگ‌ها، این منطق در سرنوشت کریمهیلد اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. پس از قتل زیگفرید، سوگ او به انتقامی عظیم و ویرانگر تبدیل می‌شود. کریمهیلد در آغاز همسر داغ‌دیده‌ای است که عزیز خود را از دست داده؛ اما در ادامه، خواست انتقام تمام جهان او را تحت تأثیر قرار می‌دهد. او از ثروت، ازدواج تازه و موقعیت سیاسی خود در راه اجرای نقشه‌ای استفاده می‌کند که در نهایت به نابودی گسترده می‌انجامد.این تحول به معنای آن نیست که سوگ کریمهیلد بی‌اهمیت است یا باید رنج او را نادیده گرفت. برعکس، قدرت تراژیک داستان در این است که انتقام از رنجی واقعی آغاز می‌شود. اما واقعی بودن رنج، لزوماً به این معنا نیست که هر عملی که در پاسخ به آن انجام شود، عادلانه یا سازنده خواهد بود.در حماسهٔ ولسونگ‌ها نیز روابط خویشاوندی، پیمان‌های خانوادگی و انتقام در سرنوشت خاندان‌ها نقشی اساسی دارند. گودرون درون شبکه‌ای از سوگ، ازدواج سیاسی و خشونت خانوادگی قرار می‌گیرد و داستان او نشان می‌دهد که وفاداری به خویشاوندان چگونه می‌تواند در شرایط مختلف به کنش‌هایی کاملاً متفاوت بینجامد.تعلیم مهم این سنت آن است که وفاداری، هرچند یکی از پایه‌های نظم انسانی است، به‌تنهایی معیار کافی برای داوری اخلاقی نیست. باید پرسید وفاداری به چه کسی، در برابر چه تعهدی و با چه پیامدی؟ گاهی وفاداری مانع خیانت و رها کردن نزدیکان می‌شود؛ گاهی نیز فرد را به انجام کاری می‌کشاند که هیچ راهی برای بازسازی نظم پس از آن باقی نمی‌گذارد.۶. تقدیر؛ آیا انسان می‌تواند از سرنوشت خود بگریزد؟اگر بخواهیم تفاوت جهان قهرمانیِ سنت نورس را با بسیاری از روایت‌های قهرمان‌محورِ متأخر بفهمیم، باید به جایگاه تقدیر توجه کنیم. در حماسهٔ ولسونگ‌ها، پیشگویی و آگاهی از آینده بارها در سرنوشت قهرمانان دخالت دارند. شخصیت‌ها ممکن است از پیامدهای آینده آگاه شوند، اما این آگاهی لزوماً به آن‌ها امکان نمی‌دهد که از وقوع آن پیامدها جلوگیری کنند.در جهان اسطوره‌ای نورس، تقدیر با مفهوم‌های گسترده‌تری از نظم کیهانی و محدودیت زندگی انسان پیوند دارد. نورن‌ها، که در سنت اسطوره‌ای با سرنوشت ارتباط دارند، یادآور آن‌اند که زندگی موجودات حتی در جهانی که خدایان در آن حضور دارند، از محدودیت و پایان‌پذیری خالی نیست. خدایان نورس نیز در بسیاری از روایت‌ها همه‌توان و نامیرا به معنای مطلق نیستند؛ آن‌ها خود در افقی از پیشگویی و پایان جهان قرار دارند.بااین‌حال، نباید مفهوم تقدیر را به این معنا فروکاست که شخصیت‌ها هیچ اراده‌ای ندارند یا کردارشان هیچ اهمیتی ندارد. قهرمان ممکن است از مرگ خود آگاه باشد، اما همچنان تصمیم بگیرد چگونه با آن روبه‌رو شود. ممکن است بداند که پیمانی به فاجعه خواهد انجامید، اما درون شبکه‌ای از وفاداری و تعهد قرار گرفته باشد که خروج از آن نیز پیامدهای سنگینی دارد.در اینجا باید میان دو مسئله تمایز گذاشت: اینکه انسان بتواند نتیجهٔ نهایی کردار خود را کنترل کند، و اینکه بتواند دربارهٔ نحوهٔ کردار خود تصمیم بگیرد. حماسه‌های تقدیرمحور اغلب نشان می‌دهند که اولی محدود است، اما دومی همچنان اهمیت دارد. انسان ممکن است نتواند مرگ را از جهان حذف کند، ولی کردار او همچنان تعیین می‌کند که در برابر آن چگونه رفتار خواهد کرد.این برداشت با مفهوم سادهٔ تسلیم‌گرایی تفاوت دارد. قهرمان نورس لزوماً نمی‌گوید چون سرنوشت وجود دارد، پس نباید کاری کرد. برعکس، ممکن است به سوی عملی خطرناک برود، با دشمن بجنگد یا تعهد خود را انجام دهد، با آنکه می‌داند پیروزی پایدار تضمین نشده است.در این جهان، ارزش کردار تنها از نتیجهٔ نهایی به دست نمی‌آید. شجاعت ممکن است حتی در موقعیتی معنا داشته باشد که شکست اجتناب‌ناپذیر به نظر می‌رسد. اما همین نکته نیز پرسشی دشوار پدید می‌آورد: اگر انسان می‌داند که کردار او نمی‌تواند از فاجعه جلوگیری کند، آیا باید همچنان به عهد خود وفادار بماند؟ یا خردمندی گاهی در شکستن چرخه‌ای است که آیندهٔ آن از پیش ویرانگر به نظر می‌رسد؟حماسه این پرسش را به‌سادگی حل نمی‌کند. جهان آن نه جهانی است که در آن هر کردار نیک پاداش می‌گیرد، و نه جهانی که در آن تلاش انسانی کاملاً بی‌معناست. انسان می‌تواند شجاع باشد، اما پیروز نشود؛ می‌تواند به عهد خود وفادار بماند، اما به مرگ برسد؛ می‌تواند از آینده آگاه شود، اما نتواند از آن بگریزد. همین فاصله میان آگاهی، اراده و نتیجه، سرچشمهٔ بخش بزرگی از نیروی تراژیک این آثار است.۷. سرنوشت در برابر اراده؛ چرا آگاهی همیشه نجات‌بخش نیست؟در بسیاری از داستان‌های مدرن، آگاهی از خطر ممکن است راهی برای گریز از آن فراهم کند. اگر قهرمان بداند چه چیزی در انتظار اوست، می‌تواند مسیر خود را تغییر دهد و نتیجه را دگرگون سازد. اما در حماسه‌های ولسونگی، آگاهی از آینده گاهی نه راه نجات، بلکه بخشی از تراژدی است.شخصیت ممکن است پیشگویی را بشنود و به‌جای آنکه بتواند از سرنوشت دور شود، هرچه بیشتر در مسیر تحقق آن قرار گیرد. علت این امر همیشه روشن نیست و نباید همهٔ روایت‌ها را به یک نظریهٔ واحد درباره تقدیر فروکاست. گاهی شخصیت به سبب غرور هشدار را نادیده می‌گیرد؛ گاهی تعهداتش امکان عقب‌نشینی را دشوار می‌کنند؛ گاهی نیز روایت چنان ساختار یافته است که آگاهی از پایان، به‌جای جلوگیری از آن، بر سنگینی هر انتخاب می‌افزاید.این وضعیت با پرسشی فلسفی ارتباط دارد: آیا دانستن آینده به معنای کنترل آن است؟ انسان ممکن است از خطر آگاه باشد، اما آگاهی به‌تنهایی نیروهای اجتماعی، عاطفی و سیاسی‌ای را که او را به سوی آن خطر می‌برند از میان نمی‌برد. دانستن اینکه انتقام به نابودی خواهد انجامید، الزاماً فرد را از انتقام منصرف نمی‌کند؛ زیرا ممکن است انتقام را نه یک انتخاب آزاد در میان چند گزینه، بلکه وظیفه‌ای ضروری برای حفظ شرافت خود بداند.به همین دلیل، حماسه‌ها نشان می‌دهند که مشکل انسان همیشه ناآگاهی نیست. گاهی او می‌داند چه چیزی خطرناک است، اما نمی‌تواند از شبکهٔ ارزش‌ها و تعهداتی که به کردار او معنا می‌بخشند خارج شود. در چنین شرایطی، آگاهی می‌تواند رنج را بیشتر کند: فرد می‌فهمد که به سوی فاجعه می‌رود، اما نمی‌بیند چگونه می‌تواند بدون خیانت به آنچه برایش مهم است از آن مسیر خارج شود.این مضمون، به‌ویژه در روایت‌های تقدیرمحور، انسان را به موجودی تبدیل می‌کند که نه کاملاً آزاد است و نه کاملاً بی‌اختیار. او درون شرایطی زندگی می‌کند که خود انتخاب نکرده، اما کردارهایش همچنان در تحقق آن شرایط نقش دارند.۸. برونهیلد، گودرون و کریمهیلد؛ زنان در مرکز تراژدی قهرمانیاگرچه حماسه‌های قهرمانی ژرمنی اغلب با جنگجویان، پادشاهان و پهلوانان شناخته می‌شوند، زنان در بسیاری از آن‌ها نقش‌هایی تعیین‌کننده دارند. آن‌ها صرفاً شخصیت‌هایی نیستند که منتظر بمانند تا مردان برایشان بجنگند؛ گاه حافظان حافظهٔ خاندان، واسطه‌های اتحاد سیاسی، صاحبان منزلت مستقل و عاملان اصلی انتقام‌اند.در سرود نیبلونگ‌ها، کریمهیلد در آغاز زنی است که با زیگفرید ازدواج می‌کند و زندگی‌اش با قتل او دگرگون می‌شود. پس از مرگ همسرش، سوگ او به نیرویی تبدیل می‌شود که مسیر حماسه را تغییر می‌دهد. او از موقعیت تازهٔ خود بهره می‌گیرد تا انتقام بگیرد و سرانجام در مرکز نابودی خاندان‌هایی قرار می‌گیرد که در قتل زیگفرید نقش داشته‌اند یا از نظر او در برابر آن مسئول بوده‌اند.کریمهیلد را نباید فقط به‌عنوان زنی انتقام‌جو و غیرعقلانی معرفی کرد. چنین توصیفی رنج آغازین او و منطق اجتماعی انتقام را نادیده می‌گیرد. اما در همان حال، نباید تمام اعمالش را صرفاً به دلیل رنجی که متحمل شده توجیه کرد. قدرت تراژیک شخصیت او در این است که رنجی واقعی را به برنامه‌ای برای انتقام تبدیل می‌کند و در این مسیر، مرز میان جبران بی‌عدالتی و تولید خشونت تازه را از میان می‌برد.در سنت نورس، برونهیلد و گودرون نیز در پیوند با عشق، ازدواج، فریب و انتقام قرار دارند. برونهیلد در روایت ولسونگی زنی است با منزلت و قدرتی غیرمعمول که رابطه‌اش با زیگورد و گونار به زنجیره‌ای از وعده‌های شکسته و تعارض‌ها منتهی می‌شود. گودرون نیز در روایت‌های مختلف، با فقدان، ازدواج‌های سیاسی و خشونت خانوادگی مواجه می‌شود و گاه خود به عاملی فعال در انتقام بدل می‌گردد.این شخصیت‌ها نشان می‌دهند که جهان قهرمانی صرفاً جهان ارادهٔ مردانه نیست. روابط سیاسی و خاندانی از طریق ازدواج‌ها، وعده‌ها و تعارض‌های میان زنان نیز شکل می‌گیرند. زنان در این داستان‌ها ممکن است در ساختارهای محدودکنندهٔ زمان خود زندگی کنند، اما درون همان ساختارها قادرند تصمیم‌هایی بگیرند که سرنوشت پادشاهان و خاندان‌ها را تغییر دهد.بااین‌حال، نباید از این نکته نتیجه گرفت که حماسه‌های قرون وسطایی به مفهوم مدرن از آزادی و برابری جنسیتی دست یافته‌اند. این آثار در جهان‌هایی اشرافی و غالباً مردسالار شکل گرفته‌اند. اهمیت زنان در این روایت‌ها به معنای برابری کامل جایگاه اجتماعی آنان با مردان نیست؛ بلکه نشان می‌دهد که قدرت و مسئولیت در جهان حماسی، حتی در ساختاری سلسله‌مراتبی، تنها از طریق جنگاوری مردان عمل نمی‌کند.۹. سرود نیبلونگ‌ها و حماسهٔ ولسونگ‌ها؛ دو روایت از یک میراث، دو تأکید متفاوتبرای شناخت جهان‌بینی این سنت، مقایسهٔ دو اثر ضروری است. شباهت‌های آن‌ها نشان می‌دهد که چگونه مواد روایی مشترک در سنت‌های گوناگون حفظ شده‌اند؛ تفاوت‌هایشان نیز روشن می‌کند که هیچ روایت واحدی را نمی‌توان بازتاب کامل و بی‌واسطهٔ تمام جهان قهرمانی ژرمنی دانست.در حماسهٔ ولسونگ‌ها، تبار قهرمانان، حضور خدایان، پیشگویی‌ها، اژدها، جادو و عناصر اسطوره‌ای جایگاه برجسته‌ای دارند. داستان از نسل‌های پیشین آغاز می‌شود و سرنوشت افراد درون زنجیره‌ای از روابط خانوادگی و نیروهای فراتر از زندگی روزمره شکل می‌گیرد. این جهان آشکارا با سنت اسطوره‌ای نورس پیوند دارد و قهرمانان آن در فضایی زندگی می‌کنند که امر انسانی و امر فراطبیعی از یکدیگر جدا نشده‌اند.در سرود نیبلونگ‌ها، مواد مشابه در محیطی درباری‌تر بازآرایی شده‌اند. تشریفات، منزلت اشرافی، روابط میان فرمانروایان، رقابت‌های دربار و آداب اجتماعی اهمیت زیادی دارند. اثر از عناصر اسطوره‌ای و خاطرهٔ قهرمانی بهره می‌گیرد، اما در شکل مکتوب خود با فرهنگ درباری و برخی ارزش‌های مسیحیِ قرون وسطی نیز ارتباط دارد. این تفاوت سبب می‌شود که مسئلهٔ شرافت و وفاداری در آن گاه از خلال رفتارهای اجتماعی و تشریفات درباری آشکار شود، درحالی‌که در سنت ولسونگی، همان مسائل بیشتر با تقدیر، پیشگویی و زنجیرهٔ اسطوره‌ای خاندان‌ها پیوند می‌خورند.تفاوت دیگری نیز در گسترهٔ داستان وجود دارد. حماسهٔ ولسونگ‌ها روایتی طولانی‌تر از تبار و سرگذشت خاندان ولسونگ ارائه می‌دهد و چرخهٔ قهرمانی را در بستری گسترده‌تر قرار می‌دهد. سرود نیبلونگ‌ها بر بخش مشخص‌تری از داستان، به‌ویژه ازدواج‌ها، قتل زیگفرید، انتقام کریمهیلد و نابودی دربار بورگوندی تمرکز می‌کند.از این تفاوت‌ها نباید نتیجه گرفت که یکی از دو اثر نسخه‌ای «خالص» و دیگری نسخه‌ای «تحریف‌شده» است. هر دو حاصل فرایندهای تاریخی و ادبی‌اند. سنت‌های شفاهی در طول زمان تغییر می‌کنند؛ شاعران و راویان مواد موجود را انتخاب و بازآرایی می‌کنند؛ و مخاطبان تازه، به داستان‌ها معنایی متناسب با جهان اجتماعی خود می‌بخشند.در نتیجه، این دو اثر را باید نه دو گزارش کاملاً یکسان از یک گذشتهٔ تاریخی، بلکه دو صورت ادبی از میراثی مشترک دانست. مقایسهٔ آن‌ها به ما امکان می‌دهد هم ارزش‌های قهرمانیِ مشترک را بشناسیم و هم ببینیم که چگونه یک سنت می‌تواند در محیط‌های متفاوت، بر جنبه‌های گوناگون همان مسائل تأکید کند.۱۰. جهان‌بینی ژرمنی؛ انسان به‌مثابه عضو خاندان و جامعهٔ قهرمانیاگر بخواهیم از دل این حماسه‌ها تصویری کلی از جهان اخلاقیِ سنت قهرمانی ژرمنی استخراج کنیم، نخست باید به جایگاه فرد توجه کنیم. قهرمان در این جهان معمولاً موجودی جداافتاده نیست که تمام هویت خود را از خواست شخصی‌اش به دست آورد. او درون روابطی از پیش موجود زندگی می‌کند: خاندان، تبار، پیمان، ازدواج، رابطه با فرمانروا و تعهد نسبت به همراهان.این روابط فقط محدودیت‌هایی بیرونی نیستند؛ آن‌ها بخشی از هویت قهرمان را می‌سازند. فرد می‌داند چه کسی است، زیرا می‌داند به کدام خاندان تعلق دارد، چه عهدی بسته و چه انتظاراتی از او وجود دارد. از همین رو، تخطی از پیمان یا بی‌اعتنایی به وظیفهٔ خویشاوندی ممکن است نه فقط یک خطای عملی، بلکه ضربه‌ای به هویت اجتماعی او تلقی شود.در چنین جهانی، آزادی را نمی‌توان به‌سادگی به معنای رهایی از تمام تعهدات فهمید. قهرمان ممکن است زمانی شایستگی خود را اثبات کند که برخلاف منفعت شخصی، به عهد خود وفادار بماند. اما همین وفاداری می‌تواند او را در برابر تعهد دیگری قرار دهد. اگر دو پیمان با یکدیگر تعارض پیدا کنند، یا اگر وفاداری به خاندان مستلزم دشمنی با کسی باشد که قهرمان پیش‌تر به او سوگند خورده است، هیچ قاعدهٔ ساده‌ای تضمین نمی‌کند که انتخاب درست روشن باشد.این جهان‌بینی را می‌توان رابطه‌محور دانست، اما نباید آن را به‌طور مطلق در برابر فردیت قرار داد. شخصیت‌های این حماسه‌ها امیال، حسادت‌ها، عشق‌ها، رنج‌ها و تصمیم‌های شخصی دارند. آنچه اهمیت دارد، این است که این تجربه‌های فردی در خلأ معنا پیدا نمی‌کنند. خواست شخصی قهرمان در شبکه‌ای از تعهدات قرار دارد و پیامدهای آن نیز به همان شبکه بازمی‌گردد.در این معنا، فرد نه صرفاً تابع بی‌ارادهٔ جامعه است و نه فرمانروای مطلق سرنوشت خویش. او درون نظمی زندگی می‌کند که خود به‌تنهایی آن را نساخته است، اما کردارهایش در حفظ یا نابودی آن نقش دارند.۱۱. سرنوشت و نظم کیهانی؛ آیا جهان برای انسان ساخته شده است؟در سنت ولسونگی، جهان به‌روشنی حول خواست و آسایش انسان سازمان نیافته است. قهرمان ممکن است به شکوه دست یابد، اما جهان تضمین نمی‌کند که این شکوه پایدار بماند. حتی خدایان نیز در سنت اسطوره‌ای نورس از محدودیت‌های سرنوشت و پایان‌پذیری جهان بیرون نیستند. این تصویر با تصوری که جهان را صحنه‌ای برای تحقق بی‌قیدوشرط خواسته‌های انسان می‌داند، تفاوت دارد.بااین‌حال، نباید از این ویژگی نتیجه گرفت که تمام مردمان ژرمنی در تمام دوره‌ها اعتقادی واحد و یکسان به تقدیر داشته‌اند. «جهان‌بینی ژرمنی» یک دستگاه فلسفی مدون و یکپارچه مانند یک مکتب فلسفی نیست. آنچه در اختیار داریم، مجموعه‌ای از آثار ادبی، اسطوره‌ها و سنت‌های روایی است که در زمان‌ها و محیط‌های گوناگون شکل گرفته‌اند.در این آثار، انسان معمولاً با محدودیت‌هایی روبه‌روست که نمی‌تواند آن‌ها را به‌سادگی برطرف کند: مرگ، تعارض‌های خاندانی، پیامدهای پیمان‌ها، انتقام و نیروهایی که در روایت‌های اسطوره‌ای به شکل پیشگویی یا دخالت خدایان ظاهر می‌شوند. انسان می‌تواند تصمیم بگیرد، اما تصمیم او در جهانی رخ می‌دهد که تماماً تابع ارادهٔ او نیست.این نکته به‌ویژه هنگامی اهمیت می‌یابد که قهرمان از مرگ یا فاجعهٔ آینده آگاه می‌شود. آگاهی او ممکن است رفتار او را تغییر دهد، اما تضمین نمی‌کند که بتواند پایان را از میان ببرد. در این جهان، محدودیت انسان به معنای بی‌ارزشی کردار او نیست؛ بلکه به این معناست که ارزش کردار را نمی‌توان فقط با پیروزی و موفقیت سنجید.قهرمان ممکن است در نهایت شکست بخورد، اما داستان همچنان از او می‌پرسد که در برابر شکست چگونه رفتار کرد. آیا از عهد خود گریخت؟ آیا به همراهانش خیانت کرد؟ آیا در برابر خطر شجاعت نشان داد؟ و آیا توانست پیامدهای کردار خود را بپذیرد؟از این منظر، حماسه‌ها جهان را به صحنه‌ای برای تحقق کامل خواست فردی تبدیل نمی‌کنند. آن‌ها جهانی را نشان می‌دهند که در آن، انسان باید درون محدودیت‌ها عمل کند و با این حقیقت روبه‌رو شود که شرافت، شجاعت و وفاداری، هرچند ارزشمندند، قدرت مطلق بر سرنوشت فراهم نمی‌کنند.۱۲. آیا حماسهٔ نیبلونگ‌ها اخلاق قهرمانی را تأیید می‌کند یا به نقد آن می‌پردازد؟یکی از خطاهای رایج در خواندن حماسه‌های کهن آن است که تصور کنیم آن‌ها فقط مجموعه‌ای از ارزش‌های پذیرفته‌شده را تبلیغ می‌کنند. بر اساس این برداشت، اگر قهرمان به شرافت، وفاداری و انتقام اهمیت می‌دهد، پس داستان نیز بی‌چون‌وچرا همین ارزش‌ها را تأیید می‌کند. اما ساختار تراژیک سرود نیبلونگ‌ها چنین خوانشی را دشوار می‌سازد.در این حماسه، ارزش‌های قهرمانی هم سرچشمهٔ شکوه‌اند و هم در پیدایش فاجعه نقش دارند. وفاداری به خاندان می‌تواند مانع خیانت شود، اما می‌تواند افراد را به نزاعی بکشاند که پایان آن نابودی خاندان‌هاست. شرافت می‌تواند از فرد در برابر تحقیر محافظت کند، اما اگر هر تعرضی مستلزم انتقام باشد، صلح را دشوار می‌کند. شجاعت می‌تواند قهرمان را به انجام وظیفه سوق دهد، اما ممکن است به پذیرش خطری بینجامد که هیچ دستاورد پایداری در پی ندارد.این تناقض به معنای آن نیست که حماسه همه ارزش‌های قهرمانی را بی‌اعتبار می‌کند. برعکس، تراژدی زمانی شکل می‌گیرد که این ارزش‌ها برای شخصیت‌ها واقعی و مهم‌اند. اگر وفاداری و شرافت هیچ اهمیتی نداشتند، تعارض میان آن‌ها نیز نیروی عاطفی خود را از دست می‌داد. قهرمانان نابود می‌شوند، زیرا چیزهایی را پاس می‌دارند که نمی‌توانند به‌آسانی از آن‌ها چشم بپوشند.از سوی دیگر، پیامدهای کردارشان نشان می‌دهد که ارزش‌های انسانی ممکن است در موقعیت‌های خاص به یکدیگر برخورد کنند. حماسه نمی‌تواند همیشه به ما بگوید که کدام تعهد باید کنار گذاشته شود؛ اما با نمایش نتایج، ما را وادار می‌کند درباره بهای وفاداری و انتقام بیندیشیم.به همین دلیل، بهتر است سرود نیبلونگ‌ها را نه صرفاً ستایش‌نامه‌ای از قهرمانان و نه صرفاً محکومیتی علیه جهان قهرمانی بدانیم. اثر شکوه این جهان را به نمایش می‌گذارد، اما پایان آن را نیز پنهان نمی‌کند. همین هم‌زمانیِ ستایش و فاجعه، یکی از سرچشمه‌های عمق ادبی آن است.۱۳. اخلاق حماسی در برابر اخلاق مسیحی؛ یک جهان واحد یا دو لایهٔ متفاوت؟از آنجا که سرود نیبلونگ‌ها در قرون وسطی مکتوب شده است، در آن با ترکیبی از سنت قهرمانی کهن و محیط فرهنگی مسیحی مواجه می‌شویم. این نکته برای فهم اثر بسیار مهم است. نباید تصور کرد که متن موجود صرفاً پنجره‌ای بی‌واسطه به باورهای پیشامسیحی ژرمنی است؛ همان‌طور که نباید تمام عناصر آن را به اخلاق مسیحی فروکاست.در سنت قهرمانی، شرافت، وفاداری، شهرت، انتقام و پیوند خاندانی اهمیت دارند. در اخلاق مسیحیِ قرون وسطی، مفاهیمی چون گناه، بخشایش، فروتنی، مهار خشم و مسئولیت در برابر خدا نیز در فضای فرهنگی حضور دارند. این دو مجموعهٔ ارزش‌ها الزاماً همیشه با یکدیگر هماهنگ نیستند.برای نمونه، انتقام می‌تواند از منظر اخلاق قهرمانی راهی برای پاسخ به قتل و حفظ اعتبار خاندان باشد؛ اما از منظر اخلاق مسیحی، انتقام شخصی و کینه می‌توانند با آرمان بخشایش و مهار خشم در تعارض قرار گیرند. بااین‌حال، وجود چنین تعارضی به معنای آن نیست که هر شخصیت حماسه نمایندهٔ یک دستگاه اخلاقی کاملاً مشخص است یا شاعر قصد داشته است رساله‌ای منظم دربارهٔ تقابل دو دین بنویسد.در خود اثر، ارزش‌های درباری، منزلت اشرافی، سوگندها و مناسبات سیاسی نقش دارند. این عناصر گاه با انتظارات اخلاقی مسیحی هم‌نشین می‌شوند و گاه تنشی میان آن‌ها پدید می‌آید. ازاین‌رو، سرود نیبلونگ‌ها را می‌توان اثری چندلایه دانست که در آن، میراث قهرمانی در قالب فرهنگی تازه بازآرایی شده است.در حماسهٔ ولسونگ‌ها، عناصر اسطوره‌ای نورس آشکارترند و حضور خدایان، پیشگویی‌ها و جهان فراطبیعی نقش بیشتری دارد. اما آن نیز در نسخهٔ مکتوب خود محصول محیط قرون وسطایی ایسلند است. بنابراین، آن را هم نباید به‌سادگی معادل یک سند دست‌نخورده از دین پیشامسیحی دانست.نتیجه آن است که این آثار برای شناخت سنت‌های ژرمنی و نورس بسیار ارزشمندند، اما باید آن‌ها را به‌عنوان متون ادبیِ تاریخی خواند: آثاری که مواد کهن را حفظ کرده‌اند، در عین حال آن‌ها را انتخاب، بازآرایی و تفسیر کرده‌اند.۱۴. تعالیم حماسه؛ انسان در برابر شرافت، انتقام و سرنوشتاگر بخواهیم از این دو حماسه چند مضمون اخلاقی و وجودی استخراج کنیم، نخست باید توجه داشته باشیم که آن‌ها آموزه‌های خود را به شکل موعظه‌ای منظم بیان نمی‌کنند. تعالیمشان از خلال کردار شخصیت‌ها و پیامدهای آن کردارها آشکار می‌شود.نخست، شجاعت به‌تنهایی خردمندی نیست. قهرمان می‌تواند در میدان نبرد بی‌باک باشد، اما نتواند تعارض‌های اجتماعی و عاطفی را حل کند. توانایی غلبه بر دشمن، به معنای توانایی ساختن صلح نیست.دوم، وفاداری ارزشمند است، اما وفاداری بدون داوری می‌تواند ویرانگر شود. پایبندی به خاندان و پیمان، پایه‌ای برای اعتماد اجتماعی است؛ اما اگر فرد نتواند میان وفاداری و انتقام تمایز بگذارد، همان ارزش ممکن است به چرخه‌ای از خشونت تبدیل شود.سوم، انتقام همیشه رنج را جبران نمی‌کند. ممکن است فرد با انتقام احساس کند که شرافت ازدست‌رفته را بازگردانده است، اما پیامدهای عمل او می‌تواند رنج تازه‌ای پدید آورد. کریمهیلد نمونه‌ای برجسته از شخصیتی است که سوگ واقعی‌اش به انتقامی تبدیل می‌شود که دامنهٔ آن از زندگی فردی فراتر می‌رود.چهارم، ثروت و قدرت، امنیت پایدار تضمین نمی‌کنند. گنج نیبلونگ‌ها می‌تواند منزلت و توانایی ایجاد کند، اما نمی‌تواند صاحبان خود را از حسادت، فریب و نزاع نجات دهد. قدرت مادی درون روابط انسانی معنا پیدا می‌کند و از بحران‌های آن روابط مستقل نیست.پنجم، آگاهی از سرنوشت، به معنای تسلط بر آن نیست. قهرمان ممکن است از آینده آگاه باشد، اما همچنان نتواند از فاجعه بگریزد. دانستن خطر، به‌تنهایی تعهدات و نیروهایی را که انسان را به سوی آن می‌برند از میان نمی‌برد.ششم، فضیلت انسانی در جهانی بدون تضمینِ پیروزی معنا پیدا می‌کند. در حماسه‌های تقدیرمحور، قهرمان ممکن است شکست بخورد یا بمیرد، اما کردار او همچنان اهمیت دارد. شرافت تنها در موفقیت نهایی خلاصه نمی‌شود؛ در نحوهٔ مواجههٔ انسان با خطر و محدودیت نیز آشکار می‌شود.و سرانجام، نظم اجتماعی ممکن است به‌وسیلهٔ همان ارزش‌هایی فروبپاشد که قرار بود آن را حفظ کنند. خاندان، وفاداری، منزلت و انتقام در ابتدا برای سامان دادن به روابط انسانی اهمیت دارند؛ اما اگر هیچ‌کدام امکان مصالحه یا پایان دادن به دشمنی را نپذیرند، این ارزش‌ها به ابزار نابودی تبدیل می‌شوند.۱۵. اهمیت این حماسه‌ها برای شناخت جهان‌بینی ژرمنیاهمیت سرود نیبلونگ‌ها و حماسهٔ ولسونگ‌ها برای شناخت جهان‌بینی ژرمنی را باید در چند سطح بررسی کرد.در سطح نخست، این آثار حافظهٔ رواییِ سنت‌های قهرمانی را حفظ کرده‌اند. آن‌ها داستان‌هایی درباره خاندان‌ها، اژدهاکشی، گنج، ازدواج، وفاداری و انتقام را به ما منتقل می‌کنند که در طول زمان تغییر کرده‌اند، اما همچنان ردپای ارزش‌های جوامع جنگاور و اشرافی را در خود دارند.در سطح دوم، این آثار نشان می‌دهند که اخلاق قهرمانی فقط مجموعه‌ای از فضیلت‌های بی‌تعارض نبود. شرافت، وفاداری و شجاعت می‌توانستند با یکدیگر برخورد کنند و گاهی نتیجهٔ آن برخورد، نه پیروزی اخلاقی، بلکه فاجعه باشد. این نکته به ما کمک می‌کند تا از تصویر ساده‌انگارانه‌ای فاصله بگیریم که فرهنگ‌های کهن را دارای یک نظام ارزشی کاملاً هماهنگ و بدون تناقض می‌پندارد.در سطح سوم، تفاوت دو اثر نشان می‌دهد که سنت ژرمنی یک مجموعهٔ فرهنگی یکپارچه و ثابت نبوده است. مواد روایی مشابه در محیط‌های متفاوت به شکل‌های متفاوت درآمده‌اند. حماسهٔ ولسونگ‌ها بر تبار، اسطوره و تقدیر تأکید می‌کند؛ سرود نیبلونگ‌ها همان میراث را در فضایی درباری‌تر بازآرایی می‌کند. این تفاوت‌ها برای فهم تاریخ فرهنگی اروپا مهم‌اند، زیرا نشان می‌دهند که انتقال سنت‌ها همیشه با تغییر معنا همراه است.در سطح چهارم، این حماسه‌ها برای مطالعهٔ رابطهٔ میان دین و اخلاق نیز ارزشمندند. آن‌ها به ما امکان می‌دهند ببینیم چگونه سنت‌های قهرمانی در جهان قرون وسطی و در کنار مسیحیت ادامه یافتند و چگونه ارزش‌هایی مانند انتقام و وفاداری در فضایی فرهنگی قرار گرفتند که مفاهیم دیگری چون بخشایش، گناه و مهار خشم نیز در آن حضور داشتند.سرانجام، این آثار در تاریخ هویت آلمانی و اسکاندیناویاییِ دوران جدید نیز تأثیر گذاشتند. در سده‌های هجدهم و نوزدهم، به‌ویژه با رشد ملی‌گرایی رمانتیک، حماسه‌های کهن به‌عنوان میراثی برای تعریف هویت فرهنگی و تاریخی بازخوانی شدند. اما این بازخوانی‌های مدرن را نباید با معنایی که آثار در زمان تدوین خود داشتند یکسان گرفت. برای مثال، در قرن نوزدهم، سرود نیبلونگ‌ها گاه به‌عنوان تصویری از فضایل ملی آلمانی معرفی شد؛ بااین‌حال، این برداشت بخشی از تاریخ دریافت و تفسیر اثر است، نه اثبات اینکه تمام آلمانی‌های دوران باستان و قرون وسطی ارزش‌هایی واحد و تغییرناپذیر داشته‌اند.بنابراین، این حماسه‌ها را باید هم اسناد ادبیِ سنت‌های کهن و هم آثار تاریخیِ دوره‌هایی دانست که آن‌ها را به شکل مکتوب درآوردند و بعدها بازخوانی کردند. ارزش آن‌ها در این نیست که به ما تصویری کاملاً خالص و بدون واسطه از ذهن تمام مردمان ژرمنی ارائه می‌دهند؛ بلکه در این است که امکان می‌دهند جهان اخلاقی، تخیل اسطوره‌ای و تناقض‌های یک سنت قهرمانی را با دقت بررسی کنیم.نتیجه؛ شکوهی که راهی به سوی نابودی می‌گشایدسرود نیبلونگ‌ها و حماسهٔ ولسونگ‌ها دو اثر مهم از میراث قهرمانی ژرمنی و نورس‌اند که در آن‌ها، شرافت، وفاداری، انتقام، ثروت و سرنوشت به یکدیگر گره می‌خورند. زیگفرید و زیگورد قهرمانانی‌اند که می‌توانند اژدها را شکست دهند و به گنج دست یابند، اما نمی‌توانند تمام نیروهای ویرانگر جهان انسانی را مهار کنند. کریمهیلد و گودرون نشان می‌دهند که سوگ و وفاداری می‌توانند به نیرویی برای انتقام تبدیل شوند. گنج نیبلونگ‌ها یادآور آن است که ثروت، بدون نظمی پایدار، تضمین‌کنندهٔ سعادت نیست؛ و تقدیر در سنت نورس نشان می‌دهد که انسان حتی در لحظهٔ آگاهی از آینده، لزوماً قادر به تغییر آن نیست.جهان‌بینی این حماسه‌ها را نباید به این گزاره فروکاست که انسان در برابر سرنوشت هیچ اختیاری ندارد، یا اینکه اخلاق قهرمانی صرفاً خشونت و انتقام را ستایش می‌کند. مسئله پیچیده‌تر است. قهرمانان در جهانی زندگی می‌کنند که تعهدات و روابط اجتماعی بخشی از هویتشان را می‌سازند. آن‌ها باید به خاندان و پیمان وفادار بمانند، اما همین وفاداری ممکن است با تعهدی دیگر تعارض پیدا کند. آن‌ها باید از شرافت خود دفاع کنند، اما دفاع از شرافت می‌تواند به نزاعی تبدیل شود که امکان زندگی را از میان می‌برد.شاید بنیادی‌ترین پرسش این حماسه‌ها همین باشد: اگر انسان برای حفظ شرافت خود تمام جهانش را نابود کند، آیا واقعاً شرافتی را حفظ کرده است؟ اگر انتقام خون ازدست‌رفته را با خون‌های تازه پاسخ دهد، آیا عدالت برقرار شده یا تنها رنج گسترش یافته است؟ و اگر قهرمان بتواند بر هیولا غلبه کند، اما نتواند خشم و رقابت را در جهان انسانی مهار کند، عظمت او تا کجا امتداد دارد؟این آثار پاسخ‌هایی ساده و قطعی ارائه نمی‌کنند. آن‌ها قهرمانان را درون تناقض‌هایشان نشان می‌دهند و اجازه می‌دهند که شکوه و شکست در کنار یکدیگر باقی بمانند. از همین رو، برای شناخت جهان‌بینی ژرمنی نه‌تنها باید به شجاعت و وفاداری شخصیت‌ها توجه کرد، بلکه باید دید این ارزش‌ها در چه شرایطی به بحران تبدیل می‌شوند.در جهان حماسه‌های نیبلونگ‌ها و ولسونگ‌ها، انسان نه فرمانروای مطلق سرنوشت خویش است و نه موجودی بی‌اراده؛ او درون شبکه‌ای از خاندان، پیمان، شرافت و تقدیر زندگی می‌کند، و تراژدی از آنجا آغاز می‌شود که ارزش‌هایی که باید زندگی را سامان دهند، در تعارض با یکدیگر قرار می‌گیرند و به نیروی نابودی همان جهان بدل می‌شوند که قرار بود حفظش کنند.EroditoEroditoTue, 27 Oct 2026 21:53:51 +0330https://virgool.ir/@erodito/در-باب-رمانس-تریستران-و-ایزولت-عشق-ممنوع-وفاداری-و-تراژدی-انسان-در-جهان-قرون-وسطی-lrbzijizmqutرمانس تریستران و ایزولت از آن داستان‌هایی است که در نگاه نخست، ماجرای عشقی ممنوع و سرانجامی تراژیک به نظر می‌رسد؛ اما هرچه بیشتر در آن تأمل کنیم، درمی‌یابیم که مسئله اصلی آن صرفاً عشق دو انسان نیست، بلکه تعارض میان عشق و ازدواج، میل فردی و وفاداری سیاسی، خواست قلب و وظیفه اجتماعی، و سرانجام میان امیال انسان و نیرویی است که گویی اراده او را در اختیار خود می‌گیرد.اهمیت این رمانس در تاریخ ادبیات قرون وسطی نیز دقیقاً از همین‌جا آغاز می‌شود. داستان تریستران و ایزولت از مهم‌ترین روایت‌های آغازین رمانس اروپایی است؛ روایتی که از سنت‌های سلتی تأثیر پذیرفته، در ادبیات فرانسوی سده دوازدهم صورت‌های ادبی برجسته‌ای یافته و سپس در زبان‌ها و فرهنگ‌های گوناگون اروپا بازآفرینی شده است. این داستان نه‌تنها در شکل‌گیری سنت عشق تراژیک و عشق درباری نقش داشته، بلکه یکی از صریح‌ترین صورت‌های ادبیِ تعارض میان خواست فرد و نظم اجتماعی را به وجود آورده است. بااین‌حال، نسخه‌های مختلف آن همیشه یک پیام اخلاقی واحد ندارند: برخی بیشتر بر نقض وفاداری و نظم زناشویی تأکید می‌کنند و برخی دیگر نیروی عشق را چنان نیرومند نشان می‌دهند که قوانین معمول جامعه در برابر آن نابسنده به نظر می‌رسند.۱. تریستران و ایزولت؛ داستانی میان اسطوره و ادبیات درباریدر میان رمانس‌های قرون وسطی، کمتر داستانی را می‌توان یافت که به‌اندازه داستان تریستران و ایزولت مسئله عشق را در برابر نظم اجتماعی قرار داده باشد. در بسیاری از رمانس‌های شوالیه‌ای، عشق می‌تواند نیرویی برای اصلاح قهرمان، پرورش فضیلت و اثبات شایستگی او باشد. شوالیه به سفر می‌رود، خطر می‌کند، از آزمون‌ها می‌گذرد و در پایان، به‌واسطه شجاعت و وفاداری خود، به منزلتی بالاتر دست می‌یابد. اما در داستان تریستران و ایزولت، همین عشق که می‌تواند سرچشمه شور و معنای زندگی باشد، قهرمانان را در برابر تعهداتی قرار می‌دهد که نمی‌توانند به‌سادگی از آن‌ها رها شوند.تریستران جنگجویی برجسته و از خویشاوندان نزدیک شاه مارک، فرمانروای کورنوال، است. ایزولت شاهزاده‌ای ایرلندی است که قرار است همسر مارک شود. تریستران در جریان مأموریتی سیاسی به ایرلند می‌رود تا ایزولت را برای ازدواج با شاه به کورنوال ببرد. اما میان این دو، رابطه‌ای شکل می‌گیرد که نظم ازدواج و وفاداری سیاسی را با بحرانی جدی روبه‌رو می‌کند. در روایت مشهور، آن‌ها به‌اشتباه نوشیدنی عشقی را می‌نوشند که مادر ایزولت برای دخترش و شاه مارک آماده کرده بود. از آن پس، عشقی نیرومند میان آن دو پدید می‌آید؛ عشقی که نمی‌توانند به‌آسانی از آن دست بکشند، اما تحقق آن نیز به معنای نقض تعهداتشان است.بااین‌حال، آنچه امروزه به نام «داستان تریستران و ایزولت» می‌شناسیم، متن واحد و ثابتی نیست. افسانه‌ای است که در نسخه‌های مختلف تحول یافته و هر نویسنده آن را از منظر اخلاقی و ادبی خاصی بازآفرینی کرده است. از مهم‌ترین روایت‌های اولیه، منظومه فرانسویِ بَروُل و روایت توماسِ بریتانیایی‌اند که هر دو به سده دوازدهم تعلق دارند و به‌طور کامل باقی نمانده‌اند. در ادامه، روایت‌های آلمانی، نورس و فرانسویِ منثور به گسترش این سنت کمک کردند. اثر گوتفرید فون اشتراسبورگ، شاعر آلمانیِ سده سیزدهم، نیز یکی از مهم‌ترین بازآفرینی‌های ادبی داستان است، هرچند آن اثر هم ناتمام مانده است.این تنوع روایی اهمیت فراوان دارد. در یک نسخه، عشق دو قهرمان بیشتر به‌صورت نیرویی خطرناک و ویرانگر ظاهر می‌شود؛ در نسخه‌ای دیگر، عشق آن‌ها چنان اصیل و نیرومند ترسیم می‌شود که قوانین اجتماعی در برابرش ناکافی به نظر می‌رسند. بنابراین، اگر بخواهیم جهان‌بینی این رمانس را بشناسیم، نباید به دنبال یک پیام اخلاقی ساده باشیم. قدرت داستان دقیقاً در آن است که دو نظام ارزش را در برابر یکدیگر قرار می‌دهد، بی‌آنکه تعارض آن‌ها را به‌آسانی حل کند.۲. ریشه‌های سلتی؛ از سنت شفاهی تا رمانس قرون وسطاییافسانه تریستران و ایزولت احتمالاً ریشه‌هایی در سنت‌های سلتی دارد. نام‌ها و الگوهای روایی آن با سنت‌های بریتونی و دیگر فرهنگ‌های سلتی پیوند داده شده‌اند و پژوهشگران معمولاً خاستگاه افسانه را در محیط فرهنگی جزایر بریتانیا و نواحی سلتی‌زبان جست‌وجو می‌کنند. بااین‌حال، نمی‌توان با اطمینان یک داستان کامل و دست‌نخورده از روزگار پیش از مسیحیت را بازسازی کرد و آن را اصل قطعی تمام روایت‌های قرون وسطایی دانست. آنچه می‌دانیم، این است که مواد داستانیِ شفاهی در جریان انتقال به ادبیات مکتوب دگرگون شدند و در سده دوازدهم صورت‌های ادبی برجسته‌ای یافتند.در برخی از سنت‌های ولزی، نام‌هایی مانند درایستان و اسیلْت با روایت‌هایی مرتبط با عشق و روابط خاندانی دیده می‌شوند. این شباهت‌ها برای شناخت محیط فرهنگی افسانه مهم‌اند، اما نباید آن‌ها را با تمام جزئیات داستان مشهور تریستران و ایزولت یکسان گرفت. همچنین، وجود موتیف‌هایی چون عشق ممنوع، جادو، وفاداری و مرگ در سنت‌های مختلف، به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که همه این عناصر از یک داستان سلتیِ مشخص سرچشمه گرفته‌اند.اهمیت ریشه‌های سلتی در این است که نشان می‌دهند داستان از ابتدا فقط محصول نظریه‌های عشق درباریِ فرانسه نبود. مواد روایی‌ای که در ادبیات قرون وسطی شکل نهایی یافتند، از محیطی فرهنگی می‌آمدند که در آن داستان‌های شفاهی، قهرمانان محلی، جنگاوری، روابط خاندانی و عناصر شگفت جایگاه داشتند. سپس این مواد در فضای دربارهای اروپایی، به‌ویژه در محیط فرهنگی فرانسوی‌زبان سده دوازدهم، به روایتی پیچیده درباره عشق، ازدواج و وفاداری تبدیل شدند.این فرایند بخشی از ویژگی عمومی رمانس قرون وسطی است. رمانس‌ها غالباً مواد روایی را از سنت‌های متفاوت می‌گرفتند، آن‌ها را به زبان‌ها و مخاطبان تازه منتقل می‌کردند و با مسائل اجتماعی و اخلاقی زمان خود پیوند می‌دادند. ازاین‌رو، نباید رمانس تریستران و ایزولت را پنجره‌ای شفاف به باورهای تمام مردمان سلتی دانست؛ این اثر بیشتر میراثی چندلایه است که در آن خاطره سنت‌های بومی با صورت‌بندی ادبی و اخلاقی قرون وسطی درآمیخته است.۳. تریستران؛ شوالیه‌ای که فضیلت‌هایش او را از تراژدی نجات نمی‌دهندتریستران در بسیاری از روایت‌ها قهرمانی استثنایی است. او جنگجویی توانا، موسیقی‌دان، شکارچی و شخصیتی برخوردار از مهارت‌های درباری است. در میدان نبرد شایستگی خود را ثابت می‌کند و در خدمت شاه مارک قرار دارد. از نظر معیارهای معمول شوالیه‌گری، او باید قهرمانی باشد که وفاداری، شجاعت و منزلت او را به جایگاهی ممتاز می‌رسانند.اما داستان تریستران از همین‌جا مسیر متفاوتی می‌پیماید. مهارت و شجاعت او نمی‌توانند تعارضی را که میان عشق و وفاداری پدید آمده است حل کنند. او می‌تواند دشمنی را شکست دهد، اما نمی‌تواند رابطه‌ای را که با ایزولت دارد در چارچوبی بی‌تعارض جای دهد. می‌تواند به شاه مارک خدمت کند، اما عشقش به همسر شاه، همان نظمی را تهدید می‌کند که وفاداری به آن بخشی از هویت شوالیه‌ای اوست.در اینجا با تفاوت مهمی میان رمانس تریستران و بسیاری از داستان‌های شوالیه‌ای روبه‌رو می‌شویم. در یک روایت معمولِ آزمون و پیروزی، قهرمان از طریق فضیلت بر موانع غلبه می‌کند و در پایان، نظم دوباره برقرار می‌شود. اما در داستان تریستران، فضیلت‌های قهرمان برای حل مسئله کافی نیستند. او ممکن است همچنان شجاع و بااستعداد باشد، اما همین ویژگی‌ها نمی‌توانند او را از پیامدهای عشقش نجات دهند.تریستران از این جهت شخصیتی تراژیک است. تراژدی او لزوماً از فقدان فضیلت سرچشمه نمی‌گیرد؛ از آنجا سرچشمه می‌گیرد که فضیلت‌ها و تعهدات او در موقعیتی قرار می‌گیرند که نمی‌توان همه آن‌ها را هم‌زمان حفظ کرد. او هم شوالیه‌ای در خدمت شاه است و هم عاشقی که نمی‌تواند به‌سادگی از محبوب خود چشم بپوشد. هر یک از این دو رابطه، در جهان اخلاقی داستان، معنایی واقعی دارد؛ اما وفاداری به یکی، دیگری را تهدید می‌کند.از همین رو، تریستران را نمی‌توان صرفاً قهرمانی دانست که به سبب ضعف اخلاقی سقوط می‌کند. او نمونه انسانی است که توانایی‌هایش در یک حوزه، ناتوانی‌اش را در حوزه‌ای دیگر جبران نمی‌کنند. شجاعت در میدان نبرد الزاماً به معنای توانایی حل تعارض‌های عاطفی و اخلاقی نیست.۴. ایزولت؛ زن، ازدواج سیاسی و خواست شخصیایزولت نیز شخصیتی پیچیده‌تر از آن است که صرفاً به‌عنوان معشوق تریستران معرفی شود. او شاهزاده‌ای است که ازدواجش با شاه مارک بخشی از مناسبات سیاسی میان سرزمین‌ها و خاندان‌هاست. در چنین جهانی، ازدواج اشرافی فقط پیوند دو فرد نیست؛ می‌تواند اتحاد سیاسی، تضمین وفاداری و تثبیت رابطه میان دو قدرت باشد.از این منظر، ایزولت در موقعیتی قرار می‌گیرد که بدن، میل و سرنوشت شخصی او با وظایف سیاسی و خانوادگی پیوند خورده‌اند. او قرار است همسر شاه شود، اما رابطه‌اش با تریستران این نظم را مختل می‌کند. در داستان، خواست شخصی و عاطفی او در برابر جایگاهی قرار می‌گیرد که جامعه برایش تعیین کرده است.بااین‌حال، نباید ایزولت را صرفاً نماد رهایی فردی از سنت دانست. او نیز در جهان ارزش‌های قرون وسطایی زندگی می‌کند و کردارهایش در نسبت با ازدواج، وفاداری و منزلت اجتماعی سنجیده می‌شوند. روایت‌های مختلف، میزان همدلی خود را با او یکسان تنظیم نمی‌کنند؛ گاهی بر فریب و نقض تعهدات تأکید می‌کنند و گاهی رنج و قدرت عشق او را برجسته می‌سازند.اهمیت ایزولت در این است که داستان از طریق او پرسشی درباره محدودیت‌های نظم اجتماعی مطرح می‌کند: آیا ازدواجی که بر پایه مصلحت سیاسی شکل گرفته است، می‌تواند تمام حقیقت زندگی عاطفی انسان را در خود جای دهد؟ اگر وظیفه اجتماعی با خواست قلبی تعارض پیدا کند، کدام‌یک باید مقدم باشد؟ آیا وفاداری به جایگاهی که جامعه تعیین کرده است، همواره از وفاداری به تجربه‌ای که انسان آن را حقیقی می‌یابد مهم‌تر است؟رمانس پاسخی قطعی و نظری به این پرسش‌ها نمی‌دهد. به‌جای آن، دو عاشق را در موقعیتی قرار می‌دهد که در آن خواست شخصی نمی‌تواند بدون پیامد اجتماعی تحقق یابد. ایزولت نه بیرون از جامعه، بلکه در قلب همان نظمی قرار دارد که عشقش آن را به بحران می‌کشاند.از این جهت، داستان تریستران و ایزولت تنها درباره دو فرد نیست؛ درباره ساختار اجتماعی‌ای نیز هست که در آن ازدواج، خویشاوندی و قدرت سیاسی به یکدیگر گره خورده‌اند. عشق ممنوع زمانی تراژیک می‌شود که خواست دو فرد با تعهداتی برخورد می‌کند که فقط به خود آن دو تعلق ندارند.۵. نوشیدنی عشق؛ سرنوشت، جادو و مسئولیت اخلاقیدر مشهورترین بخش داستان، تریستران و ایزولت به‌اشتباه نوشیدنی عشقی را می‌نوشند که برای ایزولت و شاه مارک آماده شده است. نوشیدنی قرار است پیوندی عاشقانه میان شاه و همسر آینده‌اش ایجاد کند، اما به دست دو نفری می‌رسد که رابطه‌شان قرار است نظم سیاسی و زناشویی را مختل کند.این نوشیدنی یکی از مهم‌ترین عناصر داستان است، زیرا مسئله‌ای اخلاقی را پیچیده می‌کند: اگر عشق به‌واسطه جادو بر انسان تحمیل شده باشد، تا چه اندازه می‌توان او را مسئول پیامدهای آن دانست؟در یک روایت، نوشیدنی می‌تواند بهانه‌ای باشد که مسئولیت اخلاقی عاشقان را کاهش می‌دهد. اگر آن‌ها گرفتار نیرویی بیرون از اراده خود شده‌اند، شاید عشقشان را نتوان به‌سادگی با معیارهای معمول خیانت و گناه سنجید. اما در خوانشی دیگر، نوشیدنی صرفاً آغاز رابطه را توضیح می‌دهد و تصمیم‌های بعدی همچنان به خود شخصیت‌ها تعلق دارند. حتی اگر آغاز عشق غیرارادی باشد، پنهان‌کاری، دیدارهای مخفیانه و ادامه رابطه در برابر تعهدات اجتماعی، همچنان مسئله‌ساز باقی می‌ماند.نسخه‌های مختلف داستان نیز در جزئیات اثر نوشیدنی یکسان نیستند. در بعضی روایت‌ها، اثر آن محدود به زمانی مشخص است؛ در برخی دیگر، پیوند عاشقان به شکلی پایدارتر و سرنوشت‌وار تصویر می‌شود. بنابراین، نباید نوشیدنی را در همه نسخه‌ها صرفاً نمادی از یک مفهوم ثابت دانست. اهمیت آن وابسته به چگونگی استفاده هر شاعر از این موتیف است.بااین‌حال، نوشیدنی عشق را می‌توان نقطه‌ای دانست که در آن دو تصور از انسان با یکدیگر برخورد می‌کنند. در تصور نخست، انسان موجودی است که می‌تواند خواسته‌های خود را کنترل کند و در برابر تعهداتش پاسخ‌گو باشد. در تصور دوم، انسان گاه گرفتار نیروهایی می‌شود که از اراده آگاهانه او فراتر می‌روند؛ نیروهایی که نه با تصمیم عقلانی آغاز می‌شوند و نه به‌سادگی با فرمان عقل پایان می‌یابند.این تعارض به جهان‌بینی کلی رمانس ارتباط دارد. آیا انسان ارباب کامل خواسته‌های خویش است؟ آیا هر میلی را می‌توان به تصمیم آگاهانه فروکاست؟ یا ممکن است انسان خود را در برابر نیرویی بیابد که زندگی او را از مسیر مورد انتظار منحرف می‌کند؟در داستان تریستران و ایزولت، عشق هم‌زمان به‌صورت تجربه‌ای شخصی و نیرویی شبیه سرنوشت ظاهر می‌شود. عاشقان احساس می‌کنند به یکدیگر تعلق دارند، اما این تعلق آن‌ها را از جهان تعهدات و پیامدها بیرون نمی‌برد. نوشیدنی عشق، به‌جای آنکه مسئله اخلاقی را حل کند، آن را دشوارتر می‌سازد: اگر عشق سرنوشت است، مسئولیت چه می‌شود؟ و اگر انسان همچنان مسئول است، چگونه باید با میلی زندگی کند که خود را قادر به ترک آن نمی‌بیند؟۶. عشق در برابر وفاداری؛ دو نظم که نمی‌توانند به‌آسانی سازگار شونددر مرکز داستان، تعارض میان دو نوع وفاداری قرار دارد. تریستران به شاه مارک وابسته است؛ مارک هم خویشاوند اوست و هم فرمانروایی که تریستران به او خدمت می‌کند. ایزولت نیز قرار است همسر مارک باشد. از سوی دیگر، عشق تریستران و ایزولت آن‌ها را به رابطه‌ای می‌کشاند که در برابر این پیوندهای سیاسی و زناشویی قرار می‌گیرد.در جهان فئودالی قرون وسطی، وفاداری صرفاً احساسی شخصی نبود. رابطه میان فرمانروا و خدمتگزار، پیوندهای خاندانی و تعهدات زناشویی در ساختار جامعه اهمیت داشتند. خیانت به شاه یا نقض پیمان می‌توانست پیامدهایی فراتر از زندگی فردی داشته باشد. به همین دلیل، عشق تریستران و ایزولت فقط مسئله‌ای میان دو عاشق نیست؛ می‌تواند به بی‌ثباتی دربار و شکستن پیوندهای اجتماعی بینجامد.در اینجا رمانس نه صرفاً نظم فئودالی را تأیید می‌کند و نه به‌سادگی آن را کنار می‌زند. در برخی نسخه‌ها، نقض وفاداری به‌وضوح مسئله‌ای اخلاقی و ویرانگر است؛ در برخی دیگر، شدت عشق به‌گونه‌ای بازنمایی می‌شود که مخاطب را به همدلی با عاشقان می‌کشاند. داستان در مرز میان محکومیت و همدلی حرکت می‌کند.این دوگانگی یکی از دلایل ماندگاری آن است. اگر عاشقان صرفاً گناهکارانی بی‌ارزش بودند، داستان به حکایتی ساده درباره مجازات خیانت تبدیل می‌شد. اگر عشق آن‌ها نیز تمام تعهدات دیگر را بی‌اهمیت می‌کرد، مسئله اخلاقی از میان می‌رفت. اما روایت، هر دو سوی تعارض را زنده نگه می‌دارد: عشق می‌تواند تجربه‌ای حقیقی و ویرانگر باشد، و در عین حال، پیامدهای واقعی برای دیگران داشته باشد.در این معنا، داستان تریستران و ایزولت از پیچیده‌ترین صورت‌های ادبی تعارض میان خواست فرد و نظم جمعی است. عشق، انسان را به سوی تجربه‌ای خصوصی می‌کشاند، اما انسان نمی‌تواند صرفاً با نامیدن آن به‌عنوان حقیقت درونی، مسئولیت خود در برابر دیگران را ناپدید کند.۷. شاه مارک؛ همسر فریب‌خورده یا نماینده نظم اجتماعی؟شاه مارک در روایت‌های مختلف یکسان تصویر نمی‌شود. گاه پادشاهی حسود و بدگمان است که در پی کشف رابطه عاشقان است؛ گاه شخصیتی تراژیک‌تر است که میان محبت به تریستران و وظیفه حفظ اقتدار خود گرفتار می‌شود. او همسر ایزولت و فرمانروای سرزمینی است که تریستران به آن تعلق دارد؛ بنابراین، خیانت به مارک هم‌زمان در چند سطح معنا پیدا می‌کند.از منظر عاطفی، مارک مردی است که همسرش به او وفادار نیست و خویشاوند و خدمتگزارش نیز رابطه‌ای پنهانی با او دارد. از منظر سیاسی، او فرمانروایی است که نظم دربارش در معرض بی‌ثباتی قرار گرفته است. از منظر اخلاقی، او شخصیتی است که مخاطب باید درباره واکنش‌ها و رفتارهایش داوری کند.اگر مارک فقط یک مانع بی‌رحم و بی‌ارزش بود، عشق عاشقان به‌آسانی می‌توانست بر او پیروز شود. اما جایگاه او در داستان مسئله را پیچیده‌تر می‌کند: تعهدات تریستران به مارک واقعی‌اند و ازدواج ایزولت با او نیز بخشی از نظم اجتماعی داستان است. بنابراین، عاشقان نمی‌توانند با حذف اخلاقی مارک، مسئله را به‌طور کامل حل کنند.در برخی روایت‌ها، صحنه‌های نظارت، پنهان‌کاری و کشف رابطه اهمیت ویژه‌ای دارند. عاشقان می‌کوشند راز خود را حفظ کنند؛ اطرافیان به آن‌ها بدگمان می‌شوند؛ نشانه‌ها تفسیر می‌شوند و گاه حتی سخنانی که در ظاهر بی‌ضررند، به ابزار افشای حقیقت تبدیل می‌شوند. این ساختار روایی، در کنار داستان عشق، درباره زندگی در جهانی است که در آن رفتار خصوصی زیر نگاه دیگران قرار دارد.از این منظر، شاه مارک تنها رقیب عشقی نیست؛ نماینده نظمی است که می‌خواهد رابطه‌ها را قابل مشاهده، قابل تعریف و قابل داوری نگه دارد. عاشقان می‌کوشند فضایی خصوصی برای عشق خود بسازند، اما جهان دربار بارها به آن فضا نفوذ می‌کند. عشق آن‌ها در خلأ رخ نمی‌دهد؛ در جامعه‌ای رخ می‌دهد که ازدواج، وفاداری و منزلت سیاسی در آن معنای عمومی دارند.۸. جنگل و غار عاشقان؛ پناهگاه بیرون از جامعهدر برخی روایت‌های مشهور، تریستران و ایزولت پس از آشکار شدن رابطه‌شان از دربار دور می‌شوند و مدتی در جنگل زندگی می‌کنند. در روایت‌های مربوط به غار عاشقان، آن‌ها فضایی می‌یابند که در آن از فشار دربار و نگاه جامعه فاصله می‌گیرند. این دوره از داستان اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا نشان می‌دهد که عاشقان چه جهانی را در برابر نظم اجتماعی قرار می‌دهند.دربار فضایی است که در آن مقام، ازدواج، وفاداری و شهرت تعیین‌کننده‌اند. در جنگل، عاشقان برای مدتی از این شبکه روابط فاصله می‌گیرند. آن‌ها دیگر در همان جایگاه‌های پیشین زندگی نمی‌کنند؛ زندگی‌شان به رابطه مستقیم خودشان و نیازهای روزمره محدود می‌شود. در ظاهر، گویی عشق توانسته است نظمی تازه بسازد که در آن دو نفر به جای وظایف سیاسی و اجتماعی، به یکدیگر تعلق دارند.اما این پناهگاه نیز کامل و پایدار نیست. جنگل نمی‌تواند برای همیشه جای جامعه را بگیرد. عاشقان همچنان با پیامدهای رابطه خود روبه‌رو هستند و زندگی بیرون از دربار، هرچند آن‌ها را از برخی محدودیت‌ها دور می‌کند، همه تعارض‌ها را از میان نمی‌برد. بازگشت به جامعه یا ادامه جدایی، هر دو هزینه دارند.از این منظر، جنگل را می‌توان فضای آزمایشی داستان دانست: مکانی که در آن پرسیده می‌شود اگر عشق از تعهدات اجتماعی جدا شود، چه نوع زندگی‌ای پدید می‌آید؟ آیا عشق به‌تنهایی برای ساختن یک جهان کافی است؟ یا زندگی انسانی، حتی در خصوصی‌ترین روابط خود، همچنان به شرایط مادی، اجتماعی و اخلاقی وابسته است؟در روایت گوتفرید فون اشتراسبورگ، غار عاشقان جایگاهی ویژه دارد و توصیف آن با تأملات شاعر درباره عشق و هنر پیوند می‌خورد. از این رو، پناهگاه عاشقان فقط مکانی برای فرار نیست؛ می‌تواند فضایی باشد که در آن داستان، عشق را به‌عنوان تجربه‌ای که در هنر بازنمایی و فهمیده می‌شود، بررسی می‌کند.بااین‌حال، نباید جنگل و غار را در تمام نسخه‌ها نمادهایی با معنای واحد دانست. اهمیت آن‌ها از جایگاهشان در روایت ناشی می‌شود: آن‌ها فاصله‌ای موقت از نظم اجتماعی فراهم می‌کنند، اما نمی‌توانند برای همیشه پیامدهای آن نظم را از زندگی عاشقان حذف کنند.۹. عشق درباری؛ آیا رمانس، عشق ممنوع را ستایش می‌کند؟برای فهم اهمیت تریستران و ایزولت باید آن را در کنار مفهوم «عشق درباری» قرار دهیم. عشق درباری اصطلاحی است که برای مجموعه‌ای از الگوهای ادبی و اجتماعی در فرهنگ اشرافی قرون وسطی به کار می‌رود؛ الگوهایی که در آن‌ها عشق می‌تواند با خدمت، رنج، خودمهاری، منزلت و اثبات شایستگی پیوند پیدا کند. اما عشق درباری یک نظریه یکپارچه و مورد توافق همه نویسندگان نبود. آثار مختلف آن را به شیوه‌های متفاوتی بازنمایی می‌کردند و گاه تناقض‌های آن را آشکار می‌ساختند.در برخی روایت‌های عاشقانه، عاشق با خدمت به معشوق، تحمل رنج و اصلاح رفتار خود به انسانی شایسته‌تر تبدیل می‌شود. عشق از این منظر نوعی تربیت عاطفی و اخلاقی است. اما داستان تریستران و ایزولت این الگو را به وضعیتی دشوار می‌کشاند. عشق آن‌ها نه در رابطه‌ای ساده و قابل قبول، بلکه در پیوند با ازدواجی قرار دارد که از پیش شکل گرفته است. آن‌ها نمی‌توانند عشق را به‌راحتی در قالب وظیفه اجتماعی جای دهند.آیا این به معنای ستایش زناشویی‌گریزی است؟ پاسخ به نسخه‌ای بستگی دارد که می‌خوانیم. بعضی روایت‌ها بر پنهان‌کاری و خیانت تأکید می‌کنند و به پیامدهای آن حساس‌اند. برخی دیگر، به‌ویژه در بازنمایی‌هایی که بر شدت عشق تمرکز می‌کنند، مخاطب را به دیدن رابطه عاشقان به‌عنوان نیرویی استثنایی و مهارناپذیر سوق می‌دهند. بنابراین، داستان را نباید بی‌درنگ مانیفستی برای آزادی فردی یا دفاعی ساده از اخلاق زناشویی دانست.اهمیت آن در این است که نشان می‌دهد عشق درباری می‌تواند هم‌زمان دو نقش داشته باشد. از یک سو، عشق به شوالیه منزلت و انگیزه می‌دهد؛ از سوی دیگر، وقتی با ازدواج، وفاداری سیاسی و تعهدات خاندانی تعارض پیدا می‌کند، نظم اجتماعی را به بحران می‌کشاند. عشق در اینجا هم نیرویی برای معنا بخشیدن به زندگی است و هم عاملی که زندگی را از نظم پیشین خارج می‌کند.از همین رو، تریستران و ایزولت یکی از مهم‌ترین آزمون‌های ادبی برای مفهوم عشق درباری است. داستان نمی‌پرسد فقط آیا عاشق می‌تواند شجاع باشد؛ می‌پرسد عشق تا کجا می‌تواند به اصل راهنمای زندگی تبدیل شود، بی‌آنکه دیگر تعهدات انسانی را نابود کند.۱۰. مرگ؛ پایان عشق یا اثبات ناتوانی جهان در پذیرفتن آن؟در پایان مشهور داستان، تریستران زخمی می‌شود و به ایزولت نیاز دارد تا او را درمان کند. او پیامی برای آوردن ایزولت می‌فرستد و در برخی روایت‌ها قرار است کشتی‌ای که او را می‌آورد، با بادبان سفید دیده شود؛ اگر کشتی با بادبان سیاه بازگردد، معنای دیگری خواهد داشت. در نسخه‌های گوناگون، جزئیات این ماجرا و نقش ایزولتِ سپیددست یکسان نیست، اما این الگو در روایت مشهور به یکی از تراژیک‌ترین لحظات داستان تبدیل شده است.در روایتی شناخته‌شده، ایزولت به سوی تریستران می‌آید، اما او پیش از آنکه دیدار دوباره تحقق یابد، می‌میرد. ایزولت نیز پس از دیدن مرگ او از پا درمی‌آید و می‌میرد. در این پایان، عشق به وصالی پایدار در جهان زندگی نمی‌رسد؛ تنها در مرگ به شکل نهایی و جدایی‌ناپذیر خود ظاهر می‌شود.اما نباید این پایان را به‌سادگی چنین تفسیر کرد که مرگ، عشق را از هر نقصی پاک می‌کند یا آن را به حقیقتی برتر تبدیل می‌سازد. این یکی از خوانش‌های ممکن است، به‌ویژه در بازآفرینی‌های متأخر، اما پایان داستان می‌تواند به همان اندازه نشان‌دهنده ناتوانی عاشقان در ساختن زندگی‌ای پایدار درون جهان اجتماعی باشد. عشق آن‌ها نیرومند است، اما نمی‌تواند همه شرایط زندگی را تغییر دهد؛ نمی‌تواند گذشته را از میان ببرد، تعهدات شکسته را بازسازی کند یا مرگ را متوقف سازد.مرگ در اینجا هم پایان است و هم پرسش. آیا عشق به این دلیل تراژیک است که جهان آن را نمی‌پذیرد؟ آیا به این دلیل شکست می‌خورد که خود عاشقان نمی‌توانند راهی برای آشتی دادن خواستشان با تعهدات دیگر بیابند؟ یا داستان عمداً ما را در موقعیتی قرار می‌دهد که نتوانیم عشق و نظم اجتماعی را به یک معیار واحد فروبکاهیم؟رمانس پاسخی یکسان برای همه این پرسش‌ها ندارد. در برخی نسخه‌ها، نیروی عشق بر داوری اخلاقی غلبه می‌کند؛ در برخی دیگر، عواقب خیانت و آشفتگی اجتماعی برجسته‌تر می‌شوند. همین چندمعنایی، داستان را از یک حکایت ساده درباره عشق نافرجام فراتر می‌برد.مرگ عاشقان همچنین با یکی از ویژگی‌های بنیادی رمانس تراژیک ارتباط دارد: گاهی قهرمان نه به این دلیل شکست می‌خورد که هدفش بی‌ارزش است، بلکه به این دلیل که تحقق آن در شرایط موجود ناممکن یا بسیار پرهزینه است. عشق می‌تواند برای تریستران و ایزولت حقیقتی عمیق باشد، اما حقیقی بودن یک تجربه لزوماً به معنای امکان تبدیل آن به زندگی‌ای پایدار نیست.۱۱. تریستران و ایزولت در برابر لانسلوت و گوئینویرمقایسه این داستان با عشق لانسلوت و گوئینویر در سنت آرتوری، جایگاه آن را در ادبیات قرون وسطی روشن‌تر می‌کند. در هر دو داستان، عشقی ممنوع در برابر وفاداری به شاه و نظم زناشویی قرار می‌گیرد. لانسلوت از بزرگ‌ترین شوالیه‌های آرتور است و عشق او به گوئینویر به بحران دربار کمک می‌کند. تریستران نیز جنگجویی برجسته است که رابطه‌اش با ایزولت، همسر شاه مارک، نظم سیاسی و خانوادگی را مختل می‌سازد.بااین‌حال، این دو داستان از نظر ساختار و تأکید یکسان نیستند. در روایت لانسلوت و گوئینویر، عشق درون مجموعه گسترده‌تری از داستان‌های آرتوری قرار دارد؛ مجموعه‌ای که در آن شوالیه‌گری، جست‌وجوی جام مقدس، وفاداری به شاه و سرانجام فروپاشی میز گرد اهمیت دارند. عشق ممنوع یکی از نیروهایی است که در کنار عوامل دیگر به شکست نظم آرتوری کمک می‌کند.در داستان تریستران و ایزولت، خودِ عشق ممنوع در مرکز روایت قرار دارد. داستان بیشتر بر زندگی عاشقان، نوشیدنی عشق، پنهان‌کاری، جدایی و مرگ آن‌ها متمرکز است. به همین دلیل، تعارض میان عشق و وفاداری در آن فشرده‌تر و مستقیم‌تر ظاهر می‌شود.از نظر تاریخ ادبیات، سنت تریستران نیز بر داستان‌های دیگر عشق ممنوع تأثیر گذاشت. پژوهشگران نشان داده‌اند که این افسانه یکی از الگوهای مهم برای روایت‌های اروپاییِ مثلث عشقی و پنهان‌کاری عاشقانه بوده است و در شکل‌گیری یا بازتفسیر برخی روایت‌های آرتوری، از جمله داستان لانسلوت، نقش داشته است. در دوره‌های بعد، تریستران به‌تدریج در مجموعه آرتوری نیز ادغام شد و در روایت‌های منثور متأخر در کنار قهرمانانی چون لانسلوت قرار گرفت.این ارتباط نشان می‌دهد که رمانس قرون وسطی مجموعه‌ای از داستان‌های کاملاً جداگانه نبود. شخصیت‌ها و موتیف‌ها از یک روایت به روایت دیگر منتقل می‌شدند، در بافت‌های تازه قرار می‌گرفتند و معنای جدیدی پیدا می‌کردند. داستان تریستران هم از این شبکه تأثیر گرفت و هم به آن شکل داد.۱۲. اهمیت تریستران و ایزولت در پیدایش و تحول ژانر رمانساهمیت این داستان در تاریخ رمانس قرون وسطی را می‌توان از چند جهت توضیح داد.نخست، این افسانه از نخستین روایت‌های بزرگ عشق تراژیک در ادبیات بومی اروپای قرون وسطی است. نسخه‌های اولیه آن در همان دوره‌ای شکل گرفتند که رمانس فرانسوی به‌عنوان ژانری مهم در دربارهای اشرافی گسترش می‌یافت. برخلاف حماسه‌هایی که عمدتاً بر جنگ، خاندان، پادشاهی و وفاداری جمعی تمرکز می‌کردند، این داستان رابطه عاطفی دو فرد را در مرکز روایت قرار داد و نشان داد که چگونه میل خصوصی می‌تواند به مسئله‌ای سیاسی و اخلاقی تبدیل شود.دوم، تریستران و ایزولت نمونه‌ای برجسته از انتقال مواد روایی میان فرهنگ‌هاست. داستانی که احتمالاً در محیط فرهنگی سلتی ریشه داشت، در ادبیات فرانسوی و آنگلو‌نورمن صورت‌های تازه‌ای یافت، سپس به زبان آلمانی و نورس منتقل شد و در دوره‌های بعد در روایت‌های منثور، ادبیات انگلیسی و دیگر سنت‌های اروپایی بازآفرینی شد. این انتقال صرفاً ترجمه واژه‌ها نبود؛ هر بار که داستان به فرهنگی تازه می‌رسید، تعارض‌های اخلاقی و اجتماعی آن نیز به شکل تازه‌ای تفسیر می‌شدند.سوم، این رمانس رابطه میان عشق و فضیلت شوالیه‌ای را پیچیده کرد. در بسیاری از داستان‌های شوالیه‌ای، عشق به قهرمان انگیزه می‌دهد که بهتر بجنگد و شایستگی خود را اثبات کند. اما تریستران نشان می‌دهد که مهارت جنگی و منزلت اجتماعی نمی‌توانند همه تعارض‌های انسانی را حل کنند. قهرمان ممکن است از نظر شوالیه‌گری ممتاز باشد و در همان حال در برابر یک تعارض اخلاقی شکست بخورد. این مسئله به رمانس عمقی فراتر از نمایش ماجراهای شجاعانه می‌دهد.چهارم، داستان در شکل‌گیری سنت ادبی عشق ممنوع و مثلث عشقی اهمیت بنیادی پیدا کرد. در این الگو، عاشق، معشوق و همسر یا فرمانروای رقیب در رابطه‌ای قرار می‌گیرند که در آن خواست فردی با نظم اجتماعی برخورد می‌کند. این ساختار در روایت‌های بعدی اروپا بارها بازآفرینی شد و به یکی از الگوهای ماندگار داستان‌گویی عاشقانه تبدیل گشت.پنجم، این رمانس به نویسندگان امکان داد که درباره مسئولیت، اراده و سرنوشت پرسش‌هایی پیچیده مطرح کنند. نوشیدنی عشق مسئله اختیار را پیش می‌کشد؛ پنهان‌کاری عاشقان مسئله مسئولیت را؛ و پایان تراژیک، محدودیت قدرت انسان برای تحقق خواسته‌هایش را. از این جهت، داستان فقط درباره عشق نیست، بلکه آزمایشگاهی ادبی برای بررسی رابطه میان میل، اخلاق و نظم اجتماعی است.سرانجام، تریستران و ایزولت نشان می‌دهد که رمانس قرون وسطی را نباید ژانری ساده و صرفاً خیال‌پردازانه دانست. رمانس‌ها می‌توانستند آرمان‌های اشرافی را بازتاب دهند، اما هم‌زمان تناقض‌های آن‌ها را نیز آشکار کنند. عشق ممنوع در این داستان، هم تهدیدی برای نظم اجتماعی است و هم راهی برای پرسیدن اینکه آیا آن نظم می‌تواند تمام حقیقت تجربه انسانی را در خود جای دهد.۱۳. جهان‌بینی رمانس؛ آیا عشق نیرویی برتر از نظم جهان است؟اگر بخواهیم جهان‌بینی داستان تریستران و ایزولت را در یک پرسش خلاصه کنیم، باید بپرسیم: آیا انسان باید زندگی خود را بر اساس تعهداتی تنظیم کند که جامعه پیش روی او گذاشته است، یا ممکن است نیرویی درونی چنان بر او غلبه کند که دیگر نتواند زندگی را تنها با معیارهای اجتماعی بفهمد؟در بسیاری از روایت‌های قرون وسطایی، انسان در جهانی از پیش سامان‌یافته زندگی می‌کند. خاندان، شاه، ازدواج، دین، سوگند و منزلت اجتماعی، چارچوب‌هایی هستند که هویت او را تعریف می‌کنند. قهرمان معمولاً نمی‌تواند صرفاً با خواست شخصی خود از این چارچوب‌ها بیرون برود، بی‌آنکه پیامدهای آن را بپذیرد.اما در داستان تریستران و ایزولت، عشق به تجربه‌ای بدل می‌شود که از این چارچوب‌ها فراتر می‌رود. عاشقان احساس می‌کنند پیوندشان حقیقتی است که نمی‌توان آن را صرفاً با قوانین اجتماعی توضیح داد. در برخی نسخه‌ها، این عشق چنان نیرومند تصویر می‌شود که به نظر می‌رسد خودِ جهان اجتماعی در برابر آن محدود و ناکافی است.بااین‌حال، نباید از این نکته نتیجه گرفت که رمانس، فردگرایی مدرن را پیشاپیش اعلام می‌کند. تریستران و ایزولت در جهانی زندگی می‌کنند که هویت و مسئولیت در آن عمیقاً به روابط اجتماعی وابسته است. عشق آن‌ها نیز از همین روابط معنا می‌گیرد؛ اگر ازدواج ایزولت با مارک، خویشاوندی تریستران و مارک و تعهدات شوالیه‌ای وجود نداشت، تعارض داستان صورت دیگری پیدا می‌کرد.تفاوت اصلی با بسیاری از صورت‌های فردگرایی مدرن در این است که عاشقان نمی‌توانند به‌آسانی ادعا کنند که خواست درونی‌شان به‌تنهایی معیار نهایی اخلاق است. آن‌ها ممکن است عشق خود را حقیقی بدانند، اما این حقیقت در برابر وظایف و پیامدهای اجتماعی قرار می‌گیرد. داستان به‌جای آنکه یکی از دو طرف را به‌سادگی حذف کند، تعارض را به نیروی اصلی روایت تبدیل می‌کند.از سوی دیگر، جهان داستان نیز نمی‌تواند عشق را کاملاً در چارچوب وظیفه اجتماعی حل کند. حتی اگر عاشقان از نظر نظم درباری خطاکار باشند، شدت رنج و پیوند آن‌ها مانع از آن می‌شود که به شخصیت‌هایی بی‌اهمیت یا صرفاً شرور تبدیل شوند. مخاطب ناچار می‌شود میان داوری اخلاقی و همدلی عاطفی حرکت کند.در اینجا نوعی تراژدی پدید می‌آید که نه فقط از تصمیم بد، بلکه از ناسازگاری میان دو حقیقت سرچشمه می‌گیرد: حقیقت تعهد اجتماعی و حقیقت تجربه عاشقانه. داستان می‌پرسد آیا این دو می‌توانند با یکدیگر آشتی کنند، و اگر نتوانند، انسان چه چیزی را از دست خواهد داد؟۱۴. تعالیم داستان؛ آنچه عشق آشکار می‌کند و آنچه نمی‌تواند حل کندنخستین تعلیمی که می‌توان از این رمانس بیرون کشید، این است که فضیلت‌های فردی به‌تنهایی برای حل همه تعارض‌های انسانی کافی نیستند. تریستران می‌تواند شجاع و توانا باشد، اما شجاعت او نمی‌تواند عشق و وفاداری را به‌طور کامل با هم سازگار کند. مهارت در یک حوزه، تضمینی برای خردمندی در حوزه دیگر نیست.دوم، عشق و اخلاق را نمی‌توان به‌سادگی یکی دانست. عشق ممکن است تجربه‌ای عمیق و حقیقی باشد، اما حقیقی بودن احساس، به‌تنهایی همه رفتارهای ناشی از آن را توجیه نمی‌کند. داستان نشان می‌دهد که عاطفه می‌تواند هم سرچشمه معنا باشد و هم عاملی برای نقض تعهدات و ایجاد رنج در دیگران.سوم، نظم اجتماعی نیز نمی‌تواند تمام حقیقت زندگی انسان را به‌طور کامل در خود جای دهد. ازدواج، وفاداری و وظایف سیاسی برای جامعه قرون وسطی اهمیت واقعی دارند؛ اما داستان می‌پرسد آیا همین قواعد می‌توانند همه پیچیدگی‌های عشق و خواست شخصی را توضیح دهند. این پرسش به معنای نفی کامل نظم نیست، بلکه نشان دادن محدودیت آن است.چهارم، آزادی و مسئولیت از یکدیگر جدا نیستند. نوشیدنی عشق امکان می‌دهد که رابطه عاشقان به‌صورت نیرویی خارج از اراده آنان تصویر شود. اما حتی اگر آغاز عشق ناخواسته باشد، کردارهای بعدی همچنان پیامد دارند. داستان ما را وادار می‌کند میان نیرویی که انسان را گرفتار می‌کند و تصمیم‌هایی که پس از آن می‌گیرد تمایز بگذاریم.پنجم، زندگی خصوصی هرگز کاملاً از جهان عمومی جدا نیست. عشق تریستران و ایزولت در ظاهر رابطه‌ای میان دو نفر است، اما چون با ازدواج و وفاداری سیاسی گره خورده، پیامدهای آن به دربار و جامعه گسترش می‌یابد. انسان می‌تواند تجربه‌ای را خصوصی بداند، اما نمی‌تواند همیشه پیامدهای آن را به همان فضای خصوصی محدود کند.و سرانجام، شدت یک خواسته، تضمین‌کننده تحقق آن نیست. عاشقان ممکن است یکدیگر را عمیقاً دوست داشته باشند، اما عشق نمی‌تواند به‌تنهایی مرگ، زمان، ساختار اجتماعی و همه پیامدهای تصمیم‌های گذشته را از میان ببرد. گاهی تراژدی دقیقاً از آنجا پدید می‌آید که چیزی برای انسان بسیار ارزشمند است، اما جهان امکان تحقق پایدار آن را فراهم نمی‌کند.نتیجه؛ عشق به‌مثابه نیرویی که نظم جهان را می‌آزمایدرمانس تریستران و ایزولت یکی از مهم‌ترین آثار سنت رمانس قرون وسطی است، زیرا عشق را از سطح یک احساس فردی فراتر می‌برد و آن را به مسئله‌ای اخلاقی، اجتماعی و وجودی تبدیل می‌کند. ریشه‌های سلتیِ افسانه، انتقال آن به ادبیات فرانسوی‌زبان سده دوازدهم و بازآفرینی‌های بعدی در سراسر اروپا، داستان را به یکی از اسطوره‌های بنیادین عشق تراژیک در فرهنگ غرب تبدیل کرده‌اند.تریستران شوالیه‌ای است که شجاعتش او را از تعارض اخلاقی نجات نمی‌دهد؛ ایزولت زنی است که خواست عاطفی‌اش با ازدواج و وظیفه سیاسی برخورد می‌کند؛ شاه مارک نماینده نظمی است که نمی‌تواند به‌سادگی از نقض وفاداری چشم بپوشد؛ و نوشیدنی عشق، نیرویی است که مسئله اختیار و مسئولیت را پیچیده می‌کند. جنگل و غار عاشقان پناهگاهی موقت در برابر جامعه‌اند، اما نمی‌توانند برای همیشه پیامدهای زندگی اجتماعی را از میان ببرند. پایان تراژیک نیز نشان می‌دهد که شدت عشق، هرقدر عمیق، تضمین نمی‌کند که عاشقان بتوانند در جهان زندگی به وصالی پایدار برسند.اهمیت این رمانس در ژانر خود، در همین توانایی برای نگه داشتن دو سوی یک تعارض است. داستان نه عشق را صرفاً گناهی می‌داند که باید محکوم شود و نه آن را حقیقتی می‌شمارد که تمام تعهدات دیگر را بی‌اعتبار می‌کند. در نسخه‌های مختلف، وزن این دو سوی تعارض تغییر می‌کند؛ اما خودِ تعارض به قلب روایت تعلق دارد.در بسیاری از داستان‌های شوالیه‌ای، قهرمان باید ثابت کند که شایسته جایگاه خود است. در داستان تریستران و ایزولت، پرسش دشوارتر می‌شود: اگر انسان در برابر نیرویی قرار گیرد که زندگی‌اش را از مسیر تعهداتش منحرف می‌کند، چگونه باید میان حقیقت احساس و مسئولیت کردار خود داوری کند؟شاید به همین دلیل است که این داستان از قرون وسطی فراتر رفته و در دوره‌های بعد، از ادبیات و نمایش تا اپرا و سینما، بارها بازآفرینی شده است. زیرا مسئله آن به یک جامعه تاریخی خاص محدود نمی‌شود: انسان ممکن است چیزی را عمیقاً بخواهد، اما خواست او در جهانی تحقق می‌یابد که دیگران نیز در آن زندگی می‌کنند و تعهدات، پیامدها و محدودیت‌های خود را دارد.در جهان تریستران و ایزولت، عشق نیرویی است که انسان را از نظم موجود فراتر می‌برد؛ اما تراژدی از آنجا آغاز می‌شود که انسان نمی‌تواند صرفاً با فراتر رفتن از آن نظم، پیامدهایش را نیز پشت سر بگذارد.EroditoEroditoTue, 20 Oct 2026 22:09:24 +0330https://virgool.ir/@erodito/در-باب-افسانه-های-آرتوری-میراث-سلتیک-شاهی-مقدس-و-جست-وجوی-نظم-ازدست-رفته-e6fah4ojxfdgهمه ما اسم آرتور را شنیدیم و یا بهترست گفت که داستان کودکانه که والت دیزنی آن را ساخته بود دیدیم و یا حتی نسخه جدیدتر آن را در سریال و فیلم ولی در واقع افسانه آرتور خیلی خیلی عمیقتر از آن چیزی است که در این وجود دارد. و البته اساسا به مرور زمان هم شکل گرفت و به صورت یک رمانس درآمد که بسیار عمیق بود.۱. آرتور؛ پادشاهی در مرز تاریخ و اسطورهبرای فهم افسانه‌های شاه آرتور، نخست باید به بریتانیایی بازگردیم که هنوز انگلستانِ قرون وسطایی به معنای متأخر آن پدید نیامده بود. امپراتوری روم در سده پنجم میلادی از بریتانیا عقب‌نشینی کرده بود و جوامع بریتونی، که زبان‌ها و فرهنگ‌هایشان به شاخه بریتونیِ زبان‌های سلتی تعلق داشت، در شرایطی از ناامنی، کشمکش‌های سیاسی و مهاجرت اقوام ژرمنی زندگی می‌کردند. در چنین جهانی، خاطره یک فرمانده یا پادشاه نیرومند که بتواند قبایل پراکنده را گرد آورد و در برابر دشمنان از سرزمین دفاع کند، زمینه مناسبی برای شکل‌گیری یک قهرمان اسطوره‌ای فراهم می‌کرد.بااین‌حال، درباره شخصیت تاریخی آرتور اطلاعات قطعی چندانی در اختیار نداریم. ممکن است نام او با خاطره یک فرمانده بریتونی در اواخر سده پنجم یا اوایل سده ششم میلادی ارتباط داشته باشد، اما شواهد موجود اجازه نمی‌دهند زندگی‌نامه‌ای مطمئن از او بنویسیم یا تمام داستان‌های مشهور بعدی را به یک شخص تاریخی نسبت دهیم. از نخستین روایت‌های مهم درباره آرتور، گزارشی است که در تاریخ بریتون‌ها، اثری لاتین که معمولاً به اوایل سده نهم نسبت داده می‌شود، آمده است. در آنجا آرتور بیشتر در هیئت فرمانده‌ای جنگاور ظاهر می‌شود تا پادشاهی که بعدها در قلعه کملوت بر تخت می‌نشیند و شوالیه‌های میز گرد را گرد خود جمع می‌کند.این تفاوت بسیار مهم است. آرتورِ نخستین روایت‌ها هنوز همان آرتورِ داستان‌های متأخر نیست. کملوت، میز گرد، عشق لانسلوت و گوئینویر و جست‌وجوی جام مقدس در یک مرحله تاریخی واحد پدید نیامده‌اند؛ هرکدام در دوره‌ای به این مجموعه افزوده شده‌اند و معنای آن را دگرگون کرده‌اند.در میانه سده دوازدهم، جفری مونموث در کتاب تاریخ پادشاهان بریتانیا، که حدود سال ۱۱۳۶ نوشته شد، تصویری بسیار گسترده‌تر از آرتور ارائه کرد. او آرتور را به پادشاهی بزرگ تبدیل کرد که سرزمین‌های پهناوری را فتح می‌کند، با دشمنان می‌جنگد و شکوه سیاسی بریتانیا را به نمایش می‌گذارد. روایت جفری تاریخ مستند به معنای امروزی نبود؛ آمیزه‌ای از سنت‌های پیشین، تخیل ادبی و تاریخ‌نگاری افسانه‌ای بود. بااین‌همه، تأثیر آن چنان گسترده شد که آرتور را از قهرمانی باستانی در حافظه بریتونی به پادشاهی با جایگاهی اروپایی تبدیل کرد.از اینجا پرسشی اساسی پیش می‌آید: چرا مردمان یک سرزمین به پادشاهی نیاز پیدا می‌کنند که شاید تاریخ واقعی او هرگز به‌روشنی معلوم نشود؟ زیرا قهرمان اسطوره‌ای فقط یادگار گذشته نیست؛ او تصویری از نظمی است که جامعه آرزوی آن را دارد. آرتور می‌تواند نماینده بریتانیایی باشد که وحدت خود را از دست داده، سرزمینی که در برابر مهاجمان آسیب دیده، یا جامعه‌ای که می‌خواهد در گذشته خود شکوهی بیابد که در زمان حال از آن محروم است. اسطوره در این معنا، صرفاً شرح آنچه رخ داده نیست؛ روایتی است از آنچه یک جامعه می‌خواهد درباره گذشته، هویت و سرنوشت خود باور کند.۲. ریشه‌های سلتیک؛ آرتور پیش از آنکه شوالیه‌ای مسیحی باشدبرای شناخت ریشه‌های سلتیک افسانه‌های آرتوری، باید میان دو مفهوم تمایز بگذاریم: نخست، سنت‌های بومی بریتونی که در ولز، بخش‌هایی از بریتانی و دیگر مناطق بریتونی‌زبان باقی مانده بودند؛ دوم، مجموعه گسترده‌تر فرهنگ‌های سلتیک که سنت‌های ایرلندی و گالی نیز به آن تعلق دارند. این فرهنگ‌ها خویشاوند بودند، اما یکسان نبودند. بنابراین، هر شباهتی میان افسانه‌های آرتوری و اسطوره‌های ایرلندی را نباید بی‌درنگ به معنای اقتباس مستقیم از یک روایت مشخص دانست.بخش مهمی از مواد کهن آرتوری را باید در ادبیات ولزی جست‌وجو کرد؛ به‌ویژه در آثاری که بعدها در مجموعه‌ای شناخته‌شده با نام مابینوگیون گرد آمدند. این مجموعه یک کتاب باستانی واحد نیست که از روزگار پیش از مسیحیت دست‌نخورده باقی مانده باشد. داستان‌های آن در نسخه‌های قرون وسطایی حفظ شده‌اند و زمان شکل‌گیری، انتقال شفاهی و نگارش نهایی آن‌ها یکسان نیست. بااین‌حال، این آثار برای شناخت جهان داستانی ولزی و بقای برخی عناصر اسطوره‌ای بومی اهمیت فراوان دارند.در این جهان داستانی، قهرمان همیشه جنگجویی نیست که صرفاً با نیروی بازوی خود دشمن را شکست دهد. او ممکن است به سرزمینی ناشناخته وارد شود، با موجوداتی روبه‌رو شود که قوانین جهان عادی بر آن‌ها حاکم نیست، مأموریتی ناممکن را بپذیرد یا برای بازگرداندن چیزی که از نظم جهان خارج شده است، دست به سفر بزند. مرز میان جهان انسان‌ها و جهان شگفتی‌ها نیز همیشه روشن نیست. آنچه در نگاه امروزی به نظر می‌رسد خیال‌پردازی محض باشد، در ساختار این داستان‌ها می‌تواند بخشی از واقعیت روایی و معنوی جهان باشد.در اینجا باید احتیاط کرد: از این ویژگی‌ها نمی‌توان نتیجه گرفت که همه سلت‌ها جهان را به شیوه‌ای واحد می‌فهمیدند یا هر عنصر جادویی در داستان‌های آرتوری مستقیماً از یک آیین پیشامسیحی سرچشمه گرفته است. سنت‌های سلتیک خود متنوع بودند و آنچه به ما رسیده، از قرن‌ها انتقال شفاهی، تغییرات سیاسی و بازنویسی مسیحی گذشته است. بااین‌همه، برخی ویژگی‌های این روایت‌ها با الگوهای شناخته‌شده در اسطوره‌ها و ادبیات بومی جزایر بریتانیا و ایرلند هم‌خوانی دارند.یکی از مهم‌ترین این ویژگی‌ها، اهمیت پیوند میان قهرمان، سرزمین و قدرت شاهی است. در بسیاری از سنت‌های کهن، فرمانروایی صرفاً توانایی تحمیل اراده بر دیگران نیست. پادشاه باید شایستگی فرمانروایی داشته باشد و قدرت او با رفاه، باروری، صلح و نظم جامعه ارتباط پیدا می‌کند. در برخی اسطوره‌های ایرلندی و روایت‌های دیگر جزایر بریتانیا، این پیوند با مفهوم زنِ نمادینِ حاکمیت یا شخصیت‌های فراطبیعی مرتبط با سرزمین بیان می‌شود. این الگوها برای مقایسه با داستان‌های آرتوری مفیدند، اما نباید آن‌ها را به‌صورت یک قانون ثابت و همگانی بر همه روایت‌ها تحمیل کرد.جهان این افسانه‌ها، در بسیاری از موارد، جهانی نیست که انسان در آن از طبیعت و سرزمین مستقل باشد. سرزمین فقط محدوده‌ای جغرافیایی نیست که پادشاه بر آن حکومت کند؛ با هویت، مشروعیت و سرنوشت او ارتباط دارد. فرمانروایی که نتواند از جامعه حفاظت کند یا وظایف خود را انجام دهد، ممکن است قدرت و اعتبارش را از دست بدهد. به همین دلیل، در برخی روایت‌ها، آشفتگی دربار و ناکامی شاه فقط یک بحران سیاسی نیست؛ نشانه‌ای است از برهم خوردن نظمی گسترده‌تر.البته نباید تصور کرد که این جهان‌بینی در تمام داستان‌های آرتوری به شکلی یکسان حضور دارد. بخشی از آن از سنت‌های بومی می‌آید، بخشی در ادبیات قرون وسطایی تحول پیدا می‌کند و بخشی دیگر با الهیات و اخلاق مسیحی تفسیر می‌شود. افسانه آرتور را باید نه بقای خالص یک دین کهن، بلکه محل برخورد و دگرگونی چند سنت فرهنگی دانست.۳. آرتور و آرمان شاهی؛ پادشاه برای چه چیزی فرمان می‌راند؟در داستان‌های آرتوری، شاهی فقط به معنای تصاحب تاج و تخت نیست. پادشاه باید بتواند گروهی از جنگجویان و فرمانروایان را زیر نظمی مشترک گرد آورد. او در عین حال که بالاترین جایگاه سیاسی را دارد، به وفاداری اطرافیان، عدالت و توانایی حفظ وحدت وابسته است. از این منظر، آرتور شخصیتی است که عظمتش را نه فقط از قدرت فردی، بلکه از توانایی برپا کردن یک جامعه به دست می‌آورد.بااین‌حال، در روایت‌های آرتوری میان آرمان شاهی و واقعیت شاهی فاصله وجود دارد. پادشاه می‌تواند عادل و شجاع باشد، اما نمی‌تواند همه امیال، رقابت‌ها و خطاهای اطرافیانش را مهار کند. دربار آرتور در ظاهر مرکز نظم است، ولی درون خود حامل نیروهایی است که سرانجام به فروپاشی آن کمک می‌کنند. خیانت، حسادت، عشق ممنوع، رقابت بر سر قدرت و ناتوانی در حفظ وفاداری، به‌تدریج وحدت دربار را از بین می‌برند.این نکته یکی از مهم‌ترین مضامین داستان‌های آرتوری است: نظم سیاسی را نمی‌توان فقط با قدرت بنیان گذاشت؛ این نظم به فضیلت و وفاداری کسانی وابسته است که درون آن زندگی می‌کنند. پادشاه می‌تواند میز گردی بسازد، اما نمی‌تواند با ساختن آن، به‌تنهایی شوالیه‌هایی بی‌نقص پدید آورد.در روایت‌های اولیه‌تر ولزی، آرتور گاهی چهره‌ای جنگاور، پرشور و حتی هراس‌انگیز دارد. در ادبیات متأخرتر، به‌خصوص از زمانی که داستان‌های او وارد فرهنگ درباری فرانسه و انگلستان می‌شوند، تصویر شاهِ آرمانی و دربارِ باشکوه اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. این دگرگونی نشان می‌دهد که آرتور در هر دوره تا اندازه‌ای بازتاب آرزوها و نگرانی‌های همان دوره است.برای جامعه‌ای که با جنگ، اختلاف خاندان‌ها و منازعه بر سر مشروعیت روبه‌روست، آرتور می‌تواند نماد وحدت باشد. برای دربار اشرافی قرون وسطی، او می‌تواند نمونه‌ای از شاهی باشد که جنگجویانش را در چارچوب آداب و فضایل مشترک سامان می‌دهد. و برای نویسندگان ولزی، آرتور می‌تواند نشانه‌ای از گذشته بریتانیایی و ادعای تاریخی مردمانی باشد که در برابر گسترش قدرت انگلیسی و نورمن قرار گرفته‌اند. پژوهش‌های مربوط به ادبیات ولزی نشان می‌دهند که آرتور در برخی متون نه فقط قهرمانی افسانه‌ای، بلکه ابزاری برای بیان تصور ولزی‌ها از حق تاریخی خود بر بریتانیا بوده است.۴. میز گرد؛ برابری شوالیه‌ها درون نظمی سلسله‌مراتبییکی از مشهورترین عناصر افسانه‌های آرتوری، میز گرد است. تصویر شوالیه‌هایی که دور میزی مشترک می‌نشینند، به‌سادگی می‌تواند ما را به یاد برابری، برادری و مشارکت بیندازد. چون میز گرد است، هیچ جایگاهی به‌صورت آشکار بر دیگر جایگاه‌ها برتری ندارد؛ شوالیه‌ها در حلقه‌ای مشترک گرد آمده‌اند و هرکدام باید ارزش خود را از طریق کردار و فضیلت اثبات کند.اما این تصویر را نباید بی‌درنگ به معنای برابری سیاسی به مفهوم مدرن آن دانست. شوالیه‌های میز گرد در یک جامعه سلسله‌مراتبی زندگی می‌کنند و وفاداری به پادشاه، مراتب اجتماعی و وظایف اشرافی همچنان اهمیت دارند. میز گرد بیشتر از آنکه اعلام کند همه افراد در تمام امور برابرند، نشان می‌دهد که درون طبقه جنگاوران باید نوعی منزلت مشترک و نظم اخلاقی برقرار باشد.در چنین نظمی، شرافت فقط یک احساس درونی نیست. شرافت در کردار آشکار می‌شود: وفای به عهد، حمایت از ناتوان، شجاعت در میدان نبرد، رعایت مهمان‌نوازی، پذیرش خطر و تحمل آزمون. البته خود داستان‌ها بارها نشان می‌دهند که شوالیه‌ها در تحقق این آرمان‌ها شکست می‌خورند. گاهی شجاعت به غرور تبدیل می‌شود، وفاداری با عشق تعارض پیدا می‌کند و میل به شهرت، وظیفه را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد.میز گرد از این جهت تصویری دوگانه دارد. از یک سو، وعده نظمی است که در آن قدرت فردی باید در خدمت جمع قرار گیرد؛ از سوی دیگر، یادآوری می‌کند که چنین نظمی تنها با توافق ظاهری برقرار نمی‌شود. شوالیه‌ها باید در عمل به ارزش‌هایی وفادار بمانند که اجتماعشان بر پایه آن‌ها بنا شده است.در اینجا تفاوتی با قهرمان بسیاری از رمان‌های مدرن آشکار می‌شود. قهرمان مدرن ممکن است برای کشف هویت شخصی خود از جامعه فاصله بگیرد یا ارزش‌های آن را زیر سؤال ببرد. شوالیه آرتوری، دست‌کم در بسیاری از روایت‌های کلاسیک، خود را از خلال رابطه با جامعه تعریف می‌کند: آیا شایسته نام شوالیه است؟ آیا به سوگندش وفادار مانده است؟ آیا کردار او به حفظ نظم کمک می‌کند یا آن را از میان می‌برد؟بااین‌حال، این تفاوت مطلق نیست. برخی از داستان‌های آرتوری به‌طور جدی از فشار هنجارهای اجتماعی، تناقض میان میل فردی و وظیفه، و محدودیت آرمان‌های شوالیه‌گری سخن می‌گویند. همین تعارض‌هاست که این افسانه‌ها را از مجموعه‌ای ساده از داستان‌های پهلوانی فراتر می‌برد.۵. مرلین؛ دانشی که از جهان عادی فراتر می‌رودمرلین در شکل مشهور خود، جادوگر و مشاور آرتور است؛ شخصیتی که آینده را می‌بیند، اسرار را می‌داند و گاهی رویدادهای سیاسی را از پیش هدایت می‌کند. اما مرلین نیز از ابتدا با تمام ویژگی‌هایی که امروز می‌شناسیم وجود نداشت. سنت‌های مربوط به او در طول قرون تغییر کردند و روایت جفری مونموث نقشی اساسی در تثبیت تصویر او داشت.در برخی از ریشه‌های ولزی، شخصیت‌ها و سنت‌هایی چون میرْدین با افسانه‌های مرلین پیوند یافته‌اند. بااین‌حال، نباید هر روایت مربوط به میرْدین را بدون بررسی، همان داستان مرلین دانست. این دو سنت در جریان تحول ادبی به یکدیگر نزدیک شدند و تصویر شناخته‌شده مرلین از همین فرایند شکل گرفت.مرلین را می‌توان نماینده دانشی دانست که درون مرزهای معمول قدرت سیاسی قرار نمی‌گیرد. شاه می‌تواند فرمان دهد، ارتش گرد آورد و سرزمین فتح کند، اما لزوماً از آینده، معنای نشانه‌ها یا پیامدهای پنهان کردار خود آگاه نیست. او به کسی نیاز دارد که چیزهایی را ببیند که از چشم قدرت پنهان مانده‌اند.در این معنا، مرلین مکمل آرتور است. آرتور نماینده اقتدار و کنش است؛ مرلین نماینده پیش‌بینی و شناخت. اما این رابطه به معنای آن نیست که دانش همیشه می‌تواند سرنوشت را تغییر دهد. گاهی آگاهی از آینده فقط به معنای شناخت محدودیت‌های کنش انسانی است. مرلین ممکن است هشدار دهد، راهی نشان دهد یا از پیامدی سخن بگوید، اما هشدار او لزوماً از وقوع فاجعه جلوگیری نمی‌کند.در روایت‌های قرون وسطایی، مرلین همچنین شخصیتی مرزی است: میان عقل و جادو، سیاست و پیشگویی، جهان انسانی و نیروهای فراطبیعی. ازاین‌رو، نمی‌توان او را صرفاً جادوگری سرگرم‌کننده یا معادل یک دانشمند امروزی دانست. جایگاه او در جهانی تعریف می‌شود که در آن دانش، قدرت و امر قدسی هنوز از یکدیگر کاملاً جدا نشده‌اند.با گسترش مسیحیت در ادبیات آرتوری، این جهان جادویی نیز دگرگون شد. پیشگویی‌ها، طلسم‌ها و نیروهای شگفت در کنار مفاهیمی چون گناه، مشیت الهی و نجات قرار گرفتند. در نتیجه، جهان داستانی آرتور نه جهانی کاملاً پیشامسیحی است و نه جهانی که همه عناصر کهن آن در الهیات مسیحی حل شده باشند؛ بلکه جهانی چندلایه است که در آن سنت‌های گوناگون با یکدیگر گفت‌وگو می‌کنند.۶. شوالیه و جنگل؛ ورود به جهانی که نظم دربار در آن کافی نیستدر بسیاری از داستان‌های آرتوری، قهرمان از دربار خارج می‌شود و به جنگل، راه‌های دور، قلعه‌های ناشناخته یا سرزمین‌هایی وارد می‌شود که قوانین معمول زندگی در آن‌ها به‌سادگی کار نمی‌کنند. این سفر فقط جابه‌جایی مکانی نیست. قهرمان از محیطی که در آن هویت و جایگاهش معلوم است، به فضایی وارد می‌شود که باید ارزش خود را دوباره اثبات کند.دربار مرکز نظم اجتماعی است؛ در آن نام، نسب، مقام و وفاداری اهمیت دارند. اما جنگل اغلب فضایی برای آزمون است. شوالیه در آنجا از حمایت همیشگی جامعه محروم می‌شود و با موقعیت‌هایی روبه‌رو می‌شود که در آن‌ها نمی‌تواند تنها با تکیه بر عنوان خود پیروز شود. او باید تصمیم بگیرد، خطر کند، به دیگران اعتماد کند و گاهی با محدودیت‌های خودش مواجه شود.در روایت‌های آرتوری، این فضا می‌تواند محل برخورد جهان انسانی با جهان شگفتی‌ها باشد. چشمه‌ای که حادثه‌ای غیرعادی در کنار آن رخ می‌دهد، پلی که عبور از آن مستلزم پذیرش خطر است، قلعه‌ای که ورود به آن به معنای روبه‌رو شدن با آزمونی ناشناخته است، یا شوالیه‌ای غریب که قهرمان را به مبارزه فرامی‌خواند، همگی می‌توانند سازوکارهایی برای سنجش فضیلت باشند.اما نباید برای هر عنصر داستانی معنایی ثابت تعیین کرد. جنگل در همه روایت‌ها نماد ناخودآگاه نیست، همان‌گونه که هر قلعه لزوماً نماد روح یا بدن و هر اژدها ضرورتاً نماد شیطان نیست. این معانی ممکن است در یک تفسیر خاص سودمند باشند، اما باید از متن و سنت مربوط به آن‌ها استدلال شوند.اهمیت بنیادی جنگل در بسیاری از این داستان‌ها، در تفاوت آن با فضای آشنای دربار است. دربار به قهرمان می‌گوید چه کسی است؛ سفر از او می‌پرسد آیا واقعاً شایسته آن هویت است یا نه. شوالیه ممکن است با نامی بزرگ وارد جنگل شود، اما آنچه در پایان به دست می‌آورد یا از دست می‌دهد، به کردار او بستگی دارد.این همان ساختاری است که در بسیاری از رمانس‌های قرون وسطایی تکرار می‌شود: هویت از پیش داده شده است، اما شایستگی آن باید در جریان آزمون اثبات شود.۷. پرسیوال و جام مقدس؛ از شجاعت جنگاورانه تا کمال معنویدر میان تمام مضامین افسانه‌های آرتوری، داستان جام مقدس جایگاهی ویژه دارد؛ زیرا در اینجا معیار شایستگی قهرمان از مهارت جنگی و وفاداری درباری فراتر می‌رود. جام مقدس در سنت‌های متأخر به شیئی مقدس تبدیل می‌شود که جست‌وجوی آن به پالایش اخلاقی و معنوی قهرمان پیوند می‌خورد. اما شکل و معنای این جام در طول تاریخ ثابت نبوده است.در پرسیوال اثر کریتین دو تروا، که در اواخر سده دوازدهم نوشته شد و ناتمام ماند، قهرمان با صحنه‌ای رازآمیز در قلعه ماهیگیر روبه‌رو می‌شود. در آنجا جامی شگفت در یک آیین یا تشریفات مرموز حمل می‌شود. روایت کریتین هنوز با تمام جزئیاتی که در نسخه‌های بعدیِ داستان جام مقدس می‌بینیم یکسان نیست. بعدها، نویسندگان دیگر این روایت را گسترش دادند و آن را آشکارتر با مسیحیت، پاکی معنوی و جست‌وجوی امر مقدس پیوند زدند.چرا قهرمانی که می‌تواند در میدان نبرد بجنگد و دشمنان را شکست دهد، برای یافتن جام مقدس به چیزی بیش از شجاعت نیاز دارد؟ زیرا در این داستان‌ها قدرت جسمانی و فضیلت اخلاقی یکی نیستند. کسی ممکن است جنگجویی بی‌همتا باشد، اما از فهم موقعیت دیگران ناتوان بماند؛ ممکن است دلیر باشد، اما به سبب غرور یا بی‌توجهی شکست بخورد؛ ممکن است در میدان نبرد پیروز شود، اما در برابر یک آزمون معنوی ناکام بماند.در داستان پرسیوال، بی‌تجربگی و ناآگاهی قهرمان اهمیت دارد. او در آغاز نمی‌داند چگونه باید رفتار کند و چه پرسشی را باید بر زبان آورد. در روایت مشهور، نپرسیدن پرسشی مناسب در موقعیتی حساس پیامدهایی دارد و بعدها به بخشی از معنای سفر او تبدیل می‌شود. مسئله فقط دانستن اطلاعات نیست؛ مسئله شناختن موقعیت، فهمیدن رنج دیگری و دریافتن مسئولیت اخلاقی خویش است.در نسخه‌های بعدیِ داستان جام مقدس، به‌ویژه در روایت‌هایی که آن را با آرمان‌های مسیحی پیوند می‌زنند، جست‌وجوی جام به سفری برای پاکی روح بدل می‌شود. در اینجا شوالیه دیگر تنها برای کسب افتخار یا اثبات توانایی خود سفر نمی‌کند؛ او باید از خودمحوری فاصله بگیرد و شایستگی مواجهه با امر مقدس را پیدا کند.بااین‌حال، نباید تصور کرد که تمام داستان‌های جام مقدس یک پیام واحد دارند یا جام در همه آن‌ها معنای مشخصی مانند «روح»، «حکمت» یا «حقیقت نهایی» دارد. این سنت در طول زمان تحول یافته و نویسندگان مختلف آن را به شیوه‌های متفاوتی بازآفرینی کرده‌اند. آنچه میان بسیاری از این روایت‌ها مشترک است، این است که هر چیزی را نمی‌توان با زور به دست آورد؛ برخی دستاوردها مستلزم دگرگونی خودِ جوینده‌اند.این مضمون در پیوند با ریشه‌های سلتیک نیز اهمیت دارد. در برخی از روایت‌های ایرلندی و بریتونی، دیگ‌ها، جام‌ها و ظروف شگفت با فراوانی، زندگی، قدرت یا جهان دیگر ارتباط پیدا می‌کنند. این شباهت‌ها می‌توانند زمینه‌ای برای مقایسه میان سنت‌های اسطوره‌ای باشند، اما ثابت نمی‌کنند که جام مقدس مسیحی صرفاً بازمانده مستقیم یک شیء آیینی سلتیک است. شکل مسیحی جام، به‌ویژه در روایت‌های متأخر، در بستر فرهنگی و دینی قرون وسطی معنا پیدا می‌کند.۸. گوئینویر و لانسلوت؛ هنگامی که عشق با وفاداری تعارض پیدا می‌کندداستان عشق لانسلوت و گوئینویر یکی از مشهورترین و در عین حال تراژیک‌ترین بخش‌های سنت آرتوری است. لانسلوت از بزرگ‌ترین شوالیه‌های آرتور است؛ جنگجویی که شجاعت، مهارت و منزلت او را در مرکز دربار قرار می‌دهد. اما عشق او به گوئینویر، همسر پادشاه، او را در موقعیتی قرار می‌دهد که در آن دو وفاداری مهم با یکدیگر تعارض پیدا می‌کنند: وفاداری به شاه و نظم سیاسی از یک سو، و عشق به زنی که برای او اهمیت دارد از سوی دیگر.این داستان را نباید فقط به‌عنوان روایتی عاشقانه خواند. در جهان شوالیه‌گری، عشق می‌تواند نیرویی باشد که قهرمان را به شجاعت، خدمت و خودمهاری سوق می‌دهد؛ اما همین عشق ممکن است او را از وظیفه‌ای که به آن سوگند خورده است دور کند. عشق در اینجا نه ذاتاً فضیلت است و نه ذاتاً گناه؛ معنای آن از رابطه‌اش با دیگر تعهدات انسانی آشکار می‌شود.در سنت عشق درباری، که در ادبیات اروپای قرون وسطی گسترش یافت، عاشق گاه با خدمت به معشوق، تحمل رنج و اثبات شایستگی خود تعریف می‌شود. این الگو می‌تواند به عشق نوعی صورت آیینی و اخلاقی ببخشد. بااین‌حال، در داستان لانسلوت و گوئینویر، این عشق با ازدواج، وفاداری سیاسی و وحدت دربار تعارض پیدا می‌کند. چیزی که برای دو فرد تجربه‌ای شخصی و عاطفی است، در سطح جامعه پیامدهایی گسترده دارد.در اینجا یکی از پیچیده‌ترین مسائل اخلاقی افسانه‌های آرتوری آشکار می‌شود: آیا انسان باید از میل خود پیروی کند، حتی اگر به تعهداتش خیانت کند؟ آیا وفاداری به نظم اجتماعی همیشه بر خواست فردی مقدم است؟ و اگر خودِ نظم اجتماعی نتواند همه خواسته‌های انسانی را در خود جای دهد، چه باید کرد؟داستان پاسخی ساده و بی‌دردسر به این پرسش‌ها نمی‌دهد. عشق لانسلوت و گوئینویر به فروپاشی وحدت دربار کمک می‌کند، اما این امر به‌تنهایی به معنای آن نیست که تمام عواطف فردی باید سرکوب شوند. تراژدی از آنجا پدید می‌آید که هر انتخابی می‌تواند بهایی داشته باشد و گاه خواسته‌ای که برای فرد ارزشمند است، با تعهدی دیگر که او نیز نمی‌تواند به‌سادگی انکارش کند، در تضاد قرار می‌گیرد.این مسئله را باید در بستر فرهنگ درباری قرون وسطی نیز فهمید. داستان‌های عشق درباری در محیطی شکل گرفتند که ازدواج اشرافی، پیوندهای خاندانی، وفاداری سیاسی و منزلت اجتماعی در آن اهمیت داشتند. ازاین‌رو، عشق در این آثار غالباً در فضایی رخ می‌دهد که روابط شخصی از پیامدهای اجتماعی جدا نیستند.از این جهت، لانسلوت صرفاً نمونه یک عاشق فداکار نیست؛ او نماینده انسانی است که فضیلت‌هایش در یک موقعیت خاص با یکدیگر تعارض پیدا می‌کنند. او می‌تواند شجاع و وفادار باشد، اما در همان حال، عشقی را دنبال کند که وفاداری سیاسی‌اش را تضعیف می‌کند. این تناقض نشان می‌دهد که فضیلت انسانی همیشه مجموعه‌ای از ویژگی‌های هماهنگ و بی‌تعارض نیست.۹. «سر گاوین و شوالیه سبز»؛ آزمون شرافت و محدودیت انسانیکی دیگر از مهم‌ترین آثار این سنت، سر گاوین و شوالیه سبز است؛ شعری انگلیسی میانه که احتمالاً در اواخر سده چهاردهم سروده شده است. در این داستان، شوالیه‌ای اسرارآمیز و سبزپوش به دربار آرتور می‌آید و چالشی عجیب مطرح می‌کند: کسی باید ضربه‌ای به او وارد کند و سپس در موعدی مقرر همان ضربه را از او دریافت کند. گاوین این چالش را می‌پذیرد و از همین لحظه وارد آزمونی می‌شود که بیش از قدرت جنگی، شرافت و وفاداری او را می‌سنجد.ظاهر داستان، ماجرایی شگفت و تقریباً افسانه‌ای است؛ اما هسته اخلاقی آن به مسئله‌ای بسیار انسانی مربوط می‌شود. آیا شوالیه می‌تواند به عهد خود وفادار بماند، هنگامی که وفاداری به عهد ممکن است به مرگ او بینجامد؟ آیا می‌تواند در برابر وسوسه حفظ جان، همان‌قدر صادق بماند که در برابر نگاه دیگران شجاع به نظر می‌رسد؟در جریان داستان، گاوین در قلعه‌ای اقامت می‌کند و با آزمون‌هایی مرتبط با مهمان‌نوازی، اغوا و تبادل هدایا روبه‌رو می‌شود. او در نهایت برای حفظ جان خود چیزی را پنهان می‌کند و همین پنهان‌کاری به بخشی از آزمون اخلاقی او تبدیل می‌شود. هنگامی که حقیقت آشکار می‌شود، مسئله این نیست که او هیچ فضیلتی ندارد؛ مسئله این است که حتی شوالیه‌ای شریف نیز می‌تواند از ترس و میل به بقا تأثیر بپذیرد.داستان گاوین به همین دلیل از ستایش ساده شجاعت فراتر می‌رود. شرافت فقط در آن نیست که فرد در میدان نبرد از خطر نترسد؛ شرافت در صداقت با خویشتن، پذیرش خطا و شناخت محدودیت‌های خود نیز معنا پیدا می‌کند. گاوین باید بفهمد که عنوان شوالیه، او را از ضعف انسانی مصون نمی‌کند.در این داستان، عناصر شگفت و برخی الگوهای روایی با سنت‌های سلتیک مقایسه شده‌اند. به‌ویژه، آزمون بریدن سر و بازگشت برای دریافت ضربه، با روایتی ایرلندی که پیش از بسیاری از رمانس‌های آرتوری در دست‌نویس‌ها ثبت شده بود، پیوند دارد. این مقایسه یکی از نمونه‌های مهم برای شناخت انتقال و دگرگونی مواد روایی میان فرهنگ‌های جزایر بریتانیا و ادبیات قرون وسطی است. بااین‌حال، حضور یک الگوی مشابه به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که تمام داستان مستقیماً از یک متن خاص اقتباس شده باشد.اهمیت گاوین در آن است که او نه قهرمانی شکست‌ناپذیر، بلکه انسانی است که در فاصله میان آرمان و واقعیت زندگی می‌کند. او می‌خواهد شرافتمند باشد، اما در لحظه خطر از ترس تأثیر می‌پذیرد. این شکاف میان آنچه انسان باید باشد و آنچه در عمل هست، یکی از سرچشمه‌های اصلی عمق اخلاقی رمانس‌های آرتوری است.۱۰. مورگان لو فِی؛ قدرت جادویی و مرزهای نظم درباریمورگان لو فِی نیز از شخصیت‌هایی است که در طول تاریخ تحول بسیاری پیدا کرده‌اند. تصویر امروزی او، که اغلب در قالب جادوگری قدرتمند و گاه دشمن آرتور ظاهر می‌شود، تماماً همان تصویری نیست که در نخستین لایه‌های سنت وجود داشته است. نقش و شخصیت او در روایت‌های مختلف تغییر می‌کند و گاه پیچیده‌تر از آن است که بتوان او را به‌سادگی در دسته «نیروی شر» قرار داد.حضور مورگان نشان می‌دهد که جهان آرتوری فقط از پادشاهان و شوالیه‌های مرد تشکیل نشده است. زنان در این داستان‌ها می‌توانند واسطه انتقال قدرت، دانش، اغوا، درمان یا جادو باشند و گاهی نظم درباری را به چالش بکشند. البته نقش زنان در این آثار یکسان نیست و بسیاری از روایت‌های قرون وسطایی آن‌ها را از دریچه ارزش‌ها و اضطراب‌های مردسالارانه زمانه خود بازنمایی می‌کنند.در برخی روایت‌ها، قدرت جادویی مورگان تهدیدی برای نظم آرتوری است؛ در برخی دیگر، رابطه او با آرتور و جهان پیرامونش پیچیده‌تر است. همین تفاوت‌ها نشان می‌دهد که نباید برای تمام شخصیت‌های این سنت یک معنای ثابت و فرازمانی تعیین کرد. اساساً اساطیر آرتوری در طول زمان تغییر کرده است و از یسری داستان معمولی به تعاریف آرمانی از حقیقت و قدرت و انسان بودن تبدیل شده و برای همین هم هست که در نسخ مختلف ما این تفاوت را مشاهده میکنیم چون که در نسخ مختلف اهداف مختلفی از بازسرایی این داستان دیده میشود مخصوصا که این اساطیر آرتوری یکی از مهمترین رمانس درباری بود که در دربارها توسط خنیاگران برای اشراف و شاهان اروپایی مخصوصا فرانسوی و انگلیسی خوانده میشد و برای همین هم بود که دارای این مضامین شده بود که در ریشه بریتونی آن همچین چیزی نداشت.از نظر فرهنگی، شخصیت‌هایی مانند مورگان را می‌توان در ارتباط با سنت‌های مربوط به زنان شگفت، جهان دیگر و نیروهای فراطبیعی بررسی کرد. اما نسبت دادن مستقیم او به یک الهه مشخص سلتیک، بدون شواهد روشن، بیش از آنکه نتیجه قطعی پژوهش تاریخی باشد، فرضیه‌ای تفسیری است. در اینجا نیز باید میان شباهت‌های اسطوره‌شناختی و اثبات تاریخی تمایز گذاشت.در سطح معنایی، مورگان یادآور آن است که نظم دربار آرتور تمام جهان را در بر نمی‌گیرد. بیرون از ساختار شناخته‌شده شاهی و شوالیه‌گری، نیروها و خواسته‌هایی وجود دارند که نمی‌توان آن‌ها را کاملاً مهار یا در قالب اخلاق رسمی دربار تعریف کرد. جهان داستانی آرتور از این نظر جهانی بسته نیست؛ نظمی است که پیوسته با چیزی بیرون از خود مواجه می‌شود.۱۱. شکست آرتور؛ چرا پادشاهی آرمانی فرو می‌پاشد؟در بخش پایانی بسیاری از روایت‌های آرتوری، پادشاهی آرتور به سوی فروپاشی می‌رود. رابطه لانسلوت و گوئینویر، رقابت‌ها و خیانت‌های درونی و شورش موردرد در روایت‌های مشهور، از عواملی هستند که به پایان آن نظم کمک می‌کنند. جزئیات این وقایع در نسخه‌های مختلف یکسان نیست، اما مضمون کلی در بسیاری از روایت‌های متأخر باقی می‌ماند: پادشاهی‌ای که در اوج شکوه قرار گرفته بود، از درون آسیب می‌بیند و سرانجام به پایان می‌رسد.این پایان را می‌توان در چند سطح خواند. در سطح سیاسی، داستان درباره شکنندگی قدرت و دشواری حفظ وحدت است. حتی اگر پادشاهی توانمند باشد و بهترین جنگجویان را گرد آورد، نمی‌تواند تضمین کند که رقابت، جاه‌طلبی و خیانت از میان بروند.در سطح اخلاقی، فروپاشی نتیجه آن است که اعضای جامعه آرمانی در تحقق ارزش‌هایی که به آن سوگند خورده‌اند ناکام می‌مانند. میز گرد می‌تواند نماد وحدت باشد، اما اگر وفاداری و اعتماد از میان برود، خودِ شکل میز نمی‌تواند جامعه را نجات دهد. نهادها بدون کردار انسانی دوام نمی‌آورند.در سطح اسطوره‌ای، پایان آرتور به معنای مرگ ساده یک پادشاه نیست؛ پایان یک عصر است. جهانی که وعده نظم، شکوه و هماهنگی می‌داد، دیگر نمی‌تواند خود را حفظ کند. قهرمانان بزرگ نیز از محدودیت‌های تاریخ، سرنوشت و ضعف انسانی بیرون نیستند.در برخی از روایت‌های مشهور، آرتور پس از نبرد نهایی به آوالون برده می‌شود؛ مکانی که با جهان شگفت و در برخی روایت‌ها با درمان و انتظار برای بازگشت او پیوند دارد. اما نباید تصور کرد که همه نسخه‌های اولیه یا ولزی دقیقاً همین داستان را با همین جزئیات روایت می‌کنند. تصویر آرتورِ زخمی که به مکانی رازآمیز برده می‌شود و شاید روزی بازگردد، در جریان تحول سنت گسترش یافته است.این پایان به افسانه معنایی ویژه می‌دهد. آرتور از یک سو پادشاهی شکست‌خورده است؛ از سوی دیگر، پایان او به‌گونه‌ای روایت می‌شود که امکان بازگشت را کاملاً از میان نمی‌برد. جامعه‌ای که پادشاه آرمانی خود را از دست داده است، می‌تواند امید به بازگشت او را حفظ کند. در این معنا، آرتور فقط قهرمانی از گذشته نیست؛ وعده نظمی است که هنوز تحقق کامل نیافته است.این امید را باید در زمینه تاریخی و فرهنگی نیز دید. در سنت‌های ولزی، آرتور می‌توانست یادآور حق ازدست‌رفته بریتانیایی‌ها بر سرزمینشان باشد. در روایت‌های دیگر، او به پادشاهی آرمانی بدل شد که بازگشتش می‌توانست پایان آشفتگی را نوید دهد. چنین تصوری نشان می‌دهد که افسانه‌های آرتوری چگونه از حافظه تاریخی به آرزوی سیاسی و سپس به اسطوره‌ای درباره فقدان و امید تبدیل شدند.۱۲. از آرتور ولزی تا آرتور اروپایی؛ مسیحیت و دگرگونی یک میراثیکی از مهم‌ترین نکات در مطالعه افسانه‌های آرتوری این است که نسخه مشهور امروزی آن‌ها را نمی‌توان بی‌واسطه به دوران پیش از مسیحیت نسبت داد. داستان‌هایی که در ولز و دیگر مناطق بریتونی‌زبان ریشه داشتند، در سده‌های میانه وارد شبکه‌ای گسترده از زبان‌ها، دربارها و سنت‌های ادبی شدند. نویسندگان لاتین، فرانسوی و انگلیسی آن‌ها را بازنویسی کردند و مضامین تازه‌ای به آن‌ها افزودند.جفری مونموث آرتور را در قالب تاریخ افسانه‌ای پادشاهان بریتانیا بازآفرینی کرد. نویسندگان فرانسوی، به‌ویژه کریتین دو تروا در سده دوازدهم، داستان‌های درباری و ماجراهای شوالیه‌ای را گسترش دادند. در مراحل بعد، روایت‌های جام مقدس با مفاهیم مسیحیِ گناه، توبه، پاکی و نجات پیوند عمیق‌تری پیدا کردند. سرانجام، توماس مالوری در سده پانزدهم بخش بزرگی از این مواد گوناگون را در مرگ آرتور گرد آورد و یکی از تأثیرگذارترین صورت‌های سنت آرتوری را پدید آورد.این تحول فقط تغییر زبان یا سبک ادبی نبود. با هر بازنویسی، معنای داستان نیز تغییر می‌کرد. در یک روایت، آرتور می‌توانست قهرمان مقاومت بریتونی در برابر دشمنان باشد؛ در روایتی دیگر، نمونه شاهی آرمانی؛ و در داستانی دیگر، محور جهانی شوالیه‌گری مسیحی. در بعضی آثار، عناصر بومی و شگفت برجسته‌اند؛ در برخی دیگر، اخلاق درباری و مسئولیت اجتماعی اهمیت بیشتری دارند؛ و در روایت‌های جام مقدس، جست‌وجوی معنوی در مرکز قرار می‌گیرد.به همین دلیل، بهتر است از «افسانه آرتوری» به معنای یک سنت ادبی سخن بگوییم، نه یک داستان واحد که در گذر قرون صرفاً جزئیاتش تغییر کرده باشد. این سنت مجموعه‌ای از روایت‌هاست که در آن‌ها یک نام و شماری شخصیت مشترک، امکان بیان نگرانی‌های فرهنگی متفاوت را فراهم می‌کنند.از این منظر، مسیحی شدن داستان‌های آرتوری را نباید صرفاً به معنای محو کامل گذشته سلتیک دانست. بسیاری از سنت‌های بومی در قالب‌های تازه ادامه یافتند، اما معنای آن‌ها تغییر کرد. عنصری که در یک سنت قدیمی ممکن بود با جهان دیگر یا قدرت جادویی پیوند داشته باشد، در روایتی متأخر می‌توانست در چارچوب گناه، مشیت الهی یا آزمون معنوی بازتفسیر شود. این همان سازوکاری است که در بسیاری از فرهنگ‌ها هنگام انتقال اسطوره‌ها از یک دوره تاریخی به دوره دیگر دیده می‌شود.در نتیجه، افسانه‌های آرتوری نه بقایای دست‌نخورده یک دین کهن‌اند و نه صرفاً داستان‌هایی مسیحی که ریشه‌های محلی خود را از دست داده‌اند. آن‌ها حاصل هم‌زیستی و کشمکش چند جهان معنایی هستند.۱۳. جهان‌بینی افسانه‌های آرتوری؛ انسان درون نظمی بزرگ‌تراگر بخواهیم از میان داستان‌های گوناگون آرتوری یک مضمون مشترک بیرون بکشیم، باید به رابطه میان خواست فردی و نظمی فراتر از فرد توجه کنیم. قهرمان آرتوری معمولاً در جهانی زندگی می‌کند که پیش از او وجود داشته است: جهانی از تعهدات، سوگندها، روابط خاندانی، اقتدار شاهی، قواعد مهمان‌نوازی و ارزش‌های اخلاقی. او نمی‌تواند صرفاً با اعلام خواسته خود، معنای کردار خویش را تعیین کند. کردار او در نسبت با این تعهدات سنجیده می‌شود.بااین‌حال، این جهان فقط مجموعه‌ای از قواعد اجتماعی نیست. در بخش‌هایی از سنت آرتوری، نیروهای فراطبیعی، پیشگویی، مکان‌های شگفت و امر مقدس نیز در سرنوشت قهرمان نقش دارند. انسان در جهانی زندگی می‌کند که تمام آن را نمی‌فهمد و نمی‌تواند همه پیامدهای کردار خود را پیش‌بینی کند. این ویژگی با نوعی فروتنی در برابر محدودیت شناخت انسانی سازگار است.اما نباید این مضمون را به این معنا گرفت که افسانه‌های آرتوری از انسان می‌خواهند منفعل باشد یا هر اتفاقی را بی‌چون‌وچرا بپذیرد. شوالیه باید تصمیم بگیرد، خطر کند و مسئولیت کردار خود را بر عهده بگیرد. آنچه محدود است، ادعای او بر کنترل کامل جهان است، نه امکان کنش اخلاقی.از این جهت، افسانه‌های آرتوری با پرسشی روبه‌رو هستند که در بسیاری از روایت‌های کهن نیز دیده می‌شود: انسان در جهانی که تماماً ساخته اراده او نیست، چگونه باید زندگی کند؟ پاسخ این داستان‌ها معمولاً در قالب یک نظریه فلسفی ارائه نمی‌شود؛ در قالب آزمون و پیامد ظاهر می‌شود. شوالیه به سفر می‌رود، با وسوسه مواجه می‌شود، عهدی می‌بندد، از عهد خود تخطی می‌کند یا به آن وفادار می‌ماند و سرانجام معنای کردار خود را از خلال نتیجه آن درمی‌یابد.این جهان‌بینی با برخی صورت‌های اندیشه مدرن تفاوت دارد؛ به‌خصوص با تصور فردی که می‌خواهد تمام ارزش‌ها را از خواست شخصی خود استخراج کند. اما نباید افسانه‌های آرتوری را کاملاً در برابر فردیت قرار داد. عشق لانسلوت و گوئینویر، سفر پرسیوال و آزمون گاوین نشان می‌دهند که تجربه فردی و تعارض درونی نیز در این داستان‌ها اهمیت دارند. تفاوت در این است که تجربه فردی معمولاً از شبکه تعهدات و ارزش‌های مشترک جدا نمی‌شود.به همین دلیل، جهان آرتوری را می‌توان جهانی دانست که در آن فرد از طریق رابطه با نظمی بزرگ‌تر معنا پیدا می‌کند، اما هم‌زمان ممکن است در همین رابطه با تعارض، ناکامی و رنج مواجه شود. آرمان وجود دارد، ولی تحقق آن تضمین نشده است؛ شوالیه می‌تواند به فضیلت نزدیک شود، اما از خطا مصون نیست؛ پادشاه می‌تواند نظمی باشکوه بسازد، اما قادر نیست فروپاشی آن را برای همیشه متوقف کند.۱۴. تعالیم افسانه‌های آرتوری؛ چه چیزی انسان را شایسته می‌کند؟اگر این افسانه‌ها را نه صرفاً مجموعه‌ای از ماجراهای شگفت، بلکه روایت‌هایی درباره کردار انسان بدانیم، چند مضمون اخلاقی در آن‌ها برجسته می‌شود.نخست، قدرت بدون مسئولیت کافی نیست. آرتور تنها به این دلیل شاه آرمانی نیست که می‌تواند بجنگد و پیروز شود؛ او باید توانایی حفظ نظم و گردآوردن دیگران را داشته باشد. همین‌طور، شوالیه صرفاً به سبب قدرت جسمانی یا مهارت جنگی شایسته احترام نیست؛ کردار او باید با وظایفی که پذیرفته است سازگار باشد.دوم، فضیلت در آزمون آشکار می‌شود. شجاعت و وفاداری تا زمانی که هیچ خطری وجود ندارد، آسان‌اند. ارزش آن‌ها زمانی روشن می‌شود که قهرمان باید میان دو خواسته تعارض‌آمیز انتخاب کند، از منفعت شخصی بگذرد یا پیامد تصمیم خود را بپذیرد. آزمون، فضیلت را از ادعای زبانی به کردار واقعی تبدیل می‌کند.سوم، عشق می‌تواند انسان را تعالی دهد یا از تعهداتش دور کند. در سنت عشق درباری، عشق گاه سرچشمه شجاعت و خودمهاری است؛ اما داستان لانسلوت و گوئینویر نشان می‌دهد که عاطفه به‌تنهایی معیار کافی برای داوری اخلاقی نیست. باید دید این عشق چه نسبتی با وفاداری، مسئولیت و پیامدهای اجتماعی دارد.چهارم، دانایی و شجاعت همیشه یکسان نیستند. پرسیوال ممکن است شجاع باشد، اما نداند در موقعیتی حساس چه باید بگوید؛ گاوین ممکن است شریف باشد، اما از ترس جان خود به پنهان‌کاری روی آورد. انسان برای درست عمل کردن، فقط به نیروی اراده نیاز ندارد؛ باید موقعیت را بفهمد و محدودیت‌های خود را بشناسد.پنجم، آرمان‌های انسانی شکننده‌اند. میز گرد نماد وحدت است، اما وحدت با یک نماد یا نهاد تضمین نمی‌شود. پادشاهی آرتور از آن رو فرو می‌پاشد که کسانی که باید نظم آن را حفظ کنند، در تحقق تعهدات خود ناکام می‌مانند. آرمان اخلاقی بدون کردار اخلاقی دوام نمی‌آورد.ششم، برخی دستاوردها مستلزم دگرگونی خود انسان‌اند. در داستان جام مقدس، شایستگی معنوی را نمی‌توان فقط با زور، منزلت یا افتخار به دست آورد. قهرمان باید از خودمحوری فاصله بگیرد، مسئولیت اخلاقی را درک کند و به چیزی فراتر از موفقیت شخصی توجه نشان دهد.و سرانجام، انسان هرگز به‌طور کامل بر سرنوشت خود مسلط نیست. مرگ آرتور و فروپاشی دربارش نشان می‌دهد که حتی بزرگ‌ترین نظم‌ها نیز ممکن است پایان یابند. این مضمون لزوماً دعوت به تسلیم نیست؛ یادآوری این حقیقت است که عظمت انسان با شکست‌ناپذیری او یکی نیست.نتیجه؛ آرتور، میراثی از گذشته و آرزوی جهانی ازدست‌رفتهافسانه‌های آرتوری از یک سنت واحد و ثابت سرچشمه نگرفته‌اند. در لایه‌های کهن آن‌ها، خاطره بریتانیای پسارومی، سنت‌های ولزی و دیگر فرهنگ‌های بریتونی، قهرمانان جنگاور و جهان شگفت اسطوره‌ای حضور دارند. در قرون وسطی، این میراث با تاریخ‌نگاری افسانه‌ای، ادبیات درباری، آرمان شوالیه‌گری و مسیحیت درآمیخت. در نتیجه، آرتور از فرمانده‌ای در حافظه روایی بریتونی به پادشاهی آرمانی تبدیل شد که می‌توانست معنای سیاسی، اخلاقی و معنوی متفاوتی پیدا کند.ریشه‌های سلتیک این سنت اهمیت دارند، زیرا نشان می‌دهند که جهان آرتور پیش از آنکه به یکی از نمادهای مشهور قرون وسطای مسیحی تبدیل شود، در محیط فرهنگی خاصی از بریتانیا شکل گرفته بود. بااین‌حال، برای شناخت آن ریشه‌ها باید از این تصور ساده فاصله بگیریم که هر عنصر جادویی یا شگفت در داستان‌ها مستقیماً از یک آیین باستانی باقی مانده است. آنچه در اختیار داریم، میراثی چندلایه است که در آن سنت‌های بومی، بازنویسی‌های مسیحی و نیازهای سیاسی و ادبی دوره‌های بعد بر یکدیگر اثر گذاشته‌اند.در مرکز این میراث، پرسشی قرار دارد که از مرزهای تاریخی بریتانیا فراتر می‌رود: چه چیزی به انسان شایستگی می‌بخشد؟ آیا قدرت، پیروزی و منزلت کافی است، یا انسان باید خود را در برابر عهد، مسئولیت، عدالت و محدودیت‌های وجودی‌اش نیز پاسخ‌گو بداند؟آرتور پادشاهی است که می‌کوشد نظمی آرمانی برپا کند؛ لانسلوت جنگجویی است که عشق او را در برابر وفاداری قرار می‌دهد؛ پرسیوال قهرمانی است که باید از بی‌تجربگی به سوی شناخت حرکت کند؛ گاوین شوالیه‌ای است که در آزمون شرافت با ضعف انسانی خود روبه‌رو می‌شود؛ و جام مقدس نشانه جست‌وجویی است که با قدرت جسمانی و افتخار درباری به پایان نمی‌رسد.اما پایان آرتور به ما یادآوری می‌کند که هیچ نظم انسانی، هرقدر باشکوه، از امکان فروپاشی مصون نیست. شاید راز ماندگاری این افسانه‌ها نیز در همین باشد: آن‌ها هم آرزوی جهانی منظم و شرافتمندانه را بیان می‌کنند و هم نشان می‌دهند که چرا تحقق کامل آن دشوار است.در جهان افسانه‌های آرتوری، قهرمان کسی نیست که بتواند جهان را یکسره تابع اراده خود کند؛ قهرمان کسی است که می‌کوشد در جهانی پر از تعهد، وسوسه، رنج و محدودیت، شایستگی خود را به اثبات برساند.EroditoEroditoTue, 20 Oct 2026 17:44:00 +0330https://virgool.ir/@erodito/گزیده-ای-از-کتاب-تحقیق-ماللهند-ابوریحان-بیرونیقسمت-اول-slxr5791dntrکتاب بیرونی یکی از کتب خوب در زمینه هندشناسی در زمان خودش و حتی پیش‌زمینه کار مستشرقین غربی در مورد هندشناسی بوده و هنوز هم مطالب جالبی برای تحقیق در خودش دارد. بیرونی اولین مستشرق‌ست که سعی کرد افکار و عقاید و علوم هندی‌ها را از زبان خودشان بشناسد و برای همین سانسکریت یاد گرفت و از حملات سلطان محمود غزنوی به هند استفاده کرد تا به هند برود و از هندیان و عُلمای هندی و بودایی استفاده کند و کتب سانسکریت آن‌ها را که فقط نزد خودشان بود بدست آورد(هندی‌ها و ایرانی‌ها کلاً در فرهنگ‌شان نوشتن و کتاب چیز محبوبی نیست و ایرانی‌ها نوشتن و خط رو ساخته دیوها میدانند(منظور مردمان بین‌النهرین بود که خط و نوشتن جایگاه ویژه برای آنها داشت) هنوز هم ایرانی‌ها همین خصلت رو دارن و کتاب‌خوانی نقشی در زندگی اونها نداره ولی بشدت به شفاهیات و شنیده‌ها تکیه می‌کنند. هندی‌ها هم درست مثل ایرانی‌ها همین‌طور هستند و کتاب‌خوانی نقش چندانی در زندگی آن‌ها ندارد و به شنیدن از این و آن متکی بودند و هستند. کتب و نوشته در بین هندی‌ها نزد عُلمای دینی آنها یعنی برهمن‌ها بود.)بخش مهمی از کتاب تحقیق ماللهند بیرونی در اصل چیزی نیست جز شرح عقاید و باورهای مردم هند براساس کتب دینی و البته چیزهایی که بیرونی از برهمن‌های هندو شنیده و پرسیده بود. بخش‌های دیگر کتاب به نجوم و علوم ریاضی دیگر هندی و اوزان و طریق حکومت و بخشی از تاریخ آنهاست که مورد بحث من نیست. من بخشی از کتاب ابوریحان بیرونی در مورد مردم هند را برداشتم و آن را از ترجمه فارسی آن استخراج کردم. اولین چیزی که در این متن بچشم خواهد خورد وسعت اطلاعات بیرونی در مورد یونانی‌هاست چون او در آنجا عقاید هندوها و یونانی‌ها و حتی زرتشتی‌ها را باهم مقایسه میکند و شرح میدهد. واقعا برای خودم خیلی جالب بود.مقدمه ابوریحان بیرونیبسم الله الرحمن الرحیم.این گفته که «شنیدن مانند دیدن نیست» درست است، زیرا دیدن، ادراک شیء مورد مشاهده در زمان و مکان وجود آن است. اگر محدودیت‌های ذاتی شنیدن نبود، برتری آن بر دیدن و مشاهده آشکار می‌شد، زیرا این دو به لحظه‌ی بی‌واسطه‌ی وجود محدود می‌شوند، در حالی که شنیدن آن لحظه و همچنین گذشته و آینده را در بر می‌گیرد و بنابراین هم به موجود و هم به معدوم گسترش می‌یابد. نوشتن یکی از اشکال شنیدن است، شاید حتی شریف‌تر از اشکال دیگر. اگر میراث ماندگار قلم نبود، چگونه می‌توانستیم تاریخ ملت‌ها را بدانیم؟سپس، در مورد گزارش وجود احتمالی، در عرف، حقیقت و دروغ یکی تلقی می‌شوند و در نهایت هر دو به دلیل انگیزه‌های متفاوت و شیوع درگیری و نزاع بین ملت‌ها به گزارش‌دهنده نسبت داده می‌شوند. برخی دروغ‌ها را به نفع خود گزارش می‌دهند و از این طریق نوع خود را بزرگ جلوه می‌دهند زیرا مطیع آن هستند، یا دروغ‌ها را برای کوچک جلوه دادن دیگران گزارش می‌دهند زیرا به اراده خود به قدرت رسیده‌اند. به خوبی مشخص است که هر دوی اینها از شهوت و خشم مذموم ناشی می‌شوند. برخی دیگر دروغ‌هایی را در مورد گروهی که دوست دارند از روی قدردانی یا از روی بدخواهی از آنها متنفرند، گزارش می‌دهند که مشابه مورد اول است، زیرا انگیزه اعمال آنها از عشق و میل به سلطه ناشی می‌شود. برخی دیگر نیز دروغ‌هایی را برای کسب امتیاز از طریق فرومایگی شخصیت یا برای جلوگیری از آسیب از ترس و ناامیدی گزارش می‌دهند. و برخی دروغ‌هایی را گزارش می‌دهند که گویی ذاتاً توسط تمایل به چیزی که نمی‌توانند کنترل کنند، هدایت می‌شوند و این ناشی از شرارت و بدخواهی پنهان طبیعت آنهاست. و هر کس از روی جهل چیزی را گزارش دهد و صرفاً تقلید از گزارش‌دهندگان باشد، حتی اگر گروه‌های متعدد یا متوالی باشند، او چیزی جز واسطه‌ای بین شنونده و گوینده‌ی اصلی و عمدی نیست. اگر آنها از تصویر حذف شوند، آن اولین نفر باقی می‌ماند. یکی از کسانی که ما به عنوان حدس و گمان برشمردیم، و کسی که از دروغ اجتناب می‌کند و به حقیقت پایبند است، کسی است که دروغگو او را ستایش و تمجید می‌کند، چه رسد به دیگران. گفته شده است: «حق را بگویید، حتی اگر علیه خودتان باشد.» و مسیح، علیه السلام، در انجیل چیزی به این مضمون فرمود: هنگام گفتن حق در حضور پادشاهان، از قدرت آنها نگران نباشید، زیرا آنها چیزی از شما جز بدن ندارند. اما در مورد روح، آنها هیچ قدرتی بر آن ندارند. این از جانب اوست که به شجاعت واقعی دستور می‌دهد. صفتی که مردم عادی هنگام دیدن جسارت در نبردها و بی‌باکی در فرو رفتن در خطر، شجاعت می‌دانند، یکی از انواع آن است. اما بالاترین شکل آن، بالاتر از همه، بی‌اعتنایی به مرگ است، چه در گفتار باشد و چه در کردار. و همانطور که عدالت ذاتاً پسندیده و محبوب است و به خاطر زیبایی‌اش مطلوب است، راستگویی نیز چنین است، مگر برای کسانی که شیرینی آن را نچشیده‌اند یا او را شناخته و از او دوری کرده است، مانند کسی که به دروغگویی معروف است: «آیا تا به حال راست گفته‌ای؟» و پاسخ او: «اگر از گفتن راست نمی‌ترسیدم، می‌گفتم نه.» زیرا او کسی است که از عدالت منحرف می‌شود و ظلم، دروغ، خیانت در امانت، غصب اموال از طریق کلاهبرداری و دزدی و هر آنچه که جهان و خلقت را فاسد می‌کند، ترجیح می‌دهد. و من دانشمند ابوسهل عبدالمنعم بن علی بن نوح تفلیسی، که خداوند او را حفظ کند، را یافتم که قصد راوی را در کتابش درباره معتزله که آنها را در این گفته‌شان تحقیر می‌کرد، رد می‌کرد:«خداوند متعال به خود آگاه است» و گفته‌ی او درباره‌ی او در روایت این است که می‌گویند خداوند علم ندارد، و برای عوام امتش چنین می‌پندارند که به او جهل نسبت می‌دهند - که او منزه و منزه از این و برتر از هر صفتی است که شایسته‌ی او نباشد. پس به او اطلاع دادم که این روشی است که به ندرت از کسانی که قصد روایت درباره‌ی مخالفان و معاندان را دارند، غایب است. علاوه بر این، این روش در مورد مکاتب فکری که توسط یک دین و مذهب واحد متحد شده‌اند، به دلیل نزدیکی و اختلاط آنها، آشکارتر است و در مورد ادیان مختلف، به ویژه آنهایی که در یک اصل یا شاخه‌ی اساسی مشترک نیستند، به دلیل دوری و مبهم بودن ابزار فهم آنها، مبهم‌تر است. کتاب‌های مقالات و آثار مربوط به آرا و مذاهب که ما داریم، چیزی جز مطالب مشابه ندارند. بنابراین هر کس که از وضعیت واقعی امور آگاه نباشد، از آنها چیزی را برداشت می‌کند که برای کسانی که با آنها و شرایط آنها آشنا هستند، سودی ندارد، جز شرمساری اگر فضیلت وجدانش را برانگیزد، یا لجاجت و سرسختی اگر رذیلت آن را سست کند. و هر کس که از وضعیت واقعی امور آگاه باشد، حداکثر آن را صرفاً داستان و افسانه می‌داند و به آنها به عنوان سرگرمی گوش می‌دهد. و لذتی بدون اعتقاد یا اعتقاد؛ این مثال مربوط به بحث ادیان و فرقه‌های هند بود. من اشاره کردم که بیشتر آنچه در کتاب‌ها نوشته شده، ساختگی است و برخی صرفاً کپی و مخلوط، تصفیه نشده و مطابق با معیارهای خودشان صیقل نخورده‌اند. من هیچ کس را در میان نویسندگان کتاب‌های مربوط به فرقه‌ها نیافتم که به دنبال روایتی بی‌طرفانه، عاری از تعصب یا چاپلوسی باشد، به جز ابوالعباس ایرانشهری. او نه تنها با همه ادیان آشنا بود، بلکه در ابداع خود که از آن حمایت می‌کرد نیز بی‌نظیر بود. او در بازگو کردن باورهای یهودیان و مسیحیان، از جمله آنچه در تورات و انجیل‌ها آمده است، به خوبی عمل کرد و در ذکر مانویان و روایات فرقه‌های منقرض شده در کتاب‌های آنها بسیار کوشید. وقتی به فرقه‌های هند و کلدانیان رسید، تیرش به خطا رفت و از مسیر منحرف شد و در نهایت به کتاب زرقان رسید و آن را در کتاب خود نقل کرد. آنچه از آن کتاب نقل نکرده بود، گویی از عوام این دو گروه شنیده بود. وقتی استاد، که خداوند او را حفظ کند، کتاب‌ها را دوباره خواند و وضعیت را آنطور که در بالا توضیح داده شد، یافت، مشتاق شد آنچه را که از آنها آموخته بود، گردآوری کند تا به عنوان تکیه‌گاهی برای کسانی که می‌خواستند آنها را رد کنند و منبعی برای کسانی که می‌خواستند با آنها درگیر شوند، باشد. او این کار را بدون تکبر در مورد حریف انجام داد و از نقل سخنان خود دریغ نکرد، حتی اگر با حقیقت مخالف بودند و در نظر قومش منفور بودند، زیرا این عقیده اوست و او به آن آگاه‌تر است. این کتاب، کتاب جدل و مناظره نیست که در آن از استدلال‌های مخالفان و رد کسانی که از حقیقت منحرف شده‌اند، استفاده کرده باشم. بلکه این کتاب، کتابی روایی است، بنابراین سخنان هندیان را آنگونه که هستند ارائه داده‌ام و آنچه یونانیان از چیزهای مشابه دارند را به آنها افزوده‌ام تا شباهت بین آنها را نشان دهم. زیرا اگرچه فیلسوفان آنها در پی تحقیق بودند، اما از نمادهای فرقه و مواضع شریعت خود در آنچه به مردم عادی آنها مربوط می‌شد، فراتر نرفتند. من سخنان دیگران را با سخنان آنها ذکر نمی‌کنم، مگر اینکه از صوفیان یا یکی از انواع مسیحیان باشد، به دلیل شباهت موضوع بین همه آنها در تجسم و اتحاد.من دو کتاب را به عربی ترجمه کرده‌ام، یکی از آنها در مورد اصول و توصیف موجودات است و نام آن «سانک»(کتاب سانکهیا کاریکا) است و دیگری در مورد آزاد کردن روح از قید بدن است و به «بیاتنجل»(پاتانجلی موسس مکتب یوگا-منظور بیرونی کتاب یوگاسوترای پاتانجلی‌ست) معروف است و در آنها بیشتر اصولی که عقیده آنها بر آنها بنا شده است، بدون فروع شریعت آنها وجود دارد. امیدوارم این امر جای ایشان و دیگران را در ارائه مطلب بگیرد و به جامعیت آنچه مورد نیاز است، منجر شود، انشاءالله.این کتاب، کتاب استدلال و مناظره نیست که در آن از استدلال‌های مخالفان و رد کسانی که از حق منحرف شده‌اند، استفاده کرده باشم. بلکه کتابی روایی است، بنابراین سخنان هندیان را همانطور که هستند ارائه داده‌ام و آنچه یونانیان از چیزهای مشابه دارند را به آنها اضافه کرده‌ام تا شباهت بین آنها را نشان دهم. زیرا اگرچه فیلسوفان آنها در پی تحقیق بودند، اما از نمادهای فرقه و مواضع شریعت خود در آنچه به عوام آنها مربوط می‌شد، فراتر نرفتند. من سخنان دیگران را با سخنان آنها ذکر نمی‌کنم، مگر اینکه از صوفیان یا یکی از انواع مسیحیان باشد، به دلیل شباهت موضوع بین همه آنها در تجسم و اتحاد.الف- در ذکر و گزارش اوضاع هند با توجه به آنچه قصد داریم درباره آنها بگوییمما باید پیش از هدف خود شرایطی را تصور کنیم که در آن تشخیص امور هند غیرممکن است، بنابراین یا با دانستن آنها کار آسان‌تر می‌شود یا عذری برای آن فراهم می‌شود، و آن این است که جدایی، آنچه را که ارتباط آشکار می‌کند، پنهان می‌کند و این بین ما دلایلی دارد: از جمله آنها این است که مردم در هر چیزی که ملت‌ها با ما مشترک هستند، با ما متفاوتند و اولین آنها زبان است، اگرچه ملت‌ها به همان شیوه متفاوت هستند، و هر زمان که کسی بخواهد این تفاوت را از بین ببرد، آسان نخواهد بود زیرا خود زبان، طولانی و گسترده است، مانند زبان عربی، که در آن یک چیز با چندین نام مختصر و مشتق نامیده می‌شود، و با وقوع یک نام بر روی چندین نام، در اهداف لازم است که صفاتی اضافه شود، زیرا هیچ کس نمی‌تواند بین آنها تمایز قائل شود، مگر کسی که در مورد محل کلام و سنجش معنی پس و پیش آگاه باشد، و آنها به این موضوع افتخار می‌کنند، همانطور که دیگران به آن افتخار می‌کنند، تا آنجا که در واقع نقصی در زبان است. سپس به چیزی مبتذل که فقط عوام می‌توانند از آن بهره ببرند، و چیزی گرانبها و فصیح که به صرف و اشتقاق و نکات ظریف دستور زبان و بلاغت می‌پردازد که فقط فاضلان و اهل فن به آن اشاره می‌کنند، تقسیم می‌شود. سپس از حروفی تشکیل شده است که با حروف عربی و فارسی مطابقت ندارند یا شبیه آنها نیستند و زبان و کام ما به سختی می‌تواند آنها را مطابق با نقاط صحیح بیانشان تولید کند، و گوش‌های ما نمی‌تواند آنها را بشنود تا آنها را از همتایان و مشابهانشان تشخیص دهد، و دست‌های ما نمی‌تواند آنها را بنویسد. بنابراین، اثبات چیزی از زبان آنها در خط ما غیرممکن می‌شود زیرا ما مجبور می‌شویم برای کنترل آن به حیله و نیرنگ متوسل شویم، با تغییر نقطه‌ها و علائم و محدود کردن آن به یک عطف معروف یا کاربردی. این امر با بی‌توجهی کاتبان به آن و بی‌تفاوتی آنها به اصلاح و استدلال‌های مخالف تشدید می‌شود، که منجر به از دست رفتن تلاش علمی و فساد کتاب در یک یا دو نقل می‌شود. مطالب آن به زبانی جدید تبدیل می‌شود که برای هیچ کس در داخل یا خارج از هر دو ملت قابل فهم نیست. همین کافی است که به شما بگویم که ممکن است ما نامی را مستقیماً از آنها دریافت کرده باشیم و سعی در تأیید آن داشته باشیم، اما با سختی زیاد آن را برایشان تکرار کرده‌ایم و تقریباً ناآشنا شده است. زبان آنها، مانند سایر زبان‌های خارجی، شامل دو یا سه صامت است که دانشمندان ما آنها را "مصوت‌هایی با حرکت ظریف" می‌نامند. تلفظ بیشتر کلمات و نام‌های آن برای ما دشوار است زیرا با صامت‌ها شروع می‌شوند. با این حال، کتاب‌های علمی آنها با انواع مختلف وزن‌ها مطابق سلیقه آنها سازماندهی شده است. آنها با این کار قصد داشتند آنها را در حالت و ارزش اصلی خود حفظ کنند و هنگام افزایش یا کاهش، به سرعت فساد در آنها را آشکار کنند، به طوری که حفظ آنها آسان‌تر باشد، زیرا آنها به آن تکیه می‌کنند نه به آنچه نوشته شده است. مشخص است که این سازماندهی برای تنظیم وزن‌ها، اصلاح شکستگی و جبران کمبود، عاری از لکه تصنع نیست و نیاز به تکثیر عبارات دارد و این یکی از دلایل بی‌ثباتی نام‌ها در مرجع آنهاست. این یکی از دلایلی است که تشخیص آنچه دارند را دشوار می‌کند. از جمله اینکه آنها در دین کاملاً با ما اختلاف دارند و چیزی از ما به آنچه نزد آنهاست، تصدیق نمی‌شود و آنها چیزی از آنچه نزد ما است، ندارند. و با وجود اختلاف اندک آنها در بیشتر عقایدشان، جز بحث و گفتگو بدون آسیب رساندن به روح، بدن یا حالشان، با کسانی که مانند آنها نیستند، اینگونه رفتار نمی‌کنند. بلکه آنها را «ملج» می‌نامند که پلید است. به دلیل پلیدی، اختلاط با آنها را در ازدواج، نزدیکی، نشستن، خوردن و آشامیدن جایز نمی‌دانند. هر چیزی را که با آب و آتش آنها انجام شود و معیشت به آن وابسته باشد، پلید می‌دانند. پس امیدی به اصلاح آن با حیله نیست، زیرا نجس با رفتن به حالت پاکی پاک می‌شود. بنابراین برای آنها جایز نیست کسی را که از آنها نیست، اگر به آنها تمایل داشته باشد یا به دین آنها گرایش داشته باشد، بپذیرند. و این چیزی است که هر ارتباطی را قطع می‌کند و باعث شدیدترین جدایی می‌شود.از جمله آنها این است که آنها در آداب و رسوم با ما تفاوت دارند تا جایی که تقریباً فرزندان خود را از ما، لباس و ظاهر ما می‌ترسانند و ما را به شیطان‌پرستی و خلاف آنچه لازم است نسبت می‌دهند، در حالی که این نسبت دادن به ما مطلق است و بین ما و حتی با همه ملت‌ها مشترک است. و من برخی از آنها را به یاد دارم که از ما کینه دارند زیرا یکی از پادشاهان آنها توسط دشمنی که از سرزمین ما به نزد او آمده بود کشته شد و جنینی از خود به جا گذاشت که پس از او پادشاه شد و «سبکر» نام گرفت. وقتی او به دنیا آمد، از مادرش درباره وضعیت پدرش پرسید، مادرش داستان را برایش تعریف کرد و او از آن ناراحت شد. بنابراین او از سرزمین خود به سرزمین دشمن رفت و از ملت‌ها لذت برد تا اینکه از آسیب رساندن و اذیت کردن خسته شد. بنابراین او بازماندگان را مجبور کرد که لباس ما را به عنوان وسیله‌ای برای تحقیر و مجازات آنها بپذیرند. بنابراین وقتی این را شنیدم، از او به خاطر این عملش تشکر کردم، زیرا او ما را به نام هندی شدن و انتقال به آداب و رسوم آنها نامگذاری نکرد.آنچه که باعث افزایش بیگانگی و اختلاف شد این بود که گروهی که به نام شمنی‌ها شناخته می‌شدند، با وجود نفرت شدیدشان از برهمنان، از دیگران به هند نزدیک‌تر بودند.(دین قدیم ایرانیان پیشازرتشتی-دیوپرستی،هنوز هندی‌ها دیوها را پرستش می‌کنند ولی برای ایرانی‌ها دیوها موجودات پلیدی هستند)در روزگاران قدیم، خراسان، ایران، عراق و موصل تا مرزهای شام بر دین آنها بودند تا اینکه زرتشت از آذربایجان ظهور کرد و در بلخ به مجوسیت دعوت نمود. دعوت او توسط ویشتاسپ(=گشتاسب) رواج یافت و پسرش اسفندیار آن را در سرزمین‌های شرق و غرب با زور و صلح منتشر کرد و آتشگاه‌هایی از چین تا روم برپا نمود.با هجوم اقوام هندوایرانی یا آریایی‌ها از قزاقستان فعلی به فلات ایران و هند این اقوام در بخش‌های مختلفی از هند تا فلات ایران و حتی در شمال عراق و ترکیه الان ساکن شدند(حِتی‌ها و میتانی‌ها) و آن‌ها همه دیوپرست بودند یعنی خدایان آن‌ها دیوها بودند که الان فقط هندی‌ها هستند که به دیوپرستی ماندند و بقیه آنها مثلا ایرانی‌ها از زمان زرتشت از دیوپرستی به اهوره‌پرستی رو آوردند. اهوره‌ها یا اَسوره‌ها برای هندوها موجودات شروری هستند و دیو‌ها خدایان مقدس آسمانی هستند ولی زرتشتیان اهوره‌پرستی را جای دیو‌پرستی باستانی ایرانی‌هندی قرار دادند. با این‌حال تعدادی از دیوها مثل میثره(میترا) به دلیل اهمیتی که داشتن به عنوان ایزدان که بر جهان حکومت می‌کنند در زرتشتیت باقی ماندند.اسفندیار فرزند گشتاسب یکی از مقدسین زرتشتی‌ست و توسط زرتشت روئین‌تن شد و برای دین او جهاد کرد و در شاهنامه شرح جنگ او با رستم تهمتن آمده و دلیل جنگ این بود چون رستم و زال بر دین دیوپرستی آریایی‌های هندوایرانی باقی ماندند با آنها جنگید و رُستم با جادوی سیمرغ که واضحاً یکی از دیوهاست، تیری دو شعبه ساخت و در چشمان او فرو کرد و به این ترتیب زرتشت در برابر دیوان کهن و رُستم پهلوان دیوپرست شکست خورد)(رجوع شود به کتاب طرح اصلی داستان رستم و اسفندیار-سیروس شمیسا.)سپس پادشاهان پس از او، ایران و عراق را به دین خود درآوردند، بنابراین شمنی‌ها(دیوپرستان) از آنجا به نواحی شرقی بلخ رانده شدند و مجوسان تا به امروز در سرزمین هند باقی ماندند و آنها را «مک» می‌نامند. و این آغاز مهاجرت از سمت خراسان در میان آنها بود تا اینکه اسلام آمد و دولت فارس(ساسانیان) از بین رفت. هجوم به سرزمین آنها، زمانی که محمد بن القاسم بن منبه از نواحی سیستان وارد سرزمین سند شد و سرزمین «بمهانوا» را فتح کرد و آن را «منصوره» نامید و سرزمین «مولستان» را «مأموره» نامید، بر بیگانگی آنها افزود. او به اعماق سرزمین‌های هند تا شهر «کنوج» رفت و قدم به سرزمین قندهار و مرزهای کشمیر گذاشت و زمانی برای جنگ و زمانی برای صلح بازگشت و مردم را به فرقه خود رها کرد، مگر کسانی که به انتقال راضی بودند. این امر کینه را در دل‌های آنها کاشت، اگرچه هیچ مهاجمی پس از او از مرزهای کابل و رود سند عبور نکرد تا روزگار ترکان که غزنی را در دوران سامانیان فتح کردند. ناصرالدین سبکتگین، حاکم دولت، طرفدار فتح بود و آن را به عنوان لقب خود برگزید. او راه را برای کسانی که پس از او آمدند، هموار کرد تا جناح هندی را تضعیف کنند، مسیری که یمین الدوله محمود (رحمت خدا بر هر دو باد) بیش از سی سال آن را دنبال کرد. او رفاه آنها را نابود کرد و چنان فجایعی در سرزمین‌هایشان انجام داد که به غبار پراکنده و منظره‌ای بدنام تبدیل شدند. بقایای پراکنده آنها در حالت بیگانگی و غربت شدید از مسلمانان باقی ماندند. در واقع، این دلیل ناپدید شدن دانش آنها از مرزهای فتح شده و پراکندگی آن به مکان‌های دور از دسترس، مانند کشمیر، بنارسی و مناطق مشابه، با جدایی قاطع از همه بیگانگان به دلیل ملاحظات سیاسی و مذهبی بود. پس از آن، دلایلی مانند انتقادات از آنها ذکر شده است، اما اینها سطحی هستند و از شخصیت آنها پنهان نیست. و حماقت یک بیماری لاعلاج است. این بدان دلیل است که آنها معتقدند که زمین، سرزمین آنهاست، مردم نژاد آنها، پادشاهان رهبران آنها، دین، عقیده آنها و دانش چیزی است که آنها دارند. بنابراین، آنها متکبر، مغرور و مغرور می‌شوند و نادان می‌شوند. در ذات آنها است که نسبت به آنچه می‌دانند بخل بورزند و در محافظت از آن در برابر کسانی که شایسته آن نیستند، چه رسد به دیگران، زیاده‌روی کنند. علاوه بر این، آنها فکر نمی‌کنند که سرزمین‌هایی غیر از سرزمین خودشان یا مردمی غیر از ساکنان خودشان وجود دارد یا خلقتی غیر از خودشان دانشی دارد. تا جایی که اگر از دانش یا دانشمندی در خراسان و ایران به آنها گفته شود، گوینده را نادان می‌دانند و به دلیل ابتلای مذکور به او ایمان نمی‌آورند. اگر آنها سفر می‌کردند و با دیگران معاشرت می‌کردند، نظر خود را تغییر می‌دادند. با این حال، پیشینیان آنها در این حالت جهل نبودند. این برهمن، یکی از بزرگان آنهاست که وقتی به احترام برهمن‌ها دستور می‌دهد، می‌گوید: «یونانیان، اگرچه ناپاک بودند، اما وقتی در علوم فارغ‌التحصیل شدند و در آنها از دیگران پیشی گرفتند، احترام به آنها لازم است. پس اگر برهمن علاوه بر پاکی، افتخار دانش را نیز به دست آورد، در مورد او چه می‌توانیم بگوییم؟» آنها به یونانیان اعتراف کردند که آنچه از دانش به آنها داده شده، بیش از سهم خودشان است و گواه این امر از کسی که ضمن درود به شما، خود را ستایش می‌کند، کافی است: «من به دلیل ناآگاهی از زبان منجمان و کاستی‌هایم در فهم قراردادهایشان، در جایگاه شاگردی در برابر معلمشان ایستاده بودم. وقتی کمی در آنها ماهرتر شدم، شروع به توضیح علل برایشان کردم، برخی از براهین را به آنها نشان دادم و روش‌های واقعی محاسبات را به آنها نشان دادم. سپس آنها با حیرت و اشتیاق برای بهره‌مندی، نزد من آمدند و پرسیدند:از چه کسی او را از هند دیدی تا از او بیاموزم؟ و من ارزش آنها را به آنها نشان می‌دهم و از آنها برتر می‌شوم و آنها را تحقیر می‌کنم، بنابراین نزدیک بود مرا به تمسخر بگیرند و مرا با زبان خود برای بزرگانشان توصیف نکردند، مگر مانند دریا و آبی که ترش می‌شود تا زمانی که به سرکه نیاز باشد. این تصویر وضعیت است و من از نزدیک شدن به آن خسته شده‌ام، با اشتیاقی که در روزگار خود منحصر به فرد بوده‌ام و از آنچه ممکن است می‌دهم بدون اینکه در جمع‌آوری کتاب‌های آنها از منابع بخل کنم و هر کسی را که از پنهانی به آنها هدایت می‌شود، بیرون بیاورم. و چه کسی چنین چیزی دارد، جز اینکه از توفیق خدا آنچه را که من در توانایی حرکت از آن محروم بوده‌ام، به او عطا شده است، که در آن قادر به درک و گسترش امر و نهی نبودم و طرف آن از من دور شد، و خدا را شکر برای آنچه از آن محفوظ ماند. و من می‌گویم: یونانیان در دوران جاهلیت قبل از ظهور مسیحیت، با هندیان هم عقیده بودند، نخبگان آنها در اندیشه نزدیک به نخبگان آنها و عوام آنها در پرستش بت‌ها مانند عوام آنها بودند. به همین دلیل است که من از سخنان برخی از آنها علیه یکدیگر به دلیل توافق و شباهت این دو موضوع نقل قول می‌کنم، نه برای اصلاح، زیرا آنچه غیر از حق است، منحرف است و کفر به دلیل انحراف از آن، یک عقیده است. اما یونانیان با فیلسوفانی که در منطقه خود بودند پیروز شدند تا اینکه اصول خصوصی را برای آنها اصلاح کردند، نه عوام را، زیرا نهایت نخبگان پیروی از تحقیق و تفکر است و نهایت عوام بی‌باکی و لجاجت است اگر از ترس و وحشت رها باشند. این را سقراط نشان می‌دهد وقتی که او در پرستش بت‌ها با عموم مردم خود اختلاف داشت و از خدایان خواندن ستارگان در سخنان خود منحرف شد، چگونه یازده قاضی آتن بر فتوای قتل او اتفاق نظر داشتند، نه دوازدهمین، تا اینکه بدون رویگردانی از حق، درگذشت. و هند کسی مانند آنها را ندارد که علوم را پالایش دهد، بنابراین به سختی می‌توان سخن خاصی از آنها یافت، مگر در آشفتگی و بی‌نظمی شدید، که در نهایت با خرافات عوام در مورد افزایش اعداد و طولانی شدن دوره‌ها و از مباحث فرقه‌ای که مردم آن اختلاف نظر را منفور می‌دانند، آمیخته شده است. و به همین دلیل، تقلید بر آنها غالب می‌شود، و به همین دلیل، با توجه به نظر خودم در مورد آنها، می‌گویم که آنچه در کتاب‌های حساب و نوع تعالیم آنها وجود دارد را جز به صدفی آمیخته با سفال، یا مرواریدی آمیخته با سرگین، یا کیسه بیضه‌ای که با سنگریزه بریده شده است، تشبیه نمی‌کنم. و این دو نوع برای آنها یکسان است، زیرا آنها هیچ نمونه‌ای از صعودهای برهان ندارند. و من، در بیشتر آنچه از جانب آنها ذکر خواهم کرد، انتقادی نمی‌کنم، مگر از روی ضرورت آشکار، و از نام‌ها و قراردادهای زبان آنها آنچه را که باید یک بار ذکر شود، که طبق تعریف لازم است، ذکر می‌کنم. اگر مشتقی باشد که بتوان آن را در عربی به معنایش تبدیل کرد، از آن به چیز دیگری منحرف نمی‌شوم، مگر اینکه در هندی کاربردش سبک‌تر باشد، بنابراین آن را پس از اطمینان کامل از آن در نوشتن به کار می‌بریم، یا اگر اصطلاح مختصر و مشهوری باشد، پس از اشاره به معنایش، و اگر نزد ما نامی مشهور داشته باشد، کار برایش آسان می‌شود. در آنچه قصد داشتیم مسیر هندسی را در اشاره به گذشته بدون آینده دنبال کنیم، غیرممکن است، اما ممکن است در برخی از سوره‌ها به ذکر مجهولی پرداخته شود و توضیح آن در ادامه خواهد آمد، و خداوند توفیق می‌دهد.یونانیان در دوران جاهلیت قبل از ظهور مسیحیت، با هندیان هم عقیده بودند، نخبگان آنها در اندیشه به نخبگان آنها نزدیک بودند و عوام آنها در پرستش بت‌ها مانند عوام آنها. به همین دلیل است که من از سخنان برخی از آنها علیه یکدیگر به دلیل توافق و شباهت این دو موضوع نقل قول می‌کنم، نه برای اصلاح، زیرا آنچه غیر از حق است، انحراف است و کفر به دلیل انحراف از آن، یک عقیده است. اما یونانیان با فیلسوفانی که در منطقه خود بودند پیروز شدند تا اینکه اصول خصوصی را برای آنها اصلاح کردند، نه عوام را، زیرا نهایت نخبگان پیروی از تحقیق و تفکر است و نهایت عوام بی‌باکی و لجاجت است اگر از ترس و وحشت رها باشند. این نکته را سقراط نشان می‌دهد، زمانی که در پرستش بت‌ها با عموم مردم خود اختلاف داشت و از خدایان خواندن ستارگان در سخنان خود منحرف شد، چگونه یازده قاضی آتن بر فتوای قتل او اتفاق نظر داشتند، نه دوازدهمین قاضی، تا اینکه بدون رویگردانی از حق، درگذشت. و هند کسی مانند آنها را ندارد که علوم را پالایش دهد، بنابراین به سختی می‌توان سخن خاصی از آنها یافت، مگر در آشفتگی و بی‌نظمی شدید، که در نهایت با خرافات عوام در مورد افزایش اعداد و طولانی شدن دوره‌ها و از مباحث فرقه‌ای که مردم آن اختلاف نظر را منفور می‌دانند، آمیخته شده است. و به همین دلیل، تقلید بر آنها غالب می‌شود، و به همین دلیل، با توجه به نظر خودم در مورد آنها، می‌گویم که آنچه در کتاب‌های حساب و نوع تعالیم آنها وجود دارد را جز به صدفی آمیخته با سفال، یا مرواریدی آمیخته با سرگین، یا کیسه بیضه‌ای که با سنگریزه بریده شده است، تشبیه نمی‌کنم. و این دو نوع برای آنها یکسان است، زیرا آنها هیچ نمونه‌ای از صعودهای برهان ندارند. و من، در بیشتر آنچه از جانب آنها ذکر خواهم کرد، انتقادی نمی‌کنم، مگر از روی ضرورت آشکار، و از نام‌ها و قراردادهای زبان آنها آنچه را که باید یک بار ذکر شود، که طبق تعریف لازم است، ذکر می‌کنم. اگر مشتقی باشد که بتوان آن را در عربی به معنایش تبدیل کرد، از آن به چیز دیگری منحرف نمی‌شوم، مگر اینکه در هندی کاربردش سبک‌تر باشد، بنابراین آن را پس از اطمینان کامل از آن در نوشتن به کار می‌بریم، یا اگر اصطلاح مختصر و مشهوری باشد، پس از اشاره به معنایش، و اگر نزد ما نامی مشهور داشته باشد، کار برایش آسان می‌شود. در آنچه قصد داشتیم مسیر هندسی را در اشاره به گذشته بدون آینده دنبال کنیم، غیرممکن است، اما ممکن است در برخی از سوره‌ها به ذکر مجهولی پرداخته شود و توضیح آن در ادامه خواهد آمد، و خداوند توفیق می‌دهد.یونانیان در دوران جاهلیت قبل از ظهور مسیحیت، با هندیان هم عقیده بودند، نخبگان آنها در اندیشه به نخبگان آنها نزدیک بودند و عوام آنها در پرستش بت‌ها مانند عوام آنها. به همین دلیل است که من از سخنان برخی از آنها علیه یکدیگر به دلیل توافق و شباهت این دو موضوع نقل قول می‌کنم، نه برای اصلاح، زیرا آنچه غیر از حق است، انحراف است و کفر به دلیل انحراف از آن، یک عقیده است. اما یونانیان با فیلسوفانی که در منطقه خود بودند پیروز شدند تا اینکه اصول خصوصی را برای آنها اصلاح کردند، نه عوام را، زیرا نهایت نخبگان پیروی از تحقیق و تفکر است و نهایت عوام بی‌باکی و لجاجت است اگر از ترس و وحشت رها باشند. این نکته را سقراط نشان می‌دهد، زمانی که در پرستش بت‌ها با عموم مردم خود اختلاف داشت و از خدایان خواندن ستارگان در سخنان خود منحرف شد، چگونه یازده قاضی آتن بر فتوای قتل او اتفاق نظر داشتند، نه دوازدهمین قاضی، تا اینکه بدون رویگردانی از حق، درگذشت. و هند کسی مانند آنها را ندارد که علوم را پالایش دهد، بنابراین به سختی می‌توان سخن خاصی از آنها یافت، مگر در آشفتگی و بی‌نظمی شدید، که در نهایت با خرافات عوام در مورد افزایش اعداد و طولانی شدن دوره‌ها و از مباحث فرقه‌ای که مردم آن اختلاف نظر را منفور می‌دانند، آمیخته شده است. و به همین دلیل، تقلید بر آنها غالب می‌شود، و به همین دلیل، با توجه به نظر خودم در مورد آنها، می‌گویم که آنچه در کتاب‌های حساب و نوع تعالیم آنها وجود دارد را جز به صدفی آمیخته با سفال، یا مرواریدی آمیخته با سرگین، یا کیسه بیضه‌ای که با سنگریزه بریده شده است، تشبیه نمی‌کنم. و این دو نوع برای آنها یکسان است، زیرا آنها هیچ نمونه‌ای از صعودهای برهان ندارند. و من، در بیشتر آنچه از جانب آنها ذکر خواهم کرد، انتقادی نمی‌کنم، مگر از روی ضرورت آشکار، و از نام‌ها و قراردادهای زبان آنها آنچه را که باید یک بار ذکر شود، که طبق تعریف لازم است، ذکر می‌کنم. اگر مشتقی باشد که بتوان آن را در عربی به معنایش تبدیل کرد، از آن به چیز دیگری منحرف نمی‌شوم، مگر اینکه در هندی کاربردش سبک‌تر باشد، بنابراین آن را پس از اطمینان کامل از آن در نوشتن به کار می‌بریم، یا اگر اصطلاح مختصر و مشهوری باشد، پس از اشاره به معنایش، و اگر نزد ما نامی مشهور داشته باشد، کار برایش آسان می‌شود. در آنچه قصد داشتیم مسیر هندسی را در اشاره به گذشته بدون آینده دنبال کنیم، غیرممکن است، اما ممکن است در برخی از سوره‌ها به ذکر مجهولی پرداخته شود و توضیح آن در ادامه خواهد آمد، و خداوند توفیق می‌دهد.EroditoEroditoMon, 25 May 2026 17:00:52 +0330https://virgool.ir/@erodito/حی-بن-یقظان-موجودِ-زنده-بیدار-ابن-طُفَیل-phxcywr34nvcرساله حیِّ بن یقظان رساله‌ای کم‌حجم است که به زبان ادبیات عرب توسط ابن طفیل در قرن ۱۲ میلادی نگاشته‌است. ابن طفیل در این رساله نظریه لوح سفید را به عنوان یک آزمایش فکری در قالب یک داستان با عنوان حی بن یقظان مطرح کرده‌است که در آن او شکل‌گیری ذهن یک کودک وحشی (کودکی که به دور از اجتماع و در حیات وحش بزرگ شده‌است) از یک لوح سفید تا یک ذهن بالغ را در محیطی به دور از اجتماع و در یک جزیرهٔ دور افتاده و تنها از طریق تجربه، توضیح می‌دهد.سلف صالح ما - که خداوند از آنها خشنود باد - ذکر کرده‌اند که در میان جزایر هند، جزیره‌ای وجود دارد که پایین‌تر از خط استوا قرار دارد و آن جزیره‌ای است که انسان بدون مادر یا پدر در آن متولد می‌شود و درختانی دارد که برای زنان میوه می‌دهند. این همان جزیره‌ای است که مسعودی از آن به عنوان جزیره فاخته یاد کرده است، زیرا آن جزیره معتدل‌ترین هوای زمین و آماده‌ترین مکان برای طلوع نور اعلی بر آن را دارد، هرچند این با آنچه اکثر فلاسفه و پزشکان برجسته معتقدند، مخالف است، زیرا آنها معتقدند که معتدل‌ترین مکان روی زمین، منطقه چهارم است. اگر آنها این را گفته‌اند زیرا برایشان ثابت شده است که به دلیل هرگونه مانع زمینی، هیچ سکونتی در خط استوا وجود ندارد، پس گفته آنها مبنی بر اینکه منطقه چهارم متعادل‌ترین مکان روی زمین است، مبنایی دارد. اگر منظور آنها فقط این بوده است که آنچه در خط استوا است بسیار گرم است، همانطور که اکثر آنها می‌گویند، پس این یک اشتباه است که عکس آن ثابت شده است.زیرا در علوم طبیعی ثابت شده است که هیچ علتی برای تشکیل گرما جز حرکت یا تماس با اجسام داغ و روشنایی وجود ندارد. همچنین در آنها نشان داده شده است که خود خورشید نه گرم است و نه با هیچ یک از این کیفیات مزاجی سازگار است. همچنین در آنها نشان داده شده است که اجسامی که کاملاً نور را می‌پذیرند، اجسام صیقلی و مات هستند و پس از آنها اجسام غلیظ و غیر صیقلی قرار دارند. در مورد اجسام شفاف که هیچ چگالی در آنها وجود ندارد، آنها اصلاً نور را نمی‌پذیرند. این تنها چیزی است که شیخ ابوعلی به طور خاص اثبات کرده است و توسط کسانی که قبل از او بودند ذکر نشده است.اگر این مقدمات درست باشند، نتیجه می‌شود که خورشید زمین را آنطور که اجسام داغ اجسام دیگر را در تماس با آن گرم می‌کنند، گرم نمی‌کند، زیرا خورشید به خودی خود گرم نیست و زمین نیز با حرکت گرم نمی‌شود، زیرا زمین ساکن است و هنگام طلوع و غروب خورشید در یک حالت قرار دارد.شرایط گرمایش و سرمایش آن در این دو زمان با حواس ما کاملاً متفاوت است.همچنین خورشید ابتدا هوا را گرم نمی‌کند و سپس از طریق گرمای هوا، زمین را گرم می‌کند. چگونه چنین چیزی ممکن است، با توجه به اینکه هوای نزدیک به زمین در هوای گرم بسیار گرم‌تر از هوای دورتر است؟! بنابراین، همچنان باقی می‌ماند که گرم کردن زمین توسط خورشید صرفاً به منظور روشنایی است؛ زیرا گرما همیشه از نور پیروی می‌کند، به طوری که اگر نور در یک آینه مقعر بیش از حد باشد، هر چیزی را که جلوی آن باشد، مشتعل می‌کند.در علوم معارف با براهین قطعی ثابت شده است که خورشید کروی شکل است و زمین نیز چنین است و خورشید بسیار بزرگتر از زمین است و آنچه همیشه توسط خورشید روشن می‌شود از نیمی از آن بزرگتر است و این نیمه روشن زمین در هر زمان شدیدترین نور را در وسط خود دارد، زیرا دورترین مکان از تاریکی است و به دلیل اینکه رو به قسمت‌های بیشتری از خورشید است، و آنچه به محیط دایره نزدیکتر است نور کمتری دارد تا اینکه در محیط دایره‌ای که محل آن روی زمین هرگز روشن نشده است، به تاریکی ختم می‌شود.یک مکان فقط در وسط دایره نور قرار دارد اگر خورشید مستقیماً بالای سر ساکنان آن باشد. در این صورت گرما در آن مکان در شدیدترین حالت خود است. اگر مکان جایی باشد که خورشید از بالای سر ساکنان آن دور باشد، بسیار سرد خواهد بود. اگر جایی باشد که همپوشانی مستقیم ثابت باشد، بسیار گرم خواهد بود.در علم نجوم ثابت شده است که خورشید جز دو بار در سال، یک بار در رأس برج حمل(اول فروردین) و یک بار در رأس برج میزان، از بالای سر ساکنان مناطقی از زمین که بر روی خط استوا قرار دارند، بالا نمی‌آید.در بقیه سال، شش ماه در جنوب آنها و شش ماه در شمال آنهاست، بنابراین آنها گرمای بیش از حد یا سرمای بیش از حد ندارند و به همین دلیل شرایط آنها مشابه است.این سخن نیاز به توضیح بیشتری دارد، زیرا مناسب بحث ما نیست. ما فقط توجه شما را به آن جلب می‌کنیم زیرا یکی از مواردی است که بر صحت آنچه در مورد جواز تولد انسان در آن نقطه بدون پدر و مادر ذکر شد، گواهی می‌دهد.برخی از آنها حکم کردند و این قضیه را تأیید کردند که حی بن یقظان از جمله کسانی است که در آن نقطه بدون مادر و پدر آفریده شده است، و برخی دیگر این را انکار کردند و داستانی درباره او نقل کردند که برای شما بازگو خواهیم کرد، و او گفت:روبروی آن جزیره، جزیره‌ای بزرگ، وسیع و آباد و پر از جمعیت بود. صاحب آن مردی بسیار مغرور و حسود بود. او خواهری با زیبایی و جذابیت خیره‌کننده داشت، اما از ازدواج با او خودداری می‌کرد زیرا نمی‌توانست همسری برای او پیدا کند. او خویشاوندی به نام یقظان داشت و مخفیانه با او ازدواج کرد، به شیوه‌ای که طبق آموزه‌های رایج آن زمان مجاز بود. سپس یقظان از او باردار شد و فرزندی به دنیا آورد. وقتی یقظان ترسید که رابطه‌اش فاش شود و رازش فاش شود، او را در تابوتی گذاشت و پس از اینکه به طور کامل از او پرستاری کرد، آن را محکم بست. او در ساعات اولیه شب با گروهی از خدمتکاران و محرمانش به ساحل دریا رفت، در حالی که قلبش از اشتیاق و ترس برای او می‌سوخت. سپس با او خداحافظی کرد و گفت: «خدایا، تو این کودک را در حالی که چیزی نبود، آفریدی و در تاریکی رحم به او روزی دادی و تا زمانی که کاملاً شکل گرفت و بالغ شد، از او مراقبت کردی. من او را به لطف تو تسلیم کردم و از ترس این پادشاه ظالم، ستمگر و لجباز، به لطف تو در حق او امیدوار بودم. پس با او باش و او را تسلیم من نکن، ای مهربان‌ترین مهربانان.» سپس او را به دریا انداخت.اتفاقاً آب با نیروی جزر و مد در جریان بود، بنابراین او را آن شب به ساحل جزیره دیگری که در بالا ذکر شد، برد. در آن زمان، جزر و مد به جایی رسید که هنوز کسی به آن نرسیده بود، بنابراین آب با نیروی خود او را به بیشه‌ای از درختان در هم تنیده و خاک شیرین آورد، که از باد و باران در امان بود و از خورشید پنهان بود، خورشیدی که هنگام طلوع از آن دور می‌شد و هنگام غروب رو به زوال می‌گذاشت.سپس آب شروع به فروکش کردن کرد و کشتی در همان جا ماند. شن‌ها با وزش باد بالا آمدند و جمع شدند تا اینکه ورودی بیشه را به کشتی مسدود کردند و راه ورود آب به آن بیشه را بستند. جزر و مد به آن نرسید. میخ‌های کشتی شل شده بود و تخته‌های آن هنگام ریختن آب در آن بیشه، به هم ریخته بود.وقتی کودک خیلی گرسنه شد، فریاد کمک سر داد و سعی کرد حرکت کند. صدایش به گوش غزال رسید که پوستش گم شده بود. او از لانه‌اش بیرون آمد و عقابی او را حمل می‌کرد. وقتی دختر صدا را شنید، فکر کرد که پسرش است. او با تصور پوستش، صدا را دنبال کرد تا به تابوت رسید. او با سم‌هایش تابوت را بررسی کرد در حالی که در داخل تابوت ناله می‌کرد و ناله می‌کرد، تا اینکه تخته‌ای از بالای تابوت به هوا پرید. غزال به او رحم کرد و به او شیر داد، نوک سینه‌اش را به او داد و شیر خوشمزه‌ای به او داد. او همچنان از او مراقبت می‌کرد، او را بزرگ می‌کرد و از آسیب محافظت می‌کرد.برای کسانی که منکر تولد هستند، او اینگونه زندگی خود را آغاز کرد. در اینجا شرح خواهیم داد که او چگونه بزرگ شد و چگونه در شرایط مختلف پیشرفت کرد تا به چنین سن بالایی رسید.و اما کسانی که ادعا می‌کردند از زمین آفریده شده است، می‌گفتند که دره‌ای در سرزمین آن جزیره، گل رس خود را در طول سال‌ها تخمیر کرده تا اینکه گرما و سرما و تر و خشک به صورت مخلوطی از نیروهای مساوی و متوازن در آن مخلوط شده‌اند.این گِلِ تخمیر شده بسیار بزرگ بود و برخی از اجزای آن از نظر اعتدال مزاج و آمادگی بر برخی دیگر برتری داشت و بخش میانی آن متعادل‌ترین و کامل‌ترین شباهت را به مزاج انسان داشت. پس آن گِل به هم خورد و به دلیل غلظت شدیدش، چیزی شبیه دمِ جوشان در آن پدید آمد. و در میان آن، غلظت و دمِ بسیار کوچکی پدید آمد که به دو قسمت تقسیم شده و حجابی نازک بین آنها قرار داشت که با جسمی لطیف و هوایی در نهایت اعتدال شایسته آن پر شده بود. پس روحی که از فرمان خداوند متعال است، با چنان چسبندگی به آن چسبیده بود که جدا کردن آن از حواس و عقل دشوار بود، زیرا روشن شده است که این روح پیوسته از جانب خداوند متعال و جلیل در جریان است و مانند نور خورشید است که پیوسته بر جهان جاری است.بعضی از اجسام نور را دریافت نمی‌کنند، مانند هوای بسیار شفاف. بعضی دیگر مقداری نور را دریافت می‌کنند، مانند اجسام متراکم و غیر صیقلی. این اجسام از نظر توانایی پذیرش نور متفاوت هستند و رنگ‌هایشان نیز بر این اساس متفاوت است. بعضی دیگر نور زیادی را دریافت می‌کنند، مانند اجسام صیقلی مانند آینه و مانند آن. اگر آینه به شکل خاصی مقعر باشد، به دلیل نور اضافی در آن آتش‌سوزی رخ می‌دهد.به همین ترتیب، روح که از فرمان خداوند متعال است، به طور ابدی بر همه موجودات فراوان است. برخی از آنها به دلیل عدم آمادگی، اثر خود را نشان نمی‌دهند و اینها اجسام بی‌جانی هستند که هیچ حیاتی ندارند. اینها مانند هوا در مثال قبلی هستند. برخی از آنها اثر خود را نشان می‌دهند و اینها انواع گیاهان بر اساس آمادگی‌هایشان هستند. اینها مانند اجسام متراکم در مثال قبلی هستند. برخی از آنها اثر خود را به وضوح نشان می‌دهند و اینها انواع حیوانات هستند. آنها مانند اجسام صیقلی در مثال قبلی هستند.در میان این اجسام صیقلی، جسمی وجود دارد که علاوه بر پذیرش قوی نور خورشید، تصویر و شباهت خورشید را نیز از خود ساطع می‌کند.به همین ترتیب، حیواناتی وجود دارند که علاوه بر توانایی پذیرش روح، می‌توانند از روح تقلید کرده و به شکل آن درآیند، که به طور خاص انسان است. این مطلب با سخنان پیامبر ، که خداوند او را رحمت کند و به او عطا فرماید، نشان داده شده است: «خداوند آدم را به صورت خود آفرید.»اگر این تصویر در او چنان قوی شود که همه تصاویر دیگر در رابطه با او محو شوند و تنها او باقی بماند و تابش نور او هر آنچه را که درک می‌کند بسوزاند، آنگاه او مانند آینه‌ای است که خود را منعکس می‌کند و همه چیز دیگر را می‌سوزاند. این فقط برای پیامبران، که درود خدا بر همه آنها باد، اتفاق می‌افتد. همه اینها در جای خود توضیح داده شده است، بنابراین بیایید به شرح کامل آن توصیف که آنها نقل کرده‌اند، مراجعه کنیم.فرمودند: وقتی این روح به آن ته چسبید، همه قوا در برابرش خضوع کردند و در برابرش سجده کردند و در کمال خود تابع فرمان خدای تعالی شدند. آنگاه در مقابل آن ته، دم دیگری تشکیل شد که به سه ته تقسیم شده بود و بین آنها حجاب های لطیف و راه های نافذی وجود داشت و از همان هوایی پر شد که ته اول از آن پر شده بود، جز اینکه از آن لطیف تر بود.و در این سه شکمِ تقسیم‌شده، گروهی از آن نیروها ساکن بودند که مطیع او بودند و نگهبانی و نظارت بر آنها و انتقال تمام اتفاقات کوچک و بزرگی که در آنها رخ می‌داد به روح اول که به عمق اول متصل بود، به آنها سپرده شده بود.و همچنین، در مقابل این محفظه، در سمت مقابل محفظه دوم، یک دم سوم پر از جسمی هوایی تشکیل شد، اما از دو تای اول ضخیم‌تر بود. گروهی از آن نیروهای مطیع در این محفظه ساکن بودند و حفظ و نظارت بر آن به آنها سپرده شده بود. این محفظه‌های اول، دوم و سوم، اولین محفظه‌هایی بودند که از آن گل تخمیر شده، به ترتیبی که ذکر کردیم، خلق شدند.بعضی از آنها به بعضی دیگر نیاز دارند، بنابراین اولین آنها برای استفاده و مهار کردن به دیگران نیاز دارد.دو نفر دیگر به اولی نیاز دارند، همانطور که یک زیردست به یک رهبر و یک مدیر به یک مدیر نیاز دارد. هر دوی آنها برای آنچه که پس از آنها از اعضا ایجاد می‌شود، یک رهبر دارند، نه یک زیردست.یکی از آنها، دومی، در رهبری کامل‌تر از سومی است. وقتی روح به اولی از آن دو پیوست و حرارتش شعله‌ور شد، به شکل آتش کاج درآمد. جسم خشن اطراف آن نیز شکل آن را گرفت و گوشت جامدی تشکیل داد که روی آن پوششی ضخیم برای محافظت قرار داده شد. کل این اندام قلب نامیده شد و به دلیل تجزیه و نابودی رطوبت‌هایی که از گرما پیروی می‌کنند، به چیزی نیاز داشت که آن را حفظ و تغذیه کند و دائماً آنچه را که از آن تجزیه شده بود جایگزین کند، در غیر این صورت بقای آن طولانی نمی‌شد. همچنین نیاز داشت آنچه را که برایش مناسب است حس کند، آن را جذب کند و آنچه را که با آن مخالف است، دفع کند. بنابراین یک اندام، با آنچه از نیروهایی که از آن سرچشمه می‌گرفت، در خود داشت، به یک نیاز خود رسیدگی کرد و اندام دیگر به نیاز دیگر خود رسیدگی کرد.مغز مسئول حس و کبد مسئول تغذیه بود. هر یک از این دو اندام برای تأمین گرما و قوای خاص خود که از آن سرچشمه می‌گرفت، به آن نیاز داشتند. بنابراین، برای همه اینها، راه‌ها و مسیرهایی بین آنها در هم تنیده شده بود که برخی از آنها بر اساس نیاز، پهن‌تر از برخی دیگر بودند. بنابراین، شریان‌ها و وریدها وجود داشتند.سپس به توصیف کل خلقت و تمام اعضا، مطابق آنچه طبیعی‌دانان در مورد خلقت جنین در رحم توصیف کرده‌اند، ادامه دادند و چیزی از آن را فروگذار نکردند تا خلقت آن کامل شد و اعضایش شکل گرفت و جنین از رحم بیرون آمد.آنها از آن گِل بزرگ تخمیر شده برای توصیف کمال آن استفاده کردند و اینکه برای خلقت هر آنچه در خلقت انسان مورد نیاز بود، از غشاهایی که تمام بدن او را پوشانده و چیزهای دیگر، آماده شده بود. سپس، هنگامی که کامل شد، آن غشاها مانند درد زایمان از او جدا شدند و بقیه گِل ترک خورد، زیرا خشکی آن را فرا گرفته بود.سپس کودک وقتی غذایش تمام شد و گرسنگی‌اش شدت گرفت، فریاد کمک سر داد و آهویی که طعمه‌اش را از دست داده بود، به او پاسخ داد.پس آنچه این افراد پس از این نکته توصیف کردند، با آنچه گروه اول در معنای تربیت توصیف کردند، برابر بود، بنابراین همگی گفتند:آهویی که از او مراقبت می‌کرد، چراگاه حاصلخیز و سرسبزی یافت، پس گوشتش رشد کرد و شیرش فراوان شد، تا اینکه به بهترین شکل ممکن از کودک مراقبت کرد. او پیش او ماند و جز در مواقع ضروری برای چرا او را ترک نمی‌کرد. کودک چنان با آن آهو مأنوس شد که هر وقت آهو در ترک او تعلل می‌کرد، گریه‌اش شدت می‌گرفت و به سوی او پرواز می‌کرد. در آن جزیره هیچ حیوان معمولی وجود نداشت، بنابراین کودک بزرگ شد و رشد کرد و با شیر آن غزال تغذیه شد تا اینکه دو ساله شد و کم کم راه رفتن را آموخت و دهانش شفاف شد، بنابراین او آن غزال را دنبال می‌کرد و غزال با او مهربان بود و به او رحم می‌کرد و او را به جاهایی که درختان میوه‌دار وجود داشت می‌برد، بنابراین از میوه‌های شیرین و رسیده و سخت پوستان به او می‌داد و با آسیاب‌هایش برای او می‌شکست و وقتی برای دوشیدن برمی‌گشت، به او آب می‌داد و وقتی تشنه آب می‌شد، به او آب می‌داد و وقتی صبح می‌شد، او را سایه می‌افکند و وقتی تاریک می‌شد، او را گرم می‌کرد و وقتی شب می‌شد، او را به جای اولش برمی‌گرداند و او را با خودش و پرهایی که در آنجا بود، از آنچه تابوت هنگام قرار دادن کودک در آن پر شده بود، می‌پوشاند.و صبح‌ها و عصرها، شتری جوان به آنها نزدیک می‌شد، هر جا که آنها اقامت می‌کردند، راه می‌رفت و شب را با آنها می‌گذراند.کودک به این شیوه با غزال‌ها ارتباط برقرار می‌کرد و با صدای خود آهنگ‌های آنها را تقلید می‌کرد، به طوری که به سختی می‌توانست آنها را از هم تشخیص دهد. او همچنین تمام صداهای پرندگان و حیوانات دیگر را که می‌شنید، تقلید می‌کرد و به دلیل واکنش شدیدش به آنچه می‌خواست، به شدت از آنها تقلید می‌کرد. او بیش از همه هنگام درخواست کمک، درخواست دوستی، احضار و هجوم به جلو، صدای غزال‌ها را تقلید می‌کرد، زیرا حیوانات در این موقعیت‌های مختلف صداهای متفاوتی ایجاد می‌کنند. حیوانات وحشی به او و او به آنها عادت کردند و آنها را رد نکردند، و او نیز آنها را رد نکرد.وقتی مثال‌های چیزها را پس از آنکه از نظرش پنهان بودند، در ذهنش تثبیت کرد، به برخی از آنها تمایل پیدا کرد و از برخی دیگر بیزار شد.در تمام این مدت، او به تمام حیوانات نگاه کرد و آنها را پوشیده از خز، مو و انواع پر دید. او قدرت دویدن و ضربه زدن آنها و سلاح‌هایشان را که برای دفاع در برابر کسانی که با آنها بحث می‌کردند، آماده شده بودند، مانند شاخ، دندان نیش، سم، چنگال و پنجه، دید.سپس به خود بازمی‌گردد و برهنگی، نداشتن سلاح، ضعف دشمن و ناتوانی خود را می‌بیند، زمانی که حیوانات وحشی برای خوردن میوه‌ها و تصاحب آنها بدون او و غلبه بر او با او رقابت می‌کردند، به طوری که قادر به دفاع از خود یا فرار از چیزی از آنها نیست.او همسالانش، غزال‌های جوان، را دید که پس از نداشتن شاخ، شاخ درآورده بودند و پس از ضعف در دویدن، قوی شده بودند. او هیچ‌کدام از این‌ها را در خودش نمی‌دید، پس در موردش فکر کرد، بدون اینکه بداند علت چیست.او به افراد دارای معلولیت و نقص اخلاق نگاه کرد و در میان آنها کسی شبیه به خودش پیدا نکرد.او همچنین به مجاری دفع مدفوع حیوانات دیگر نگاه کرد و آنها را پنهان یافت. خروجی مدفوع غلیظ‌تر در دم‌ها و خروجی مدفوع رقیق‌تر در مو و مانند آن بود. و چون آنها نیز آلت تناسلی پنهان‌تری نسبت به او داشتند، همه اینها باعث ناراحتی و پریشانی او می‌شد.وقتی نگرانی او در مورد همه این‌ها طولانی شد و تقریباً هفت ساله شد و از تکمیل آنچه که به دلیل کمبود آن آسیب دیده بود ناامید شد، تعدادی از برگ‌های پهن درخت را درست کرد، برخی از آنها را پشت سر خود و برخی را جلوی خود قرار داد و چیزی شبیه کمربند از برگ‌های نخل و علف اسپرطو به دور کمر خود ساخت و آن برگ‌ها را با آن آویزان کرد. مدت کوتاهی نگذشت که آن برگ‌ها پژمرده، خشک و از او افتادند.همچنان دیگران را می‌گیرد و بخشی از آن را با برخی دیگر می‌بافد و انرژی‌هایش را چند برابر می‌کند. شاید این مدت زمان بقایش طولانی‌تر باشد، اما در هر صورت، مدت زمان آن کوتاه است.از شاخه‌های درختان عصا درست کرد، انتهای آنها را صاف کرد و پشت آنها را راست نمود.او از آن برای دور کردن هر جانوری که ممکن بود او را به چالش بکشد، استفاده می‌کرد، به ضعیف‌ترها حمله می‌کرد و در برابر قوی‌ترها مقاومت می‌کرد. بدین ترتیب، او جایگاه خود را در نظر خودش بالا برد و دید که دستش بسیار ارزشمندتر از دست آنهاست، زیرا به او این امکان را می‌داد که اندام تناسلی خود را بپوشاند و چوب‌هایی برای دفاع از قلمرو خود بسازد، و بدین ترتیب نیاز به سلاح و سلاح‌های طبیعی مورد نظر خود را از بین برد.در این مدت، او بزرگ شد و به سن هفت سالگی رسید و مدت زیادی فرصت داشت تا روی تجدید کاغذهایی که خود را با آنها می‌پوشاند، کار کند. سپس نفسش وسوسه شد که از دم حیوانات مرده، دمی بردارد و به خود بیاویزد، اما حیوانات زنده را دید که از مردگان خود دوری می‌کنند و از او می‌گریزند، بنابراین نتوانست این کار را انجام دهد تا اینکه روزی به عقاب مرده‌ای برخورد و به امید خود از آن رسید و از آن فرصت استفاده کرد، زیرا حیوانات را از آن بیزار نمی‌دید. پس به سراغ آن رفت و بال‌ها و دمش را که سالم بودند، برید و پرهای آنها را باز کرد و صاف کرد و بقیه پوستش را کند و آن را به دو قسمت تقسیم کرد، یکی را بر پشت خود بست و دیگری را بر ناف و آنچه زیر آن بود، و دم را از پشت آن آویزان کرد و بال‌ها را بر بازوهایش آویخت، به طوری که در روح همه حیوانات، پوشش و گرما و هیبت ایجاد کرد تا اینکه با او مخالفت یا مخالفت نکردند.هیچ چیز به او نزدیک نمی شد مگر غزال که او را شیر داده و بزرگ کرده بود. نه غزال او را رها می کرد و نه غزال او را، تا اینکه پیر و ضعیف شد. با او به مراتع حاصلخیز می رفت، برایش میوه های شیرین می چید و به او غذا می داد.همچنان ضعف و سستی او را فرا گرفت تا مرگ او را فرا گرفت و تمام حرکاتش متوقف و تمام اعمالش متوقف شد.او را با صدایی که معمولاً وقتی صدایش را می‌شنید به آن پاسخ می‌داد، صدا می‌زد و تا جایی که می‌توانست بلند فریاد می‌زد، اما او تکان نمی‌خورد و تغییر حالت نمی‌داد.به گوش‌ها و چشم‌های او نگاه کرد و هیچ نقص ظاهری در آنها ندید. همچنین به تمام اعضای بدن او نگاه کرد و هیچ نقصی در هیچ یک از آنها ندید.او امیدوار بود که محل گرفتاری را پیدا کند و آن را از بین ببرد تا به حالت اول برگردد، اما نتوانست هیچ کاری از این کارها انجام دهد و قادر به انجام آن نبود.آنچه او را به این نظر رهنمون ساخت، همان چیزی بود که قبلاً در خود می‌پنداشت، زیرا معتقد بود که اگر چشمانش را ببندد یا آنها را با چیزی بپوشاند، تا زمانی که مانع برطرف نشود، نخواهد دید. همچنین معتقد بود که اگر انگشتش را در گوش‌هایش بگذارد و آنها را مسدود کند، تا زمانی که مانع برطرف نشود، چیزی نخواهد شنید و اگر با دست بینی‌اش را بگیرد، تا زمانی که بینی‌اش را باز نکند، بویی حس نخواهد کرد.بنابراین، معتقد بود که همه ادراکات و اعمال او ممکن است موانعی داشته باشند که آنها را بازدارند و اگر موانع برطرف شوند، اعمال بازخواهند گشت.وقتی به تمام اندام‌های مرئی او نگاه کرد و هیچ نقص ظاهری در آنها ندید - و با این حال دید که این نقص همه آنها را فرا گرفته و مختص یک اندام بر دیگری نیست - به ذهنش رسید که نقصی که برای او پیش آمده در عضوی است که از دید پنهان است، در بطن بدن پنهان است و هیچ یک از این اندام‌های مرئی نمی‌توانند کاری برای جایگزینی آن اندام انجام دهند.وقتی بیماری به او رسید، ضررش گسترش یافت و شامل قطع عضو نیز شد. او امیدوار بود که اگر بتواند آن عضو را پیدا کند و آنچه را که به آن آسیب رسانده بود، از بین ببرد، حالش خوب می‌شود، فواید آن به سایر اعضای بدنش می‌رسد و اعمالش به حالت قبل برمی‌گردد.او قبلاً مشاهده کرده بود که تمام اندام‌های حیوانات مرده و سایر موجودات جامد هستند و هیچ حفره‌ای به جز جمجمه، قفسه سینه و شکم ندارند. به ذهنش خطور کرد که اندامی با این ویژگی نمی‌تواند فراتر از یکی از این سه مکان قرار گیرد. او کاملاً متقاعد شده بود که این اندام در وسط این سه مکان قرار دارد، زیرا در ذهنش جا افتاده بود که همه اندام‌ها به آن نیاز دارند و بنابراین محل سکونت آن باید در وسط باشد.و همچنین، وقتی به خودش برگشت، عضو مشابهی را در سینه‌اش احساس کرد. و چون با بقیه‌ی اعضای بدنش، مانند دست، پا، گوش، بینی و چشم، تداخل داشت و او در حال بررسی ترک آنها بود، به نظرش رسید که می‌تواند بدون آنها سر کند. و او همین را در ذهنش در نظر می‌گرفت و فکر می‌کرد که می‌تواند بدون آنها سر کند. بنابراین، اگر به چیزی که در سینه‌اش پیدا کرده بود فکر می‌کرد، لحظه‌ای هم احساس نمی‌کرد که می‌تواند بدون آن سر کند.به همین ترتیب، وقتی با جانوران می‌جنگید، بیش از همه از نیش‌های آنها روی سینه‌اش می‌ترسید، چون چیزی در آن احساس می‌کرد.وقتی قاضی مطمئن شد که عضو آسیب‌دیده، سینه‌ی او است، تصمیم گرفت آن را جستجو کند و اطراف را بگردد، به این امید که آن را پیدا کند و محل آسیب‌دیده را ببیند تا بتواند آن را بردارد. سپس ترسید که عملش از آسیبی که در ابتدا به او وارد شده بود، بدتر باشد و تلاش‌هایش علیه او تمام شود.سپس با خود فکر کرد: آیا تا به حال حیوانات دیگری را دیده است که در چنین حالتی باشند و سپس به همان حالت قبلی خود بازگردند؟ اما چیزی پیدا نکرد! این موضوع او را از بازگشت آن به حالت قبلی در صورت رها کردنش ناامید کرد. او تا حدودی امیدوار بود که اگر آن عضو را پیدا کند و درد را از آن برطرف کند، به آن حالت بازگردد.تصمیم گرفت سینه‌اش را بشکافد و آنچه در آن است را جستجو کند، بنابراین تکه‌هایی از سنگ‌های سخت و ترک‌های نی خشک را مانند چاقو برداشت و با آنها بین دنده‌هایش را برید تا اینکه گوشت بین دنده‌ها را برید و به غشای زیر دنده‌ها رسید. دید که محکم است و گمانش قوی‌تر شد که چنین پرده‌ای فقط می‌تواند برای چنین عضوی باشد و امیدوار بود که اگر از آن عبور کند، آنچه را که می‌خواهد پیدا کند. سعی کرد آن را بشکافد، اما به دلیل کمبود ابزار و اینکه فقط از سنگ و نی ساخته شده بود، برایش دشوار بود. بنابراین دوباره پرده‌های جدیدی ساخت و آنها را تیز کرد و در پاره کردن پرده ملایمت ورزید تا اینکه برایش پاره شد و به ریه رسید. او فکر کرد که این همان چیزی است که می‌خواهد، بنابراین آن را می‌چرخاند و محل درد را در آن جستجو می‌کرد.در ابتدا، فقط نیمی از آن را در یک طرف یافت. وقتی دید که به یک طرف متمایل است، و معتقد بود که این اندام فقط می‌تواند در وسط سینه باشد، بنابراین بدن در طول خود به همان شکلی که در وسط است، خواهد بود، به جستجوی خود در وسط سینه ادامه داد تا اینکه قلب را یافت که با غشایی بسیار قوی پوشیده شده و با اتصالات بسیار محکمی به هم متصل شده است، و ریه آن را در طرفی که از آن شروع به شکافتن کرده بود، احاطه کرده است. با خود گفت: اگر این اندام در طرف دیگر نیز همان چیزی را دارد که در این طرف دارد، پس در واقع در وسط است و بدون شک همان چیزی است که من می‌خواهم، به خصوص با آنچه از موقعیت خوب، زیبایی شکل، پراکندگی کم و استحکام گوشت آن می‌بینم، و اینکه با حجابی پوشیده شده است که برای هیچ اندام دیگری ندیده‌ام.او به دنبال طرف دیگر قفسه سینه گشت و دیافراگم را که دنده‌ها را پوشانده بود، پیدا کرد و ریه‌ها را همانطور که در این طرف پیدا کرده بود، یافت. او تصمیم گرفت که این همان عضوی است که می‌خواهد، بنابراین سعی کرد دیافراگم آن را جدا کند و پریکارد آن را بشکافد. او به زحمت افتاد و پس از خستگی تمام تلاشش، مجبور شد تا جایی که می‌تواند این کار را انجام دهد.قلب را بررسی کرد و آن را از هر طرف محکم یافت. نگاه کرد تا ببیند آیا نقص ظاهری در آن می‌بیند یا نه، اما چیزی ندید. دستش را بر آن فشار داد و برایش روشن شد که حفره‌ای دارد. گفت: «شاید هدف نهایی من درون این عضو باشد و هنوز به آن نرسیده‌ام.»او پریشان شد و دو حفره در آن یافت: یکی در سمت راست و دیگری در سمت چپ. حفره سمت راست پر از زالوهای گره خورده بود و حفره سمت چپ خالی بود و چیزی در آن نبود. او گفت: تنها درخواست من این است که مسکن او یکی از این دو خانه باشد.سپس فرمود: اما در مورد این خانه‌ی درست، من چیزی جز این خونِ منعقد شده در آن نمی‌بینم.شکی نیست که تا زمانی که تمام بدن در این حالت قرار نگرفته بود، به هم نپیوست - زیرا او دیده بود که وقتی خون جاری شد و بیرون آمد، جمع شد و منجمد شد و این چیزی جز خون مانند سایر خون‌ها نبود - و من می‌بینم که این خون در تمام اندام‌ها وجود دارد و مختص یک اندام بر اندام دیگر نیست. آنچه من می‌جویم چیزی با این کیفیت نیست، بلکه چیزی است که مختص این مکان است، جایی که می‌دانم نمی‌توانم بدون آن به یک چشم به هم زدن سر کنم، جایی که از ابتدا به آنجا فرستاده شده‌ام.و اما این خون، چند بار در جنگ به دست جانوران وحشی زخمی شده‌ام و بسیاری از آن از من جاری شده است، اما به من آسیبی نرسانده و هیچ یک از اعمالم را از من نگرفته است. این خانه‌ای است که آنچه من می‌جویم در آن نیست.اما این خانه‌ی دست چپ را خالی می‌بینم، بدون هیچ چیزی در آن. من آن را باطل نمی‌بینم؛ زیرا دیده‌ام که هر یک از اعضا عملی مخصوص به خود دارند. پس چگونه این خانه، با تمام آنچه از شرافتش دیده‌ام، می‌تواند باطل باشد؟ من فقط می‌بینم که آنچه را که جستجو می‌کردم در آن بود! پس او آن را رها کرد و خالی‌اش نمود.سپس این بدن یک دوره تعطیلات را پشت سر گذاشت و هوشیاری خود را از دست داد و بی‌حرکت شد.وقتی دید که ساکن آن خانه قبل از ویرانی آن، آنجا را ترک کرده و به آن حال رهایش کرده است، دریافت که پس از ویرانی و خرابی که در آن رخ داده، بهتر است که به آن بازنگردد. بدین ترتیب، تمام آن بدن در برابر چیزی که به خود باور داشت مدتی در آن ساکن خواهد شد و سپس آن را ترک خواهد کرد، برایش بی‌ارزش و ناچیز شد.او خود را به فکر کردن در مورد آن چیز محدود کرد: اینکه چیست، چگونه است، چه چیزی آن را به این بدن متصل می‌کند، از کجا آمده است و از کدام درها بدن را ترک کرده است. اگر ناخواسته رفته بود، چه دلیلی آن را آشفته کرده بود؟ اگر با میل خود رفته بود، چه دلیلی باعث شده بود که بدن از آن متنفر شود و آن را ترک کند؟ افکارش توسط همه اینها پریشان شد و بدن را فراموش کرد و آن را کنار گذاشت. او می‌دانست که مادرش، که با او مهربان بود و از او پرستاری می‌کرد، در واقع آن چیز در حال رفتن بود و همه آن اعمال از آن سرچشمه می‌گرفت، نه از این بدن بیکار. او همچنین می‌دانست که این بدن به طور کلی مانند یک ماشین و مانند چوب‌هایی است که او برای مبارزه با حیوانات وحشی ساخته بود.رابطه او از بدن به صاحب بدن و حرکت دهنده آن منتقل می‌شد و به چیزی جز او اشتیاق نداشت.در آن مدت، جسد متعفن شد و بوی بدی از آن به مشام می‌رسید، که این امر او را بیشتر از آن بیزار می‌کرد و آرزو می‌کرد که آن را نبیند.سپس دو کلاغ را دید که با هم می‌جنگند تا اینکه یکی از آنها دیگری را کشت. سپس کلاغ شروع به جستجو در زمین کرد تا اینکه گودالی کند و مرده را با خاک پوشاند. او با خود گفت: «چه کار خوبی است که این کلاغ در پوشاندن جسد همراهش انجام داده است، اگرچه در کشتن او مرتکب اشتباه شده است! من به هدایت شدن به این کار از طریق مادرم سزاوارتر بودم!» پس گودالی کند و جسد مادرش را در آن انداخت، موهایش را می‌مالید و در مورد چیزی که باعث ایجاد جسد شده بود فکر می‌کرد، بدون اینکه بداند آن چیست. با این حال، به همه غزال‌ها نگاه کرد و آنها را به شکل و شمایل مادرش دید. این گمان بر او غلبه کرد که هر یک از آنها توسط چیزی شبیه به چیزی که مادرش را حرکت داده و هدایت کرده است، حرکت و هدایت می‌شوند. بنابراین به غزال‌ها عادت کرد و به خاطر آن شباهت مشتاق آنها شد.مدتی به همین منوال گذشت، انواع حیوانات و گیاهان را گشت و گذار کرد و در ساحل آن جزیره گشت و گذار کرد تا ببیند آیا می‌تواند چیزی شبیه به خودش پیدا کند یا نه، زیرا شباهت‌های زیادی بین هر حیوان و گیاهی می‌دید، اما چیزی از این قبیل نمی‌یافت.او دریا را می‌دید که از هر طرف جزیره را احاطه کرده است، بنابراین معتقد بود که جز جزیره او هیچ خشکی دیگری وجود ندارد.اتفاقاً آتشی در بیشه قلخ، برای تشبیه، افروخته شد. وقتی آن را دید، منظره‌ای دید که او را شگفت‌زده کرد و مخلوقی را دید که قبلاً هرگز ندیده بود. مدت زیادی در حالی که از آن شگفت‌زده بود، ایستاد و کم‌کم به آن نزدیک شد. نور نافذ و قدرت عظیم آتش را دید، به طوری که به چیزی نمی‌چسبید، مگر اینکه آن را نابود می‌کرد و به خود تبدیل می‌کرد. شگفت‌زده شدن از آن و جسارت و قدرتی که خداوند متعال در ذات او قرار داده بود، او را بر آن داشت تا به سمت آن دست دراز کند و خواست چیزی از آن بردارد. وقتی آن را لمس کرد، دستش سوخت و نتوانست آن را بگیرد. او را راهنمایی کردند تا مشعلی را که آتش آن را کاملاً نسوخته بود، بردارد، بنابراین انتهای سالم آن را گرفت، در حالی که آتش در انتهای دیگر آن بود. این برای او ممکن بود و آن را به جایی که قبلاً در آن پناه می‌گرفت، برد، جایی که قبلاً در گودالی خالی بود که قبلاً آن را برای سکونت مناسب یافته بود.سپس او همچنان به روشن کردن آن آتش با علف و چوب فراوان ادامه داد و شب و روز، از روی تحسین و شگفتی، از آن مراقبت کرد.او شب‌ها با آن احساس راحتی بیشتری می‌کرد، زیرا از نظر نور و گرما مانند خورشید بود. او به آن بسیار علاقه پیدا کرد و معتقد بود که بهترین چیزی است که دارد. او همیشه آن را در حال حرکت به سمت بالا و جستجوی ارتفاع می‌دید، بنابراین متقاعد شده بود که یکی از جواهرات آسمانی است که دیده است.او قدرت آن را در همه چیز آزمایش می‌کرد، به این صورت که آن را به درون آنها می‌انداخت و می‌دید که چگونه بسته به قدرت یا ضعف بدنی که برای سوختن در آنها می‌انداخت، به سرعت یا به آرامی آنها را فرا می‌گیرد.از جمله چیزهایی که برای آزمایش قدرتش در آن انداخت، نوعی حیوان دریایی بود که دریا آن را به ساحل انداخته بود. وقتی آن حیوان پخته شد و کف آن نمایان شد، اشتهایش تحریک شد، بنابراین مقداری از آن را خورد و آن را لذیذ یافت. به این ترتیب، به خوردن گوشت عادت کرد و از ترفندهای خود برای شکار در خشکی و دریا استفاده کرد تا اینکه در آن مهارت پیدا کرد.عشق او به آتش بیشتر شد، زیرا منبع تغذیه خوبی را برایش فراهم می‌کرد که قبلاً هرگز نداشته بود. وقتی اشتیاقش به آتش شدت گرفت، با دیدن جلوه‌های زیبا و قدرت قدرتمند آن، به ذهنش خطور کرد که چیزی که از قلب مادرش، آهو، که او را بزرگ کرده بود، جاری شده بود، از ذات این هستی یا چیزی شبیه به آن بود. این به نظر او با آنچه از گرمای حیوان در طول زندگی‌اش و خنکی آن پس از مرگش دیده بود - و این همیشه ثابت بود - و با گرمای شدیدی که در سینه‌اش، روبروی جایی که آن را در غزال بریده بود، یافته بود، تأیید می‌شد. به ذهنش خطور کرد که اگر حیوان زنده‌ای را بردارد و قلبش را بشکافد و به حفره‌ای که هنگام بریدن آن در مادرش، آهو، خالی یافته بود، نگاه کند، آن را در حیوان زنده پر از آن چیز ساکن در آن خواهد دید و بررسی خواهد کرد که آیا از ذات آتش است و آیا در آن نور یا گرمایی وجود دارد یا خیر.پس به سوی چند حیوان وحشی رفت، شانه‌اش را محکم گرفت و آن را مانند آهو برید تا به قلبش رسید.او ابتدا به سمت چپ آن رفت و آن را شکافت. دید که فضا پر از هوای بخارآلودی است که مانند مه سفید به نظر می‌رسد. انگشتش را در آن فرو برد و دید که آنقدر داغ است که نزدیک بود او را بسوزاند و حیوان فوراً مرد.برای او ثابت شد که این بخار داغ همان چیزی است که این حیوان را به حرکت در می‌آورد و در هر حیوانی چیزی شبیه به این وجود دارد و وقتی از حیوان جدا می‌شود، می‌میرد.سپس در روح او اشتیاقی برانگیخت تا سایر اجزای حیوان، ترتیب آنها، موقعیت‌هایشان، کمیت‌هایشان و چگونگی ارتباط آنها با یکدیگر را بررسی کند؛ اینکه چگونه حیات خود را از این بخار داغ می‌گیرند؛ چگونه این بخار برای مدتی که زنده است دوام می‌آورد؛ از کجا گرمای خود را به دست می‌آورد؛ و چگونه گرمای آن تمام نمی‌شود. او همه این کارها را با تشریح حیوانات زنده و مرده دنبال کرد و به مطالعه دقیق آنها و تأمل در آنها ادامه داد تا اینکه در همه این موارد به سطح بزرگترین طبیعی‌دانان رسید. برای او روشن شد که هر فرد از حیوانات، اگرچه ممکن است از نظر اعضای خود و تنوع حواس و حرکاتش متعدد باشد، در آن روح واحد است که آغاز آن از یک جایگاه واحد است و تقسیم آن به همه اعضا از آن ناشی می‌شود؛ که همه اعضا فقط خدمتگزار آن هستند یا وظایف آن را انجام می‌دهند؛ و اینکه جایگاه آن روح در مدیریت بدن مانند جایگاه کسی است که با سلاح‌های کامل با دشمنان می‌جنگد و همه شکارها را در خشکی و دریا شکار می‌کند و به هر گونه ابزاری برای شکار می‌دهد. و آنچه با آن می‌جنگد، تقسیم می‌شود به آنچه با آن کینه دیگران را دفع می‌کند و آنچه با آن می‌تازد، به دیگران می‌تازد.به همین ترتیب، ابزارهای ماهیگیری به ابزارهای مناسب برای حیوانات دریایی و ابزارهای مناسب برای حیوانات خشکی تقسیم می‌شوند. به همین ترتیب، اشیایی که برای تشریح استفاده می‌شوند به ابزارهای مناسب برای شکافتن، ابزارهای مناسب برای شکستن و ابزارهای مناسب برای سوراخ کردن تقسیم می‌شوند. بدن یکی است و بسته به اینکه هر ابزار برای چه کاری مناسب است و با توجه به اهدافی که چنین ابزاری دنبال می‌کند، از آن به روش‌های مختلف استفاده می‌کند.به همین ترتیب، آن روح حیوانی واحد است و اگر با چشم کار کند، عملش بینایی است. اگر با گوش کار کند، عملش شنوایی است. اگر با بینی کار کند، عملش بویایی است. اگر با زبان کار کند، عملش چشایی است. اگر با پوست و گوشت کار کند، عملش لامسه است. اگر با بازو کار کند، عملش حرکت است. اگر با کبد کار کند، عملش غذا و تغذیه است.هر یک از این‌ها اندام‌هایی دارند که به آن خدمت می‌کنند و هیچ یک از این اعمال انجام نمی‌شود مگر اینکه روح از طریق مسیری به نام اعصاب به آن‌ها برسد. وقتی این مسیرها قطع یا مسدود شوند، عملکرد آن اندام مختل می‌شود.این اعصاب روح خود را از بطن‌های مغز می‌گیرند و مغز روح خود را از قلب می‌گیرد. مغز حاوی ارواح بسیاری است، زیرا مکانی است که قطعات زیادی در آن توزیع شده‌اند. هر عضوی که به هر دلیلی فاقد این روح باشد، بی‌اثر می‌شود و مانند ابزاری دور انداخته شده می‌شود که فاعل آن نه از آن استفاده می‌کند و نه از آن سود می‌برد.اگر این روح به طور کامل بدن را ترک کند، یا به هر نحوی نابود یا تجزیه شود، تمام بدن غیرفعال شده و وارد حالت مرگ می‌شود و از بدو تولد در این حالت باقی می‌ماند، و آن بیست و یک سال است.در این دوره، او مهارت‌های هنری خود را توسعه داد و از پوست حیواناتی که تشریح و تقلید می‌کرد، استفاده می‌کرد. او همچنین از مو، پوست ختمی، کنف و هر گیاهی که نخ داشت، برای ساختن نخ استفاده می‌کرد.دلیل راهنمایی او به این امر این بود که مقداری از هولفا را برداشت و قلاب‌هایی از خارهای محکم و نی‌های تیز روی سنگ‌ها ساخت.او با دیدن اعمال پرستوها به ساخت و ساز هدایت شد، بنابراین انباری و خانه‌ای برای غذای باقیمانده خود ساخت و آن را با دری از نی که به هم بسته شده بود، مستحکم کرد تا وقتی که برای برخی از کارهایش از آن منطقه غایب بود، هیچ حیوانی نتواند به آن دسترسی پیدا کند.او پرندگان شکاری را اهلی کرد تا در شکار به او کمک کنند، و مرغ و خروس را با تخم و جوجه‌هایشان نگهداری می‌کرد، و از سم گاوهای وحشی نیزه می‌ساخت، که آنها را بر نی‌های محکم، چوب‌های راش و چیزهای دیگر نصب می‌کرد. او از آتش و تراشه‌های سنگ برای ساختن نیزه استفاده می‌کرد، و سپر خود را از پوست‌های مخلوط می‌ساخت، همه به این دلیل که می‌دید هیچ سلاح طبیعی وجود ندارد.وقتی دید که دستش در هر آنچه از دست داده، برای او کافی است و هیچ یک از حیوانات انواع مختلف نمی‌توانند در برابر او مقاومت کنند، مگر اینکه علیه او باشند و فرار را برایش غیرممکن سازند، به فکر چاره‌ای افتاد، اما هیچ چیز را برای خود مؤثرتر از این ندید که با برخی از حیوانات تیزپا دوست شود و با تهیه غذای مناسب با آنها به خوبی رفتار کند تا بتواند سوار آنها شود و با آنها انواع دیگر را تعقیب کند.در آن جزیره اسب‌های وحشی و الاغ‌های وحشی وجود داشتند، پس او از آنها آنچه را که برای او مناسب بود، گرفت و آنها را تربیت کرد تا اینکه به هدف خود با آنها رسید. او از آنها تله و پوست، مانند دهنه و زین ساخت و به این ترتیب به آنچه که در دور کردن حیواناتی که گرفتنشان برایش دشوار بود، امیدوار بود، دست یافت.او در تمام این امور سرآمد بود، در حالی که به کالبدشناسی و تمایلش به درک ویژگی‌های اندام‌های حیوانات و تفاوت‌های آنها، در دوره‌ای که ما آن را به بیست و یک سال محدود کرده‌ایم، مشغول بود.سپس به منابع دیگر تفکر روی آورد، پس تمام اجسام جهان خلقت و فساد، از حیوانات مختلف، گیاهان، معادن، انواع سنگ‌ها، خاک، آب، بخار، برف، تگرگ، دود، شعله‌ها و خاکستر را بررسی کرد. دید که آنها اوصاف بسیار، افعال و حرکات مختلفی دارند که با هم سازگار و متضاد هستند. او در آن عمیقاً نگریست و آن را بررسی کرد، پس دید که آنها با برخی از صفات موافق و با برخی دیگر متفاوت هستند، و اینکه در نحوه توافقشان یکی هستند و در نحوه اختلافشان متنوع و متعدد. بنابراین گاهی به ویژگی‌های اشیا و آنچه برخی از آنها را از برخی دیگر متمایز می‌کند، نگاه می‌کرد و آنها برای او بسیار زیاد می‌شدند، به طوری که از شمارش خارج می‌شدند، و وجود به طور غیرقابل کنترلی بر او گسترش می‌یافت.ذات او نیز متکثر بود. او به تفاوت اجزای خود و اینکه هر یک از آنها در عمل و ویژگی خود منحصر به فرد است، نگاه کرد. او به هر جزء نگاه کرد و دید که می‌تواند به اجزای بسیار زیادی تقسیم شود، بنابراین ذات خود را متکثر دانست، و به همین ترتیب ذات هر چیزی را.سپس از راه دوم به دیدگاه دیگری بازمی‌گشت و می‌دید که اعضایش، اگرچه بسیار بودند، همگی به یکدیگر پیوسته بودند و هیچ جدایی بین آنها وجود نداشت؛ آنها همچون یکی بودند و تنها بر اساس تفاوت در اعمالشان با هم تفاوت داشتند و این تفاوت تنها به دلیل قدرت روح حیوانی بود که دیدگاه او ابتدا به آن رسیده بود و آن روح در ذات خود یکی بود و حقیقت نفس بود و همه اعضای دیگر مانند ابزار بودند، بنابراین نفس او از این راه برای او متحد شد.سپس به سراغ انواع حیوانات می‌رفت و هر یک را با این نوع بینش می‌دید.سپس به هر نوع از آنها: مانند غزال، اسب و انواع پرندگان، یک به یک، نگاه می‌کرد. می‌دید که افراد هر نوع در اندام‌های ظاهری و باطنی، ادراکات، حرکات و تمایلاتشان به یکدیگر شبیه هستند و هیچ تفاوتی بین آنها نمی‌دید، مگر در چیزهای جزئی علاوه بر آنچه که بر آن توافق داشتند.او حکم کرد که روح همه آن نوع، یک چیز است و هیچ تفاوتی ندارد جز اینکه در میان قلب‌های بسیاری تقسیم شده است و اگر بتوان همه آنچه را که در آن قلب‌ها پراکنده است، گرد هم آورد و در یک ظرف قرار داد، همه یک چیز خواهند بود، مانند یک آب یا یک نوشیدنی که در میان ظروف بسیاری توزیع شده و سپس جمع می‌شود. در هر دو حالتِ جدایی و جمع شدن، یک چیز است، اما هدف از آن به نوعی تکثیر است. بنابراین او با این دیدگاه، نوع را یکی دانست و کثرت افراد آن را مانند کثرت اعضای یک شخص قرار داد که در واقع متعدد نبودند.سپس انواع حیوانات را به ذهن خود می‌آورد و در آنها تأمل می‌کرد و می‌دید که آنها در این واقعیت که احساس می‌کنند، تغذیه می‌شوند و به هر جهتی که می‌خواهند با اراده حرکت می‌کنند، توافق دارند. او آموخته بود که این اعمال، خاص‌ترین اعمال روح حیوانی هستند و تمام چیزهای دیگری که پس از این توافق در آنها متفاوت بودند، چندان مختص روح حیوانی نبودند.با این تأمل برای او روشن شد که روح حیوانی همه گونه‌های جانوری، حتی اگر تفاوت اندکی در آن وجود داشته باشد، واقعاً یکی است که مختص یک گونه است نه گونه دیگر، مانند آبی واحد که به ظروف متعددی تقسیم شده و برخی از آنها سردتر از برخی دیگر هستند، اما در اصل یکی است. هر چیزی که در یک لایه سردی قرار دارد، مانند آن روح حیوانی است که مختص یک گونه واحد است، حتی اگر به نوعی متکثر باشد. بنابراین، او با این نوع نگاه، تمام گونه‌های جانوری را یکی می‌دید.سپس به انواع مختلف گیاهان بازمی‌گشت و می‌دید که هر نوع از نظر شاخه‌ها، برگ‌ها، گل‌ها، میوه‌ها و اعمال به افراد یکدیگر شباهت دارد. بنابراین آنها را با حیوانات مقایسه می‌کرد و می‌دانست که آنها یک چیز مشترک دارند، که برای آنها همان چیزی است که روح برای حیوانات است و اینکه آنها در آن چیز یکی هستند.به همین ترتیب، او به کل گونه‌های گیاهی نگاه کرد و وحدت آن را بر اساس آنچه از توافق در اعمال آن، یعنی تغذیه و رشد، دید، قضاوت کرد.سپس او در درون خود گونه‌های جانوری و گیاهی را با هم ترکیب کرد و هر دو را در تغذیه و رشد موافق دید، با این تفاوت که جانور از نظر حس، ادراک و حرکت بر گیاه برتری دارد. و شاید چیزی شبیه به آن در گیاه ظاهر شود، مانند چرخش روی گل به سمت خورشید و حرکت رگ‌های آن به سمت تغذیه، به دلیل یک چیز مشترک که در یکی از آنها کامل‌تر و کامل‌تر است، در حالی که در دیگری مانعی مانع آن می‌شود. و این مانند آب واحدی است که به دو قسمت تقسیم شده است، یکی جامد و دیگری جاری، بنابراین گیاه و حیوان در آن متحد هستند.سپس به اجسامی که حس ندارند، تغذیه نمی‌شوند و رشد نمی‌کنند، مانند سنگ، خاک، آب، هوا و شعله، نگاه می‌کند. می‌بیند که آنها اجسامی با طول، عرض و عمق مشخص هستند و هیچ تفاوتی ندارند، جز اینکه برخی از آنها رنگ دارند و برخی رنگ ندارند، برخی گرم هستند و برخی سرد و به همین ترتیب تفاوت‌ها ادامه می‌یابد.او دید که چیزهای گرم سرد می‌شوند و چیزهای سرد گرم. او دید که آب بخار می‌شود و بخار آب می‌شود و چیزهای سوخته به خاکستر، خاکستر، شعله و دود تبدیل می‌شوند. وقتی دود از گنبد سنگی بالا می‌رود، درون آن شکل می‌گیرد و مانند سایر چیزهای زمینی می‌شود. از طریق این تفکر برای او روشن می‌شود که همه آنها در واقعیت یک چیز هستند، حتی اگر به نوعی متکثر باشند. این مانند کثرتی است که همراه حیوانات و گیاهان است.سپس به چیزی که در گیاهان و حیوانات با آن متحد شده است نگاه می‌کند و می‌بیند که جسمی مانند این اجسام است: طول، عرض و عمق دارد و گرم یا سرد است مانند یکی از این اجسام که حس یا تغذیه نمی‌کنند، اما با اعمالی که از ماشین‌های حیوانی و گیاهی و نه چیز دیگری از آن ظاهر می‌شود، از آنها متفاوت است. شاید آن اعمال ذاتی نباشند، بلکه از چیز دیگری به آن سرایت کنند و اگر به این اجسام دیگر سرایت کنند، مانند آن خواهند بود. بنابراین او به خود آن نگاه می‌کند، عاری از این اعمالی که در نگاه اول به نظر می‌رسد از آن صادر می‌شوند. پس می‌بیند که چیزی جز جسمی از این اجسام نیست. با این تأمل برای او روشن می‌شود که همه اجسام یک چیز هستند: زنده و بی‌جان، متحرک و ساکن. با این حال، به نظر می‌رسد که برخی از آنها دارای اعمالی توسط ماشین‌ها هستند و او نمی‌داند که آیا آن اعمال ذاتی آنها هستند یا از چیز دیگری به آنها سرایت می‌کنند.در این حالت، او جز اجسام چیزی نمی‌دید. بدین ترتیب، از طریق این روش، تمام هستی را به صورت یک چیز واحد دید و از طریق نگاه اول، هستی را به صورت کثرتی بی‌نهایت و نامحدود مشاهده کرد.او مدتی در این حالت ماند، سپس تمام اجسام، جاندار و بی‌جان، را که برای او گاهی یک چیز و گاهی بی‌نهایت زیاد بودند، در نظر گرفت. دید که هر یک از آنها قادر به یکی از این دو چیز است: یا به سمت بالا حرکت می‌کند، مانند دود، شعله و هوا وقتی که زیر آب هستند، یا در جهت مخالف حرکت می‌کند، که به سمت پایین است، مانند آب و اجزای حیوانات و گیاهان. و اینکه هر یک از این اجسام از هیچ یک از این دو حرکت محروم نمی‌شوند و آرام نمی‌گیرند مگر اینکه چیزی مانع مسیر آنها شود، مانند سنگی که در حال پایین آمدن است و به سطح جامد زمین برخورد می‌کند و نمی‌تواند آن را سوراخ کند. اگر می‌توانست این کار را انجام دهد، به نظر نمی‌رسید که از حرکت خود خم شود. بنابراین، اگر آن را بلند می‌کردی، می‌دیدی که با تمایل به پایین، به دنبال پایین آمدن، به تو فشار می‌آورد.به همین ترتیب، دود هنگام صعود خم نمی‌شود، مگر اینکه به گنبدی محکم برخورد کند که آن را نگه دارد. سپس به راست و چپ می‌چرخد و وقتی از آن گنبد خلاص می‌شود، هوا را می‌شکافد و بالا می‌رود، زیرا هوا نمی‌تواند آن را نگه دارد.او معتقد بود که اگر هوا با پوسته‌ای پر شود، بسته شود و سپس زیر آب فرو رود، به دنبال بالا آمدن و فشار آوردن به هر کسی که آن را زیر آب نگه داشته است، خواهد بود. این کار را تا زمانی که با بیرون آمدن از زیر آب به محل هوا برسد، ادامه می‌دهد. سپس آرام می‌شود و فشار و تمایل به سمت جهت بالاتر که قبلاً تجربه می‌کرد، از بین می‌رود.او در نظر داشت که آیا می‌تواند جسمی پیدا کند که در هر زمان معین فاقد هر یک از این دو حرکت یا تمایل به یکی از آنها باشد. او چنین چیزی را در میان اجسامی که داشت نیافت. بلکه، او به دنبال آن بود زیرا امیدوار بود آن را بیابد و بدین ترتیب ماهیت جسم را به عنوان یک جسم ببیند، بدون اینکه با هیچ یک از ویژگی‌هایی که منشأ کثرت هستند، همراه باشد.وقتی این موضوع او را خسته کرد و به اجسام که کمترین قابلیت را برای تحمل اوصاف دارند، نگاه کرد، آنها را به هیچ وجه عاری از هیچ یک از این دو وصف، که با سنگینی و سبکی بیان می‌شوند، ندید. بنابراین به سنگینی و سبکی نگاه کرد، آیا آنها برای جسم از آن جهت که جسم است، هستند یا برای معنایی علاوه بر جسمانیت؟ برایش روشن شد که آنها برای معنایی علاوه بر جسمانیت هستند، زیرا اگر آنها برای جسم از آن جهت که جسم است بودند، هیچ جسمی وجود نمی‌داشت جز اینکه برای آن توهمی بیش نبودند.ما دریافته‌ایم که سنگین، سبکی را در بر ندارد و سبکی، سنگینی را. آنها ناگزیر دو جسم هستند و هر کدام علاوه بر جسمانیت، معنایی منحصر به فرد برای دیگری دارند. این معنا همان چیزی است که هر یک از آنها را از دیگری متمایز می‌کند. اگر این نبود، آنها از هر نظر یک چیز بودند.برایش روشن شد که حقیقت هر یک از ثقیل و سبک از دو معنا تشکیل شده است: یکی از آنها چیزی است که هر دو در آن مشترکند، که همان معنای جسمانیت است، و دیگری چیزی است که حقیقت هر یک از آنها منحصر به دیگری است. یا سنگینی در یکی از آنها است یا سبکی در دیگری، که هر دو به معنای جسمانیت، یعنی معنایی که یکی دیگری را به بالا و دیگری را به پایین حرکت می‌دهد، مرتبط هستند.به همین ترتیب، او به تمام اجسام دیگر، چه بی‌جان و چه زنده، نگاه کرد و دید که حقیقت وجود هر یک از آنها از معنای جسمانیت و چیز دیگری علاوه بر جسمانیت، چه یکی و چه بیشتر، تشکیل شده است. بنابراین، تصاویر اجسام در اشکال مختلفشان برای او نمایان شدند و این اولین چیزی بود که از جهان معنوی برای او پدیدار شد، زیرا آنها تصاویری هستند که با حواس درک نمی‌شوند، بلکه با نوعی تفکر عقلانی درک می‌شوند.از جمله برای او آشکار شد که روح حیوانی که جایگاهش قلب است - که ابتدا توضیح داده شد - باید علاوه بر جسمانیتش، معنایی نیز داشته باشد که در آن معنا برای انجام این کارهای عجیب و غریب که مختص آن است، از انواع احساسات، هنرهای ادراکی و انواع حرکات، مناسب باشد. آن معنا، شکل و برتری آن است که به واسطه آن از سایر اجسام جدا می‌شود و همان چیزی است که نظریه‌پردازان آن را نفس حیوانی می‌نامند.به همین ترتیب، چیزی که برای گیاه به عنوان حرارت غریزی حیوان عمل می‌کند، چیزی از نوع خود دارد که نظریه‌پردازان آن را نفس نباتی می‌نامند.همچنین همه اجسام بی‌جان - به استثنای حیوانات و گیاهان از عالم وجود و فساد - چیزی مخصوص به خود دارند که هر یک از آنها به وسیله آن عمل مخصوص به خود را انجام می‌دهد، مانند انواع حرکات و انواع کیفیات محسوس از آنها. آن چیز صورت هر یک از آنهاست و همان چیزی است که حکما آن را طبیعت می‌نامند.وقتی با این ملاحظه به این نتیجه رسید که حقیقت نفس حیوانی که همواره آرزویش را داشت، مرکب از معنای جسمانیت و معنای دیگری علاوه بر جسمانیت است و معنای این جسمانیت در همه اجسام مشترک است، در حالی که معنای دیگرِ همراه با آن، منحصر به خود آن است، معنای جسمانیت برایش آسان شد، پس آن را کنار گذاشت و اندیشه‌اش به معنای دوم، یعنی آنچه که توسط نفس بیان می‌شود، معطوف شد، پس مشتاق درک آن شد، پس خود را به اندیشه در مورد آن متعهد کرد و آغاز بررسی آن را بررسی همه اجسام قرار داد، نه از آن جهت که جسم هستند، بلکه از آن جهت که موجوداتی هستند که دارای صورت‌هایی هستند که خواصی از آنها لازم می‌آید که برخی از آنها از برخی دیگر جدا می‌شوند.او این را دنبال کرد و آن را به خود محدود کرد، و گروهی از اجسام را دید که در صورتی مشترک بودند که از آن فعل یا افعالی صادر می‌شد. گروهی از آن گروه را دید که در آن صورت مشترک بودند و صورت دیگری به آن اضافه می‌کردند که از آن افعالی صادر می‌شد. گروهی از آن گروه را دید که در صورت اول و دوم مشترک بودند و صورت سومی به آن اضافه می‌کردند که از آن افعالی خاص صادر می‌شد.مثالی از این امر این است که اجسام زمینی مانند خاک، سنگ، کانی، گیاه، حیوان و همه اجسام دیگر، یک کل واحد هستند که در یک شکل واحد مشترکند و حرکت رو به پایین از آنها سرچشمه می‌گیرد، مگر اینکه مانعی آنها را از نزول باز دارد. وقتی مجبور به حرکت رو به بالا می‌شوند و سپس به حال خود رها می‌شوند، در شکل رو به پایین خود حرکت می‌کنند.گروهی از این گروه که همان گیاه و حیوان است، در عین حال که در آن تصویر با گروه قبلی مشترکند، تصویر دیگری را نیز به آن اضافه می‌کنند که از آن تغذیه و رشد سرچشمه می‌گیرد.تغذیه: عبارت است از اینکه ماده‌ی مغذی، آنچه را که از آن واقعاً حل شده است، به وسیله‌ی نیروی تغذیه که آنچه را که به دلیل قدرت هضم غذا به آمادگی کامل رسیده است، به وسیله‌ی نیرویی که از طریق جاذبه به جوهر ماده‌ی مغذی می‌رسد، تبدیل می‌کند، جایگزین می‌کند و ماهیت آن را حفظ و مقدار آن را کامل می‌کند.رشد: افزایش به وسیله نیروی نمو است که قطرهای بدن، منظورم طول، عرض و عمق است، را به نسبت طبیعی با غذایی که به اجزای آن وارد می‌شود، افزایش می‌دهد. این دو عمل برای گیاهان و حیوانات عمومیت دارند و ناگزیر از یک تصویر مشترک برای آنها سرچشمه می‌گیرند که توسط نفس نباتی بیان می‌شود.گروهی از این گروه، که حیوان است، به ویژه با مشارکتش با گروه قبلی در شکل اول و دوم، با شکل سومی که از آن گاه به گاه حس و حرکت پدید می‌آید، از آن فراتر می‌رود.او همچنین دید که هر نوع حیوان دارای ویژگی‌ای است که آن را از سایر انواع متمایز و از آنها جدا می‌کند. او می‌دانست که این ویژگی از صورتی ناشی می‌شود که مخصوص آن است و علاوه بر معنای صورتی است که بین آن و سایر حیوانات مشترک است. به همین ترتیب، هر نوع گیاه نیز همین ویژگی را دارد.برای او روشن شد که اجسام محسوس در جهان خلقت و فساد، برخی از واقعیت‌هایشان علاوه بر معنای جسمانیت، با معانی بسیاری نیز سازگار است و برخی دیگر با معانی کمتری. او می‌دانست که شناخت کوچکتر آسان‌تر از شناخت بزرگتر است. بنابراین ابتدا در پی فهم صورت حقیقی چیزی بود که واقعیتش با کوچکتر از همه چیز سازگار است. او دید که واقعیت‌های حیوانات و گیاهان تنها به دلیل تنوع افعالشان با معانی بسیاری سازگار است، بنابراین تفکر در صورت‌های آنها را به تعویق انداخت.او همچنین دید که برخی از بخش‌های زمین ساده‌تر از بخش‌های دیگر هستند، بنابراین ساده‌ترین بخشی را که می‌توانست، هدف قرار داد. او همچنین دید که آب به دلیل کنش‌های کمی که از شکل آن ناشی می‌شود، چیزی با ترکیب کوچک است و همچنین آتش و هوا را نیز دید.او قبلاً فکر می‌کرد که این چهار می‌توانند به یکدیگر تبدیل شوند و یک وجه مشترک دارند که همان معنای جسمانیت است و این چیز باید از معانی‌ای که هر یک از این چهار به وسیله آنها از دیگری متمایز می‌شود، عاری باشد، بنابراین نمی‌تواند به سمت بالا یا پایین حرکت کند، نه گرم باشد و نه سرد، نه مرطوب باشد و نه خشک؛ زیرا هر یک از این اوصاف شامل همه اجسام نمی‌شود، بنابراین برای جسم به عنوان جسم چنین نیست.اگر ممکن باشد جسمی علاوه بر جسمانیت، بدون صورت وجود داشته باشد، هیچ یک از این اوصاف را نخواهد داشت و ممکن نیست صفتی داشته باشد که بر سایر اجسامی که به صورت‌های مختلف تصور می‌شوند، صدق نکند.او جستجو کرد تا ببیند آیا می‌تواند توصیف واحدی پیدا کند که شامل همه اجسام، چه زنده و چه بی‌جان، شود. او چیزی نیافت که شامل همه اجسام شود، جز معنای امتداد که در همه آنها وجود دارد، در سه قطری که با طول، عرض و عمق بیان می‌شوند. او می‌دانست که این معنا برای جسم از آن جهت که جسم است، وجود دارد، اما وجود جسم را تنها با این توصیف درک نمی‌کرد، به طوری که معنایی علاوه بر امتداد مذکور در آن وجود نخواهد داشت و به طور کلی، فاقد هرگونه تصویر دیگری خواهد بود.سپس در مورد این امتداد به سه قطر فکر کرد که آیا منظور خود جسم است و معنای دیگری ندارد، یا اینکه اینطور نیست. دید که در پس این امتداد، معنای دیگری وجود دارد که در آن، این امتداد وجود دارد و آن امتداد به تنهایی نمی‌تواند به خودی خود وجود داشته باشد، همانطور که آن چیز امتداد یافته نمی‌تواند بدون امتداد وجود داشته باشد.و او در نظر گرفت که برخی از این اجسام محسوس که دارای اشکال هستند، مانند گِل، تا حدی طول، عرض و عمق دارند، سپس همان توپ، اگر برداشته شود و به شکل مکعب یا بیضی برگردد، آن طول، عرض و عمق تغییر می‌کند و به حدی متفاوت از آنچه بود تبدیل می‌شود، و گِل یکی است و تغییر نکرده است، جز اینکه باید تا هر حدی که باشد، طول، عرض و عمق داشته باشد، و نمی‌توان آنها را از آن جدا کرد، مگر اینکه به دلیل توالی آنها بر آن، برای او روشن شد که آن معنایی فی نفسه است، و چون به طور کلی از آنها جدا نمی‌شود، برای او روشن شد که آنها از حقیقت آن هستند.بر اساس این ملاحظه، برای او روشن شد که جسم، به عنوان یک جسم، در واقع از دو معنا تشکیل شده است: یکی از آنها جای گِل را در این مثال برای توپ می‌گیرد، و دیگری جای طول، عرض و عمق توپ، یا مکعب، یا هر شکلی که دارد را می‌گیرد.بدن تنها به عنوان ترکیبی از این دو معنا فهمیده می‌شود و نمی‌توان یکی را به وسیله‌ی دیگری از آن حذف کرد.اما آنچه می‌تواند از جهات مختلف تغییر کند و متناوب باشد، که همان معنای امتداد است، شبیه تصویر همه اجسام دارای صورت است، و آنچه در یک حالت باقی می‌ماند، که همان حالتی است که به سطح خاک مذکور نزول می‌کند، شبیه معنای جسمانیت همه اجسام دارای صورت است.این چیز که در این مثال مانند گِل است، همان چیزی است که متکلمان آن را ماده و جوهر می‌نامند و کاملاً فاقد صورت است.وقتی دید او به این نقطه رسید و تا حدودی از محسوسات فاصله گرفت و به مرزهای جهان عقلانی نزدیک شد، احساس تنهایی کرد و مشتاق جهان آشنای حواس شد. بنابراین کمی عقب‌نشینی کرد و بدن را کاملاً رها کرد، زیرا این ماده با حواس درک نمی‌شود و نمی‌توان آن را درک کرد.او ساده‌ترین اشیاء ملموسی را که دیده بود، یعنی چهار چیزی که به آنها خیره شده بود، برداشت.اولین چیزی که او هنگام نگاه کردن به آب دید این بود که اگر به حال خود رها شود و شکل آن ایجاب کند، سردی محسوسی از آن ظاهر می‌شود و میل به پایین رفتن دارد. اما اگر گرم شود، چه با آتش و چه با گرمای خورشید، ابتدا سردی از بین می‌رود و میل به بالا رفتن در آن باقی می‌ماند. بنابراین دو وصفی که همیشه از آن و از شکل آن صادر می‌شد، به طور کلی از آن حذف شد و چیزی بیش از صدور این دو فعل از آن از شکل آن شناخته نشد.وقتی این دو فعل متوقف شدند، حکم صورت باطل شد و صورت آبکی از آن جسم برداشته شد، آنگاه که افعالی از آن ظاهر شد که احتمال صدور آنها از صورت دیگری می‌رفت، و صورت دیگری پس از نبودنش بر آن حادث شد، و افعالی از طریق آن از آن صادر شد که احتمال صدور آنها از صورت اولش نبود. پس به ضرورت دانسته شد که هر حادثه‌ای باید سببی داشته باشد، و با این ملاحظه، فاعلی از صورت به طور کلی و بدون جزئیات در نفس او منطبع شد.سپس تصاویری را که قبلاً آموخته بود، تصویر به تصویر دنبال کرد و دید که همه آنها مخلوق هستند و حتماً فاعلی دارند.سپس به صورت‌ها نگاه کرد و ندید که آنها چیزی بیش از آمادگی بدن برای صدور آن فعل از آن هستند، مانند آب. اگر بیش از حد گرم شود، برای حرکت صعودی آماده می‌شود و برای آن مناسب است. آن آمادگی، صورت آن است، زیرا در اینجا چیزی جز یک بدن و چیزهایی که پس از نبودنشان در مورد آن حس می‌شوند، وجود ندارد. بنابراین، شایستگی بدن برای برخی حرکات و نه برخی دیگر، آمادگی آن در صورت آن است. همین امر در تمام صورت‌ها برای او آشکار شد، بنابراین برایش روشن شد که افعالی که از آنها صادر می‌شود در واقع از خودشان نیستند، بلکه متعلق به عاملی هستند که از طریق آنها افعال منسوب به آنها را انجام می‌دهد. این معنایی است که برای او آشکار شد و آن سخن رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) است : «من گوش او بودم که با آن می‌شنود و چشم او بودم که با آن می‌بیند.» و در محکمات وحی آمده است: « پس تو آنها را نکشتی، بلکه خدا آنها را کشت. و تو هنگامی که پرتاب کردی، پرتاب نکردی، بلکه خدا پرتاب کرد . »وقتی موضوع این عامل به طور کلی و بدون جزئیات برایش آشکار شد، میل شدیدی به دانستن آن به تفصیل در او ایجاد شد، اگرچه هنوز از دنیای محسوسات خارج نشده بود. بنابراین او شروع به جستجوی این عامل از طریق حواس کرد، در حالی که هنوز نمی‌دانست که آیا یکی است یا متعدد. او تمام اجسامی را که داشت، که همان اجسامی بودند که همیشه در موردشان فکر می‌کرد، بررسی کرد و دید که همه آنها در یک زمان شکل می‌گیرند و در زمان دیگر فاسد می‌شوند. و آنچه را که به طور کلی فاسد نمی‌یافت، اجزای آن را فاسد می‌یافت، مانند آب و خاک، زیرا اجزای آنها را فاسد شده توسط آتش می‌دید. به همین ترتیب، هوا را فاسد شده توسط سرمای شدید دید، تا اینکه برف از آن تشکیل شد و سپس آب جاری شد.به همین ترتیب، هیچ یک از اجرام دیگری را که داشت، عاری از حدوث و فقدان فاعل انتخابگر ندید، بنابراین همه آنها را کنار گذاشت و فکرش به سوی اجرام آسمانی معطوف شد.او چهار هفته پس از تولدش، یعنی بیست و هشت سال، به این دیدگاه رسید و آموخت که آسمان و سیارات موجود در آن، جسم هستند، زیرا در سه بُعد طول، عرض و عمق امتداد دارند. هیچ چیز از آنها از این کیفیت جدا نیست و هر چیزی که از این کیفیت جدایی‌ناپذیر باشد، جسم است. بنابراین، همه آنها جسم هستند.سپس او اندیشید که آیا این جهان تا بی‌نهایت امتداد دارد و برای همیشه در طول، عرض و عمق بدون پایان گسترش می‌یابد، یا اینکه متناهی است و توسط مرزهایی محدود می‌شود که در آنها متوقف می‌شود و فراتر از آنها نمی‌تواند امتدادی داشته باشد. پس از آن، او تا حدودی گیج شد.سپس، با قدرت بینایی و هوش ذهنش، دید که جسم نامتناهی، امری باطل، امری محال و معنایی نامفهوم است. این حکم با استدلال‌های فراوانی که بین خودش و خودش برایش پیش آمد، در ذهنش تقویت شد. او گفت: اما جسم آسمانی، از جهتی که به من نزدیک‌تر است و از طرفی که حس من به آن می‌رسد، متناهی است. من در این مورد شکی ندارم، زیرا آن را با بینایی‌ام درک می‌کنم. اما در مورد جهت مقابل این جهت، که همان جهتی است که در مورد آن شک دارم، نیز می‌دانم که امتداد آن به بی‌نهایت غیرممکن است. زیرا اگر تصور کنم که دو خط از این جهت متناهی شروع می‌شوند و مطابق با امتداد جسم، از ضخامت جسم به بی‌نهایت عبور می‌کنند، و سپس تصور کنم که یکی از این دو خط همیشه به بی‌نهایت امتداد می‌یابد، و هیچ‌کدام از دیگری کمتر نیست، آنگاه آن که جزئی از آن جدا شده است، با آن که چیزی از آن جدا نشده است، برابر است، که این محال است. همانطور که کل مانند جزء است، امتداد آن نیز محال است.و اما ناقص که هرگز با آن امتداد نمی‌یابد، بلکه بدون روش آن قطع می‌شود و از امتداد با آن متوقف می‌گردد، پس متناهی است. پس اگر مقداری که ابتدا از آن قطع شده بود به آن برگردد، و آن متناهی بود، آنگاه همه آن نیز متناهی می‌شود. آنگاه از خط دیگری که چیزی از آن قطع نشده بود، کم نمی‌شود و از آن هم بیشتر نمی‌شود، پس مانند آن است و متناهی است، پس آن نیز متناهی است. پس جسمی که این خطوط بر آن تحمیل می‌شوند، متناهی است، و هر جسمی که این خطوط بر آن تحمیل شوند، پس هر جسمی متناهی است.اگر فرض کنیم که جسمی نامتناهی وجود دارد، در آن صورت چیزی نادرست و غیرممکن را فرض کرده‌ایم.وقتی از طریق طبیعت برترش که به چنین استدلالی آگاه بود، برایش روشن شد که جسم آسمان متناهی است، خواست بداند شکل آن چیست و چگونه توسط سطوحی که آن را محدود می‌کنند، قطع شده است.او ابتدا به خورشید، ماه و تمام سیارات دیگر نگاه کرد و دید که همه آنها از شرق طلوع و در غرب غروب می‌کنند. هر کدام از آنها که از اوج او می‌گذشتند، می‌دید که دایره بزرگی را قطع می‌کند و هر چه از اوج او به سمت شمال یا جنوب منحرف می‌شد، می‌دید که دایره‌ای کوچکتر از آن را قطع می‌کند و هر چه از اوج او در هر دو طرف دورتر بود، دایره‌اش از دایره نزدیک‌تر کوچکتر بود تا اینکه کوچکترین دایره‌هایی که سیارات در آن حرکت می‌کنند، دو دایره بودند: یکی به دور قطب جنوب، که مدار ستاره سهیل است، و دیگری به دور قطب شمال، که مدار دو ستاره است.از آنجا که محل سکونت او در خط استوایی بود که ابتدا آن را شرح دادیم، همه این دایره‌ها روی سطح افق او قرار داشتند.شرایط در جنوب و شمال مشابه بود و دو قطب برای او قابل مشاهده بودند. او طلوع یک سیاره را در یک دایره بزرگ و طلوع سیاره دیگر را در یک دایره کوچک تماشا می‌کرد. طلوع آنها با هم بود، بنابراین او غروب آنها را با هم می‌دید.این در مورد همه سیارات و در همه زمان‌ها صادق بود. بنابراین، برای او روشن شد که جهان به شکل کروی است. این باور با آنچه او از خورشید، ماه و سایر سیارات که پس از غروب در غرب به شرق بازمی‌گشتند، و همچنین با آنچه که او از آنها دید که در طلوع، غروب و غروب خود به یک اندازه به نظر می‌رسیدند، تقویت شد. اگر حرکت آنها کروی نبود، ناگزیر در برخی مواقع به دید او نزدیک‌تر از مواقع دیگر بودند. اگر چنین بود، اندازه و بزرگی آنها در دید او متفاوت بود و او آنها را وقتی نزدیک بودند بزرگتر از وقتی می‌دید که دور بودند، زیرا فاصله آنها از مرکزش در آن زمان متفاوت بود، برخلاف آنها در ابتدا. از آنجایی که هیچ یک از این اتفاقات نیفتاد، او متوجه شد که شکل کروی است.او به مطالعه حرکت ماه ادامه داد و حرکت آن را از غرب به شرق و همچنین حرکات سیارات را مشاهده کرد، تا اینکه بر بسیاری از نجوم آگاه شد و برایش روشن شد که حرکت آنها فقط از طریق مدارهای زیادی انجام می‌شود که همه آنها در یک مدار قرار دارند که بالاترین آنهاست و همه چیز را از شرق به غرب در شبانه روز حرکت می‌دهد و روش حرکت آن را توضیح داد.دانستن این مطلب زمان زیادی می طلبد و در کتاب ها تثبیت شده است و ما برای هدف خود به آن نیازی نداریم مگر به همان اندازه که خواستیم.وقتی به این دانش رسید و دریافت که جهان هستی به طور کلی و آنچه در آن است، مانند یک چیز است که به یکدیگر متصل است و همه اجسامی که در ابتدا به آنها نگاه کرده بود، مانند زمین، آب، هوا، گیاهان، حیوانات و مانند آنها، همه در درون آن هستند و نه خارج از آن، و همه چیز مانند یک چیز است برای یک حیوان منفرد، و آنچه از سیارات نورانی در آن است مانند حواس حیوان است، و آنچه از انواع افلاک متصل به یکدیگر در آن است مانند اندام حیوان است، و آنچه از علم به جهان و فساد در آن است مانند آنچه در شکم حیوان از انواع زوائد و رطوبت است که در آنها نیز حیوان اغلب همانطور که در جهان کبیر شکل می‌گیرد، شکل می‌گیرد.وقتی برایش روشن شد که در واقع همه چیز به عنوان یک شخص واحد است و اجزای متعدد آن با نوعی ملاحظه که اجسام در جهان وجود و فساد با آن متحد می‌شوند، برای او متحد شده‌اند، در مورد کل جهان تأمل کرد: آیا چیزی است که پس از نبودن به وجود آمده و پس از نیستی به وجود آمده است؟ یا چیزی است که در گذشته وجود داشته و به هیچ وجه مسبوق به نیستی نبوده است؟ پس در این امر شک کرد و هیچ یک از این دو حکم برایش محتمل‌تر از دیگری نبود.زیرا هر زمان که او تصمیم می‌گرفت به ابدیت اعتقاد داشته باشد، با موانع بسیاری روبرو می‌شد، مانند عدم امکان وجود چیزی نامتناهی، همانطور که وجود جسم نامتناهی را غیرممکن می‌دانست. به همین ترتیب، او معتقد بود که این وجود خالی از عوارض نیست، بنابراین نمی‌تواند مقدم بر آنها باشد و آنچه نمی‌تواند مقدم بر عوارض باشد نیز مخلوق است.اگر او تصمیم می‌گرفت که به وقوع آن باور داشته باشد، با موانع دیگری روبرو می‌شد، زیرا می‌دید که معنای وقوع آن پس از عدم وجودش، تنها به عنوان زمانی مقدم بر آن قابل درک است و زمان بخشی از جهان است و از آن جدا نیست. بنابراین، تأخیر جهان از زمان قابل درک نیست.او همچنین می‌گفت: «اگر چیزی حادث است، پس باید علتی داشته باشد. چرا این علت اکنون آن را ایجاد کرده و قبلاً ایجاد نکرده است؟ آیا این حادثه برای آن رخ داده است - و هیچ چیز دیگری وجود نداشته است - یا تغییری در خود آن رخ داده است؟ اگر چنین است، چه چیزی باعث آن تغییر شده است؟»او چندین سال به این موضوع فکر کرد و استدلال‌ها با او در تضاد بودند و او هیچ باوری را محتمل‌تر از دیگری نمی‌دید.وقتی این موضوع او را خسته کرد، شروع به تأمل کرد که از هر یک از این دو باور چه چیزی لازم است، زیرا شاید نتیجه‌ی لازم هر دو یک چیز باشد! او دید که اگر به خلقت جهان و پیدایش آن پس از نیستی اعتقاد داشته باشد، نتیجه‌ی ضروری آن این است که جهان نمی‌تواند به خودی خود به وجود آید و باید عاملی داشته باشد که آن را به وجود می‌آورد و این عامل را نمی‌توان با هیچ یک از حواس درک کرد؛ زیرا اگر با هیچ یک از حواس درک شود، جسمی در میان اجسام خواهد بود و اگر جسمی در میان اجسام باشد، بخشی از جهان خواهد بود و یک حادث خواهد بود و به خالقی نیاز خواهد داشت و اگر آن خالق دوم نیز جسم باشد، به خالق سوم و سومی به خالق چهارم نیاز خواهد داشت و این تا بی‌نهایت ادامه می‌یابد که نادرست است.بنابراین، جهان باید فاعلی داشته باشد که جسم نباشد. اگر او جسم نباشد، هیچ یک از حواس نمی‌تواند او را درک کند، زیرا حواس پنجگانه فقط اجسام یا آنچه را که همراه اجسام است درک می‌کنند. اگر او قابل حس نباشد، قابل تصور هم نیست، زیرا تصور چیزی جز ایجاد تصاویر اشیاء محسوس پس از فقدان آنها نیست. اگر او جسم نباشد، پس تمام صفات اجسام برای او غیرممکن است. اولین صفت اجسام، امتداد در طول، عرض و عمق است. او از این صفت و از تمام صفات اجسام که از این توصیف پیروی می‌کنند، منزه است.اگر او فاعل جهان است، پس ناگزیر بر انجام آن قادر و داناست. آیا او نمی‌داند چه کسی آفریده است، در حالی که او لطیف و آگاه است ؟او همچنین دید که اگر به ابدیت جهان و اینکه نیستی مقدم بر آن نبوده و همیشه همین‌طور که هست بوده است، اعتقاد دارد، پس نتیجه می‌گیرد که حرکت آن از نظر آغازش ابدی و بی‌پایان است، زیرا سکونی که آغازش از آن باشد، مقدم بر آن نبوده است. هر حرکتی لزوماً محرکی دارد و محرک یا نیرویی است که در جسم جریان دارد - یا خود جسم متحرک یا جسم دیگری خارج از آن - یا نیرویی است که نه در جسم جریان دارد و نه در آن گسترده است.هر نیرویی که از جسمی عبور می‌کند و با آن مشترک است، با تقسیم آن تقسیم و با ضرب آن ضرب می‌شود، مانند وزن یک سنگ، به عنوان مثال، که آن را به سمت پایین حرکت می‌دهد. اگر سنگ به نصف تقسیم شود، وزن آن نیز به نصف تقسیم می‌شود و اگر نیروی دیگری مانند آن به آن اضافه شود، نیروی دیگری مانند آن به وزن اضافه می‌شود. بنابراین، اگر سنگ بتواند برای همیشه و بدون پایان افزایش یابد، افزایش این وزن بی‌پایان است. اگر سنگ به حد خاصی از بزرگی برسد و متوقف شود، وزن نیز به آن حد رسیده و متوقف می‌شود. اما ثابت شده است که هر جسمی ناگزیر محدود است، بنابراین هر نیرویی در یک جسم ناگزیر محدود است.اگر نیرویی را بیابیم که عملی را بدون پایان انجام می‌دهد، آنگاه آن نیرو در جسم نیست. و ما دریافته‌ایم که فلک آسمان، اگر آن را ابدی و بی‌آغاز فرض کنیم، تا ابد با حرکتی بی‌پایان و بی‌وقفه در حرکت است. بنابراین، نیرویی که آن را به حرکت در می‌آورد، نباید در جسم آن باشد و نه در جسمی خارج از آن. پس، چیزی است که از اجسام مبرا است و به هیچ یک از صفات جسمانیت توصیف نمی‌شود. در جهان حدوث و فساد، بر او آشکار شده بود که حقیقت وجود هر جسمی فقط از جنبه صورت آن است که بازآفرینی انواع مختلف حرکت است. و وجود آن، که از جنبه ماده خود دارد، وجودی ضعیف است که به سختی می‌توان آن را درک کرد. زیرا وجود کل جهان فقط از جنبه آمادگی آن برای حرکت این محرک است، مبرا از ماده و صفات اجسام، که از درک شدن توسط حواس یا لمس شدن توسط خیال، سبحان الله، منزه است. و اگر او فاعل حرکات کره در انواع مختلف آنها، با فعلی است که در آن هیچ گونه تنوع و سستی وجود ندارد، پس ناگزیر او بر انجام آنها قادر و داناست.دیدگاه او در این مسیر به آنچه از طریق مسیر اول به آن رسیده بود، ختم می‌شد و تردیدهایش در مورد ابدیت یا حدوث جهان، در این مورد به او آسیبی نمی‌رساند. او در هر دو مورد، یعنی وجود عاملی غیر از بدن، که نه متصل به بدن است و نه جدا از آن، نه در داخل آن و نه خارج از آن، درست می‌گفت، زیرا اتصال، جدایی و ورود، کلماتی از صفات اجسام هستند و او از آنها مبرا است.از آنجا که ماده در هر جسمی نیازمند صورت است، زیرا جز به واسطه آن وجود ندارد و هیچ واقعیتی بدون آن برای آن ثابت نمی‌شود، و از آنجا که صورت نمی‌تواند جز به واسطه عمل این عامل وجود داشته باشد، برای او روشن شد که همه موجودات در وجود خود به این عامل نیاز دارند و هیچ چیز از آنها نمی‌تواند جز به واسطه او وجود داشته باشد. بنابراین، او علت آنهاست و این برای او معلوم است که آیا وجود آنها پس از عدمی که قبل از آنها بوده، تازه ایجاد شده است یا آغاز آنها در زمان بوده و عدمی که هرگز بر آنها مقدم نبوده، وجود نداشته است. در هر دو صورت، آنها معلول و نیازمند عاملی هستند که وجود خود را به او نسبت می‌دهد. اگر پایداری او نبود، آنها وجود نداشتند و اگر وجود او نبود، وجود نداشتند و اگر ازلیت او نبود، ابدی نبودند. او در ذات خود از آنها مستقل و مبرا از آنهاست! چگونه چنین نباشد، در حالی که ثابت شده است که قدرت او نامتناهی است و همه اجسام و هر آنچه که به آنها متصل یا مربوط است، حتی به صورت جزئی، محدود و منقطع است.پس تمام جهان، اعم از آنچه در آسمان‌ها، زمین، سیارات، آنچه بین آنهاست، آنچه بالای آنهاست و آنچه پایین آنهاست، فعل و مخلوق اوست و ذاتاً از او متأخر است، هرچند ذاتاً از نظر زمانی متأخر از او نباشد.همانطور که اگر جسمی را در دست بگیرید و سپس دست خود را حرکت دهید، آن جسم ناگزیر مطابق حرکت دست شما حرکت خواهد کرد، حرکتی که ذاتاً از حرکت دست شما تأخیر دارد، حتی اگر از نظر زمانی از آن تأخیر نداشته باشد، بلکه آغاز آنها با هم بوده باشد. به همین ترتیب، تمام جهان توسط این عامل بدون زمان ایجاد و خلق شده است: فرمان او تنها زمانی است که چیزی را اراده می‌کند که به آن می‌گوید: «باش»، و آن موجود می‌شود .وقتی همه موجودات را به عنوان فعل خود دید، آنها را به گونه‌ای بررسی کرد که در قدرت فاعل آنها تأمل کند و از شگفتی‌های آفرینش، ظرافت حکمت و ظرافت علم او شگفت‌زده شود. پس برایش آشکار شد که در کوچکترین موجودات، چه رسد به اکثر آنها، آثار حکمت و شگفتی‌های آفرینش وجود دارد که از آنها کاملاً شگفت‌زده شد. و برایش روشن شد که این کار جز از فاعلی مختار و در نهایت کمال و برتر از کمال بر نمی‌آید: هیچ چیز از او پنهان نمی‌ماند، حتی به اندازه وزن ذره‌ای در آسمان‌ها یا زمین، و نه کوچکتر از آن و نه بزرگتر از آن .سپس انواع حیوانات را در نظر بگیرید. چگونه هر چیزی را آفرید و سپس آن را به استفاده از آن هدایت کرد؟ اگر او آن را هدایت نمی‌کرد تا از اعضایی که برایش آفریده شده در راه‌های سودمندی که برایشان در نظر گرفته شده است استفاده کند، حیوان از آنها سود نمی‌برد و آنها باری بر دوشش می‌شدند. بنابراین، می‌دانیم که او بخشنده‌ترین بخشندگان و مهربان‌ترین مهربانان است.پس هرگاه به چیزی که وجود دارد و دارای زیبایی، شکوه، کمال، قدرت یا هر فضیلتی است - هر فضیلتی که باشد - بنگرد، می‌اندیشد و می‌داند که آن از فراوانی آن فاعل برگزیده - سبحانه و تعالی او - و از نیکی او و از فعل اوست، پس می‌داند که آنچه در ذات خود است، از آن بزرگتر و کامل‌تر و بهتر و باشکوه‌تر و زیباتر و پایدارتر است، و اینکه بین این و آن مقایسه‌ای نیست.او همچنان به دنبال تمام صفات کمال است و آنها را متعلق به خود و ناشی از خود می‌داند و می‌بیند که او از هر چیزی که با آنها پایین‌تر از او توصیف شود، سزاوارتر به آنهاست.او تمام صفات نقص را ردیابی کرد و خود را از آنها مبرا و پاک یافت. چگونه ممکن است از آنها مبرا نباشد در حالی که معنای نقص چیزی جز نیستی محض یا آنچه به نیستی مربوط می‌شود، نیستی چگونه می‌تواند به کسی که موجود محض، واجب الوجود بالذات و وجود دهنده به هر موجودی است، مرتبط یا در آن گرفتار شود، در حالی که هیچ وجودی جز او نیست. او وجود است، او کمال است، او کمال است، او زیبایی است، او جلال است، او قدرت است، او علم است، او اوست و هر چیزی جز وجه او نابود خواهد شد .بدین ترتیب، دانش او در عرض پنج هفته از آغازش، یعنی سی و پنج سال، به این نقطه رسید. و مسئله فاعل چنان در قلبش ریشه دوانده بود که او را از فکر کردن به هر چیزی جز او باز می‌داشت و از آنچه در موجودات می‌گشت و به دنبال آنها می‌گشت، غافل می‌شد، تا جایی که به جایی می‌رسید که چشمش به چیزی نمی‌افتاد، مگر اینکه از همان لحظه، اثر صنعت را در آن می‌دید، بنابراین فوراً فکرش را به سوی صانع متوجه می‌کرد و مصنوع را رها می‌کرد، تا اینکه اشتیاقش به او شدید می‌شد و قلبش از عالم محسوس پست به کلی منقطع و به عالم معقول والا متصل می‌گشت.وقتی به این موجود والا و ثابت که وجودش علتی ندارد و علت وجود همه چیز است، معرفت پیدا کرد، خواست بداند که این جهان چگونه برای او حاصل شده است و با چه قدرتی این موجود را درک می‌کند. پس تمام حواس خود را که عبارتند از: شنوایی، بینایی، بویایی، چشایی و لامسه، بررسی کرد. دید که آنها چیزی جز جسم یا آنچه در جسم است، درک نمی‌کنند. زیرا شنوایی فقط چیزهای شنیدنی را درک می‌کند، که همان چیزی است که از موج هوا هنگام برخورد اجسام ایجاد می‌شود. بینایی فقط رنگ‌ها را درک می‌کند. بویایی فقط بوها را درک می‌کند. چشایی طعم‌ها را درک می‌کند. لامسه مزاج‌ها، سختی، نرمی، زبری و صافی را درک می‌کند. به همین ترتیب، قوه خیال چیزی را درک نمی‌کند مگر اینکه طول، عرض و عمق داشته باشد.همه این ادراکات، صفات اجسام هستند و این حواس چیزی غیر از آنها را درک نمی‌کنند. زیرا آنها قوایی هستند که در اجسام مشترکند و با تقسیم خود منقسم می‌شوند. بنابراین، آنها فقط جسم منقسم را درک می‌کنند. زیرا اگر این قوه در چیزی که منقسم است مشترک باشد، ناگزیر اگر چیزی را درک کند، با تقسیم آن منقسم خواهد شد. بنابراین، هر قوه‌ای در جسم، ناگزیر فقط جسم یا آنچه را که در جسم است درک می‌کند.روشن شد که این موجود واجب الوجود از هر جهت از صفات اجسام مبراست.بنابراین، راهی برای ادراک آن نیست مگر از طریق چیزی که جسم نیست، و نه نیرویی در جسم است، و نه به هیچ وجه به اجسام متصل است، و نه در داخل آنها است، و نه خارج از آنها، و نه متصل به آنهاست، و نه جدا از آنها.برایش روشن شد که ادراکش از خودش مبتنی بر خودش است و علمش به او در درونش محکم شده است. پس برایش روشن شد که خودی که با آن خود را درک می‌کند، چیزی غیرمادی است و هیچ یک از صفات اجسام را نمی‌توان به او نسبت داد و هر آنچه از ظاهر خود از ذرات درک می‌کند، حقیقت خود او نیست، بلکه حقیقت خود او همان چیزی است که با آن واجب الوجود مطلق را درک می‌کند.وقتی دانست که ذات او این ذات مجسم نیست که از طریق حواس خود درک می‌کند و پوست او را در بر گرفته است، بدنش به طور کلی برایش بی‌اهمیت شد و شروع به تأمل در آن ذات شریف کرد که به وسیله آن وجود شریف، یعنی واجب‌الوجود را درک می‌کرد. او در مورد آن ذات شریف فکر کرد: آیا می‌تواند فانی، فاسد و از بین برود، یا ابدی است؟ پس دید که فساد و زوال از ویژگی‌های اجسام است، که صورتی را از خود دور می‌کنند و صورتی دیگر می‌پوشند، مانند آب که هوا می‌شود و هوا که آب می‌شود، یا گیاه که خاک می‌شود و خاک که گیاه می‌شود. این است معنای فساد.اما چیزی که جسم نیست و در وجود خود نیازی به جسم ندارد و از جسمانیت کاملاً مبرا است، فساد آن مطلقاً غیرقابل تصور است.وقتی برایش ثابت شد که خود حقیقی‌اش فاسد نمی‌شود، خواست بداند که اگر بدن را رها کند و آن را رها کند، چه وضعیتی خواهد داشت. برایش روشن شده بود که آن را رها نمی‌کند مگر اینکه به عنوان ابزاری برای آن مناسب نباشد. بنابراین تمام قوای ادراکی را بررسی کرد و دید که هر یک از آنها گاهی بالقوه ادراک می‌کند و گاهی بالفعل ادراک می‌کند، مانند چشم وقتی بسته می‌شود یا از دیدن روی برمی‌گرداند، بالقوه ادراک می‌کند. معنای ادراک بالقوه این است که اکنون ادراک نمی‌کند و در آینده ادراک خواهد کرد. وقتی باز است و آنچه را که دیده می‌شود دریافت می‌کند، بالفعل ادراک می‌کند. معنای ادراک بالفعل این است که اکنون ادراک می‌کند.به همین ترتیب، هر یک از این قوا، هم بالقوه ادراک‌کننده است و هم بالفعل ادراک‌کننده. و هر یک از این قوا، اگر هرگز بالفعل ادراک نکرده باشد، تا زمانی که بالقوه است، آرزوی ادراک چیز خاص خود را ندارد، زیرا هنوز با آن آشنا نشده است، مانند کسی که نابینا آفریده شده است. و اگر زمانی بالفعل ادراک کرده و سپس بالقوه شده است، تا زمانی که بالقوه است، آرزوی ادراک بالفعل را دارد، زیرا با آن چیز ادراک‌کننده آشنا شده و به آن وابسته شده و مشتاق آن است، مانند کسی که نابینا بوده و سپس نابینا شده است، زیرا او همچنان مشتاق دیدن چیزها است.هرچه چیز ادراک‌شده کامل‌تر، باشکوه‌تر و زیباتر باشد، حسرت و درد از دست دادن آن بیشتر است. بنابراین، درد کسی که پس از دیدن، بینایی خود را از دست می‌دهد، بیشتر از درد کسی است که بویایی خود را از دست می‌دهد، زیرا چیزهایی که با چشم درک می‌شوند، کامل‌تر و بهتر از چیزهایی هستند که با بو درک می‌شوند. اگر چیزی در میان چیزها باشد که کمالش بی‌پایان باشد و زیبایی، جلال و شکوهش حدی نداشته باشد و برتر از کمال، جلال و زیبایی باشد و هیچ کمال، خوبی، جلال و زیبایی در هستی نباشد مگر اینکه از آن صادر شود و از آن سرریز شود، پس هر کس که پس از آگاهی از آن، ادراک آن چیز را از دست بدهد، ناگزیر تا زمانی که آن را از دست می‌دهد، در درد بی‌پایان خواهد بود. همانطور که هر کس دائماً از آن آگاه باشد، در لذتی جدایی‌ناپذیر، سعادتی بی‌پایان، شادی و خوشبختی بی‌پایان خواهد بود.برای او روشن شد که واجب الوجود به همه صفات کمال متصف است و از صفات نقص مبرا و مبرا می‌باشد.برایش روشن شد که چیزی که به وسیله آن به ادراک خود می‌رسد، چیزی است که شبیه اجسام نیست و با فساد آنها فاسد نمی‌شود. بنابراین برایش روشن شد که هر کس چنین نفسی را برای چنین ادراکی آماده کرده باشد، اگر بدن با مرگ رها شود، چه قبل از آن - در دوران تصرفش در بدن - هرگز این وجود ضروری را نشناخته، نه با آن ارتباط برقرار کرده و نه درباره آن شنیده است. پس اگر این شخص بدن را ترک کند، نه مشتاق آن وجود می‌شود و نه از فقدان آن رنج می‌برد.و اما تمام قوای جسمانی، با بطلان جسم، باطل می‌شوند، پس تو نیز نه آرزویی برای مقتضیات آن قوا داری و نه آرزویی برای آنها و نه از فقدان آنها رنج می‌بری.این در مورد همه حیوانات غیر عاقل صدق می‌کند، چه شبیه انسان باشند و چه نباشند.یا شاید قبل از آن - در دوران تسلطش بر بدن - با این موجود آشنا شده بود و می‌دانست چه کمال، عظمت، قدرت و زیبایی دارد، اما از آن روی گرداند و از هوس‌هایش پیروی کرد تا اینکه در آن حال، مرگش فرا رسید، پس از دیدن آن محروم شد، در حالی که آرزویش را داشت، پس در عذابی طولانی و دردی بی‌پایان ماند.یا پس از تلاشی طولانی از آن دردها رهایی خواهد یافت و آنچه را که پیش از آن آرزویش را داشت، خواهد دید، یا بر اساس آمادگی‌اش برای هر یک از دو جنبه‌ی زندگی جسمانی‌اش، برای همیشه در دردهایش باقی خواهد ماند.اما کسی که قبل از ترک بدن با این واجب الوجود آشنا شده و تمام وجود خود را وقف آن کرده و در عظمت، زیبایی و شکوه آن تأمل کرده و تا زمان فرا رسیدن مرگ از آن روی برنگردانده است، و این در حالت تأمل و شهود واقعی است، پس وقتی بدن را ترک می‌کند، به دلیل تداوم شهود آن واجب الوجود و رهایی آن شهود از کدورت‌ها و آلودگی‌ها، در لذت، سعادت، خوشبختی و شادی ابدی بی‌پایان خواهد ماند. و امور حسی مورد نیاز این قوای بدنی که علاوه بر آن حالت، دردها، شرور و موانع هستند، از او برطرف می‌شود.وقتی برایش روشن شد که کمال ذات و لذت آن جز در مشاهده‌ی آن وجودی نیست که وجود واجب او ازلی و ابدی است، مشاهده‌ی بالفعل دائمی، به طوری که به اندازه‌ی یک چشم به هم زدن از آن روی برنگرداند، تا مرگش فرا رسد در حالی که در حال مشاهده‌ی بالفعل است و لذتش پیوسته باشد بدون اینکه رنجی در آن دخالت کند. جنید، شیخ و امام صوفیان، هنگام مرگش به این نکته اشاره کرد و به یارانش گفت: این زمانی است که خدا بزرگتر است و نماز در آن ممنوع است.سپس شروع به تفکر کرد که چگونه می‌تواند این مشاهده را ادامه دهد تا از آن بیزار نشود. او هر ساعت دائماً به آن موجود فکر می‌کرد. هیچ اتفاقی نمی‌افتاد مگر اینکه چیزی محسوس به چشمش می‌آمد، یا صدای حیوانی به گوشش می‌رسید، یا شبحی برایش ظاهر می‌شد، یا دردی در یکی از اعضایش احساس می‌کرد، یا گرسنگی، تشنگی، سرما یا گرما به او می‌رسید، یا برای رفع کنجکاوی‌اش نیاز به برخاستن داشت. آنگاه فکرش آشفته می‌شد، از آنچه در آن بود دور می‌شد، و بازگشت به حالت مشاهده‌ای که قبلاً در آن بود، جز با کمی تلاش برایش غیرممکن می‌بود.او می ترسید که مرگ ناگهان در حالی که در حالت کراهت است، او را فرا گیرد و به بدبختی ابدی و درد حجاب دچار شود.حالش بد بود و از دارو خسته شده بود.بنابراین او شروع به گشت و گذار در انواع حیوانات و مشاهده اعمال و تلاش آنها کرد، به این امید که شاید برخی از آنها این موجود را حس کرده و به سوی آن تلاش کرده باشند، تا او از آنها بیاموزد که دلیل رستگاری او چیست.او دید که همه آنها برای به دست آوردن غذا و ارضای خواسته‌های خود، مانند غذا، نوشیدنی، مقاربت جنسی، سایه و گرما، تلاش می‌کنند و در آن روز و شب سخت کار می‌کنند تا اینکه می‌میرند و اجلشان به پایان می‌رسد.او هیچ انحرافی از این عقیده یا جستجوی چیز دیگری در آن ندید. بنابراین، برایش روشن شد که او چیزی را که وجود دارد حس نمی‌کند، و نه آرزوی آن را دارد و نه به هیچ وجه آن را می‌شناسد، و همه چیز محکوم به نیستی یا حالتی شبیه به نیستی است.وقتی او قضاوت کرد که این موضوع در مورد حیوانات نیز صدق می‌کند، می‌دانست که قضاوت در مورد گیاهان مناسب‌تر است، زیرا گیاهان تنها برخی از ادراکات مشابه حیوانات را دارند.اگر کامل‌ترین ادراک به این دانش نرسیده باشد، پس ناقص‌ترین ادراک نیز به احتمال زیاد به آن نخواهد رسید، هرچند او همچنین دید که تمام اعمال گیاهان از تغذیه و تولید مثل فراتر نمی‌رود.سپس پس از آن به سیارات و کرات نگریست و دید که همگی در حرکت منظم و منظمی هستند. آنها را شفاف و نورانی دید که از پذیرش تغییر و فساد به دورند. او به شدت گمان کرد که آنها غیر از بدن‌هایشان، خودهایی دارند که آن واجب‌الوجود را می‌شناسند و آن خودهای دانا، جسم نیستند و مانند ذات دانای او در اجسام منطبع نیستند. چگونه ممکن است چنین خودهایی نداشته باشد که از جسمانیت عاری باشند، در حالی که مانند اوست، با وجود ضعف و نیاز شدیدش به امور محسوس، و با نقص خود در میان اجسام فاسدشدنی است؟ این مانع از آن نشد که باور کند ذاتش از اجسام عاری است و فاسد نمی‌شود. بنابراین برایش روشن شد که اجرام آسمانی به این امر سزاوارترند و دانست که آنها به آن واجب‌الوجود علم دارند و دائماً در حال مشاهده هستند، زیرا موانعی که او را از مشاهده مداوم به وسیله عوارض محسوس باز می‌دارند، مانند موانع اجرام آسمانی وجود ندارند.سپس با خود اندیشید: چرا او از میان تمام گونه‌های جانوری دیگر به خاطر این جوهره که آن را به اجرام آسمانی تشبیه می‌کرد، برگزیده شده بود؟نخست درباره ماده عناصر و تبدیل برخی به برخی دیگر، و اینکه هر چیزی که بر روی زمین است به شکل خود باقی نمی‌ماند، بلکه خلقت و فساد برای همیشه در آن متناوب است، و اینکه بیشتر این اجسام مخلوط و مرکب از چیزهای متضاد هستند و بنابراین منجر به فساد می‌شوند، و اینکه هیچ چیز از آن خالص نیست، و آنچه از آنها به خالص بودن و بی‌عیب و نقص بودن نزدیک است، از فساد بسیار دور است، مانند طلا و یاقوت، و اینکه اجسام ساده خالص هستند؛ و بنابراین از فساد دور هستند و اشکال بر آنها متناوب نمی‌شود، برایش روشن شد.در آنجا برای او روشن شد که همه اجسام در عالم خلق و فساد علاوه بر معنای جسمانیت، یک واقعیت دارند - و این عناصر اربعه هستند - و برخی واقعیتی بیش از آن دارند، مانند حیوانات و گیاهان.هر آنچه که حقیقتاً از صورت‌های کمتری تشکیل شده باشد، اعمالش کمتر و فاصله‌اش از حیات بیشتر است. اگر به کلی فاقد صورت باشد، هیچ راهی به سوی حیات در آن وجود ندارد و در حالتی شبیه نیستی قرار می‌گیرد. هر آنچه که حقیقتاً از صورت‌های بیشتری تشکیل شده باشد، اعمالش متعددتر و ورودش به حالت حیات عمیق‌تر است. اگر آن صورت‌ها به گونه‌ای باشند که هیچ راهی برای جدا شدنشان از ماده خاص خود وجود نداشته باشد، حیات در اوج تجلی، کمال و قدرت خود است.چیزی که به طور کلی بی صورت است، ماده و جوهر است و چیزی از حیات در آن نیست و شبیه نیستی است. چیزی که با صورت واحد تشکیل شده است، عناصر چهارگانه است و آنها در رتبه های اول وجود در عالم خلق و فساد قرار دارند و از آنها چیزهایی با صورت های متعدد ترکیب می شوند.این عناصر در زندگی بسیار ضعیف هستند، زیرا فقط یک بار حرکت می‌کنند. آنها در زندگی ضعیف هستند زیرا هر یک از آنها یک مخالف ظاهراً سرسخت دارد که در الزامات طبیعت خود با آن مخالفت می‌کند و به دنبال تغییر شکل آن است.بنابراین، وجودش ممکن نیست و حیاتش ضعیف است. گیاهان حیات قوی تری از آن و حیوانات حیات ظاهری بیشتری از آن دارند.زیرا اگر هر یک از این ترکیبات تحت سلطه طبیعت یک عنصر باشد، قدرت آن در آن بر طبیعت عناصر باقی‌مانده غلبه می‌کند و قدرت‌های آنها را خنثی می‌کند و آن ترکیب تابع حکم عنصر غالب می‌شود و به همین دلیل جز به مقدار ضعیف و کمی، شایسته حیات نیست. و اگر هر یک از این ترکیبات تحت سلطه طبیعت هر یک از عناصر نباشد، عناصر در آن آشکارترند و هیچ یک از آنها با آن برابر نیستند، بنابراین از شباهت به هر یک از عناصر دور است و در آن متعادل و معادل هستند. بنابراین، یکی از آنها قدرت دیگری را بیش از آن که دیگری قدرت آن را خنثی کند، خنثی نمی‌کند، بلکه برخی از آنها با تأثیری مساوی بر یکدیگر عمل می‌کنند، به طوری که تأثیر یکی از عناصر در آن آشکارتر نیست و هیچ یک از آنها بر آن غالب نیست، بنابراین از شباهت به هر یک از عناصر دور است. گویی هیچ مخالفتی با شکل آن وجود ندارد و بنابراین شایسته حیات است.وقتی این اعتدال افزایش یابد و کامل‌تر و از انحراف دورتر شود، از تأثیر معکوس نیز دورتر و زندگی او کامل‌تر خواهد شد.از آنجا که روح حیوانی که جایگاهش قلب است، در نهایت اعتدال است، زیرا از خاک و آب لطیف‌تر و از آتش و هوا غلیظ‌تر است، در میانه قرار می‌گیرد و هیچ یک از عناصر به وضوح با آن مخالفت نمی‌کنند. بنابراین، برای صورت حیوانیت آماده است. بنابراین، دید که لازم است این عادل‌ترین روح حیوانی باشد تا برای کامل‌ترین زندگی در جهان خلقت و فساد آماده شود و این روح نزدیک به آن باشد که گفته شود هیچ ضدی برای صورت خود ندارد و بنابراین به این اجرام آسمانی که صورت‌هایشان ضدی ندارد، شباهت دارد و روح آن حیوان است، گویی در واقع در میانه عناصری است که به هیچ وجه به سمت بالا یا پایین حرکت نمی‌کنند. بلکه اگر ممکن بود که در وسط فاصله بین مراکز و بالاترین نقطه‌ای که آتش به سمت بالا می‌رسد قرار گیرد و فساد بر آن تأثیری نگذارد، در آنجا می‌ماند و به دنبال صعود یا نزول نمی‌رود.اگر در فضا حرکت می‌کرد، مانند حرکت اجرام آسمانی به دور مرکز می‌چرخید. اگر در موقعیت خود حرکت می‌کرد، به دور خود حرکت می‌کرد و کروی شکل بود، زیرا هیچ چیز دیگری ممکن نیست. بنابراین، بسیار شبیه به اجرام آسمانی است.و چون حالات حیوان را بررسی کرده بود و در آنها چیزی که بتوان آن را آگاهی حیوان از واجب الوجود دانست، ندیده بود، و از ذات آن می‌دانست که از آن آگاهی دارد، بدین وسیله حکم کرد که حیوان دارای روح معتدل و شبیه اجرام آسمانی است، و برایش روشن شد که نوعی متمایز از سایر انواع حیوانات است و برای هدف دیگری آفریده شده و برای امری عظیم آماده شده است که هیچ نوع حیوان دیگری برای آن آماده نیست. و برای این افتخار کافی است که پست‌ترین بخش آن - که جسمانی است - شبیه‌ترین چیزها به جوهرهای آسمانی خارج از جهان وجود و فساد است، عاری از عوارض نقص، دگرگونی و تغییر.شریف‌تر از این دو بخش، آن بخشی است که واجب‌الوجود به وسیله آن شناخته می‌شود. این موجودِ دانا، امری الهی و الهی است که دگرگون نمی‌شود، فسادی به آن راه نمی‌یابد و به چیزی که اجسام به وسیله آن توصیف می‌شوند، توصیف نمی‌شود. نه با هیچ یک از حواس درک می‌شود، نه با تخیل، و نه با هیچ وسیله‌ای جز خودش به آن علم حاصل می‌شود. بلکه به وسیله آن به آن علم حاصل می‌شود. پس او عالِم، معلوم و علم است. او... در هیچ یک از این‌ها تفاوتی ندارد، زیرا اختلاف و جدایی از صفات اجسام و ملحقات آنهاست. در آنجا نه جسمی وجود دارد، نه صفتی از جسم و نه ضمیمه‌ای به جسم.وقتی برایش روشن شد که در میان تمام گونه‌های جانوری دیگر، از نظر شباهت به اجرام آسمانی منحصر به فرد است، دید که وظیفه‌اش این است که آنها را بپذیرد، از اعمالشان تقلید کند و تا جایی که می‌تواند به آنها شباهت پیدا کند.به همین ترتیب، او دریافت که شریف‌ترین بخش وجودش، که به وسیله آن واجب‌الوجود را می‌شناخت، شباهتی به او دارد، به این صورت که او از صفات اجسام منزه است، همانطور که واجب‌الوجود از آنها مبرا است. همچنین دریافت که باید به هر طریق ممکن برای کسب صفات او برای خود تلاش کند و اخلاق او را بپذیرد، از افعال او تقلید کند، در اجرای اراده او بکوشد، در امور تسلیم او باشد و از همه احکام او با رضایت قلبی، ظاهری و باطنی، راضی باشد، به طوری که از آنها راضی باشد، حتی اگر برای بدنش دردناک، مضر و به طور کلی برای بدنش مخرب باشند.به همین ترتیب، او دید که آن با سایر انواع حیوانات، با بخش اساسی‌اش که از جهان خلقت و فساد است، یعنی بدن تاریک و متراکم، که از آن انواع چیزهای محسوس مانند خوردن، آشامیدن و مقاربت جنسی را طلب می‌کند، شباهت دارد. او همچنین دید که این بدن برای او بیهوده آفریده نشده و برای هیچ هدف باطلی با آن همراه نیست و وظیفه او بازرسی و اصلاح وضعیت آن است و این بازرسی فقط با عملی مشابه اعمال سایر حیوانات می‌تواند انجام شود.اعمالی که او باید انجام دهد معطوف به سه هدف است: یا عملی که شبیه حیوان غیر ناطق است، یا عملی که شبیه اجرام آسمانی است، یا عملی که شبیه موجود واجب الوجود است.اولین شباهت: او باید بدنی تیره با اندام‌های تقسیم‌شده، قدرت‌های مختلف و تمایلات متنوع داشته باشد.تقلید دوم: از آن جهت بر او واجب است که دارای نفس حیوانی است که جایگاه آن قلب است و منشأ سایر اعضای بدن و قوای آن می‌باشد.شباهت سوم: واجب بودن برای او از حیث کیستی اوست؛ یعنی از حیث اینکه او خودی است که آن واجب الوجود به وسیله آن شناخته می‌شود.اولاً، او دریافته بود که خوشبختی و موفقیتش در گرو مشاهده‌ی مداوم این موجود ضروری است، تا جایی که به حدی برسد که نتواند لحظه‌ای از آن روی برگرداند.سپس به چگونگی حصول این دوام برای خود نگریست و تأملش به او نشان داد که باید بر روی این نوع شباهت‌ها کار کند: اما شباهت اول، او از طریق آن چیزی از این مشاهده را به دست نمی‌آورد، بلکه حواسش را از آن پرت می‌کند و مانعی برای آن است، زیرا این حالت در امور محسوس است و همه امور محسوس حجاب‌هایی هستند که مانع آن مشاهده می‌شوند. بلکه این شباهت برای دوام این روح حیوانی مورد نیاز است که به وسیله آن شباهت دوم به اجرام آسمانی حاصل می‌شود.ضرورت، آن را به این شکل ایجاب می‌کند، حتی اگر بدون آن ضرر نباشد.اما در مورد شباهت دوم، او سهم زیادی از مشاهده مداوم را به دست می‌آورد، اما این مشاهده‌ای است که با ناخالصی‌ها آمیخته شده است. زیرا هر کس که به طور مداوم آن نوع مشاهده را مشاهده کند، همراه با آن مشاهده، خود را درک می‌کند و به آن توجه می‌کند، همانطور که بعداً روشن خواهد شد.و اما تشبیه سوم، منجر به تفکر محض و استغراق مطلق می‌شود که در آن به هیچ وجه توجهی به غیر واجب الوجود نیست. کسی که این تفکر را می‌کند، خود را گم کرده، هلاک شده و نیست گشته است.و همچنین است همه موجودات دیگر، چه زیاد و چه کم، مگر ذات واحد حقیقی واجب الوجود - سبحانه و تعالی الی اعلی و اعلی.وقتی برایش روشن شد که هدف نهایی‌اش همین شباهت سوم است و جز پس از ممارست و کار طولانی در شباهت دوم، به آن دست نمی‌یابد، و این دوران جز از طریق شباهت اول برایش دوام نخواهد داشت، و دانست که شباهت اول، حتی اگر ضروری باشد، به ذات او پیوسته است، و به طور اتفاقی و نه به ذات، بلکه به ضرورت تعیین شده است، خود را ملزم کرد که از این شباهت اول، جز به اندازه ضرورت، که همان کفایتی است که روح حیوانی بدون آن نمی‌تواند زنده بماند، سهمی برای خود قائل نشود.او دریافت که بقای این روح مستلزم دو چیز است: یکی از آنها: آنچه از درون تأمین می‌کند و آنچه را که با آنچه از آن تجزیه می‌شود، یعنی غذا، جایگزین می‌کند.دوم: آنچه آن را از بیرون محافظت می‌کند و از آسیب‌ها مانند سرما، گرما، باران، آفتاب‌سوختگی، حیوانات موذی و مانند آن در امان می‌دارد.او دید که اگر این چیزهای ضروری را بی‌حساب و کتاب مصرف کند، ممکن است به اسراف بیفتد و بیش از حد نیاز مصرف کند، در نتیجه تلاش‌هایش بدون اینکه متوجه شود، به ضرر خودش تمام می‌شود. او دید که عاقلانه است که برای خودش محدودیت‌هایی تعیین کند که از آنها تجاوز نکند و مقادیری که از آنها تجاوز نکند. برای او روشن شد که هدف باید در نوع غذایی باشد که می‌خورد، هر چه که باشد، در مقدار آن و در مدت زمان بین بازگشت به آن.او ابتدا به انواع خوراکی هایی که می توان خورد، توجه کرد و دید که آنها بر سه نوعند: اول: یا گیاهانی که هنوز کاملاً نرسیده اند و به کمال رشد خود نرسیده اند که از انواع حبوبات مرطوب هستند که می توان آنها را خورد.یا میوه‌های گیاهی که بالغ شده و دانه‌اش را تولید کرده است، تا از آن، میوه‌ای از نوع خودش به وجود آید و آن را حفظ کند. اینها انواع میوه‌ها هستند، چه تازه و چه خشک.یا حیوانی از حیواناتی که از آنها تغذیه می‌کند، چه وحشی و چه دریایی.برایش روشن شده بود که همه این انواع، افعال آن واجب الوجودی هستند که سعادتش در قرب به او و تشبه به اوست. لاجرم، تغذیه از آنها، آنها را از کمالشان باز می‌دارد و از رسیدن به هدف نهایی که در پی آن هستند، باز می‌دارد. گویی این ایرادی بر فعل فاعل است. این ایراد با آنچه او از قرب به او و تشبه به او می‌خواست، منافات دارد.او دید که اگر می‌توانست از خوردن غذا به طور کامل خودداری کند، برایش درست بود، اما چون قادر به انجام این کار نبود و می‌دید که خودداری از آن منجر به فساد بدنش می‌شود، این اعتراض شدیدتری نسبت به اولی برای کسی است که این کار را انجام داده است، زیرا او از آن چیزهای دیگری که فسادشان دلیلی برای بقای اوست، محترم‌تر است.بنابراین او با شر کمتر از دو شر شروع کرد و نسبت به شر کمتر از دو ایراد، بردبار بود. او تصمیم گرفت که اگر این انواع در دسترس نبودند، هر کدام را که در دسترسش بود، تا حدی که پس از این برایش روشن شد، انتخاب کند. اما اگر همه آنها در دسترس بودند، باید از بین آنها چیزی را که ایراد بزرگی به عمل فاعل نباشد، بررسی و انتخاب کند. این مانند گوشت میوه‌هایی است که بسیار خوشمزه بودند و دانه‌های آنها برای تولید همان مناسب بودند، به شرطی که دانه‌ها با نخوردن، فاسد نشدن یا انداختن آنها در مکانی که برای پوشش گیاهی مناسب نیست، مانند چاه، شوره زار یا مانند آن، حفظ شوند.اگر او نتواند میوه‌هایی با گوشت مغذی مانند سیب، گلابی، آلو و مانند آن پیدا کند، می‌تواند یا میوه‌هایی را بخورد که فقط از طریق دانه تغذیه می‌کنند، مانند گردو و شاه بلوط، یا حبوباتی را که هنوز به بلوغ نرسیده‌اند.شرط او در این دو این است که پربارترین و پرمحصول ترین آنها را قصد کند و ریشه آنها را از بیخ و بن نکند و بذرهایشان را از بین نبرد.اگر اینطور نباشد، می‌تواند از حیوان یا تخم‌هایش غذا بگیرد. شرط او در مورد حیوانات این است که آنچه را که فراوان‌تر است بردارد و کل یک گونه را ریشه‌کن نکند. این چیزی است که او در مورد نوع غذایی که می‌خورد، دید. در مورد مقدار، دید که باید مطابق با چیزی باشد که گرسنگی را برطرف می‌کند و نه بیشتر.و اما در مورد زمان بین هر دو بازگشت، دید که اگر نیاز خود را به غذا برطرف کرده است، باید به آن ادامه دهد و متعرض چیز دیگری نشود تا اینکه ضعیف شود و انجام برخی از اعمالی را که در تقلید دوم از او خواسته شده بود، ترک کند، که پس از این ذکر خواهد شد.اما اینکه ضرورت چه چیزی را ایجاب می‌کند تا روح حیوانی که آن را از بیرون محافظت می‌کند، باقی بماند، کار برای او آسان بود، زیرا او پوشیده از پوست بود و خانه‌ای داشت که او را از آنچه از بیرون به او می‌رسید، محافظت می‌کرد، بنابراین به این امر راضی بود و نیازی به مشغول شدن به آن نمی‌دید و به قوانینی که در رژیم غذایی خود برای خود وضع کرده بود و در بالا توضیح داده شد، پایبند بود.سپس عمل دوم را آغاز کرد که عبارت است از تشبه به اجرام آسمانی و پیروی از آنها، و پذیرش صفات آنها و پیروی از اوصاف آنها. بنابراین آنها برای او در سه نوع محدود شدند: نوع اول: اوصاف آنها نسبت به آنچه در زیر آنها از جهان خلقت و فساد است، و آنها همان چیزی هستند که آنها به او می‌دهند از گرم کردن به خودی خود یا سرد کردن به تصادف، و روشنایی، و نرم کردن و تراکم، و همه کارهای دیگری که در آن انجام می‌دهند تا آن را برای سیل تصاویر معنوی بر آن از فاعل واجب الوجود آماده کند.نوع دوم: اوصافی که به خود آن مربوط می‌شود، مانند اینکه شفاف، نورانی و پاک است، از هرگونه کدورت و ناخالصی پاک است و به صورت دایره‌ای حرکت می‌کند، قسمتی از آن به دور مرکز خود و قسمتی به دور مرکز چیز دیگری می‌گردد.نوع سوم: صفات آن نسبت به واجب الوجود، مانند دیده شدن مداوم آن، روگردان نشدن از آن، اشتیاق به آن، عمل بر اساس قانون آن، مطیع بودن در برابر اراده آن، و حرکت جز به اراده و در محدوده آن. پس او شروع به تقلید از آن در هر یک از این سه نوع به بهترین شکل ممکن کرد.اما نوع اول: شباهتش به آن این بود که خود را ملزم کرد که هیچ نیازمندی، یا نقص، یا ضرر یا مانعی، چه حیوان باشد و چه گیاه، را در حالی که قادر بر رفع آن است، نبیند، جز اینکه آن را برطرف کند.هر گاه چشمش به گیاهی بیفتد که مانعی مانع از رسیدن آفتاب به آن شده، یا گیاه دیگری به آن چسبیده که به آن آسیب می رساند، یا تشنگی ای که در شُرُف نابودی آن است، باید اگر رفع آن مانع ممکن است، آن را از آن دور کند و آن را از آن چیز مضر جدا سازد و تا می تواند به آن آب دهد.هرگاه حیوانی را می‌دید که از دست درنده‌ای ناتوان شده، یا خاری به او اصابت کرده، یا چیزی به چشم یا گوشش رفته که او را آزار می‌دهد، یا از تشنگی یا گرسنگی رنج می‌برد، تمام این‌ها را تا حد توان از او دور می‌کرد و به او غذا و آب می‌داد.هرگاه چشمش به آبی بیفتد که برای آبیاری گیاه یا حیوانی جاری است و مانعی مانند سنگی که در آن افتاده یا سیلی که بر آن فرو ریخته، مسیر آن را مسدود کرده است، همه آن را از آن پاک می‌کند.او آنقدر به این نوع تقلید ادامه داد تا به هدف نهایی رسید.اما نوع دوم: شباهت او به او در این بود که خود را ملزم به طهارت دائمی می‌کرد، آلودگی و کثیفی را از بدن خود پاک می‌کرد، بیشتر اوقات با آب شستشو می‌داد، ناخن‌ها، دندان‌ها و درون بدن خود را تمیز می‌کرد و آنها را با هر عطر گیاهی و انواع روغن‌های خوشبو که می‌توانست، معطر می‌کرد و لباس‌هایش را تمیز و معطر می‌ساخت تا از زیبایی، تمیزی و عطر بدرخشند.با این وجود، او به انواع حرکات دایره‌ای پایبند بود. گاهی اوقات دور جزیره می‌چرخید، در ساحل آن قدم می‌زد و در حومه آن پرسه می‌زد. گاهی اوقات چند بار دور خانه‌اش یا قسمتی از زمین، چه راه رفتن و چه دویدن، می‌چرخید. گاهی اوقات آنقدر دور خودش می‌چرخید تا از حال می‌رفت.اما نوع سوم: شباهت او به آن نوع این بود که پیوسته درباره آن موجود واجب فکر می‌کرد، سپس ارتباط حواس را قطع می‌کرد، چشمان خود را می‌بست، گوش‌های خود را می‌گرفت و تمام تلاش خود را می‌کرد تا از پیروی خیال خودداری کند و تا حد توان خود می‌کوشید که به چیزی غیر از آن فکر نکند و کسی را با آن شریک نسازد و در این کار با رجوع به درون و ترغیب آن به سوی خود، یاری می‌جست.وقتی در گردی خود شدید شود، تمام حواس از او ناپدید می‌شوند، خیال و تمام قوایی که بر ابزارهای فیزیکی حاکم هستند ضعیف می‌شوند و عمل ذات او که از جسم آزاد است، قوی می‌شود. بنابراین، گاهی اوقات، فکر او از ناخالصی پاک می‌شود و با آن واجب الوجود را می‌بیند. سپس قوای فیزیکی به آن حمله می‌کنند و حالت او را خراب می‌کنند و او را به پایین‌ترین حالت برمی‌گردانند، به طوری که به حالت قبل خود باز می‌گردد. اگر ضعف بر او غلبه کند، با خوردن برخی غذاها طبق شرایط ذکر شده، هدف خود را قطع می‌کند. سپس به حالت خود که شبیه اجرام آسمانی در سه نوع ذکر شده است، حرکت می‌کند.او مدتی به این روش ادامه داد، با قوای جسمانی خود مبارزه می‌کرد و قوای جسمانی نیز با او مبارزه می‌کردند، با آنها در ستیز بودند و قوای جسمانی نیز با او در ستیز بودند. گاهی که تجلی الهی در او ظاهر می‌شد و افکارش از ناپاکی پاک بود، چیزی از حالات اهل تقلید سوم بر او آشکار می‌شد. سپس او شروع به جستجوی تقلید سوم کرد و با نگاه به صفات واجب‌الوجود، برای رسیدن به آن تلاش نمود.در خلال بررسی علمی‌اش پیش از شروع کار، برایش روشن شد که این دو نوع است: یا صفتی ثابت مانند علم، قدرت و حکمت، یا صفتی سلبی مانند منزه بودن او از جسمانیت و زوائد آن و هر آنچه که به آن مربوط است، هرچند به صورت بعید.صفات ثبوتیه مستلزم این تعالی هستند تا هیچ یک از صفات اجسام، از جمله کثرت، را در خود نداشته باشند تا ذات او به واسطه این صفات ثبوتیه متکثر نشود و آنگاه همه به یک معنا بازگردند که همان واقعیت ذات اوست.بنابراین او شروع به پرسیدن این سوال کرد که چگونه می‌تواند در هر یک از این دو تیپ به او شباهت پیدا کند.اما در مورد صفات ثبوتیه، وقتی دانست که همه آنها به حقیقت ذات او برمی‌گردند و به هیچ وجه کثرتی در آنها نیست، زیرا کثرت از صفات اجسام است، و وقتی دانست که علم او به ذاتش معنایی زائد بر ذات او نیست، بلکه ذات او همان علم او به ذاتش است و علم او به ذاتش همان ذات اوست، برایش روشن شد که اگر برای او ممکن باشد که ذات خود را بشناسد، آن علمی که به وسیله آن ذات خود را شناخته است، معنایی زائد بر ذات او نیست، بلکه عین ذات اوست! پس دید که تشبیه او در صفات ثبوتیه برای این است که او را تنها بدون اینکه هیچ یک از صفات اجسام را با آن شریک کند، بشناسد، پس خود را به آن رساند.اما صفات سلبی، همه آنها از جسمانیت به تعالی برمی‌گردند. بنابراین او شروع به کنار گذاشتن صفات جسمانیت از خود کرد. او بسیاری از آنها را در تمرین قبلی خود که در آن به تقلید از اجرام آسمانی تمایل داشت، کنار گذاشته بود. با این حال، بقایای زیادی از آنها را به جا گذاشت، مانند حرکت دورانی - و حرکت یکی از خاص‌ترین صفات اجسام است - و مانند توجه به امور حیوانات و گیاهان و رحمت به آنها و توجه به رفع موانع آنها، زیرا اینها نیز از صفات اجسام هستند؛ زیرا او در ابتدا آنها را جز از طریق نیرویی که جسمانی است نمی‌بیند و سپس با نیرویی که آن هم جسمانی است در امور آنها تلاش می‌کند. بنابراین او شروع به کنار گذاشتن همه اینها از خود کرد، زیرا این به طور کلی چیزی است که شایسته این حالتی نیست که اکنون به دنبال آن است.او در کاخ غارمانند خود محبوس ماند، نگاهش را پایین انداخت و از تمام حواس و قوای بدنی روی گرداند، و تمام توجه و فکرش تنها متوجه واجب الوجود بود، بدون هیچ شریکی. هرگاه چیز دیگری به ذهنش خطور می‌کرد، با تلاش و انگیزه‌اش آن را از ذهنش دور می‌کرد و خود را با آن ارضا می‌کرد و مدت‌ها در آن مداومت می‌ورزید، به طوری که چندین روز بدون غذا خوردن یا حرکت کردن سپری می‌شد.در شدت مبارزه‌اش، شاید همه موجودات از ذهن و فکرش غایب باشند، جز خودش، زیرا وقتی غرق در تفکر در وجود اول، حقیقی و واجب‌الوجود است، خودش از او غایب نخواهد بود.این حالش را بد کرد و دانست که به مشاهده محض و شریک در مشاهده آلوده شده است.او همچنان در جستجوی فنای خود و اخلاص در تفکر در حق بود تا اینکه به این هدف رسید و آسمان‌ها و زمین و هر آنچه در میان آنهاست و همه صور روحانی و قوای جسمانی و همه قوای مجرد از ماده که موجوداتی هستند که ذات حق را می‌شناسند، از یاد و فکر او ناپدید شدند. ذات او در میان آن موجودات ناپدید شد و همه چیز ناپدید و نابود شد و به خاک پراکنده تبدیل شد و چیزی جز ذات واحد حقیقی، قائم به ذات، باقی نماند.او با کلماتی که هیچ معنای اضافی ندارند، گفت: « امروز فرمانروایی از آن کیست؟ از آنِ خدای یگانه‌ی غالب. » پس سخنان او را فهمید و ندای او را شنید، و این حقیقت که سخن گفتن نمی‌دانست و سخن نمی‌گفت، مانع از درک آن نشد. او در این حال غوطه‌ور بود و شاهد چیزی بود که هیچ چشمی ندیده، هیچ گوشی نشنیده و هیچ قلبی به آن خطور نکرده است.دلت را به توصیف چیزی که هرگز به ذهن هیچ انسانی خطور نکرده است، وابسته مکن، زیرا بسیاری از چیزهایی که ممکن است به ذهن انسان خطور کند، توصیفشان دشوار است، پس در مورد چیزی که راهی به ذهن قلب ندارد و از جهان یا سطح آن نیست، چه می‌توان گفت؟! منظورم از قلب، نه بدن قلب است و نه روح درون آن، بلکه منظورم از آن، تصویر آن روح است که با قدرت‌هایش بر بدن انسان غلبه می‌کند، زیرا هر یک از این سه را می‌توان قلب نامید، اما آن موضوع راهی برای عبور از ذهن هیچ یک از این سه نفر ندارد و تنها می‌توان آنچه را که به ذهن آنها خطور کرده است، بیان کرد.هر که در پی بیان این حالت باشد، ناممکن را می‌جوید و مانند کسی است که می‌خواهد رنگ‌های رنگ‌شده را به عنوان رنگ بچشد و مثلاً بپرسد که آیا سیاه شیرین است یا ترش.با این حال، ما از هیچ اشاره‌ای به آنچه او از شگفتی‌های آن مکان دیده است، صرف نظر نمی‌کنیم، تا نمونه‌ای باشیم و نه از راه کوبیدن درِ حقیقت، زیرا هیچ راهی برای تأیید آنچه در آن مکان است، جز رسیدن به آن وجود ندارد.پس اکنون با گوش دلت بشنو و با چشم دلت به آنچه به تو می‌گویم سخن بگو، تا در آن راهنمایی بیابی که تو را به راه راست هدایت کند! و شرط من با تو این است که در حال حاضر از من توضیح شفاهی بیشتری در مورد آنچه در این اوراق به امانت می‌گذارم، نخواهی، زیرا مجال تنگ است و سخنان ناسنجیده در مورد موضوعی که ارزش بیان ندارد، خطرناک است.پس می‌گویم وقتی از خود و از همه خودها فانی شد و در هستی جز واحد قیم چیزی ندید و آنچه را که می‌دید، مشاهده کرد، سپس به مشاهده دیگران بازگشت و وقتی از آن حالت خود که شبیه مستی بود، بهبود یافت، به ذهنش خطور کرد که او خودی ندارد که با آن با خودِ خدای متعال متفاوت باشد و حقیقت خودِ او، خودِ خداست و چیزی که ابتدا خودِ او می‌دانست که با خودِ خدا متفاوت است، در واقع چیزی نبود، بلکه چیزی جز خودِ خدا وجود نداشت و این مانند نور خورشید است که بر اجسام متراکم می‌افتد و آن را در آنها ظاهر می‌بیند.حتی اگر به بدنی که در آن ظاهر می‌شود نسبت داده شود، در واقع چیزی جز نور خورشید نیست.اگر آن جسم ناپدید شود، نور آن نیز از بین می‌رود و نور خورشید به همان صورت که بود باقی می‌ماند، نه هنگام حضور آن جسم کاهش می‌یابد و نه هنگام غروب آن افزایش می‌یابد.هرگاه جسمی آفریده می‌شد که شایسته‌ی پذیرش آن نور بود، آن را می‌پذیرفت. اگر جسم از این حالت خارج می‌شد، آن پذیرش نیز از بین می‌رفت و دیگر معنایی نداشت. این باور با آنچه برایش آشکار شده بود، در او تقویت می‌شد؛ اینکه ذات خداوند متعال به هیچ وجه متعدد نیست و علم او به ذاتش، خود ذات اوست.از این نتیجه می‌شود که هر که به ذات خود علم پیدا کرد، ذات خود را به دست آورده است. و او علم پیدا کرد، پس ذات خود را به دست آورده است.این خود، تنها به خودی خود به دست می‌آید، و خودِ فرآیندِ به دست آوردنِ آن، خود است. بنابراین، خودِ خود است.به همین ترتیب، تمام موجوداتی که از ماده جدا می‌شوند، آن موجود حقیقی را می‌شناسند که او ابتدا آن را کثیر دید و به نظر او به یک چیز تبدیل شد.اگر رحمت و هدایت خداوند بر او نبود، این شک در روحش ریشه می‌دواند. او دریافت که این شک از بقایای تاریکی اجسام و کدورت حواس در او پدید آمده است، زیرا کثرت، قلت، وحدت، اجتماع، ملاقات و جدایی، همه از صفات اجسام هستند. و آن موجودات جداگانه‌ای که ذات حق - سبحانه و تعالی - را به دلیل منزه بودن از ماده می‌شناسند، نباید گفت که آنها کثیر یا واحد هستند، زیرا کثرت، تفاوت بین موجودات است. و وحدت نیز جز از طریق اتصال نمی‌تواند وجود داشته باشد. هیچ یک از اینها جز در معانی پیچیده‌ای که با ماده مرتبط هستند، درک نمی‌شود.با این حال، بیان در این زمینه ممکن است بسیار محدود باشد، زیرا اگر این موجودیت‌های جداگانه را طبق بیان ما به صورت جمع بیان کنید، این امر حس کثرت را در آنها القا می‌کند، در حالی که آنها عاری از کثرت هستند. و اگر آنها را به صورت مفرد بیان کنید، این حس اتحاد را القا می‌کند که برای آنها غیرممکن است.گویی کسی را می‌بینم که در این جایگاه ایستاده است، از میان خفاشانی که خورشید در چشمانشان تاریک شده است، در زنجیر جنون خود می‌چرخد و می‌گوید: در بررسی خود زیاده‌روی کرده‌ای تا جایی که خود را از غریزه‌ی خردمندان محروم کرده‌ای و حکم عقل را کنار گذاشته‌ای؛ زیرا یکی از احکام عقل این است که یک چیز یا واحد است یا کثیر، پس باید در اغراق خود صبور باشد و از حماقت زبانش دست بردارد و خود را متهم کند و جهان محسوس ناچیزی را که در میان لایه‌های آن قرار دارد، همانطور که حی بن یقظان در نظر گرفت، زیرا با دید دیگری به آن نگاه کرد و آن را کثیر دید، کثیری که محدود نیست و تحت هیچ مرزی قرار نمی‌گیرد، سپس با دید دیگری به آن نگاه کرد و آن را یکی دید. و در این امر مردد ماند و نتوانست یکی از دو وصف را بدون دیگری انتخاب کند.این جهان و جهان محسوس، منشأ کل و واحد است و در آن جدایی، اتصال، تعصب، تفاوت، توافق و اختلاف وجود دارد. پس او درباره جهان الهی چه فکر می‌کند، جهانی که در آن نه «همه» گفته می‌شود و نه «بعضی» و هیچ کلمه‌ای از کلمات مسموع بدون تصور چیزی خلاف حقیقت در آن گفته نمی‌شود، به طوری که فقط کسانی که آن را مشاهده می‌کنند آن را می‌شناسند و حقیقت آن را فقط کسانی که آن را تجربه کرده‌اند، ثابت می‌کنند؟اما این گفته‌ی او که: «تا زمانی که از غریزه‌ی موجودات عاقل محروم نشدم و حکم عقل را کنار نگذاشتم»، ما این را می‌پذیریم و او را با عقل و موجودات عاقلش رها می‌کنیم، زیرا دلیلی که او و امثال او به آن توجه دارند، قوه‌ی عاقله‌ای است که افراد موجودات محسوس را بررسی می‌کند و معنای کلی را از آنها استخراج می‌کند.منظور او از عقلا کسانی هستند که اینگونه می‌بینند. الگوی مورد بحث ما فراتر از همه اینهاست، پس کسانی که جز حواس و کلیات آن چیزی نمی‌دانند، باید از آن غافل شوند و به گروه خود بازگردند، کسانی که تنها ظاهر زندگی دنیا را می‌دانند و از آخرت غافلند .اگر شما از کسانی هستید که به این نوع اشاره و اشاره به آنچه در عالم الوهیت است قانع می‌شوید و سخنان ما را به آن شکلی که معمولاً تفسیر می‌کنند، تفسیر نمی‌کنید، پس چیزی از آنچه حی بن یقظان در مقام حقیقت اول که در بالا ذکر شد، مشاهده کرد، به شما می‌افزاییم. می‌گوییم: او پس از جذب محض و فنای کامل و حقیقت وصول، فلک اعلی را که جسم ندارد، مشاهده کرد و نفسی عاری از ماده را دید که نه نفس واحد حقیقی است و نه عین فلک است و نه غیر از آنهاست. گویی تصویر خورشید است که در آینه‌ای صیقلی ظاهر می‌شود، زیرا نه خورشید است و نه آینه و نه غیر از آنها.و در ذات آن فلک منفصل، کمال، جلال و جمالی دید که از وصف زبان عاجز و از لطافت کلام و صدا لطیف‌تر بود. او آن را در نهایت لذت، سرور، سعادت و سرور مشاهده ذات خداوند متعال و والاترین جلال دید. و همچنین در فلک مجاور آن - یعنی فلک ثوابت - ذاتی را دید که آن نیز عاری از ماده بود، نه ذات واحد حقیقی، نه ذات فلک بالاتر منفصل، نه خود او و نه غیر خود او. گویی تصویر خورشید بود که در آینه‌ای ظاهر می‌شود و از آینه دیگری که رو به خورشید است به آن منعکس می‌شود. و در این جوهر نیز همان جلال، زیبایی و لذتی را دید که در فلک بالاتر دیده بود. و همچنین در فلک مجاور این، یعنی فلک زحل، ذاتی را دید که از ماده جدا بود، نه مانند هیچ یک از حیواناتی که قبلاً دیده بود و نه غیر از آن. گویی تصویر خورشید بود که در آینه‌ای نمایان می‌شد، تصویری که از آینه‌ای رو به خورشید به آن منعکس شده بود. و او در این ذات نیز همان شکوه و لذتی را می‌دید که در ذات قبلی دیده بود.و او همچنان برای هر فلک، نفسی جداگانه، عاری از ماده، نه چیزی از نفس‌های پیشین و نه چیزی غیر از آنها، مشاهده می‌کرد، گویی تصویر خورشید بود که از آینه‌ای به آینه دیگر در ردیف‌هایی که بر اساس ترتیب فلک‌ها مرتب شده بودند، منعکس می‌شد. و برای هر یک از این نفس‌ها، چنان زیبایی و شکوه و لذت و سروری مشاهده کرد که هیچ چشمی ندیده، هیچ گوشی نشنیده و هیچ قلبی به آن خطور نکرده است، تا اینکه به جهان وجود و فساد رسید، که تماماً پر شدن فلک قمر است. و برای آن، نفسی عاری از ماده دید، نه چیزی از نفس‌هایی که پیش از آن دیده بود و نه چیزی غیر از آنها.این «خود» هفتاد هزار چهره دارد و در هر چهره‌ای هفتاد هزار دهان و در هر دهانی هفتاد هزار زبان که با آنها پیوسته «خود» یگانه‌ی حقیقی را ستایش، تقدیس و ستایش می‌کند. و او در این «خود» که آن را بسیار می‌پنداشت، هرچند بسیار نبود، همان کمال و لذتی را دید که در آنچه پیش از آن بود، دیده بود.گویی این «خود» تصویر خورشید است که در آب متلاطم ظاهر می‌شود و تصویر از آخرین آینه‌ای که بازتاب به آن ختم شده است، به ترتیب از اولین آینه‌ای که رو به خود خورشید است، به آن منعکس شده است.سپس برای خود، خودِ جداگانه‌ای دید. اگر ممکن بود که خودِ هفتاد هزار چهره، تجزیه شود، می‌گفتیم که بخشی از آن است. و اگر اینطور نبود که این خود پس از نبودنش به وجود آمده باشد، می‌گفتیم که آن خودِ آن است! و اگر هنگام به وجود آمدن، مختص به بدن او نبود، می‌گفتیم که به وجود نیامده است! و در این سطح، خودهایی مانند خودِ خود، بدن‌هایی که بودند و سپس ناپدید شدند، و بدن‌هایی که با او در وجود باقی ماندند، دید. آنها آنقدر زیاد هستند که بی‌نهایت هستند، اگر جایز باشد که آنها را کثیر بنامیم، یا همه آنها متحد هستند، اگر جایز باشد که آنها را یکی بنامیم.او برای خود و برای موجوداتی در مرتبه‌ی خود، از زیبایی، شکوه و لذت بی‌نهایت چیزی را دید که هیچ چشمی ندیده، هیچ گوشی نشنیده، هیچ قلبی به آن خطور نکرده، هیچ وصف‌کننده‌ای نمی‌تواند توصیف کند و جز اهل واصل و آگاه، کسی نمی‌تواند آن را درک کند.و موجودات بسیاری را جدا از ماده دید، گویی آینه‌های زنگ‌زده‌ای پوشیده از خاک بودند، اما به آینه‌های صیقلی که تصویر خورشید در آنها تصویر شده بود، پشت می‌کردند و روی خود را از آن برمی‌گرداندند. او در این موجودات، زشتی و نقصی دید که قبلاً هرگز به ذهنش خطور نکرده بود، و آنها را در دردهای بی‌پایان و حسرت‌های خاموش‌نشدنی دید، احاطه شده توسط سایبان عذاب، سوخته از آتش حجاب، و بریده شده با اره‌هایی بین آزار و جذبه. در اینجا موجوداتی غیر از این عذاب‌دیدگان را دید، که ظاهر می‌شدند سپس محو می‌شدند، شکل می‌گرفتند سپس محو می‌شدند، و او در آنها ثابت ماند و از نزدیک به آنها نگاه کرد و وحشتی عظیم، امری عظیم، خلقتی سریع، احکامی فصیح، تسطیح، دمیدن، استقرار و نسخ را دید.تنها پس از آنکه مدت کوتاهی پایدار ماند، حواسش به او بازگشت و از حالتی که شبیه غش بود، بیدار شد. پایش از آن نقطه لغزید و جهان محسوس بر او نمایان شد در حالی که جهان الهی از او ناپدید گشت، زیرا آنها در یک حالت گرد هم نمی‌آمدند، زیرا دیگری و این جهان مانند دو رقیب هستند که اگر یکی از آنها را راضی کنی، دیگری را خشمگین کرده‌ای.اگر بگویی: «از آنچه از این مشاهده نقل کردم، چنین برمی‌آید که اگر موجودات جدا از هم به جسمی با وجود جاودانه و فناناپذیر، مانند افلاک، تعلق داشته باشند، پس جاودانه وجود دارند. اما اگر به جسمی تعلق داشته باشند که محکوم به فساد است، مانند حیوان ناطق، در آن صورت فاسد، محو و ناپدید می‌شوند، مطابق آنچه آینه‌های بازتاب نشان می‌دهند. زیرا تصویر جز از طریق ثبات آینه، ثباتی ندارد. پس اگر آینه فاسد شود، فساد تصویر تأیید می‌شود و ناپدید می‌گردد. پس به تو می‌گویم: چقدر زود عهد را فراموش کردی و ارتباط را رها کردی! آیا به تو نگفتیم که دامنه بیان در اینجا محدود است و کلمات در هر صورت چیزی غیر از حقیقت را القا می‌کنند؟ و آنچه تصور کردی، تنها به این دلیل تو را به سقوط در آن سوق داد که مثال و آنچه را که نشان می‌دهد، از هر نظر، از یک قاعده واحد ساختی.»این کار نباید در انواع معمول ارتباط انجام شود. چگونه می‌تواند اینجا باشد، در حالی که خورشید، نور آن، تصویر آن، شکل آن، آینه‌ها و تصاویر ایجاد شده در آنها، همه چیزهایی هستند که از اجسام جدا نیستند و وجودی جز از طریق آنها و در آنها ندارند؟! بنابراین، آنها در وجود خود به آنها نیازمندند و با ابطال آنها باطل می‌شوند.اما موجودات الهی و ارواح الهی، همگی از اجسام و زوائد آنها مبرا و کاملاً از آنها منزه هستند. هیچ گونه ارتباط و وابستگی به آنها ندارند. در مورد آنها یکسان است که اجسام پوچ و باطل باشند، وجود داشته باشند یا نداشته باشند. بلکه ارتباط و وابستگی آنها به ذات احد، حق، موجود، واجب الوجود است که آغاز، اصل، علت و خالق آنهاست. اوست که به آنها دوام می‌بخشد و به بقا و ابدیت آنها را حفظ می‌کند. آنها نیازی به اجسام ندارند، بلکه اجسام به آنها نیازمندند.اگر ممکن بود که آنها وجود نداشته باشند، اجسام نیز وجود نمی‌داشتند، زیرا آنها اصول آنها هستند. همانطور که اگر ممکن بود که ذات خدای واحد حقیقی - که از آن بالاتر و منزه است و معبودی جز او نیست - وجود نداشته باشد، آنگاه همه این من‌ها وجود نمی‌داشتند، و اجسام وجود نمی‌داشتند، و تمام جهان محسوس وجود نمی‌داشت، و هیچ موجودی باقی نمی‌ماند، زیرا همه چیز به یکدیگر متصل است.اگرچه عالم محسوس تابع عالم الهی است و به سایه‌ای از آن شباهت دارد، و عالم الهی مستقل از آن و مبرا از آن است، با این حال فرض عدم آن غیرممکن است، زیرا ناگزیر تابع عالم الهی است. فساد آن در این است که تغییر می‌کند، نه اینکه کاملاً نابود می‌شود. بنابراین، کتاب شریف هر زمان که این معنا در آن آمده است، در مورد تغییر کوه‌ها و تبدیل آنها به پشم و مردم مانند پروانه، و در هم پیچیدن خورشید و ماه و شکافتن دریاها، در روزی که زمین به زمین دیگری و آسمان‌ها نیز به زمین دیگری تبدیل می‌شوند، سخن گفته است.این مقدار چیزی است که اکنون می‌توانم از آنچه حی بن یقظان در آن مکان شریف دیده است، برای شما بیان کنم، پس در صدد افزودن بر آن از نظر الفاظ نباشید، زیرا این کار گویی محال است.اما داستان کامل این ماجرا را ان شاء الله برای شما نقل خواهم کرد. داستان این است که وقتی پس از سرگردانی‌هایش به عالم محسوس بازگشت، از تعهدات زندگی دنیوی خسته شد و اشتیاقش به زندگی اخروی شدت گرفت. پس شروع به تلاش برای بازگشت به آن مقام به روشی که ابتدا جستجو کرده بود، کرد تا اینکه با تلاشی آسان‌تر از تلاشی که بار اول به کار برده بود، به آن رسید. بار دوم مدت طولانی‌تری نسبت به بار اول در آن ماند. سپس به عالم محسوسات بازگشت. سپس پس از آن برای رسیدن به مقام خود زحمت کشید، اما این بار برای او آسان‌تر از بار اول و دوم بود و اقامتش طولانی‌تر.و رسیدن به آن مقام شریف پیوسته برایش آسان‌تر می‌شد و مداومتش بر آن، هر دم طولانی‌تر می‌شد تا اینکه هر زمان که می‌خواست به آن می‌رسید و جز هر زمان که می‌خواست از آن خارج نمی‌شد. پس در آن مقام باقی می‌ماند و از آن روی نمی‌گرداند، مگر به دلیل ضرورت بدنش که آن را کاهش داده بود تا جایی که چیزی از آن کم نشده بود.در تمام این احوال، او از خداوند متعال می‌خواست که تمام بارهای سنگین جسمش را که او را به ترک مقامش فرا می‌خواند، از دوشش بردارد تا برای همیشه از لذت آن رهایی یابد و از دردی که هنگام روی گرداندن از مقامش و روی آوردن به ضروریات جسم احساس می‌کرد، شفا یابد. در آن هنگام، اتفاقاً با ابسال همراه بود و داستانش با او چنان بود که ان‌شاءالله بعداً ذکر خواهد شد.آنها اشاره کردند که جزیره‌ای نزدیک به جزیره‌ای که حی بن یقظان در آن متولد شده است، طبق یکی از دو نظر مختلف در مورد ماهیت منشأ او، به یکی از ادیان صحیح برگرفته از برخی از پیامبران پیشین، صلوات الله علیهم، منتقل شده است.این دینی بود که از طریق مثال‌هایی که برای ایجاد توهم آن چیزها ارائه می‌شد، از همه موجودات واقعی تقلید می‌کرد و تصاویر آنها را در نفوس، طبق رسم خطاب به عموم، تثبیت می‌کرد. به این ترتیب، آن دین در آن جزیره گسترش یافت و قوی‌تر شد و ظاهر شد تا اینکه پادشاه آن قیام کرد و مردم را به آن پایبند ساخت.در آن جزیره دو جوان نیکوکار و خیرخواه پرورش یافتند، یکی از آنها به نام ابسال و دیگری به نام سلامان. آنها آن دین را پذیرفتند و آن را به بهترین شکل پذیرفتند و پایبندی به تمام قوانین آن و پایداری در تمام کارهایش را بر خود واجب دانستند و در این امر با یکدیگر همراه شدند.آنها گاهی اوقات کلمات آن شریعت را در مورد توصیف خداوند متعال، فرشتگان او، توصیف آخرت، پاداش و عذاب می‌فهمیدند.اما ابسال، بیشتر در باطن غرق بود، بیشتر به کشف معانی روحانی تمایل داشت و بیشتر مشتاق تأویل بود. اما رفیقش سلامان، بیشتر به ظاهر دلبسته بود، بیشتر از تأویل دور و از عمل و تفکر بازتر بود. هر دو در اعمال ظاهری، خودآزمایی و مبارزه با هوای نفس کوشا بودند.در آن شریعت عباراتی بود که به انزوا و گوشه گیری اشاره داشت و نشان می داد که موفقیت و رستگاری در آنها یافت می شود و عبارات دیگری که به معاشرت و ماندن در جمع اشاره داشت.ابسال به دلیل طبیعت تفکر مداوم، تأمل مداوم و تعمیق معانی، به انزوا علاقه زیادی داشت و بیشتر امید خود را از طریق خلوت و تنهایی به دست می‌آورد.سلامان به جماعت می‌چسبید و ترجیح می‌داد این را بگوید، زیرا ذاتاً در افکار و اعمالش ترسو بود. او معتقد بود که ماندن در جماعت، افکار وسواسی را دفع می‌کند، سوءظن‌های ناپسند را از بین می‌برد و از زمزمه‌های شیطان محافظت می‌کند. اختلاف نظر آنها بر سر این دیدگاه، دلیل جدایی‌شان بود.ابسال درباره جزیره ای که گفته می شد حی بن یقظان در آن تشکیل شده، چیزهایی شنیده بود و از حاصلخیزی، امکانات رفاهی و آب و هوای معتدل آن اطلاع داشت و اینکه امکان خلوت سالک در آنجا وجود دارد، تصمیم گرفت به آنجا سفر کند و تا آخر عمر از مردم آنجا گوشه گیری کند.پس پولی که داشت جمع کرد و با مقداری از آن کشتی خرید تا او را به آن جزیره ببرد. بقیه را بین فقرا تقسیم کرد و با دوستش سلامان خداحافظی کرد. سوار کشتی شد. ملوانان او را به آن جزیره بردند، در ساحل آن قرار دادند و آنجا را ترک کردند.پس ابسال در آن جزیره ماند و به عبادت خداوند متعال، تسبیح و تقدیس او و تفکر در اسماء حسنی و صفات والای او پرداخت. ذهن او هرگز مختل یا آشفته نمی‌شد. هر زمان که به غذا نیاز داشت، از میوه‌ها و شکار جزیره می‌خورد تا گرسنگی خود را برطرف کند. او مدتی در آن حالت ماند و نهایت لذت و بیشترین انس را در ارتباط با پروردگارش احساس کرد.هر روز شاهد مهربانی‌ها، عطایای او و آسان‌گیری او در برآوردن نیازها و خوراکش بود که ایمانش را تقویت و چشمانش را روشن می‌کرد. در آن مدت، حی بن یقظان عمیقاً غرق در مقامات والای او بود و جز هفته‌ای یک بار برای خوردن هر غذایی که می‌توانست، از غار خود بیرون نمی‌آمد. از این رو، ابسال او را در نگاه اول پیدا نمی‌کرد، بلکه در جزیره می‌گشت و در گوشه و کنار آن پرسه می‌زد، بدون اینکه انسانی ببیند یا اثری ببیند. این امر بر آسایش او می‌افزود و روحش گسترش می‌یافت، زیرا تصمیم گرفته بود تا نهایت تلاش خود را در جستجوی انزوا و گوشه‌نشینی به کار گیرد.اتفاقاً در یکی از آن مواقع، حی بن یقظان برای جستجوی غذا بیرون رفت و ابسال از آن منطقه عبور کرد و چشمشان به یکدیگر افتاد. اما ابسال شکی نداشت که او یکی از عابدانی است که به دنبال خلوت و گوشه‌گیری از مردم به آن جزیره رسیده است، همانطور که او به آنجا رسیده بود. او ترسید که اگر به او نزدیک شود و با او آشنا شود، باعث هلاکت او و مانعی بین او و امیدش شود.اما حی بن یقظان را نمی‌شناخت، زیرا او را به شکل هیچ یک از حیواناتی که قبلاً دیده بود، ندیده بود. او لباسی سیاه از مو و پشم بر تن داشت، بنابراین فکر کرد لباس معمولی است. با تعجب آنجا ایستاد.ابسال از او گریخت و روی برگرداند، زیرا می‌ترسید که او را از موقعیتش منحرف کند. بنابراین، حی بن یقظان، از آنجا که ذاتاً به جستجوی حقیقت گرایش داشت، راه او را دنبال کرد.وقتی دید که او با این سرعت فرار می‌کند، عقب‌نشینی کرد و از او پنهان شد تا اینکه ابسال گمان کرد که از او روی برگردانده و از آن سمت دور شده است. ابسال شروع به دعا، خواندن، تضرع، گریه، التماس و زاری به درگاه خدا کرد تا اینکه از همه چیز غافل شد.پس حی بن یقظان کم کم به او نزدیک شد و ابسال متوجه او نشد تا اینکه به او نزدیک شد، به طوری که ذکر و تسبیح او را شنید و خضوع و گریه او را دید. سپس صدای زیبایی و حروف منظمی شنید که مانند آن را در هیچ حیوانی ندیده بود.به شکل و طرح آن نگاه کرد و دید که دقیقاً تصویر اوست. برایش روشن شد که زرهی که پوشیده از چرم طبیعی نیست، بلکه لباسی مانند لباس خودش است. وقتی زیبایی خشوع، تضرع و گریه او را دید، شکی نداشت که او یکی از موجوداتی است که حقیقت را می‌دانند. مشتاق او شد و خواست ببیند چه دارد و چه چیزی باعث گریه و تضرع او شده است. به او نزدیک شد تا اینکه ابسال او را حس کرد، پس تندتر دوید و حی بن یقظان تندتر دنبالش رفت تا به او رسید - زیرا خداوند به او قدرت و وسعت علم و جسم داده بود - پس او را در آغوش گرفت و گرفت و نگذاشت برود.وقتی ابسال او را دید که لباسی از پوست حیوانات پشمالو پوشیده بود و موهایش آنقدر بلند شده بود که بیشتر موهایش را پوشانده بود، و دویدن سریع و چنگ زدن قدرتمندش را دید، از او بسیار ترسید و شروع به التماس و توسل به او با کلماتی کرد که حی بن یقظان نمی‌فهمید و نمی‌دانست چیست، جز اینکه نشانه‌های بی‌صبری را در او تشخیص داد.او با صداهایی که از حیوانات آموخته بود، او را آرام می‌کرد، دستش را روی سرش می‌کشید، باسنش را نوازش می‌کرد، از او تعریف و تمجید می‌کرد و با او شاد و خوشحال به نظر می‌رسید تا اینکه ابسال آرام شد و فهمید که او برایش هیچ اهمیتی ندارد.ابسال، در گذشته، به دلیل عشقی که به علم تفسیر داشت، بیشتر زبان‌ها را آموخته و در آنها مهارت داشت. او شروع به صحبت با حی بن یقظان کرد و به هر زبانی که می‌دانست، از او درباره کارش پرسید و سعی کرد او را بفهماند، اما نمی‌توانست. حی بن یقظان از همه اینها شگفت‌زده شد و نمی‌دانست چیست، اما او به او بشارت و پذیرش نشان داد، پس هر یک از آنها از موضوع دیگری تعجب کردند.ابسال مقداری آذوقه داشت که از جزیره مسکون با خود آورده بود، پس آنها را نزدیک حی بن یقظان آورد، اما چون قبلاً آنها را ندیده بود، نمی‌دانست چیست.ابسال مقداری از آن خورد و به او اشاره کرد که بخورد. حی بن یقظان در مورد شرایطی که برای خوردن غذا تعیین کرده بود، فکر کرد، اما نمی‌دانست غذایی که به او پیشنهاد شده بود چیست و آیا خوردن آن برای او جایز است یا خیر. بنابراین از خوردن غذا خودداری کرد. ابسال همچنان او را وسوسه می‌کرد و التماس می‌کرد. حی بن یقظان به آن غذا علاقه زیادی داشت، اما می‌ترسید که اگر او همچنان امتناع کند، احساس تنهایی کند، بنابراین جلو رفت و غذا را خورد.وقتی آن را چشید و آن را گوارا یافت، به بدیِ کاری که در شکستن نذرش در مورد غذا انجام داده بود، پی برد و از کار خود پشیمان شد و خواست از ابسال جدا شود و به دنبال بازگشت به مقام والای خود برود، اما نتوانست. پس تصمیم گرفت در عالم محسوسات با ابسال بماند تا حقیقت حال خود را دریابد و دیگر تمایلی به آن در نفس خود نداشته باشد و پس از آن بدون اینکه چیزی او را مشغول کند، به مقام خود بازگردد. پس خود را به همراهی ابسال سپرد.وقتی ابسال نیز دید که او سخنی نمی‌گوید، از خطرات او برای دینش احساس امنیت کرد و امیدوار شد که او به او بیان، دانش و دین بیاموزد و بدین وسیله بیشترین پاداش و تقرب را نزد خدا داشته باشد.ابسال با اشاره به اشیاء هستی و تلفظ نام آنها، یکی یکی شروع به آموزش صحبت کردن به او کرد. او این کار را برای او تکرار کرد و او را به صحبت واداشت، بنابراین او با اشاره آنها را تلفظ کرد تا اینکه همه نام‌ها را به او آموخت. او به تدریج پیشرفت کرد تا اینکه در کمترین زمان ممکن صحبت می‌کرد.ابسال از احوال او پرسید و گفت که چگونه به آن جزیره آمده است. حی بن یقظان به او گفت که اصل و نسب و پدر و مادرش را نمی‌شناسد، جز آهویی که او را بزرگ کرده است. او تمام احوال و مراتب علمی خود را که طی کرده و به مقام کمال رسیده است، برای او شرح داد.وقتی ابسال از او توصیف آن حقایق و موجوداتی را که از جهان محسوسات جدا هستند و ذات خداوند متعال را می‌شناسند، شنید و او آن حقیقت متعال و متعال را با صفات زیبایش توصیف کرد و آنچه را که می‌توانست از آنچه هنگام ورودش دید، از لذت‌های واصلان و دردهای محجوبان، برایش توصیف کرد، ابسال شکی نداشت که تمام چیزهایی که در شریعت او از فرمان خداوند متعال و فرشتگانش و کتاب‌هایش و فرستادگانش و روز قیامت و بهشت و جهنمش ذکر شده است، نمونه‌هایی از آنچه حی بن یقظان دیده است، می‌باشند. پس دیده قلبش باز شد و آتش ذهنش شعله‌ور گشت و عقل و نقل برایش هماهنگ شدند و راه تأویل برایش آسان شد و هیچ چیز در شریعت برایش دشوار نماند مگر اینکه برایش روشن شد و هیچ چیز بسته‌ای مگر اینکه باز شد و هیچ چیز مبهمی مگر اینکه روشن شد و او از صاحبان فهم گردید.در آن لحظه، با احترام و هیبت به حی بن یقظان نگریست و دریافت که او یکی از اولیای خداست که نه ترسی دارد و نه اندوهی. از این رو، سوگند خورد که به او خدمت کند، از او پیروی کند و در هر آنچه با آداب دینی که در دین خود آموخته بود، مغایرت داشت، به نصیحتش گوش فرا دهد.و حی بن یقظان شروع به پرسیدن از او درباره اوضاع و احوالش کرد. ابسال شروع به توصیف اوضاع جزیره‌اش و دنیای درون آن برای او کرد و اینکه قبل از رسیدن دین به آنها چگونه زندگی می‌کردند و اکنون پس از رسیدن آن چگونه است. او هر آنچه را که در شریعت درباره توصیف عالم الهی، بهشت، جهنم، قیامت، قیام بنی‌اسرائیل، قیامت، میزان و پل صراط ذکر شده بود، برای او شرح داد.حی بن یقظان همه اینها را فهمید و چیزی در آن ندید که با آنچه در مقام والای او دیده بود، مغایرت داشته باشد. او می‌دانست که آن کس که آن را توصیف کرده و آورده است، در توصیف خود صادق و در گفتار خود صادق است و فرستاده‌ای از جانب پروردگارش می‌باشد. پس به او ایمان آورد و او را تصدیق کرد و به رسالتش گواهی داد.سپس از او درباره فرایضی که آورده و عباداتی که اقامه کرده بود، پرسید. نماز، زکات، روزه، حج و مانند آن را برای او شرح داد. او آن را پذیرفت و به آن پایبند شد و انجام آن را بر اساس دستوری که درستی آن را ثابت کرده بود، بر خود فرض دانست.با این حال، دو چیز در ذهنش باقی مانده بود که از آنها شگفت‌زده بود و حکمت آنها را نمی‌دانست. اول اینکه: چرا این پیامبر در بیشتر آنچه از جهان الهی توصیف می‌کرد، برای مردم مثال آورد و از وحی خودداری کرد تا اینکه مردم در مسئله بزرگی از تشبیه و باور به چیزهایی در مورد ذات خداوند که او از آنها منزه و مبرا است، و همچنین در مسئله پاداش و عذاب، گرفتار شدند؟ دوم اینکه: چرا خود را به این واجبات و عبادات محدود کرد و کسب مال و گسترش غذا را مجاز شمرد تا اینکه مردم آزاد باشند که به باطل مشغول شوند و از حق روی گردانند؟ نظر او این بود که هیچ کس نباید چیزی بخورد مگر آنچه که زندگی را حفظ کند، و اما مال برای او معنایی نداشت.او احکام شریعت در مورد مال، مانند زکات و شاخه‌های مختلف آن، خرید و فروش، ربا، مجازات‌های مقرر را دید و همه اینها را عجیب یافت و آن را توضیحی طولانی دانست. او گفت: اگر مردم این موضوع را به شکل واقعی آن درک می‌کردند، از این باطل‌ها روی برمی‌گرداندند و حقیقت را می‌پذیرفتند و از همه اینها بی‌نیاز می‌شدند. هیچ‌کس حقی بر مال نداشت، از زکات آن سؤال نمی‌شد، یا به خاطر دزدیدن آن، دستش قطع نمی‌شد، یا به خاطر خوردن آشکار آن، جانش نابود نمی‌شد.آنچه او را به این امر سوق داد، اعتقادش به این بود که همه مردم دارای طبیعتی برتر، ذهنی تیزبین و روحی مصمم هستند. او نمی‌دانست که آنها چقدر کودن، ناقص، بدذهن و سست اراده هستند و مانند چهارپایان یا حتی گمراه‌ترند.وقتی شفقتش نسبت به مردم شدید شد و امیدوار شد که نجات آنها به دست او خواهد بود، تصمیم گرفت به آنها برسد و حقیقت را برایشان بیان کند و برایشان روشن سازد. پس با دوستش ابسال در این مورد مذاکره کرد و از او پرسید که آیا می‌تواند راهی برای رسیدن به آنها پیدا کند. او ابسال را از نقص طبیعت و رویگردانی آنها از فرمان خدا آگاه کرد. اما او نتوانست این را درک کند و به آنچه که به آن امید داشت، پایبند ماند.ابسال همچنین امیدوار بود که خداوند به دست او گروهی از آشنایانش را که احتمال نجاتشان از دیگران بیشتر بود، هدایت کند. پس به نظر خود به او کمک کرد و آنها تصمیم گرفتند که در ساحل دریا بمانند و شب و روز از آن جدا نشوند، به این امید که خداوند عبور از دریا را برایشان آسان کند. پس به این امر پایبند ماندند و از خداوند متعال خواستند که کارشان را برایشان درست کند.به فرمان خداوند متعال، کشتی‌ای در دریا از مسیر خود منحرف شد و بر اثر باد و امواج به ساحل رانده شد. وقتی به ساحل نزدیک شد، سرنشینان آن دو مرد را در ساحل دیدند، پس به آنها نزدیک شدند. ابسال با آنها صحبت کرد و از آنها خواست که آنها را با خود ببرند. آنها پذیرفتند و سوار کشتی شدند. خداوند بادی ملایم برایشان فرستاد که کشتی را در کمترین زمان ممکن به جزیره‌ای که آرزویش را داشتند، رساند. آنها بر آن فرود آمدند و وارد شهر آن شدند.یاران ابسال دور او جمع شدند و او آنها را از ماجرای حی بن یقظان آگاه کرد. آنها به شدت او را در آغوش گرفتند و بسیار گرامی داشتند و دور او جمع شدند و او را مورد تکریم و احترام قرار دادند. ابسال به او اطلاع داد که این گروه از همه مردم به فهم و شعور نزدیکترند و اگر او از تعلیم آنها عاجز است، پس از تعلیم توده مردم نیز عاجزتر است.رئیس آن جزیره سلامان، صاحب ابسال، بود که به همراهی با جمع اعتقاد داشت و از گوشه‌گیری نهی می‌کرد. پس حی بن یقظان شروع به تعلیم آنها کرد و اسرار حکمت را به آنها آموخت.تنها هنگامی که اندکی از معنای ظاهری فراتر رفت و شروع به توصیف آنچه قبلاً فهمیده بودند، متفاوت از آنچه آنها فهمیده بودند، کرد، آنها شروع به رویگردانی از او کردند و روحشان از آنچه او انجام داد، منزجر شد و در دل‌هایشان از او خشمگین شدند، اگرچه به خاطر احترام به غریبه بودنش در میان آنها و به خاطر رعایت حق رفیقشان ابسال، رضایت خود را به صورتش نشان دادند.و حی بن یقظان شب و روز با آنها مهربان بود و حقیقت را پنهان و آشکار برایشان بیان می‌کرد، اما این کار جز بر نفرت و انزجار آنها نیفزود، با اینکه آنها دوستدار نیکی و مشتاق حقیقت بودند. اما به دلیل نقص طبیعتشان، حق را از هیچ راهی نمی‌جستند و آن را از راه اثباتش نمی‌گرفتند و از دروازه‌اش نمی‌جستند، بلکه نمی‌خواستند آن را از راه صاحبانش بشناسند. پس او از اصلاح آنها ناامید شد و به دلیل عدم پذیرششان، امیدش به اصلاحشان قطع شد.آنگاه به طبقات مردم نظر افکند و دید که هر گروهی به آنچه دارند شادمانند و آرزوهای خود را معبود و شهوات خود را معبود خود قرار داده‌اند. تباهی‌های دنیوی آنها را فرسوده کرده و سرگرم کثرت مال و اموال شده‌اند تا اینکه به زیارت قبور رفتند. پند و اندرز برایشان سودی نداشت و سخنان نیک در آنها اثر نکرد و جز با استدلال پافشاری نکردند.اما در حکمت، نه راهی به سوی آن دارند و نه از آن بهره‌ای. جهل بر آنها چیره شده و به سبب آنچه مرتکب می‌شدند، زنگار بر دل‌هایشان نشسته است. خدا بر دل‌ها و گوش‌هایشان مُهر زده و بر دیده‌هایشان پرده‌ای است. و عذاب بزرگی برایشان است.وقتی دید که سایبان عذاب آنها را احاطه کرده و تاریکی حجاب‌ها آنها را پوشانده است و همه آنها، جز عده کمی، به چیزی از دین خود جز دنیا چنگ نزده‌اند و اعمال خود را با وجود سبکی و راحتی‌اش پشت سر انداخته‌اند و بهای کمی با آن خریده‌اند و با تجارت و خرید و فروش از یاد خداوند متعال غافل شده‌اند و از روزی که دل‌ها و دیده‌ها دگرگون می‌شود، نمی‌ترسند، برایش روشن شد و یقین کرد که خطاب به آنها از طریق وحی ممکن نیست و تکلیف کردن آنها به کاری بیش از این مقدار شایسته نیست و سهم اکثر مردم در بهره‌مندی از شریعت فقط در زندگی دنیوی آنهاست تا معیشت آنها سامان یابد و هیچ کس دیگری در آنچه حق اوست، از آنها تجاوز نکند و هیچ کس در آخرت به سعادت نخواهد رسید، مگر عده‌ای نادر، و آن کسی است که خواهان آباد کردن آخرت است و برای آن چنان که شایسته است تلاش می‌کند و او مؤمن است. اما کسی که طغیان کند و زندگی دنیا را ترجیح دهد، جایگاهش آتش جهنم است. چه رنجی بزرگتر و بدبختی بزرگتر از کسی است که وقتی اعمالش را از هنگام بیدار شدن تا زمانی که به خواب می‌رود مرور کنی، چیزی از آنها را نیابی جز اینکه برای رسیدن به یکی از این امور پست و ملموس تلاش کرده است: یا مالی برای جمع‌آوری، یا لذتی برای رسیدن، یا میلی برای ارضای نفس، یا بارانی برای انتقام، یا آبرویی برای به دست آوردن، یا عملی از شریعت که خود را با آن زینت می‌دهد یا از گردن خود دفاع می‌کند، در حالی که همه اینها تاریکی‌هایی هستند که یکی روی دیگری، در دریایی عمیق قرار دارند. و هیچ یک از شما نیست مگر اینکه از آن عبور خواهد کرد. این بر پروردگارت حتمی است .وقتی حال مردم را فهمید و فهمید که بیشتر آنها مانند حیوانات بی‌زبان هستند، دانست که تمام حکمت، هدایت و موفقیت در آنچه پیامبران گفته‌اند و آنچه شریعت آورده است، نهفته است. جز این نمی‌توان کاری انجام داد و چیزی بر آن افزود. برای هر عملی، مردانی هستند و هر کسی به آنچه برای آن آفریده شده، آسان می‌شود: « این سنّت خداست که با کسانی که پیش از این بوده‌اند، بوده است. و هرگز در سنّت خدا تغییری نخواهی یافت .»او رو به سلامان و یارانش کرد، از آنچه به او گفته بود عذرخواهی کرد، از او تبری جست و به آنها اطلاع داد که او نیز همین عقیده را داشته و از همین راه هدایت شده است. او آنها را به پایبندی به آنچه انجام می‌دهند، یعنی پایبندی به حدود شریعت و اعمال ظاهری، خودداری از فرو رفتن در آنچه به آنها مربوط نیست، ایمان به آیات متشابه و تسلیم در برابر آنها، دوری از بدعت‌ها و هوی و هوس، پیروی از سلف صالح و ترک امور نوظهور، توصیه کرد. او آنها را به اجتناب از غفلت اکثریت مردم عادی از شریعت و تمرکز بر امور دنیوی دستور داد و آنها را به شدت از آن برحذر داشت. او و همراهش ابسال می‌دانستند که این گروه منحرف و محدود جز از این راه نجات نخواهند یافت و اگر از آن به اوج بصیرت برسند، وضعشان خراب می‌شود، نمی‌توانند به درجه سعادتمندان برسند، متزلزل و دچار لغزش می‌شوند و عاقبتشان بد خواهد بود. اما اگر به همین حال خود ادامه می‌دادند تا یقین آنها را فرا گیرد، به امنیت می‌رسیدند و از اصحاب یمین می‌شدند. اما سبقت‌گیرندگان، سبقت‌گیرندگان، همان مقربان هستند.پس با آنها خداحافظی کردند و از آنها جدا شدند و با مهربانی به جزیره خود بازگشتند تا اینکه خداوند متعال عبور آنها را به آنجا آسان فرمود. حی بن یقظان همانطور که بار اول به دنبال مقام والای خود بود، به جستجوی آن پرداخت تا اینکه به آنجا بازگشت و ابسال نیز از او پیروی کرد تا اینکه نزدیک به آنجا رسید و آنها در آن جزیره به عبادت خدا پرداختند تا اینکه یقین برایشان حاصل شد.این - که خداوند ما و شما را به روحی از جانب خود تأیید کند - داستان حی بن یقظان، ابسال و سلامان است. در آن سخنی است که در هیچ کتابی یافت نمی‌شود و در هیچ گفتار عادی شنیده نمی‌شود. این از دانش‌های پنهانی است که جز کسانی که به خدا معرفت دارند، آن را نمی‌پذیرند و جز کسانی که فریب خدا را خورده‌اند، آن را نادیده نمی‌گیرند.ما با بخل و تنگ‌نظری در مورد آن، از مسیر سلف صالح منحرف شده‌ایم. اما آنچه افشای این راز و دریدن پرده را برای ما آسان کرد، آرای فاسدی بود که در زمان ما پدیدار شده است، آرایی که فیلسوفان زمان آنها را مطرح کرده و چنان آشکارا بیان کرده‌اند که در سراسر سرزمین‌ها پخش شده و زیان آنها گسترده شده است. ما از ضعیفانی که تقلید از پیامبران - صلوات الله علیهم - را رها کرده‌اند و می‌خواهند از احمقان و ابلهان تقلید کنند، ترسیدیم، مبادا گمان کنند که این آرا اسراری است که از کسانی که شایسته آنها نیستند، پنهان می‌شود و در نتیجه عشق و شیفتگی آنها به آنها افزایش یابد.بنابراین تصمیم گرفتیم که به آنها نگاهی اجمالی به راز رازها بیندازیم، آنها را به سمت تحقیق جذب کنیم، سپس آنها را از آن مسیر دور کنیم. با این حال، اسراری را که در این چند صفحه به ودیعه گذاشته‌ایم، بدون حجاب نازک و پوششی ظریف رها نکردیم که به سرعت توسط کسانی که شایسته آن هستند نقض می‌شود و برای کسانی که شایسته عبور از آن نیستند ضخیم‌تر می‌شود تا از آن تجاوز نکنند.از برادرانم که این مطلب را می‌خوانند، می‌خواهم که عذرخواهی مرا به خاطر آنچه در توضیح و تأیید سهل‌انگاری کردم، بپذیرند. من این کار را فقط به این دلیل انجام دادم که به ارتفاعاتی صعود کردم که چشم قادر به دیدن آنها نبود و می‌خواستم بحث را به گونه‌ای مختصر بیان کنم که مردم را برای ورود به این مسیر تشویق و ترغیب کند.از خداوند می‌خواهم که ما را ببخشد و بیامرزد و معرفت خالص نسبت به خود را به ما عطا کند، زیرا او بخشنده و کریم است. درود و رحمت و برکات خداوند بر تو باد، ای برادری که قرار است یاری شوی.EroditoEroditoSun, 24 May 2026 14:50:19 +0330https://virgool.ir/@erodito/بلوهر-و-بوداروایت-بلوهر-و-بوذاسف-gfhwrimvkq3sبراساس جلد دوم از ترجمه کتاب کمال الدین شیخ صدوقمقدمه«بلوهر و بوذاسف»، نام داستانى است كه در كتاب« كمال الدين و تمام النعمة» شيخ صدوق، به زبان عربى آمده است و علامه محمدباقر مجلسى، آن را به زبان فارسى ترجمه نموده و آقاى دكتر سيد ابوطالب ميرعابدينى در اين كتاب به تحقيق و بررسى و ذكر اين حكايت پرداخته است.بلوهر و بوذاسف یکی از افسانه‌‎های هندی است که در دورۀ ساسانی به فارسی ساسانی ترجمه شد و پس از اسلام به عربی درآمد و ابان لاحقی نیز آن را به نظم کشید. موضوع این کتاب زندگی بوداست. کتاب‌هایی که ابن‌ندیم با عناوین کتاب البُد، بوناسف و بلوهر و بوناسف مفرد آورده، نیز احتمالاً روایت‌های دیگری از زندگی بودا بوده است. بوذاسف صورت فارسی‌شدۀ واژۀ سنسکریت بُدهی‌سَتوه است که لقب بودا پیش از بودا شدن(=به آگاهی رسیدن) او بوده و بلوهر زاهدی است که راه رسیدن به حقیقت را بدو می‌نمایاند. از ترجمۀ عربی بلوهر و بوذاسف دو تحریر موجود است: یکی به قلم یکی از پیروان اسماعیلیه و دیگری تحریری که ابن بابویه آورده است. کهن‌ترین ترجمۀ موجود فارسی از بلوهر و بوذاسف، دو قطعۀ منظوم به خط مانوی است که در واحۀ تورفان در ترکستان چین یافت شده است و اکنون در مجموعۀ بزرگ دست‌نوشته‌های مانوی آکادمی برلین نگهداری میشود. این دو قطعه شامل ۲۷ بیت ناقص در بحر رَمَل مُسَدَّس است. احتمالاً این منظومه را نخست شاعری مسلمان در سمرقند یا بخارا سروده و به خط عربی به نگارش درآورده است. شاید شاعر این منظومه رودکی بوده باشد، زیرا دو منظومۀ دیگر او (کلیله و دمنه و سندبادنامه) نیز در همین بحر سروده شده است. در این دو قطعه نام بلوهر و بوذاسف به صورت بیلوهر و بودیسف آمده است. دقت شود که این یک متن بودایی خالص نیست بلکه در اصل نسخهی مانوی از داستان بودا بوده که در دوران ساسانی و یا دوره اسلامی ترجمه شده و بعد شیخ صدوق آن را براساس گزارش زکریای رازی که ظاهرا تمایلاتی به مانویت داشته و کتب آنها را مطالعه میکرده اقتباس شده و در کتاب کمالالدین او نقل شدهست. این در اصل بازخوانیست که از این داستان(یا بهترست گفت بازخوانیهای پیشین از آن) در دوره اسلامی شدهست و دربردارنده ارزشها و باورهاییست که در دوره اسلامی مطرح بوده. متاسفانه نسخهی اصلی آن یعنی نسخه مانوی آن دیگر نیست(به جز قطعاتی که از واحه تورفان بدست آمده) و برای همین تنها همین را داریم. با اینحال هستهی اصلی داستان هنوز بوداییست ولی با اینحال اضافاتی که در دوران اسلامی و یا حتی ساسانی به آن اضافه شده هم درش دیده میشود.گزارش محتواداستان« بلوهر و بوداسف» در سده دوم پيش از ميلاد، به زبان سانسكريت به نگارش درآمده و در عهد خسرو انوشيروان، از سانسكريت به فارسی ساسانی ترجمه شده و ظاهراً ابن‌مقفع آن را به عربى برگردانيده و گفته می‌‏شود كه«ابان لاحقى» نيز آن را به شعر عربى درآورده است.به‏‌هرحال نسخه عربى موجود آن، همان است كه شيخ صدوق، محدث مشهور سده چهارم هجرى قمرى، با عنوان«بلوهر و بوداسف» در كتاب«كمال الدين و اتمام النعمة» به شيوه راويان اماميه با چند واسطه از حضرت امام سجاد نقل كرده است.( مشكور، محمدجواد، نامه باستان، تهران، پژوهشگاه علوم انسانى و مطالعات فرهنگى، ص 405).اين متن را علامه محمدباقر مجلسى در جلد هفدهم« بحار الانوار» نقل كرده و در كتاب مشهور خود،«عين الحيات»، آن را به زبان فارسى درآورده است.«ظاهراً اصل اين كتاب بايستى در اوايل دوران ساسانى به ايران آمده و توسط مانويان به زبان فارسی میانه ترجمه شده باشد. ترجمه فارسی میانه آن كه در ايران نگارش يافته، مبنى بر شرح زندگى بودا و سير و سلوك او براى كشف حقيقت بوده است و بسيارى از نكات و قصه‌‏ها و حكايات موجود در اين داستان، در اندرزنامه‌‏هاى ساسانی تكرار شده است(نویسنده کتاب قابوس‌نامه از همین اندرزنامه‌های ساسانی استفاده کرده.). اين ترجمه، سپس به دست مؤلفى مسيحى، تبديل شكل داده و به قالب دين مسيح ريخته شده... و بعدها از زبان فارسی میانه به سريانى و عربى و از سريانى به زبان گرجى و يونانى ترجمه شد...بايد دانست كه كتاب«بوذاسف و بلوهر» عربى و فارسى قالب‌‏ريزى تازه اسلامى همين قصه مسيحى است. كلمه«يوذاسف» و«بوذاسف» ظاهراً تصحيف«بوداساف» است كه در داستان‏‌ها نام اصلى بودا پيش از بعثت اوست».( همان، ص 405- 406).گفته می‌شود كه« عنصرى»، شاعر ايرانى سده پنجم هجرى قمرى، اين داستان را به شكل مثنوى سروده است.اساس كتاب« بلوهر و بوذاسف»، از تاريخ زندگى«گوتاما سيدارتا» كه بودا باشد، گرفته شده و لفظ بوذاسف و يوذاسف و بوداسف تصحيف بوداراف يا بوداساتوا( به معنى بوداى آينده يا آنكه روشن خواهد شد) می‌‍‏باشد و«بوداساتوا» از القاب معمولى بودا قبل از بوداشدن اوست و بلوهر شايد همان بُلَهرا است كه جغرافی‌نويسان عرب، او را بزرگ‏ترين پادشاه هند می‌خوانند.(احتمالاً همان آشوکای کبیر باشد که خودش نیز بودایی شد و مبلغان بودایی زیادی به سراسر دنیا گسیل داشت از چین تا خراسان و تبت تا ایران و خاورمیانه و مصر.)به موجب روايت صدوق، پادشاهى عياش و شهوت‌‏پرست در هندوستان فرمانروايى مى‏كرد كه همه فرزندان او دختر بودند. پس از سال‏‌ها، صاحب پسرى شد به نام يوذاسف كه در حسن و جمال، بی‌مانند بود. دانشمندى، پيشگويى كرد كه وى پيشواى اهل دين خواهد شد، اما پدرش كه با دين‏‌باوران مخالف بود، كوشيد تا وى سخنى از عبادت و دين و جهان ديگر نشنود و با بيمارى و پيرى و مرگ روبه‌‏رو نشود تا به دين و دين‏‌داران نگرود؛ ازاين‌‏رو شهرى را از براى يوذاسف خالى كرد و او را با جمعى از خدمتگزاران در آن شهر جاى داد، ولى او علی‌رغم خواست پدر، از حصارى كه گردش كشيده بودند، بيرون آمد و از آميختگى زندگى با رنج‏‌ها و ناپايدارى آن آگاه شد. سرانجام، پارسايى خردمند به نام بلوهر، او را به آيين خود جذب كرد و او پنهان از پدر و به راهنمايى و تعليم فرشتگان، از تاج و تخت چشم پوشيد و سفرى دور و دراز در پيش گرفت تا به صحرايى رسيد و چون ميوه درخت عظيمى را چشيد، از تمامى ميوه‏‌ها شيرين‏‌تر يافت و درخت را نشانه‌‏اى از بشارت نبوت دانست. خداوند، احوال عالم ارواح، عالم ابدان، قيامت و احوال امور آينده را بر او ظاهر گرداند، پس به دعوت و هدايت مردم پرداخت و به اين منظور سفرهاى بسيار كرد و در لحظات پايانى زندگى نيز يكى از شاگردان نزديك خود به نام«يابد» را به دل نبستن به زندگى مادى و ملازمت حق برانگيخت.از بسيارى تعبيرات موجود در اين روايت می‌توان دريافت كه يوذاسف در نظر صدوق و همه كسانى كه آن را پذيرفته و ترويج كرده‏‌اند، مقام نبوت داشته است؛ چنان‏كه مجلسى، ذيل روايتى كه در آن امام على(ع) به« بوداسكفت» تشبيه شده، آورده است:« و گفته‏‌اند كه آن، نام شاهزاده‌‏اى است كه بلوهر به سراغ وى آمد و پيامبر شد» و نيز نبوت بودا را تصديق كرده و محمدحسين آل كاشف الغطا او را با عنوان« النبى الهندى» ياد كرده و برخى مانند فريد وجدى، نبوت بودا را بعيد ندانسته‌‏اند.اما دليل صدوق براى آوردن اين داستان آن بوده كه روشن شود غيبت و اختفا و استتار اهل ايمان در هنگام غلبه ستم‌گران و دشمنان دين و انتظار فرج، تنها در اعتقادات شيعه وجود نداشته، بلكه در زندگى بسيارى از پيامبران و صالحان، از جمله عابدانى كه در حوزه حكومت پدر بوداسف می‌زيستند، سابقه داشته است. علامه مجلسى نيز اين داستان را ستوده است.مجلسى روايت صدوق را در«عين الحيات» خود به فارسى ساده و روانى ترجمه كرده و به جاى آنكه مانند صدوق از اين داستان در يك مبحث كلامى و اعتقادى استفاده كند، به پندهاى اخلاقى آن توجه كرده و آن را مشتمل بر حكم شريفه انبيا( ع) و مواعظ لطيفه حكما دانسته است. اين ترجمه، بارها در ضمن«عين الحيات» يا به صورت رساله جداگانه، رونويسى يا چاپ و منتشر شده و سيد قريش حسينى از علماى شيعى سده سيزدهم نيز در كتاب«حيات الابرار» خود آن را آورده است.( آقابزرگ طهرانى، ج 4، ص 128، ج 17، ص 91).داستان زندگى بوداسف، در ايران و سپس در جهان اسلام، سرمشق بعضى از بزرگ‏زادگان شد، از جمله وليعهد يكى از شاهان اشكانى و افرادى از شاهزادگان و ناموران اين خاندان، بوداصفت، مناصب دنيوى و وابستگی‌هاى مادى را رها كردند و سال‏‌هاى طولانى به زهد و رياضت و عبادت و سفر در طلب حقيقت پرداختند و در نشر و ترويج آيين بودايى در چين و ديگر جاها و تعليم و ترجمه متون آن، از جمله به زبان چينى، اهتمام نمودند.(زرين‏كوب، 1357 ش، ص 4- 6؛ اوستا، ج 2، ص 30- 34).متن اصلیمحمّد بن زكريّای رازی گويد: راويان اخبار چنين روايت كنند كه در زمان‌هاى گذشته در هندوستان پادشاهى بود كه لشكريانى فراوان و كشورى پهناور داشت، مردم از او مى ترسيدند و بر دشمنانش پيروز بود و با وجود اين مردى شهوت ران و اهل عيش و نوش و پيرو هوى و هوس بود، هر كس از اين شيوه دنياپرستى او تمجيد مى كرد نزد او عزيز و گرامى بود و هر كس كار ديگرى به او پيشنهاد مى كرد و از فرمان وى سر مى پيچيد دشمن و فريبكار به حساب مى آمد، از دوران كودكى و نوجوانى به پادشاهى رسيده بود و داراى انديشه اى اصيل و لسانى بليغ بود، تدبير امور مردم و اداره كردن آنها را نيكو مى دانست و مردم هم او را به اين صفت شناخته بودند و منقاد و مطيع وى بودند و هر سخت و آسانى در برابر وى خاضع بود، مستى جوانى و مستى پادشاهى و شهوت و خودبينى در وى جمع شده بود و پيروزى بر دشمنان و تسلّط بر مردم و انقياد آنها نيز بر آن افزوده بود، مردم را مى كشت و حقير مى شمرد و چون مردم او را مى ستودند و كارش را تمجيد مى كردند بر عجب و تكبّر وى مى افزود، همّتى جز دنيا نداشت و دنيا هم به او روى آورده بود و هر چه مى خواست بدان مى رسيد، جز آنكه فرزندانش همه دختر بودند و پسرى برايش به دنيا نيامد، پيش از آنكه وى به سلطنت برسد دين رواج يافته بود و دينداران فراوان شده بودند و شيطان دشمنى با دين و دينداران را در نظر وى آراست و به واسطه ترس از پادشاهى خود بر دينداران آسيب رسانيد و آنان را تبعيد كرد و بت پرستان را مقرّب كرد و براى آنها بتهايى از طلا و نقره ساخت و آنان را محترم و شريف شمرده و بر بتهاى آنان سجده كرد. چون مردم چنين ديدند به پرستش بتها شتافتند و دينداران را خوار شمردند. روزى از روزها پادشاه احوال يكى از شهروندان مورد عنايت و صاحب منزلت خود را پرسيد و مى خواست او را معاون خود در بعضى از امور قرار بدهد و او را احترام و تكريم مى كرد. گفتند: پادشاه او از دنيا كناره گيرى كرده و به جمع زاهدان پيوسته است، اين گزارش بر او گران آمد و به دنبال او فرستاد و او را آوردند و چون او را در لباس اهل زهد و رياضت ديد به او تندى كرد و دشنام داد و گفت: مگر تو از چاكران درگاه ما و از رجال و اشراف مملكت ما نيستى؟چرا خود را رسوا كردى و خاندان و اموالت را تباه ساختى و دنبال زيانكاران و بى كاران را گرفتى و خود را مضحكه و ضرب المثل قرار دادى؟ من تو را براى كارهاى مهمّ و يارى رساندن در امور خطير آماده كرده بودم. گفت: اى پادشاه! اگر من بر تو حقّى ندارم، عقلت بر تو حقوقى دارد، بدون خشم و غضب گفته مرا گوش كن و پس از فهم و درك به هر چه خواهى فرمان ده كه غضب دشمن عقل است و ميان فهم و صاحبش حائل مى شود. پادشاه گفت: هر چه مى خواهى بگو. زاهد گفت: آيا تو مرا سرزنش مى كنى كه بر خود گناهى كرده ام يا سابقه گناهى بر تو دارم؟پادشاه گفت: نزد من گناهى كه بر خود كرده اى از بزرگترين گناهان است و كسى از رعاياى من حقّ ندارد خود را به هلاكت بيندازد و من از او صرف نظر نمايم اگر تو خود را هلاك كنى مثل اين است كه يكى از اهل كشور مرا كه مسئول حفظ او هستم هلاك كرده اى و از تو بازخواست مى كنم چون خود را به هلاكت افكنده اى. زاهد گفت: پادشاها تو نبايد بدون دليل عليه من حكم كنى و دليل بايد در محكمه قاضى طرح شود و در ميان مردم كسى نيست كه عليه تو داورى كند ولى در وجود تو قاضيانى هستند كه من به داورى بعضى از آنها راضى هستم و از داورى بعضى ديگر بيمناكم.پادشاه گفت: آن قاضيان كيانند؟ گفت: آنكه به قضاى او راضيم عقل توست و آنكه از قضاى او بيمناكم هواى نفس توست. پادشاه گفت: هر چه مى خواهى بگو و راست بگو و بگو از چه زمانى اين عقيده را پيدا كرده اى و چه كسى تو را از راه به در كرده است؟ گفت: من در نوجوانى كلامى را شنيدم كه در دلم نشست و مانند دانه مزروع در دلم ريشه دوانيد و رشد كرد تا به غايتى كه چنان كه مى بينى درختى بارور گرديد و آن چنين بود كه شنيدم مردى مى گفت: نادان ناچيز را چيز به حساب مى آورد و چيز را ناچيز مى شمرد و كسى كه ناچيز را واننهد به حقيقت نمى رسد و كسى كه حقيقت را نبيند به وانهادن ناچيز خشنود نباشد و آن چيزى كه حقيقت است عبارت از آخرت است و آنچه كه ناچيز است عبارت از دنياست و اين كلام را پذيرفتم زيرا مى ديدم كه حيات دنيا مرگ و غناى آن فقر و شادى آن اندوه و سلامتى آن بيمارى و قوّت آن ضعف و عزّت آن خوارى است، و چگونه حيات آن مرگ نباشد در حالى كه حيات آن براى مرگ است و انسان يقين دارد كه حياتش برچيده شده و خواهد مرد، و چگونه غناى آن فقر نباشد در حالى كه هيچ كس چيزى را به دست نمى آورد مگر آنكه براى آن نيازمند چيز ديگرى مى شود كه از به دست آوردن آن گريزى ندارد.براى مثال مردى كه نيازمند مركب سوارى است چون آن را به دست آورد نيازمند علوفه و تيماردار و افسار و ابزار مى شود و چون آنها را به دست آورد براى هر كدام آنها نيازمند اشياى ديگرى مى شود كه گريزى از آنها نيست پس نياز چنين فردى كى منقضى خواهد شد؟ و چگونه شادى آن اندوه نباشد، در حالى كه هر كس يك وسيله شادى يافت از ناحيه همان شادى دچار اندوه مضاعف مى شود، اگر به واسطه فرزند شاد است بايد در انتظار اندوه بيمارى و مرگ و آسيب وى باشد، و اگر به داشتن مال شاد است، هراس تلف شدن آن افزون بر آن شادى است و چون چنين است بهتر آن باشد كه كسى خود را به آن آلوده نسازد و چگونه سلامتى آن بيمارى نباشد در حالى كه سلامتى آن از اخلاط است و نزديكترين اخلاط به حيات خون است و خون خودش مايه مرگ ناگهانى و درد گلو و طاعون و درد اعضاى بدن و بيمارى قلبى مى شود، و چگونه قوّت آن ضعف نباشد در حالى كه قدرت مضرّات را گرد مى آورد، و چگونه عزّت آن خوارى نباشد در حالى كه هيچ عزّتى ديده نشده است جز آنكه براى اهل خود خوارى طولانى به دنبال داشته است، علاوه بر آنكه ايّام عزّت كوتاه و ايّام خوارى طولانى است و سزاوارترين مردم به مذمّت دنيا كسى است كه بساط دنياى او گسترده و حاجتش روا شده است، و هر ساعت و هر لحظه منتظر است مالش از ميان برود و نيازمند شود و خويشاونديش ربوده شود و آن چه گرد آورده غارت شود و آنچه ساخته است از بنيان منهدم شود و مرگ به جمع او راه يابد و مستأصل گردد و به همه عزيزان خود داغدار گردد.پس نزد تو اى پادشاه مذمّت مى كنم دنيايى را كه آنچه عطا كرد باز مى گيرد و وبال آن برگردن آدمى مى ماند و بر هر كه جامه اى پوشانيد از او مى كند و وى را عريان مى سازد و هر كه را بلند كرد پست مى گرداند و به جزع و بى تابى مى افكند و عاشقان و طالبان خود را ترك مى كند و به شقاوت و محنت مى افكند و گمراه كننده است كسى را كه اطاعتش كند و به آن مغرور شود و غدّار است بر هر كسى كه از آن ايمن باشد و بر آن اعتماد كند، حقّا دنيا مركبى است سركش و مصاحبى است خائن و بى وفا و راهى است لغزنده و منزلى است در غايت پستى، گرامى دارنده اى است كه كسى را گرامى نداشت جز آنكه در عاقبت وى را خوار ساخت، محبوبه اى است كه هرگز به كسى محبّت نكرد، ملازمت او را كنند امّا او ملازم هيچ كس نگرديده است، به آن وفا كنند و آن غدر و مكر مى كند. و به او راست مى گويند و او دروغ مى گويد، با آن در وعده وفا كنند ولى آن خلف وعده مى كند و با هر كس كه با آن راست است كجى مى كند و قدرتمندان آن را به بازى مى گيرد، در حالى كه به كسى طعام مى دهد ناگاه او را طعمه ديگرى مى سازد، و در حالى كه او را خدمت مى كند ناگاه او را خدمتگار ديگرى مى گرداند و در حالى كه او را مى خنداند ناگاه بر او مى خندد، و در اثناى آنكه او را به شماتت ديگران وامى دارد ناگاه او را مورد شماتت قرار مى دهد، و در حالى كه او را بر ديگران گريان مى سازد ناگاه ديگران را بر وى گريان مى كند، و در هنگامى كه دستش را به عطا مى گشايد ناگاه او را به مسألت و گدايى وامى دارد، و در عين عزّت او را ذليل مى كند، و در عين بزرگوارى او را خوار مى سازد، و در اثناى بزرگى حقير مى سازد، و در اثناى رفعت به پستى مى افكند، و بعد از آنكه مطيع او شد نافرمانيش مى كند، و پس از سرور به اندوه مى افكند، و پس از سيرى به گرسنگى مبتلا مى كند، و در ميانه حيات مى ميراند. پس اف باد بر خانه اى كه حالش چنين و كردارش چنان باشد، صبح تاج سرورى بر سر شخصى مى گذارد و شب روى او را بر خاك مذلّت مى مالد، شب دستش را با دستبند طلا زينت مى دهد و صبح دستش را به بند مى كشد، صبح بر تخت پادشاهى مى نشاند و شب به زندانش مى افكند، شب فرش ديبا برايش مى گسترد و صبح خاك را بستر او مى گرداند، صبح آلات لهو و لعب برايش مهيّا مى كند و شب نوحه گران را به نوحه اش وامى دارد، شب او را به حالى مى افكند كه اهلش به او تقرّب جويند و روز كارى مى كند كه همانها از او گريزان شوند، بامداد او را خوشبو مى سازد و شامگاه او را مبدّل به جيفه گنديده اى مى گرداند، چنين شخصى در دنيا پيوسته در ترس از سطوت ها و قهرهاى آن است و از بلايا و فتنه هاى آن نجات ندارد، نفس از چيزهاى تازه دنيا و چشم از امور خوش- آيند آن لذّت مى برد و دستش به گردآورى متاع دنيا مشغول است امّا به زودى مرگ فرا مى رسد و دستش خالى مى ماند و ديده اش خشك مى شود: رفتند و افتادند و نابود شدند و به هلاكت آمدند و دنيا ديگرانى را به عوض آنها مى گيرد و به بدل آنها خشنود مى شود و امّتى را در خانه هاى ديگران جا مى دهد و مانده خوراك جمعى را به جمعى ديگر مى خوراند، و اراذل را به جاى افاضل و ناتوانان را بر جاى خردمندان مى نشاند و اقوامى را از تنگى عيش به فراخى نعمت مى كشاند و از پياده روى به مركب سوارى و از شدّت به نعمت و از تعب به استراحت مى رساند و چون آنها را غرق اين نعمتها و راحتها كرد منقلب مى سازد و آسايش و قوا را از آنها باز مى ستاند و آنان را به نهايت عجز و فقر و سختى مى افكند.و امّا اى پادشاه! آنچه گفتى كه من اهل خود را ترك و ضايع كرده ام، من چنين نكرده ام، بلكه به آنها پيوسته ام و براى آنها از هر چيزى بريده ام، و ليكن بر ديده من مدّتى پرده غفلت آويخته بود و گويا ديدگانم مسحور بود، اهل و غريب را از يك ديگر تميز نمى دادم و دوست و دشمن خود را نمى شناختم و چون پرده سحر از پيش ديدگانم برخاست و ديدگانم صحيح و بينا شد ميان دوست و دشمن و يار و بيگانه تميز قائل شدم و دانستم آنهايى كه اهل و دوست و برادر و آشنا مى شمردم جانوران درنده اى بودند كه همگى در مقام اضرار من بودند و همّتشان بر دريدن و خوردن من مصروف بود و ليكن مراتب آنها در اضرار به حسب اختلاف قوّت و ضعف مختلف بود، بعضى در تندى و شدّت مانند شير بودند و بعضى ديگر در غارت كردن مانند گرگ بودند و بعضى ديگر در سر و صدا مانند سگ بودند و بعضى ديگر در حيله و دزدى مانند روباه بودند و مقصود همه آنها اضرار به من بود ليكن از راههاى مختلف.اى پادشاه! تو با اين عظمتى كه دارى از ملك و پادشاهى و فرمانبران از اهل و لشكر و حوالى و حواشى و اطاعت كنندگان، اگر در حال خود نيك بنگرى خواهى دانست كه تنها و بى كسى و از جميع مردمان روى زمين حتّى يك دوست هم ندارى، زيرا مى دانى كه آنان فرمانبردار تو نيستند بلكه دشمن تواند، و آنان كه رعيّت و فرمانبردار تواند گروهى پرحسد از اهل عداوت و نفاقند كه دشمنى آنها بر تو از دشمنى جانوران درّنده و خشم آنها بر تو از خشم طوايف ديگرى كه مطيع تو نيستند بيشتر است و چون در حال فرمانبران و يارى دهندگان و خويشان خود بنگرى در مى يابى كه آنها كار تو را براى دريافت مزد انجام مى دهند و همگى آنها تمايل دارند كه كار كمترى انجام دهند و مزد بيشترى دريافت كنند و چون در حال خاصّان و خويشان نزديك خود بنگرى مى يابى كه تو مشقّت و زحمت و كار و كسب خود را براى ايشان بر خود تحميل كرده و نسبت به آنها به منزله غلامى شده اى كه آنچه كسب كند قدرى مقرّر به آقاى خود دهد، با اين حال هيچ يك از آنها از تو راضى نيستند، هر چند جميع مال خود را بر آنها قسمت كنى و اگر مقرّرى آنها را از ايشان برگيرى البتّه با تو دشمن خواهند شد، پس معلوم شد كه بى كس و تنهايى و خويش و مالى ندارى.امّا من كه صاحب اهل و مال و برادران و خواهران و دوستانم، مرا نمى خورند و براى خوردن مرا نمى خواهند، من دوست ايشانم و ايشان دوست من اند و هرگز دوستى ميان من و آنها زايل نمى شود و ايشان ناصح و خيرخواه من اند و من نيز ناصح و خيرخواه ايشانم، نفاق در ميان من و آنها نيست، ايشان به من راست مى گويند و من هم به آنها راست مى گويم و دروغ در ميان ما نيست، با يك ديگر دوستى داريم و دشمنى در ميان ما نيست، يك ديگر را يارى مى كنيم و همديگر را فرو نمى گذاريم، خير و خوبى را خواستارند، اگر من نيز خواستار آن شوم خوف آن ندارند كه من بر آنها غلبه كنم و خير ايشان را از آنها باز گيرم و آن را به خود اختصاص دهم و فساد و حسدى در ميان ما نيست، ايشان براى من كار مى كنند و من نيز براى آنها به خاطر اجورى كار مى كنم كه هرگز تمام نمى شود و آن عمل پيوسته در ميان ما برقرار است، اگر گمراه شوم آنان هاديان من اند، و اگر نابينا شوم آنان نور بصر من خواهند بود، و اگر بر من بتازند دژ استوار من خواهند بود، و اگر به سوى من تير افكنند سپر من خواهند شد، اگر بترسم اعوان من خواهند بود، من و ايشان در فكر خانه و مسكن نيستيم و خواهش آن را از دل به در كرده ايم، ذخاير و مكاسب دنيا را ترك كرده و آن را براى اهل دنيا گذاشته ايم و در تكاثر با كسى منازعه نمى كنيم و بر يك ديگر ستم روا نمى داريم و دشمنى و تباهى و حسد و جدايى در ميان ما نيست، اى پادشاه اينها اهل و خويشان من اند، برادران و نزديكان و دوستان من اينها هستند آنها را دوست مى دارم و از غير آنها بريده ام و چون آنها را شناختم كسانى را كه مسحورانه به آنها مى نگريستم رها ساختم و درخواست سلامتى از آنها را كرده ام.اى پادشاه! اين است دنيايى كه تو را از آن خبر دادم و در حقيقت پوچ و ناچيز است و حسب و نسب و عاقبت آن چنين است كه شنيدى، چون دنيا را به اين اوصاف شناختم تركش كردم و امر اصيل حقيقى را كه آخرت باشد شناختم و آن را اختيار كردم و اگر بخواهى آنچه را كه دانسته ام از اوصاف آخرت كه امرى اصيل است برايت تعريف كنم پس مهيّاى شنيدن باش تا بشنوى آنچه را كه نشنيده اى. اين سخنان در دل سنگ پادشاه هيچ تأثير نكرد و گفت: تو دروغ مى گويى و به حقيقتى نرسيده اى و به غير از تعب و رنج و مشقّت بهره اى نبرده اى، بيرون رو و در مملكت من مباش كه تو خود فاسدى و ديگران را نيز فاسد خواهى كرد.تولّد بوذاسفو در اين ايّام براى پادشاه پسرى متولّد شد از آن پس كه از داشتن فرزند ذكور نااميد گشته بود، پسرى كه در زيبايى و جمال و نورانيّت روزگار مانند آن را نديده بود و چندان از ولادت اين فرزند خوشحال شد كه نزديك بود از خوشحالى قالب تهى كند و پنداشت بتهايى كه به عبادت آنها مشغول بوده آن فرزند را به او بخشيده اند و جميع خزائن خود را بر بتكده ها قسمت كرد و فرمان داد مردم به مدّت يك سال به عيش و نوش مشغول شوند و آن فرزند را بوذاسف نام نهاد و دانشمندان و منجمان را گرد آورد تا طالع مولود را ملاحظه كنند و پس از تأمّل گفتند: از طالع اين فرزند چنين ظاهر مى شود كه از شرافت و منزلت به مرتبه اى رسد كه هيچ كس در سرزمين هند به آن مرتبت نرسيده باشد و همه منجّمان بر اين سخن اتّفاق كردند جز آنكه يكى از منجّمان گفت: گمان من اين است كه اين شرافت و بزرگى كه در طالع اوست مربوط به بزرگى و شرافت آخرت او باشد و مى پندارم كه او پيشواى دينى باشد و در مراتب اخروى صاحب درجات عاليه شود، زيرا اين شرافتى كه در طالع اوست مربوط به شرافتهاى دنيوى نيست و شبيه شرافت اخروى است. اين سخن بر پادشاه گران آمد و او را محزون ساخت و نزديك بود شادى او در ولادت فرزند زايل گردد. منجّمى كه اين سخن را گفته بود در نظر او از همه منجّمان ديگر راستگوتر و داناتر بود، بعد از آن فرمان داد شهرى براى آن پسر خالى كردند و جمعى را كه بر آنان اعتماد داشت از دايگان و خدمتكاران براى او مقرّر كرد و به آنها سفارش كرد كه در ميان خود سخن مرگ و آخرت و اندوه و مرض و فنا و زوال بر زبان نياورند تا آنكه زبانشان به ترك اين سخنان عادت كند و اين معانى از خاطرشان محو شود و فرمان داد كه چون آن پسر به حدّ تميز رسد از اين باب سخنان نزد وى نگويند تا مبادا در دل او تأثير كند و به امور دين و عبادت راغب شود و مبالغه تمام در اجتناب از اين قسم سخنان به خدمتكاران خود نمود تا به غايتى كه هر يك را جاسوس و نگهبان ديگرى قرار داد و از ترس آنكه مبادا پسرش به جانب دينداران راغب شود بر آنها غضبناك گرديد. و آن پادشاه وزيرى داشت كه جميع تدابير سلطنت را متحمّل گرديده بود و به او خيانت نمى كرد و هيچ چيز را بر خيرخواهى وى ترجيح نمى داد و در هيچ كارى از كارهاى او سستى و تكاهل نمى كرد و هيچ كارى از كارهاى وى را ضايع و مهمل نمى گذاشت و با وجود اين مردى لطيف الطبع و خوش زبان بود و به خير و خوبى اشتهار داشت و همگى مردم او را دوست مى داشتند و از وى خشنود بودند و ليكن مقرّبان پادشاه بر او حسد مى بردند و بر او تفوّق مى طلبيدند و قرب و منزلت او نزد پادشاه بر طبع آنان گران بود.وزير و مرد زمين گيرروزى از روزها پادشاه به قصد شكار بيرون رفت و آن وزير در خدمت او بود، وزير در ميان درّه به مردى زمين گير برخورد كه در پاى درختى افتاده بود و ياراى حركت نداشت، وزير از حال او پرسش كرد، گفت مرا جانوران درنده آسيب رسانيده و به اين حال افكنده اند و وزير براى او دلسوزى كرد، آن مرد گفت: اى وزير! مرا با خود ببر و از من محافظت فرما كه از من سودى بسيار عايد تو خواهد شد. وزير گفت: من تو را محافظت مى كنم، هر چند اميد سودى از تو نباشد، و ليكن بگو كه چه منفعتى از تو متصوّر است كه مرا به آن وعده مى دهى؟ آيا كارى انجام مى دهى؟ و يا اينكه هنرى دارى؟ آن مرد گفت: من رخنه سخن را مى بندم تا از آن فسادى بر صاحب سخن مترتّب نشود، وزير به سخن او اعتمادى نكرد و دستور داد تا او را به خانه برند و معالجه كنند تا آنكه پس از مدّتى امراى پادشاه براى دفع وزير آغاز به حيله گرى كردند و تدبيرها نمودند تا اينكه رأى همگى بر اين قرار گرفت كه يكى از آنها به پادشاه چنين بگويد: اين وزير طمع در هلاكت تو دارد و مى خواهد پس از تو پادشاه بشود و پيوسته احسان و نيكى به مردم مى كند و مقدّمات اين امر را فراهم مى سازد و اگر خواهى كه صدق اين مقال بر تو ظاهر شود به وزير بگو: كه مرا اين اراده پديد آمده است كه ترك پادشاهى كنم و به اهل عبادت بپيوندم و هنگامى كه اين سخن را با وزير مى گويى شادى و سرور را در سيماى او خواهى يافت، و اين حيله را براى آن كردند كه رقّت قلب وزير را در هنگام ذكر فناى دنيا و مرگ مى دانستند و مى دانستند كه اهل دين و عبادت را تواضع بسيار مى كند و محبّت بسيار به ايشان دارد و چنين پنداشتند كه از اين راه بر وى ظفر يابند.پادشاه گفت: اگر از وزير چنين حالى را مشاهده كنم ديگر با او سخن نگويم و چون وزير به خدمت وى درآمد پادشاه گفت: تو مى دانستى كه من بر دنيا و به دست آوردن ملك و پادشاهى حريص بودم، اكنون ايّام گذشته خود را ياد مى كنم و مى بينم كه هيچ نفعى از آن عايد من نشده است و به زودى همه چيز زايل خواهد شد و در دست من چيزى نخواهد ماند، حال مى خواهم كه براى آخرت خود توشه برچينم چنان كه براى تحصيل دنيا چنين كردم و به عبّاد ملحق شوم و پادشاهى را به اهلش واگذارم. اى وزير! رأى تو در اين باب چيست؟وزير از استماع اين سخنان رقيق القلب شد به حدّى كه پادشاه نيز آن را دريافت، سپس گفت: اى پادشاه! آنچه باقى است و زوال ندارد، اگر چه به دشوارى به دست آيد سزاوار است آن را طلب كنند و هر چه فانى است و نابود مى شود، اگر چه آسان به دست آيد سزاوار است كه آن را ترك كنند. اى پادشاه! رأيى نيكو دارى و اميدوارم كه حق تعالى شرف دنيا و آخرت را يك جا به تو بدهد. امّا اين سخنان بر پادشاه گران آمد و كينه وزير را در دل گرفت ولى چنين اظهار نكرد گرچه وزير آثار گرانى و تغيّر را در چهره پادشاه مشاهده كرد و محزون به خانه خود بازگشت و ندانست كه سبب اين واقعه چه بوده و چه كسى اين دام را براى وى گسترده است و چاره آن چيست؟ در آن شب يكسره به اين حادثه مى انديشيد و خواب به چشمانش راه نيافت ناگهان سخن آن مرد به خاطرش آمد كه گفته بود من رخنه سخن را مى بندم، او را طلب كرد و گفت: تو مى گفتى كه من شكاف سخن را سدّ مى كنم، آن مرد گفت: آرى مگر به چنين چيزى محتاج شده اى؟وزير گفت: آرى من مصاحب اين پادشاه بودم از آن هنگام كه او به پادشاهى نرسيده بود تا امروز كه فرمانرواى مملكت است، در اين مدّت از من دلگير نشده بود، زيرا مى دانست كه من خيرخواه و مشفق اويم و در همه امور خير او را بر خير خود ترجيح مى دهم، تا امروز كه او را از خود بسيار دور يافتم و گمان ندارم پس از اين با من بر سر شفقت آيد، آن مرد گفت: آيا براى اين امر هيچ سبب و علّتى گمان مى برى؟ گفت: آرى، ديشب مرا طلبيد و آنچه گذشته بود به او باز گفت، آن مرد گفت: اكنون رخنه سخن را دانستم و آن را سدّ مى كنم تا فسادى از آن حاصل نشود، ان شاء اللَّه. بدان اى وزير كه پادشاه گمان برده است كه مى خواهى پادشاه دست از سلطنت بردارد و تو بر جاى او بنشينى چاره آن است كه بامداد جامه ها و زينتهاى خود را فروگذارى و كهنه ترين لباس عبّاد را بپوشى و موى سر خود بتراشى و به اين حال به در خانه پادشاه روى، پادشاه تو را خواهد طلبيد و از علّت اين عمل از تو مى پرسد. آنگاه بگو: اين همان چيزى است كه ديروز مرا به آن فراخواندى و سزاوار نيست كسى چيزى را براى مصاحب خود بپسندد و خود با آن موافقت ننمايد و بر مشقّت آن صبر نكند گمان من آن است كه آنچه ديروز فرا مى خواندى محض خير و صلاح است و از اين حالى كه داريم بهتر است، اى پادشاه من مهيّا شده ام، هر وقت اراده فرمايى برخيز تا متوجّه آن كار شويم، وزير به گفتار آن مرد عمل كرد و به سبب آن، سوء ظنّ پادشاه زايل گشت.آنگاه پادشاه فرمان داد جميع عبّاد را از بلادش بيرون كنند و آنها را به قتل تهديد كرد و آنها هم گريختند و مخفى شدند. روزى پادشاه به عزم شكار بيرون رفت و از دور دو مرد را مشاهده كرد و امر به احضار آنان فرمود و چون آنها را آوردند ديد دو نفر عابد و زاهدند، به آنها گفت: چرا از بلاد من بيرون نرفته ايد؟ گفتند: رسولان تو فرمان تو را به ما رسانيدند و ما اينك در راه خروجيم، پادشاه گفت: چرا پياده مى رويد؟ گفتند: ما مردمى ضعيفيم، چهارپا و توشه نداريم و به اين سبب از ملك تو دير خارج مى شويم، پادشاه گفت: كسى كه از مرگ مى ترسد و مركب و توشه هم ندارد بيشتر شتاب مى كند، گفتند: ما از مرگ نمى ترسيم بلكه سرور و روشنى چشم ما در مرگ است. پادشاه گفت: چگونه از مرگ نمى ترسيد و حال آنكه خود مى گوئيد: وزير و مرد زمين گير آمدند و وعده كشتن به ما دادند و ما اينك در راه خروجيم، آيا اين گريختن از مرگ نيست؟گفتند: ما از ترس مرگ نمى گريزيم، و از تو ترسى در دل نداريم و ليكن از آن مى گريزيم كه مبادا خود به دست خويشتن خود را به هلاكت اندازيم و نزد خداوند معاقب باشيم. پادشاه از اين سخن به غضب آمد و فرمان داد تا آن دو را بسوزانند و بقيه عابدان را نيز دستگير كنند و به آتش بسوزانند و رؤساى بت پرستان همّت خود را بر دستگيرى عبّاد و زهّاد مصروف كردند و جمع كثيرى از آنها را در آتش سوزانيدند و سنّت آتش زدن مردگان از اين زمان در سرزمين هند جارى شد و در سر تا سر هندوستان تنها گروه اندكى از عابدان و زاهدان باقى ماندند كه نخواستند از آن بلاد بيرون روند و غايب و مختفى شدند تا بتوانند هادى و داعى ديگران باشند. پسر پادشاه بزرگ مى شد و در نهايت قوّت و قدرت و حسن و جمال و عقل و علم و كمال نشو و نما مى كرد، و ليكن تنها به او آدابى كه پادشاهان نيازمند آن هستند آموخته بودند و هيچ سخنى از مرگ و زوال و فنا نزد وى مذكور نساختند و دانش و هوش و حافظه اين پسر به حدّى بود كه نزد مردم از عجائب محسوب مى گرديد و پدرش نمى دانست كه از اين حالت و مرتبت فرزند شاد باشد و يا محزون؟ زيرا مى ترسيد كه فهم و قابليّت باعث حصول آن امرى شود كه منجّم دانا در شأن او خبر داده بود.و آن پسر به فراست دريافت كه او را در آن شهر محبوس كرده اند و از بيرون رفتن او ممانعت مى كنند و از گفت و شنود با مردم بيگانه او را باز مى دارند و پاسبانان به حراست و حفظ او قيام كرده اند، از اين رو شكّى در خاطر او بهم رسيد و در سبب آن حيران ماند و با خود گفت: اين جماعت صلاح مرا بهتر مى دانند امّا چون سنّ و تجربه اش افزون شد با خود انديشه كرد كه اين جماعت را بر من فضيلتى در عقل و دانايى نيست و مرا سزاوار نيست كه در كارهاى خود تقليد آنان كنم و تصميم گرفت چون پدرش به نزد او آمد حقيقت را از وى بپرسد امّا بعد از آن با خود گفت اين امر از جانب پدر من است و او مرا بر اين سرّ مطّلع نخواهد كرد، بايد از كسى پرسش كنم كه اميد استكشاف اين امر از او داشته باشم. و در زمره مربّيان او مردى بود كه از ساير خدمتكاران مهربانتر بود و اين پسر به او انس بيشترى داشت و اميدوار بود كه حقيقت اين حال از ناحيه او معلوم گردد، پس ملاطفت و مهربانى را نسبت به او افزون كرد و شبى از شبها با نهايت ملاطفت و نرمى با او آغاز سخن كرد و گفت: تو مرا به منزله پدرى و از هر كس ديگر به من نزديكترى و بعد از آن گاه از روى تطميع و گاه از روى تهديد سخن مى گفت تا آنكه گفت: گمان من آن است كه پادشاهى پس از پدر به من خواهد رسيد و در آن حال تو در نزد من يكى از دو حال را خواهى داشت، يا مرتبت و منزلت تو از هر كس بيشتر خواهد بود و يا بدحالترين مردم خواهى بود.مربّى گفت: چرا خوف آن داشته باشم كه نزد تو بدترين مردمان باشم؟ گفت:اگر حقيقتى را از من پنهان كرده باشى و فردا آن را از ديگرى بشنوم به سختى از تو انتقام خواهم گرفت، مربّى آثار صدق از فحواى كلام پسر پادشاه استنباط كرد و اميدوار شد كه به وعده خود وفا كند، آنگاه حقيقت حال را به تمامى از گفته منجّمان و آنچه كه پدرش از آنها منع كرده است به او بازگفت. پسر پادشاه از او سپاسگزارى كرد و آن راز را مخفى نگاه داشت تا روزى كه پدر به نزد او آمد. پسر گفت: اى پدر جان! اگر چه من كودكم امّا خود را مى بينم و اختلاف احوال خود را مى نگرم و به آنچه برايم ياد آورى نشود و تعريف نگردد آگاهم و مى دانم پيوسته در اينجا نخواهم ماند و تو نيز بر اين منوال پايدار نخواهى ماند، زود باشد كه روزگار تو را از خود بگرداند اگر مراد تو اين است كه امر فنا و زوال و نيستى را از من مخفى دارى، اين امر بر من پوشيده نيست و اگر مرا از بيرون رفتن حبس كرده اى و از اختلاط با مردمان بازداشته اى تا نفسم به غير اين حالت مشتاق نشود، بدان كه نفس من از شوق آن چيزى كه ميان من و او حائل شده اى بى قرار است به حدّى كه به غير از آن خيالى ديگر ندارم و دلم به هيچ امر ديگر الفت نمى گيرد، اى پدر! مرا از اين زندان خلاصى ده و از امور مكروه بر حذر كن تا از آن احتراز نمايم و رضاى تو را اختيار كنم.چون پادشاه اين سخنان را از پسر شنيد دانست كه او از حقيقت احوال مطّلع شده است و حبس و منع او موجب زيادتى حرص او بر خلاصى مى شود. آنگاه گفت: اى پسر! مقصود من از منع كردن تو اين بود كه آزارى به تو نرسد و چيزى كه مكروه طبع تو باشد به نظر تو در نيايد و هر چه مى بينى موافق طبع تو باشد و هر چه مى شنوى باعث سرور و خوشحالى تو بشود و اگر ميل تو در غير اين است من هيچ چيز را بر رضاى تو اختيار نمى كنم.بعد از آن پادشاه فرمان داد كه پسرش را بر مركبهاى زينت شده سوار كنند و از سر راه او هر امر ناخوش و زشتى را دور سازند و در طريق او أسباب لعب و طرب را از دف و نى و غير آنها فراهم آورند و چنين كردند و پس از آن شاهزاده بسيار بر مركب مى نشست و گشت و گذار مى كرد.روزى شاهزاده در حالى كه موكّلان از او غافل بودند بر راهى عبور كرد و به دو نفر سائلى برخورد كه يكى از آنها بدنش ورم كرده و رنگش زرد شده بود و آب و رنگ بر صورتش نبود و منظرش به زشتى گرائيده بود و ديگرى نابينايى بود كه آن ديگرى دست وى را گرفته و راه مى برد چون شاهزاده آنها را ديد بر خود لرزيد و از حال آنها پرسش كرد، گفتند: صاحب ورم دردى در اندرون دارد كه اين حالت را در وى ظاهر كرده است و آن ديگر آفتى به ديده هايش رسيده است و او را نابينا ساخته است شاهزاده گفت: آيا اين آفتها در ميان ساير مردمان هم هست؟ گفتند: آرى، گفت: آيا كسى هست كه از اين آفتها ايمن باشد؟ گفتند: نه، شاهزاده غمگين و محزون و گريان به خانه خود بازگشت در حالى كه عظمت پادشاهى و شاهزادگى در ديدگانش خفيف گرديده بود و چند روزى در اين حال و انديشه بود.بعد از آن دوباره بر مركب سوار شد و در اثناى راه پيرمردى را ديد كه از پيرى پشتش خم و حياتش متغيّر و مويهايش سپيد و رخسارش سياه گرديده بود و از ضعف پيرى گامها را كوتاه بر مى داشت، شاهزاده ازديدار او شگفت زده شد و از حال او پرسيد: گفتند: اين حالت پيرى است، گفت: در چه وقت آدمى به اين مرتبه مى رسد؟ گفتند: در حدود صد سالگى، گفت: حالت پس از آن چيست؟ گفتند: مرگ. گفت: آيا براى آدمى آنچه از عمر خواهد ميسّر نخواهد شد؟ گفتند: نه، بلكه در اندك زمانى بدين حال مى رسد كه مى بينى.گفت: ماه سى روز است و سال دوازده ماه و انقضاى عمر صد سال و چه زود روزها ماه را پر مى سازد و چه زود ماهها سال را پر مى كند و چه زود سالها عمر آدمى را فانى مى كند، آنگاه به خانه خود بازگشت و اين سخن را مكرّر بر زبان جارى مى كرد.شاهزاده سراسر آن شب را بيدار بود و خواب به چشمانش نمى رفت او دلى زنده و پاك و عقلى مستقيم داشت، نسيان و غفلت بر او چيره نمى شد و بدين سبب غم و اندوه بر وى غالب آمد و دل بر ترك دنيا و خواهشهاى آن نهاد و با اين حال با پدر خود مدارا مى كرد و حال خود را از او مخفى مى نمود و هر كس سخنى مى گفت بدان گوش فرا مى داد تا شايد كلامى بشنود كه موجب هدايتش باشد. روزى با آن شخص كه راز خود را از او پرسيده بود خلوت كرد و از او پرسيد: آيا كسى را مى شناسى كه حال او غير حال ما باشد و طريقى غير طريق ما بپيمايد؟ آن مرد گفت: آرى، جماعتى بودند كه آنان را عبّاد مى گفتند ترك دنيا و طلب آخرت مى كردند و ايشان را سخنان و علومى بود كه ديگران آشناى به آنها نبودند، و ليكن با آنها عناد ورزيدند و دشمنى كردند و به آتش سوزانيدند و پادشاه همگى آنها را از مملكت بيرون راند و معلوم نيست كسى از آنها در بلاد ما باشد، زيرا از ترس پادشاه خود را پنهان كرده اند و انتظار فرج مى كشند تا چون به عنايت الهى امر دين رواج گيرد ظاهر شوند و خلق را هدايت كنند و پيوسته دوستان خدا در زمان دولتهاى باطل چنين بوده اند و سنّت و طريقه ايشان همين بوده است.شاهزاده از اين خبر دلتنگ شد و حزن و اندوه عميقى بر وى مستولى گرديد و مانند كسى شده بود كه چيزى گم كرده باشد و چاره اى از آن نداشته باشد، و آوازه عقل و علم و كمال و تفكّر و تدبّر و فهم و زهد و ترك دنياى شاهزاده در اطراف عالم منتشر شد.اين خبر به مردى از اهل دين و عبادت رسيد كه به او بلوهر مى گفتند و در سرزمين سرانديب زندگانى مى كرد، او مردى عابد و حكيم بود و بر كشتى سوار شد و به جانب سولابط آمد و قصد قصر شاهزاده را كرد و ملازم آنجا شد، لباس عبّاد را از تن بركند و در زىّ تجّار در آمد و به در خانه شاهزاده آمد و شد مى كرد تا آنكه دوستان و ياران و اهل قصر را شناخت و چون لطف مربّى شاهزاده و منزلت والاى وى را دانست وى را زير نظر گرفت و در خلوت به او گفت: من مردى از تاجران سرانديب هستم و چند روزى است كه به اين ولايت آمده ام و متاعى گرانبها و نفيس و ارزشمند دارم و در جستجوى مرد موثّقى بودم و تو را برگزيدم، متاع من از كبريت احمر بهتر است، كور را بينا مى كند و كر را شنوا مى گرداند و دواى جمله دردهاست و آدمى را از ضعف به قوّت مى آورد و از ديوانگى حفظ مى كند و بر دشمن يارى مى دهد و كسى را سزاوارتر از شاهزاده نديدم تا كالاى خويش را به وى تقديم كنم اگر مصلحت مى دانى اوصاف متاع من در نزد وى بازگو چنانچه اين متاع به كار او آيد مرا به نزد او ببر تا به او بنمايم كه اگر او متاع مرا ببيند قدرش را خواهد دانست.مربّى شاهزاده به حكيم گفت: تو سخنى مى گويى كه ما تاكنون از كسى چنين سخنانى نشنيده ايم و نيكو و عاقل مى نمايى و ليكن فردى مثل ما تا حقيقت چيزى را نداند آن را نقل نمى كند، تو متاع خود را به من بنما اگر آن را قابل دانستم به شاهزاده عرضه خواهم كرد.بلوهر گفت: من در ديده تو ضعفى مشاهده مى كنم و مى ترسم اگر به متاع من نظر نمايى ديده تو تاب ديدن آن نياورد و ضايع شود، امّا شاهزاده جوان و ديده اش صحيح است و بر ديده او اين خوف را ندارم، نظرى به متاع كند اگر او را خوش آيد در قيمت آن با وى مضايقه نمى كنم و اگر نخواهد نقصانى و تعبى براى او نخواهد بود، متاع عظيمى است حيف است شاهزاده را محروم گردانى و اين خبر را به وى نرسانى، آن مربّى به نزد شاهزاده رفت و خبر بلوهر را به عرض رسانيد شاهزاده در دلش افتاد كه نيازمنديش از ناحيه بلوهر زايل خواهد شد، آنگاه گفت: چون شب شود البتّه آن مرد تاجر را در پنهانى نزد من آور كه اين چين امر عظيمى را نمى توان سهل شمرد.آن مربّى به بلوهر پيام رسانيد كه براى ملاقات با شاهزاده مهيّا باشد، بلوهر سبدى كه كتابهاى خود را در آن مى گذاشت برداشت مربّى گفت: اين سبد چيست؟ گفت: متاع من در اين سبد است مرا به نزد او ببر. او را به نزد شاهزاده برد و چون داخل شد سلام كرد، شاهزاده در نهايت تعظيم و تكريم سلام او را پاسخ گفت و آن مربّى خارج شد، حكيم به خلوت نزد شاهزاده نشست و گفت: اى شاهزاده مرا زياده از غلامان و بزرگان اهل بلادت تحيّت فرمودى، شاهزاده گفت: تو را براى آن تعظيم كردم كه اميدوارى بسيارى به تو دارم، حكيم گفت: اكنون كه با من چنين سلوك كردى پس اين حكايت را بشنو.در گوشه اى از دنيا پادشاهى به خير و خوبى معروف بود، روزى با لشكر خود به راهى مى رفت كه به ناگاه دو نفر را ديد كه جامه هاى كهنه پوشيده بودند و اثر فقر و درويشى در آنها ظاهر بود، چون نظرش بر آنها افتاد از مركب فرود آمد و ايشان را تحيّت گفت و با آن دو مصافحه كرد، چون وزراء اين حال را مشاهده كردند غمين شدند و به نزد برادر پادشاه كه بر او جسور بود آمدند و گفتند: امروز پادشاه خود را خوار ساخت و اهل مملكت خود را رسوا نمود، براى دو نفر پست و بى مقدار بر زمين افتاد، سزاوار است كه او را ملامت نمايى تا ديگر چنين نكند. برادر پادشاه به گفته وزراء عمل كرد و پادشاه را ملامت كرد و پادشاه در جواب او سخنى گفت و او ندانست كه پادشاه راضى و خشنود است و يا آنكه رنجيده است برادر به خانه خود برگشت و چند روز بر اين منوال بگذشت، بعد از آن پادشاه به منادى خود كه او را منادى مرگ مى گفتند فرمان داد تا نداى مرگ در خانه برادر خود سر دهد. طريقه آن پادشاه چنان بود كه اگر اراده قتل كسى را داشت به آن منادى فرمان مى داد كه در سراى او ندا كند، پس از اين ندا نوحه و شيون در خانه برادر پادشاه بلند شد و او جامه مرگ پوشيد و به در خانه پادشاه آمد و مى گريست و موى ريش خود را مى كند، چون پادشاه از حضور او مطّلع شد وى را طلبيد و چون آمد بر زمين افتاد و فرياد وا ويلاه و وا مصيبتاه برآورد و دو دست خود را به زارى و تضرّع بالا آورد. پادشاه او را به نزد خود خواند و گفت: اى بى خرد! آيا جزع مى كنى از نداى آن منادى كه بر در خانه تو ندا كرده است به امر مخلوقى كه خالق تو نيست بلكه برادر توست و تو مى دانى كه در پيشگاه من گناهى نكرده اى كه مستوجب كشتن باشى و با اين حال مرا ملامت مى كنى كه چرا بر زمين افتادم در حالى كه منادى پروردگار خود را ديدم و من از شما داناترم به گناهانى كه بر درگاه پروردگارم كرده ام، برو، من دانستم كه وزراى من تو را بر اين كار برانگيخته و فريب داده اند، زود باشد كه خطاى آنها بر ايشان ظاهر گردد.آنگاه فرمان داد تا چهار تابوت از چوب ساختند و دستور داد دو تاى آنها را به طلا زينت كردند و دو تاى ديگر را به قير اندودند، بعد از آن دو تابوت قيراندود را از طلا و ياقوت و زبرجد پر ساختند و دو تابوت زينت شده با طلا را از مردار و خون و فضله آكنده كردند و در آنها را محكم بستند، آنگاه وزرا و اشرافى را كه گمان مى برد ايشان او را بر آن عمل ملامت كرده اند فراخواند و تابوتها را بر آنها عرضه كرد و گفت: اينها را قيمت كنيد، آنها گفتند: به حسب ظاهر و دريافت بر اين دو تابوت طلا قيمتى نمى توان نهاد از بس كه قيمتى هستند و آن دو تابوت قير هم قيمتى ندارد زيرا بى مقدار و بى ارزش است. پادشاه گفت: اين رأى شما به واسطه ميزان علم شماست و فرمان داد تا تابوتهاى قيراندود را گشودند و به واسطه جواهرهايى كه در آنها بود خانه روشن شد، آنگاه گفت: مثل اين دو تابوت مثل آن دو مردى است كه شما حقير و خوار شمرديد، لباس و ظاهر آنها را سهل شمرديد و حال آنكه باطن آنها از علم و حكمت و راستى و نيكويى و ساير مناقب خير آكنده بود، مناقبى كه از ياقوت و لؤلؤ و جواهر و طلا برتر است.بعد از آن فرمان داد تابوتهاى طلا را گشودند و اهل مجلس از زشتى منظر و گند و تعفّن آنها بر خود بلرزيدند و متأذّى شدند. پادشاه گفت: اين دو تابوت مثل آن قوم است كه ظاهرشان را با جامه و لباس آراسته اند و باطنشان از انواع بديها از قبيل جهل و كورى و دروغ و ظلم آكنده است كه از اين مردارها به مراتب رسواتر و شنيع تر و بدنماتر است.همه وزراء و اشراف گفتند: اى پادشاه! منظور شما را يافتيم و به خطاى خود واقف شديم و پند گرفتيم.آنگاه بلوهر گفت: اى شاهزاده! اين مثل شماست كه مرا تحيّت فرمودى و اكرام كردى. شاهزاده كه تكيه زده بود چون اين سخن را شنيد راست نشست و گفت: اى حكيم باز هم از اين مثلها بازگو حكيم گفت: زارع بذر نيكويى را براى كاشتن مى آورد و چون كفى از آن را برگرفت و پاشيد، بعضى از آنها بر كنار راه مى افتد و بعد از اندك زمانى مرغان آن را مى ربايند و بعضى ديگر بر سنگى مى افتد و بعد از اندكى خاك و رطوبت بر روى آن است آن دانه ها سبز مى شود و به حركت مى آيد و چون ريشه اش به سنگ رسد حيات خود را از دست مى دهد و خشك مى شود، و بعضى ديگر بر زمين پرخارى مى افتد كه چون روئيد و خوشه داد آن علفها و خارها بر آن مى پيچد و آن را ضايع و تباه مى سازد و تنها آن بذرى كه بر زمين پاكيزه واقع شده است هر چند اندك باشد سالم مى ماند و رشد مى كند. زارع همان حكيم است و بذر او انواع سخنان حكيمانه او و آن دانه هايى كه بر كنار راه مى افتد و مرغان آن را مى ربايند سخنى است كه گوش آن را مى شنود و در دل اثر نمى كند و آنچه كه بر سنگى مى افتد كه اندكى خاك و رطوبت بر آن است و ريشه اش خشك مى شود، سخنى است كه كسى آن را بشنود و او را خوش آيد و به آن دل بدهد و آن را بفهمد، امّا ضبط آن ننمايد و مالك آن نشود و آنچه كه رويد و خار و علف آن را تباه كند سخنى است كه شنونده آن را دريابد و ضبط كند و چون هنگام عمل به آن فرا رسد خار و خاشاك شهوات و خواهشهاى نفسانى مانع او گردد و او را تباه سازد. و امّا آنچه سالم ماند و به بار آيد سخنى است كه عقل آن را دريابد و حافظه آن را ضبط كند و شخص عزم كرده باشد كه آن را عمل كند و اين در وقتى است كه ريشه شهوات و خواهشها و صفات ذميمه را از دل بركنده و آن را تطهير كرده باشد.شاهزاده گفت: اى حكيم! اميدوارم آن بذرى كه در دلم كاشتى از آن قسمى باشد كه نمو كند و سالم ماند، مثل دنيا و فريب خوردن اهل آن را بيان كن.بلوهر گفت: شنيده ام كه مردى را فيل مستى در قفا بود و او مى گريخت و فيل هم از پى او مى شتافت تا به او رسد. آن مرد مضطرّ شد و خود را به چاهى افكند و دو شاخه در كنار آن چاه روئيده بود و به آنها آويخت و پاهاى او بر سر مارى چند واقع شد كه در ميان آن چاه سر بر آورده بودند و چون به آن دو شاخه نظر كرد ديد دو موش بزرگ به كندن ريشه هاى آن دو شاخه مشغولند، يكى سفيد و ديگرى سياه و چون به زير پاى خود نظر كرد ديد كه چهار افعى از سوراخهاى خود سر بيرون كرده اند و چون به قعر چاه نظر افكند ديد اژدهايى دهان گشوده است كه چون به قعر چاه درافتد او را فرو بلعد. در اين حال آن مرد سر برآورد و ديد بر سر آن دو شاخه اندكى عسل وجود دارد و به ليسيدن آن عسل مشغول شد و لذّت شيرينى آن او را از مارها غافل ساخت كه كى او را مى گزند و از فكر كردن در امر آن اژدها بازداشت كه چه زمان او را مى بلعد.امّا آن چاه دنياست كه از بلاها و آفتها و مصيبتها آكنده است و آن دو شاخه، عمر آدمى است و آن دو موش، شب و روزند كه او را به سوى مرگ مى كشانند و آن چهار افعى اخلاط اربعه اند كه به منزله زهر كشنده اند از سودا و صفرا و بلغم و باد و خون و صاحب آن نمى داند كه چه زمانى از آنها به هيجان مى آيد و آن اژدها مرگ است كه منتظر است و پيوسته در طلب آدمى است و آن عسل كه او را فريفته و از همه چيز غافل كرده بود لذّتها و خواهشها و نعمتها و عيشهاى دنياست از خوردنى و آشاميدنى و بوئيدنى و لمس كردنى و شنيدنى و ديدنى.شاهزاده گفت: اين مثل شگفتى است و با احوال دنيا مطابق است، براى دنيا و آنان كه فريب آن را خورده اند و در آن سستى مى كنند مثلى ديگر بيان كن.بلوهر گفت: روايت كرده اند كه مردى را سه همنشين و رفيق بود يكى از آنها را بر همه مردم ترجيح مى داد و براى او انواع سختيها و شدايد را تحمّل مى كرد و خود را به مهلكه مى انداخت و شب و روزش را در برآوردن حوائج او سپرى مى كرد، رفيق دوم گرچه به پايه رفيق اوّل نبود امّا او را نيز دوست مى داشت و به وى ملاطفت مى كرد و او را خدمت و اطاعت مى نمود و هرگز از وى غافل نبود، امّا رفيق سوم را جفا مى كرد و حقير مى شمرد و از محبّت و مال خود بهره اندكى به وى مى داد. ناگاه براى مرد حادثه اى رخ داد و محتاج به اعانت رفيقان شد و مير غضبان پادشاه نيز فرا رسيدند تا او را ببرند، آن مرد به رفيق اوّل پناه برد و گفت: مى دانى كه من چه ايثارى در باره تو كرده ام و چگونه خود را فداى تو نموده ام، امروز روز نيازمندى من به توست، چه كمكى مى توانى كنى؟ گفت:من مصاحب تو نيستم، مرا يارانى ديگر است كه گرفتار آنها هستم امروز آنها به من نزديكترند و ليكن ممكن است تو را دو جامه دهم تا از آن منتفع شوى.سپس به رفيق دوم پناه برد و گفت: مكرمت و ملاطفت من نسبت به تو معلوم است، پيوسته خواستار مسرّت و شادى تو بودم و امروز روز نيازمندى من به توست، چه كمكى از تو ساخته است؟ گفت: آنقدر به كار خود گرفتارم كه نمى توانم به تو رسيدگى كنم، خود براى خويشتن فكرى كن و بدان كه آشنايى ميان من و تو بريده شده است و راه من با راه تو مغاير است و ممكن است كه چند گامى به همراه تو بيايم امّا سودى از آن عايد تو نخواهد شد و به دنبال كارهاى مهمتر خود خواهم رفت.آنگاه به رفيق سوم پناه برد كه در ايّام وسعت و راحت به وى جفا مى كرد و او را حقير مى شمرد و التفاتى به وى نمى نمود و به او گفت: من از روى تو شرمنده ام، و ليكن احتياج و اضطرار مرا به سوى تو آورده است آيا در چنين روزى مى توانى مرا كمك كنى؟ گفت: غمخوار و حافظ تو خواهم بود و از تو غافل نخواهم شد، تو را بشارت باد و چشمت روشن باد كه من مصاحبى هستم كه تو را فرو نمى گذارم و از تقصيراتى كه در باره من كرده اى دلگير مباش كه آنچه به من داده اى برايت ضبط كرده ام و به آن هم راضى نشدم بلكه با آن اموال برايت تجارت كرده ام و سود بسيار به هم رسانيده ام. اكنون چندين برابر آنچه به من داده اى از براى تو نزد من موجود است، بشارت باد تو را و اميدوارم اين اموال تو باعث رضاى پادشاه گردد و تو را از اين بليّه بزرگت كه پيش آمده است خلاصى بخشد. آن مرد چون احوال رفيقان را مشاهده كرد گفت: نمى دانم بر كدام يك از اين دو حسرت خورم؟ آيا بر تقصيرى كه در باب رفيق نيك كرده ام؟ يا بر رنج و مشقّتى كه در باب رفيق بد متحمّل شده ام؟ آنگاه بلوهر گفت: رفيق اوّل مال است و رفيق دوم اهل و فرزندان و رفيق سوم عبارت از عمل صالح است.شاهزاده گفت: اين سخنى حق و ظاهر است، در باره دنيا و فريب خوردگان و دلبستگان به آن، مثل ديگرى بيان كن.بلوهر گفت: شهرى بود كه عادت مردم آن شهر چنين بود كه مرد غريبى را كه از احوال آنها اطّلاعى نداشت بر مى گزيدند و بر خود يك سال پادشاه و فرمانروا مى كردند و آن مرد چون بر احوال ايشان مطّلع نبود گمان مى برد هميشه پادشاه خواهد بود، چون يك سال مى گذشت او را عريان و دست خالى و بى چيز از شهر به در مى كردند و به بلا و مشقّتى مبتلا مى شد كه هرگز به خاطرش خطور نكرده بود و از آن پادشاهى و سرورى جز وبال و اندوه و مصيبت براى وى باقى نمى ماند. يك بار اهل آن شهر مرد غريبى را براى يك سال براى خود امير و پادشاه كردند آن مرد به فراستى كه داشت ديد در ميان ايشان بيگانه و غريب است و با كسى مأنوس نيست ناچار به دنبال مرد خبيرى از همشهريان خود فرستاد و او را يافت، او نيز سرّ اين قوم را براى وى فاش ساخت و گفت: صلاح تو در آن است كه تا آنجا كه مى توانى در طىّ اين يك سال از اموال و اسباب خود به آن مكان كه تو را خواهند فرستاد ارسال كنى تا چون به آنجا روى اسباب عيش و رفاهيت تو مهيّا باشد و هميشه در راحتى و نعمت باشى و پادشاه نيز به سفارش آن مرد خبير عمل كرد و آن را فرو نگذاشت.آنگاه بلوهر گفت: اى شاهزاده! اميدوارم كه تو آن پادشاه باشى كه با بيگانگان و غريبان مأنوس نشوى و به پادشاهى چند روزه دنيا فريب نخورى و من آن كسى باشم كه براى دانستن صلاح خود طلب كرده اى و من تو را راهنمايى مى كنم و احوال دنيا و اهل آن را به تو مى شناسانم و ياور تو خواهم بود.شاهزاده گفت: اى حكيم راست گفتى، من همان پادشاه غريبم و تو آن كسى هستى كه پيوسته در طلب او بوده ام، اكنون امر آخرت را برايم وصف كن كه به جان خود سوگند كه آنچه در باب دنيا گفتى محض صدق و حقيقت است و من نيز از احوال دنيا امورى را مشاهده كرده ام و زوال و فناى آن را دانسته ام و ترك آن بر ذهنم خطور كرده است و در نظرم حقير و بى مقدار شده است.بلوهر گفت: اى شاهزاده! ترك دنيا كليد درهاى سعادت اخروى است، هر كس طلب آخرت كند و در آن را كه ترك دنياست بيابد به زودى در آن سرا پادشاهى خواهد يافت و چگونه در اين دنيا زهد نورزى در حالى كه حقّ تعالى عقلى چنين به تو كرامت كرده است و تو مى بينى كه اهل دنيا آن را براى اين اجساد فانيه گرد مى آورند و بدن نه ثباتى دارد و نه قوامى و هيچ ضررى را نمى تواند از خود دفع نمايد، گرما آن را مى گدازد و برودت آن را منجمد مى سازد و بادهاى سموم آن را از هم مى پاشد و آب غرقش مى كند و آفتاب مى سوزاندش، هوا به تحليلش مى برد و جانوران درنده او را مى درند و مرغان آن را به منقار سوراخ مى كنند و به آهن بريده مى شود و به صدمه ها در هم مى شكند و قطع نظر از عوارض خارجى معجونى است كه از بيماريها و دردها و مرضها تركيب شده است، چنين شخصى در گرو اين بلاها و منتظر آنهاست و پيوسته از آنها ترسان است و از آنها سالم نيست، همچنين به هفت آفت قرين است كه هيچ بدنى از آنها خلاصى ندارد: گرسنگى و تشنگى و گرما و سرما و درد و ترس و مرگ. و امّا آنچه از امر آخرت پرسيدى، اميدوارم آنچه را در اين دنيا بعيد مى دانستى قريب باشد و آنچه را كه سخت مى پنداشتى آسان باشد و آنچه را كه اندك مى شمردى بسيار باشد.شاهزاده گفت: چنين مى پندارم كه آن جماعتى كه پدرم ايشان را كشت و به آتش سوزانيد و از بلاد خود بيرون كرد، اصحاب و ياران تو بودند و طريقه تو را داشتند. بلوهر گفت: آرى، گفت: شنيده ام كه جميع مردم بر عداوت و مذمّت ايشان اتّفاق كرده بودند، بلوهر گفت: آرى چنين بوده است گفت: اى حكيم سبب آن چه بوده است؟ بلوهر گفت: اى شاهزاده امّا آنچه در باب بدگويى مردمان نسبت به آنها گفتى، چه مى توان گفت در باره جماعتى كه راست گويند نه دروغ، عالم باشند، نه جاهل، آزارشان به مردم نرسد، نماز بسيار به جاى آورند و خوابشان اندك باشد، و روزه گير باشند، نه مفطر، و به انواع بلاها مبتلا شوند و صبر پيشه كنند و در احوال دنيا تفكّر كنند و عبرت گيرند، و دل به مال و اهل نبسته و طمع در مال و اهل مردم نداشته باشند؟شاهزاده گفت: پس چگونه اهل دنيا در عداوت ايشان متّفق شدند در حالى كه در ميان خود كمال اختلاف و نزاع دارند؟ بلوهر گفت: مثل ايشان در اين باب مثل سگان مختلف و رنگارنگى است كه بر مردارى جمع شده باشند و بر روى يك ديگر فرياد مى كنند و با يك ديگر در مى آويزند، در اين هنگام اگر مردى به نزديك آنان بيايد آنها دست از نزاع برداشته و متّفق شده و بر آن مرد حمله مى آورند و بر روى آن مرد مى جهند و فرياد برمى آورند در حالى كه آن شخص را با مردار ايشان كارى نيست و منازعه اى در آن جيفه ندارد، امّا چون آن مرد را غريب و بيگانه مى شمرند از او وحشت مى كنند و با يك ديگر انس و الفت مى گيرند، با يك ديگر اتّفاق مى كنند هر چند پيش از آن در ميان خود اختلاف و نزاع داشتند.بلوهر در دنباله گفت: آن مردار مثل متاع دنياست و آن سگهاى رنگارنگ مثل انواع اهل دنياست كه براى دنيا با يك ديگر نزاع مى كنند و خون يك ديگر مى ريزند و اموال خود را براى تحصيل اعتبارات آن صرف مى كنند و آن شخص كه سگان بر او حمله مى آورند و او را به جيفه ايشان كارى نيست مثل ديندارى است كه ترك دنيا كرده و از آن كناره گرفته و با ايشان در امر دنيا منازعه ندارد، با اين حال اهل دنيا با او دشمنى مى كنند زيرا كه نزد آنان غريب است. اگر تعجّب كردى پس تعجّب كن از اهل دنيا كه جميع همّت ايشان مصروف است بر جمع اموال دنيا و افزون طلبى و تفاخر و غالب آمدن در آن و چون كسى را ديدند كه دنيا را براى ايشان رها ساخته و از آن دورى كرده است با او منازعه بيشترى دارند تا آن جماعتى كه با آنها بر سر دنيا منازعه مى كنند، اى شاهزاده! اهل دنياى مختلف الاحوال در منازعه كردن با آن جماعت چه حجّتى دارند؟ شاهزاده گفت: بيشتر سخن گوى و نياز مرا برطرف ساز. بلوهر گفت: چون طبيب مهربان ببيند كه بدن را اخلاط فاسده ضايع كرده است و بخواهد آن را تقويت كند و فربه سازد ابتدا به تجويز غذاهاى كه مورث قوّت و مولّد گوشت و خون است مبادرت نمى كند، زيرا مى داند كه با وجود اخلاط فاسده در بدن اين غذاهاى مقوّى باعث قوّت مرض و زيادت فساد بدن مى گردد و نفعى براى قوّت نمى بخشد بلكه ابتدا او را به امساك و پرهيز فرا مى خواند و براى دفع اخلاط فاسده دوا تجويز مى كند و چون اخلاط فاسده را از بدن زايل كرد براى او طعامهاى مقوّى تجويز مى كند و در اين هنگام مزه طعام را درمى يابد و فربه و قوى مى شود و مى تواند بارهاى گران را به خواست الهى بردارد.شاهزاده گفت: اى حكيم از طعام و شراب خود براى من بازگو و حكيم پاسخ وى را چنين گفت: روايت كرده اند كه پادشاه بزرگى بود كه لشكريان و اموال فراوانى داشت و به نظرش رسيد كه براى زيادتى ملك و مال خويش با پادشاهى ديگر به كارزار بپردازد و با جميع لشكريان و اسباب و اسلحه و اموال و زنان و فرزندان خود به جانب آن پادشاه روان شد و اتّفاق را آن پادشاه مخالف بر وى ظفر يافت و بسيارى از ايشان را كشتند و پادشاه با بقيه لشكر خود منهزم شدند و با زن و فرزندان خود مى گريخت تا چون شب درآمد در نيستانى كه در كنار نهرى بود با عيال خود پنهان شد و اسبهاى خود را رها كردند تا مبادا به آواز آنها دشمن بر مكان ايشان مطّلع گردد و شب در نهايت خوف در آن نيستان بسر بردند و هر لحظه صداى سم اسبهاى دشمن به گوش ايشان مى رسيد و موجب زيادتى خوف آنها مى گشت.چون صبح فرا رسيد در آنجا محصور بماند و نتوانست بيرون بيايد زيرا عبور از آن نهر ممكن نبود و از ترس دشمن نمى توانست به جانب صحرا برود، پس او و عيالش در آن جاى تنگ بماندند و با نهايت مشقّت از سرما و گرسنگى روبرو بودند و هيچ طعام و توشه اى همراه آنان نبود و فرزندانش از سرما و گرسنگى مى گريستند، دو روز بر اين منوال بگذشت تا آنكه يكى از فرزندانش از اين شدّت هلاك شد و او را به آب انداختند و روزى ديگر بر اين حال سپرى گرديد.آنگاه پادشاه به همسر خود گفت: ما همه مشرف بر هلاكت هستيم اگر بعضى از ما بميرد و بعضى ديگر زنده بماند بهتر از آن است كه همگى هلاك شويم، مرا به خاطر رسيده است كه يكى از اين طفلان را بكشيم و او را قوت خود و باقى اطفال قرار دهيم تا خدا ما را از اين بليّه نجات بخشد و اگر اين كار را به تأخير بيندازيم طفلان ما لاغر و ضعيف مى شوند به غايتى كه از گوشت ايشان سير نخواهيم شد و چندان ضعيف شويم كه اگر گشايشى روى دهد از غايت ضعف طاقت حركت نداشته باشيم، و آن زن نيز رأى پادشاه را پسنديد و يكى از فرزندان خود را كشتند و گوشت او را خوردند، اى شاهزاده! گمان تو در چنين حالى به اين مرد مضطرّ چيست؟ آيا از آن رو كه گرسنه است و به طعام رسيده است مانند سگى حريص بسيار خواهد خورد يا به مانند مضطرّى كه به ضرورت لقمه اى خورد اندكى خواهد خورد؟  شاهزاده گفت: او اندكى از آن را در نهايت سختى خواهد خورد. حكيم گفت: اى شاهزاده! خوردن و آشاميدن من در دنيا چنين است.شاهزاده گفت: اى حكيم به من بگو آيا اين امرى كه مرا به آن فرا مى خوانى مردم آن را به عقل خود يافته اند و بر امور ديگر ترجيح داده اند يا آنكه حقّ سبحانه و تعالى مردم را به آن فراخوانده است و ايشان نيز او را اجابت كرده اند.حكيم گفت: امرى كه به آن دعوت مى نمايم بلندتر و لطيف تر از آن است كه از اهل زمين باشد يا مردم به عقل خود تدبير آن كنند، زيرا كار اهل دنيا اين است كه مردم را به اعمال دنيا و زينتها و عيش و رفاهيت وسعت نعمت و لهو و لعب و خواهشها و لذّتهاى آن بخوانند، بلكه اين امرى شگفت و دعوتى پرتو گرفته از جانب خداى تعالى و هدايتى مستقيم است كه اعمال اهل دنيا را در هم مى شكند و مخالف طريقه ايشان است، و زشتى و بدى اعمال ايشان را ظاهر مى كند و ايشان را از هوى و هوس و خواهشهاى نفسانى به طاعت پروردگارشان مى خواند، و اين امر براى كسى كه آگاهى جويد روشن است و از غير اهلش پنهان است تا آنكه خداوند حقّ را بعد از خفايش ظاهر و دين حقّ را رفيع گرداند و مذهب اهل جهل و فساد را پست گرداند.شاهزاده گفت: راست گفتى اى حكيم آنگاه حكيم گفت: بعضى از مردم هستند كه به فطرت مستقيم و فكر درست خويش پيش از آمدن پيامبران حقّ را در مى يابند و به آن راغب مى شوند و بعضى ديگر هستند كه بعد از بعثت پيامبران و شنيدن دعوت آنها اطاعت مى كنند و تو اى شاهزاده از كسانى هستى كه با عقل و فراست خود به حقّ و حقيقت رسيده اى.شاهزاده گفت: آيا غير از گروه شما جمع ديگرى هستند كه مردم را به ترك دنيا فراخوانند؟ حكيم گفت: امّا در بلاد شما نه و امّا در غير اين بلاد جمعى هستند كه به زبان اظهار دين مى نمايند ولى اعمالشان اعمال دينى نيست و از اين رو راه ما با راه آنان مختلف شده است. شاهزاده گفت: به چه سبب حقّ تعالى شما را سزاوارتر از آنها به حقّ نموده است و حال آنكه آن امر شگفت آسمانى از يك محلّ و يك سرچشمه به شما رسيده است؟ حكيم گفت: حقّ به تمامى از جانب خداى تعالى است و حقّ تعالى جميع بندگان را به سوى خود خوانده است، پس جمعى قبول كرده و به شرايط آن عمل كرده اند و ديگران را به آن راه حقّ به فرموده الهى هدايت نموده اند، ظلم و خطا نمى كنند و آن را فرو نمى گذارند، و جمعى ديگر قبول كرده اند امّا آن را چنانچه بايد برپا نمى دارند و به شرايط آن عمل نمى نمايند و به اهلش نمى رسانند،  و ايشان را در اقامت حقّ و عمل نمودن به شرايع عزمى و اهتمامى نيست و آن را فرو مى گذارند و گران مى شمارند، پس فروگذار مانند حافظ نيست و تبهكار مانند مصلح نيست و صابر مانند جزع كننده نيست و از اين جهت است كه ما به حقّ سزاوارتر از آنها هستيم.سپس حكيم فرمود: بر زبان آن جماعت امرى از امور دين و ترك دنيا و دعوت مردم به سوى خدا جارى نمى شود مگر آنكه آن را از اصل حقّ فرا گرفته اند چنان كه ما نيز از اصل حق فرا گرفته ايم و ليكن فرق ما و ايشان در آن است كه آنها در دين بدعتها احداث كرده اند و طالب دنيا شده اند و دل بر اعتبار آن بسته اند، و تفصيل اين حقيقت چنان است كه سنّت الهى چنين جارى بوده است كه در هر قرنى از قرون گذشته پيامبران (ص) براى دعوت خلايق به زبانهاى مختلف و گوناگون فرستاده شده اند و چون دين ايشان رواج مى گرفت و اهل حقّ به آنها مى گرويدند و همه بر يك امر مستقيم مى شدند، راه حقّ واضح و دين و شريعت آن پيامبر آشكار بود و هيچ گونه اختلاف و نزاعى در ميان آنها نبود و چون پيامبران رسالتهاى پروردگارشان را تبليغ كردند و حجّت الهى (ع) را بر مردم تمام نمودند و معالم دين و احكام آن را به پا داشتند خداى تعالى با انقضاى آجال و سرآمد روزگارشان آنان را قبض روح كرد و بعد از رحلت آن پيامبران امّتشان زمانى كوتاه بر طريقه آنان ماندند و دين آنان را تغيير ندادند، و ليكن پس از مدّتى مردم تابع شهوتهاى نفسانى شدند و بدعتها در آن احداث كردند و علم را فرو گذاشتند، عالم بالغ ره يافته آنها خود را نهان مى ساخت و علمش را آشكار نمى نمود و چنان بود كه نامش را مى دانستند و به منزل و مأوايش پى نمى بردند و قليلى از ايشان كه در ميان مردم بودند اهل جهل و باطل آنها را سبك شمردند و بدين سبب علم پنهان ماند و جهل ظاهر گرديد و هر چند قرنها بيشتر مى گذشت جهالت زيادتر مى شد تا به غايتى كه مردم به غير جهل راهى نداشتند و جهّال غالب شدند و علما خمول ذكر گرفته و اندك شدند و معالم دين الهى و احكام شرايع الهى را تغيير دادند و از جاده شريعت منحرف شدند و با اين حال دست از كتاب و دين بر نداشتند و به كتاب الهى اقرار داشتند امّا به تأويلات باطله و موافق غرضهاى خود معانى آن را تحريف كردند، مدّعى اصل دين بودند ولى حقيقت آن را ترك كردند و احكام شريعت را تباه ساختند و بدين سبب اختلاف در ميان هر دين بهم رسيده است. پس ما با هر صفتى از اوصاف آنها كه پيامبران نيز بدان فراخوانده اند موافقيم امّا در احكام و سيرت با آن جماعت مخالفيم و ما در هيچ امرى با آنها مخالفت نمى كنيم جز آنكه ما را بر آنها حجّتها و دلايل واضح است از كتابهايى كه خدا فرستاده و در دست ايشان است. پس هر يك از ايشان كه به حكمتى متكلّم شود آن حجّت ما بر ايشان است و آنچه از آثار دين و كلمات حكيمانه بيان مى كنند گواه ما بر بطلان آنهاست زيرا آن صفات همه موافق سيرت و صفت و طريقه ما و مخالف آداب و طريقه آنهاست، آرى آنان از كتاب الهى جز لفظى و از ياد خداوند جز اسمى نمى دانند و در حقيقت ديندار نيستند تا بتوانند آن را اقامه كنند.شاهزاده گفت: چرا پيامبران در بعضى زمانها مبعوث مى شوند و در بعضى زمانها مبعوث نمى شوند؟ حكيم گفت: مثل آن مثل پادشاهى است كه زمين مواتى داشته باشد كه هيچ آبادانى در آن نباشد و بخواهد كه آن زمين را آباد سازد و مرد كاردان ساعى امين خيرخواهى را به آن زمين بفرستد و به او فرمان دهد كه آن زمين را آباد كند و در آن انواع درختان بكارد و انواع زراعتها به عمل آورد و نام درختانى چند و بذرهاى معيّنى را به او بگويد و سفارش كند كه جز آن چيزى در آن زمين نكارد و بفرمايد كه در آن زمين نهرها جارى كند و حصارى بر گرد آن زمين بكشد و آن را از فساد و خرابى مفسدان محافظت كند. پس آن فرستاده بيايد و موافق فرموده پادشاه درختان و زراعات بكارد و نهرى عظيم جارى سازد و درختان و زراعتها برويد و به يك ديگر متّصل شود و بعد از اندك زمانى آن مرد بميرد و كسى را جانشين خود سازد امّا جمعى از آن جانشين اطاعت نكنند و در خرابى آن زمين بكوشند، نهرها و درختان خشك و زراعت تباه گردد، چون پادشاه از نافرمانى آن جماعت و خرابى آن زمين خبردار شود فرستاده ديگر تعيين نمايد تا احياى آن زمين نمايد و آن را اصلاح كند و به آبادانى اوّل برگرداند و بر اين منوال است فرستادن حقّ تعالى پيامبران را كه چون يكى از آنها رفت و بعد از او امور مردم تباه گرديد باز ديگرى را براى اصلاح آنان بفرستد.شاهزاده گفت: آيا آنچه انبياء و رسل از جانب حقّ تعالى مى آورند مخصوص جمعى است و يا آنكه شامل جميع خلق مى گردد. بلوهر گفت: هر گاه انبياء و رسل از جانب خدا مبعوث شدند عامّه مردم را فراخواندند هر كه اطاعت ايشان كرد داخل در زمره ايشان است و هر كه نافرمانى آنها كرد از آنها نيست و هرگز زمين از وجود كسى كه در جميع امور اطاعت حقّ تعالى نمايد خالى نخواهد بود و او از پيامبران و رسولان و يا اوصياى او خواهد بود و براى اين امر مثلى است: گويند در ساحل دريا مرغى بود كه به آن قرم مى گفتند و بسيار تخم مى گذاشت و بر جوجه آوردن و تكثير آن بسيار راغب بود و زمانى فرا رسيد كه بر چنين امرى توانا نبود و چاره اى جز اين نديد كه جلاى وطن كند و به سرزمين ديگرى مهاجرت نمايد تا آن زمان منقضى گردد. و از خوف آنكه مبادا نسلش منقطع گردد تخمهاى خود را بر آشيانه مرغان ديگر متفرّق كرد، آن مرغان نيز تخمهاى آن مرغ را با تخمهاى خود زير بال و پر گرفتند و جوجه هاى آن مرغ با جوجه هاى ديگر سر از تخم درآوردند. چون مدّتى گذشت آن جوجه ها با جوجه هاى قرم الفت گرفتند با يك ديگر مأنوس شدند و چون ايّام مهاجرت قرم از وطن خود منقضى گرديد و شبانه به سرزمين خود بازگشت بر آشيانه هاى آن مرغان عبور مى كرد و آواز خود را به گوش جوجه هاى خود و جوجه هاى ديگر مى رسانيد، جوجه هاى قرم چون صداى او را شنيدند در پى او شدند و جوجه هاى مرغان ديگر هم كه با آنها مأنوس بودند به دنبال آنها رهسپار شدند و تنها مرغانى كه جوجه او نبودند و با جوجه هاى او الفت نگرفته بودند از پى آواز قرم نرفتند و چون قرم محبّت فرزند بسيار داشت جوجه هاى خود و جوجه هاى ديگر را به جانب خود جلب نمود. همچنين پيامبران دعوت الهى را بر همه مردم عرضه مى نمايند و اهل حكمت و عقل اجابت ايشان مى كنند زيرا فضيلت و رتبه حكمت را مى دانند. پس مثل آن مرغ كه به آواز خود جوجه ها را فراخواند مثل پيامبران است كه همه مردم را به راه حقّ مى خوانند و مثل آن تخمها كه بر آشيانه مرغان پراكنده كرد مثل حكمت است و آن جوجه ها كه از تخمهاى آن حاصل شد مثل دانايانى است كه بعد از غيبت پيامبر به بركت او بهم مى رسند و مثل ساير جوجه هاى آن مرغ كه الفت گرفتند مثل جماعتى است كه اجابت دعوت علما و حكما و دانايان در زمانه پيش از بعثت پيامبران مى نمايند، زيرا حقّ تعالى پيامبران را بر جميع خلق تفضيل داده است و از براى هر يك از آنها حجّتها و براهين و معجزات و كراماتى چند مقرّر فرموده كه به ديگران نداده است تا آنكه رسالت ايشان در ميان مردم ظاهر گردد و حجّتهاى آنها بر خلايق تمام شود، از اين رو هنگام بعثت پيامبران جمعى به آنها مى گرويدند كه پيش از آن اجابت علما و دانشمندان اهل دين نمى كردند و اين براى آن است كه حقّ تعالى دعوت پيامبران را روشنى و وضوح و تأثير ديگر داده كه به دعوت ديگران نداده است.شاهزاده گفت: اى حكيم اگر تو مى گويى كه آنچه پيامبران و رسولان مى آورند كلام مردم نيست، مگر نه اين است كه كلام خداى تعالى نيز كلام است و كلام ملائكه نيز كلام است؟ حكيم گفت: آيا نمى بينى كه چون مردم بخواهند به بعضى از حيوانات و يا مرغان مطلبى را بفهمانند مثلا نزديك آيند و يا آنكه دور شوند از آنرو كه حيوانات و مرغان سخن ايشان را نمى فهمند، صدايى چند براى فهمانيدن آنها از صفير و اصوات وضع مى كنند تا به آن وسيله مطلب خود را به آنها بفهمانند و اگر به زبان خود سخن گويند آنها نخواهند فهميد. همچنين بندگان چون از فهم كنه كلام ذات اقدس الهى و لطف و كمال كلام ملائكه ناتوان هستند آنها شبيه به سخنان بندگان كلام خود را به آنها مى رسانند و به آن نوع سخنى كه در ميان ايشان شايع است حكمت را به آنها تفهيم مى كنند، همانند آوازهايى كه مردم براى فهمانيدن حيوانات و مرغان وضع كرده اند و به امثال اين مصطلحات كه در ميان آنها جارى است دقايق حكمت شريفه را براى آنها توضيح داده و حجّت خود را بر ايشان تمام كرده اند و جايگاه اين اصوات به حكمت مانند جسد و مسكن است و جايگاه حكمت به اصوات مانند جان و روح است و ليكن اكثر مردم به غور و كنه كلام حكمت نمى رسند و عقل ايشان به آن احاطه پيدا نمى كند و به اين سبب تفاوت و تفاضل ميان علما در علم حاصل مى شود و هر عالمى علم را از عالمى ديگر فرا گرفته است تا آنكه به علم الهى منتهى مى شود كه از ناحيه او به خلايق رسيده است و بعضى از علما را آن قدر از علم و دانش كرامت فرموده كه آنها را از جهل نجات مى بخشد و تفاوت مراتب ايشان به قدر زيادتى علم ايشان است و نسبت مردم به علوم و حقايقى كه از آنها منتفع مى شوند ولى به كنه آنها نمى رسند مانند نسبت ايشان به آفتاب است كه از روشنايى و حرارت آن منتفع مى شوند و تقويت ابدان و تمشيت امور معاش خود مى كنند و ديده ايشان از ديدن قرص آفتاب ناتوان است. مثل ديگر اين حكمتها و علوم، مثل چشمه اى است كه آبش جارى و ظاهر و منبعش معلوم نباشد ولى مردم از آب چشمه فايده ها مى برند و حيات مى يابند ولى به اصل منبع آن واقف نيستند و مثل ديگر آن، ستارگان درخشان است كه مردم به آن راه مى جويند امّا جايگاه آنها را نمى دانند و حكمت شريف تر و رفيع تر و بزرگ تر از جميع مثالهاى مذكور در فوق است، آن كليد درهاى خير و خوبى است كه آرزو مى كنند و موجب نجات و رستگارى از شرورى است كه از آن پرهيز مى شود و آن آب حياتى است كه هر كه از آن بنوشد هيچ گاه نمى ميرد و شفاى جميع دردهاست كه هر كس خود را بدان مداوا كند هرگز بيمار نمى گردد و راه راستى است كه هر كس در آن سالك شود هرگز گمراه نخواهد شد و ريسمان محكمى است كه آويختن بدان آن را كهنه و فرسوده نمى سازد و هر كس بدان متمسّك شود كورى از وى زايل شود و رستگار و مهتدى خواهد شد و به عروة الوثقى درآويخته است.شاهزاده گفت: چرا جميع مردم از اين حكمت و علم كه آن را به اين درجه از فضل شرف و رفعت و كمال و روشنى وصف كردى، منتفع نمى شوند؟حكيم گفت: مثل حكمت مثل آفتاب است كه بر جميع مردم از سفيد و سياه و كوچك و بزرگ طالع مى گردد و هر كس از دور و نزديك بخواهد از آن منتفع شود نفع خود را از او منع نمى كند و او را از روشنى خود محروم نمى سازد و هر كس نخواهد از آفتاب منتفع شود او را بر آفتاب حجّتى نخواهد بود و آفتاب فيض خود را از هيچ كس دريغ نمى دارد.حكمت نيز در ميان مردم تا روز قيامت چنين است و همه مردم مى توانند از آن بهره مند شوند، هيچ گاه حكمت از كسى منع فيض نكرده است و ليكن انتفاع مردم از آن متفاوت است، چنانچه مردم از انتفاع به نور آفتاب بر سه قسم اند:  بعضى ديده سالم دارند و از نور آفتاب بر وجه كمال سود مى برند و اشياء را به آن مى بينند و بعضى ديگر كورند به حدّى كه اگر چندين آفتاب بتابد از آن بهره اى نمى برند و بعضى ديگر بيمار چشم اند كه آنها را نه مى توان كور شمرد و نه بينا.حكمت نيز اين چنين است، آن آفتابى است كه بر دلها مى تابد بعضى كه صاحب بصيرت اند و ديده دل ايشان روشن است آن را مى يابند و به آن عمل مى كنند و بعضى ديگر كه ديده دل آنها كور است دل آنها از حكمت تهى است زيرا آن را انكار كرده و نپذيرفته اند همچنان كه آن كور از آفتاب عالم تاب بهره اى نمى برد و بعضى ديگر با كسانى هستند كه دلهاى آنها به افتهاى نفسانى بيمار است و از نور خورشيد علم و حكمت بهره ضعيفى مى برند و علمشان ناچيز و عملشان اندك است و چندان ميان نيك و بد و حقّ و باطل تميز نمى دهند.شاهزاده گفت: آيا كسى هست كه چون سخن حقّ را بشنود اجابت ننمايد و انكار كند و بعد از مدّتى اجابت و قبول نمايد. بلوهر گفت: آرى، بيشتر حالات مردم در باب حكمت چنين است.شاهزاده گفت: آيا هيچ گاه پدرم چيزى از اين كلام را شنيده است؟ بلوهر گفت:  گمان ندارم شنيده باشد شنيدن درستى كه در دل او جا كرده باشد و خيرخواه مهربانى در اين باب به وى سخن گفته باشد.شاهزاده گفت: چرا حكما در اين مدّت مديد پدرم را به اين حال گذاشته اند و امثال اين سخنان حقّ را به وى نگفته اند؟بلوهر گفت: او را ترك كرده اند زيرا محلّ سخن خود را مى دانند و بسيار باشد كه سخن حكمت را با كسى كه از پدر تو بهتر باشد ترك كنند، كسانى كه انصاف و مهربانى و شنوايى بهترى از پدر تو دارند تا به غايتى كه دانايى با كسى در تمام عمر معاشرت كند و در ميان ايشان نهايت انس و مودّت و مهربانى باشد و هيچ جدايى نباشد مگر در دين و حكمت، آن حكيم دانا دلسوز و غمخوار او باشد، امّا وى را قابل نداند تا اسرار حكمت را به وى بازگويد.گويند پادشاهى بود عاقل و مهربان و پيوسته در اصلاح امور خلايق مى كوشيد و انصاف را در باره ايشان مراعات مى كرد، اين پادشاه وزيرى صادق و صالح داشت كه او را در اصلاح امور ياور بود و رنج او را مى كاست و محلّ اعتماد و مشورت وى بود. آن وزير در كمال عقل و ديندارى و پرهيزكارى و دورى از دنياخواهى بود و با اهل دين ملاقات مى كرد و سخنان آنها را مى شنيد و برترى آنها را مى دانست و محبّت ايشان را به دل و جان قبول كرده بود و او را نزد پادشاه قرب و منزلتى عظيم بود و پادشاه هيچ امرى را از او مخفى نمى كرد و وزير نيز با پادشاه چنين بود و ليكن از امر دين و اسرار حكمت و معارف چيزى به پادشاه اظهار نمى كرد. بر اين حال ساليانى گذشت و وزير هر گاه به خدمت پادشاه مى آمد به ظاهر بتان را سجده مى كرد و از روى بقيّه تعظيم آنها مى نمود و ساير لوازم كفر را به جاى مى آورد، و از غايت مهربانى به آن پادشاه پيوسته از گمراهى او دلگير و غمگين بود، تا آنكه روزى با برادران و ياران خود كه اهل دين و حكمت مى بودند در باب هدايت پادشاه مشورت كرد، ايشان گفتند:مراعات حفظ جان خود و دوستانت را بنما و اگر مى دانى كه قابل هدايت است و سخن تو در او تأثير مى كند با او سخن بگو و از كلمات حكيمانه او را آگاه ساز و گر نه با او سخن مگو كه موجب ضرر او به تو و اهل دين خواهد شد، زيرا نبايد فريفته پادشاهان شد و از قهر ايشان ايمن بود، بعد از آن، وزير پيوسته با پادشاه اظهار خيرخواهى و اخلاص مى نمود و منتظر فرصت بود تا در محلّ مناسبى او را نصيحت و هدايت كند و پادشاه نيز گرچه گمراه بود ولى در نهايت تواضع و ملايمت بود و روزگار خود را در مقام رعيّت پرورى و اصلاح امور و تفقّد احوال ايشان سپرى مى كرد و وزير و پادشاه روزگار را چنين مى گذرانيدند.شبى از شبها بعد از آنكه مردم به خواب فرو رفته بودند، پادشاه به وزير گفت: بيا بر مركب سوار شويم و در شهر بگرديم و احوال مردم و آثار بارانهايى كه در اين ايام فرو باريده است مشاهده كنيم. وزير گفت: بسيار خوب و بر مركبهاى خود سوار شدند و در نواحى شهر مى گشتند در اثناى راه به مزبله اى رسيدند كه شبيه حياط سرايى بود، پادشاه نورى را ديد كه از گوشه آن مزبله مى تافت، و به وزير گفت: اينجا داستانى است پياده شويم و نزديك رويم تا ببينيم چه خبر است، پياده شدند و رفتند تا به نقبى رسيدند كه شبيه غارى بود و از آنجا روشنى مى تافت، مسكينى از مساكين در آنجا بود و به گونه اى كه متوجّه نشود به او نگريستند، مرد درويش بد قيافه اى بود كه جامه هاى بسيار كهنه كه در مزبله مى افكندند پوشيده بود و از زباله ها متكايى براى خود ساخته و بر آن تكيه زده بود و در پيش روى او ابريقى سفالين و پر از شراب بود و ساز و طنبورى در دست داشت و مى نواخت و زنش كه در بد تركيبى و كهنگى لباس مانند خودش بود در برابرش ايستاده بود و هر گاه شراب مى طلبيد ساقى او مى شد و هر گاه ساز مى نواخت آن زن برايش مى رقصيد و چون شراب مى نوشيد او را به مانند پادشاهان تحيّت مى گفت و آن درويش زن خود را سيّدة النّساء مى ناميد و هر دو يك ديگر را به حسن و جمال مى ستودند و به اندازه اى در سرور و خنده و طرب بودند كه زبان از بيان آن قاصر است. پادشاه و وزير آهسته بر روى پاهاى خود برخاستند و احوال آن دو را مخفيانه نيك نظاره كرده و از لذّت و شادى آنها در آن مزبله تعجّب كردند و بازگشتند.پادشاه به وزير گفت: گمان ندارم كه به من و تو در تمام عمر اين اندازه لذّت و سرور و شادى رسيده باشد كه به اين زن و مرد در اين شب رسيد و مى پندارم كه اين برنامه هر شب آنها باشد. وزير آن را غنيمت شمرد و فرصت را غنيمت شمرد و گفت: اى پادشاه مى ترسم كه اين دنياى ما و پادشاهى تو و بهجت و سرورى كه به اين لذّتهاى دنيوى داريم در نظر آن جماعتى كه ملكوت دائمى را مى شناسند مانند اين مزبله و اين دو نفر باشد و كاخهاى ما كه سعى در بنا و استحكامش مى كنيم و نزد كسانى كه در پى مساكن نيك بختى و ثواب آخرتند مانند اين غار در چشمان ما باشد و بدنهاى ما نزد آن كسانى كه پاكيزگى و نضارت و حسن و جمال معنوى را ادراك كرده اند مانند بدن اين دو بدتركيب زشت در چشمان ما باشد و تعجّب آن نيك بختان از لذّت و شادى ما به عيشهاى دنيوى مانند تعجّب ما باشد از لذّت اين دو شخص به حال ناخوشى كه دارند.پادشاه گفت: آيا جمعى را كه بدين صفات موصوف باشند مى شناسى؟ وزير گفت: آرى. پادشاه گفت: آنان چه كسانى هستند؟ وزير گفت: دينداران، كسانى كه ملك و پادشاهى آخرت و لذّات آن شناختند و خواستار آن شدند پادشاه گفت: ملك آخرت چيست؟ وزير گفت: نعمتهايى است كه پس از آن هيچ گونه سختى نيست و غنايى است كه فقرى پس از آن وجود ندارد و سرورى است كه اندوهى در وراى آن نيست و صحّتى است كه هيچ مرضى در پى ندارد و رضايى است كه خشمى در پس آن نخواهد بود و امنى است كه به ترس مبدّل نمى شود و حياتى است كه مرگ به دنبال ندارد و پادشاهى بى زوال است، آن سراى بقا و دار حياتى است كه انقطاع و تغيّر احوال در آن نيست و خداوند از ساكنان آن بيمارى و پيرى و شقاوت و درد و مرض و گرسنگى و تشنگى و مرگ را در بر داشته است. آرى اى پادشاه اينها اوصاف و اخبار آخرت است.پادشاه گفت: آيا براى داخل شدن به آن خانه بابى و راهى مى شناسى؟ وزير گفت: آرى آن خانه براى هر كس كه آن را از راهش طلب كند مهيّاست و هر كس از درگاهش به آن درآيد البتّه توفيق خواهد يافت. پادشاه گفت: چرا مرا پيش از اين به چنين خانه اى رهنمون نشدى و اوصاف آن را برايم بيان نكردى؟ وزير گفت: از جلالت و هيبت پادشاهى شما حذر مى كردم. پادشاه گفت: اگر اين امرى كه وصف مى كنى واقع شود، سزاوار نيست آن را ضايع كرده و خود را از آن محروم نمائيم و ليكن بايد تلاش كنيم تا به اخبار صحيح آن دست يابيم. وزير گفت:اگر شما رخصت فرمايى در بيان اوصاف آخرت مداومت كنم و آن را مكرّر بازگو كنم تا يقين شما زيادت گردد پادشاه گفت: بلكه تو را امر مى كنم كه شب و روز در اين كار باشى و نگذارى كه به كار ديگرى مشغول باشم كه آن امر عجيبى است و نمى توان در آن سستى كرد و نبايد از چنين امورى غافل بود و راه آن پادشاه و وزير راه نجات و رستگارى بود. شاهزاده گفت: من از انديشه راه نجات به هيچ امر ديگرى مشغول نخواهم شد تا به آن واصل شوم و با خود چنين انديشه كرده ام كه شبانه هر وقت بروى با تو بگريزم.بلوهر گفت: تو كجا طاقت آن دارى كه با من بيايى و چگونه مى توانى بر رفاقت و مصاحبت من صبر پيشه سازى در حالى كه مرا خانه اى نيست كه در آن آرام گيرم و مركبى نيست كه بر آن سوار شوم و طلا و نقره اى نيندوخته ام و هنگام صبح در فكر فراهم ساختن غذاى شب نيستم و به غير از اين كهنه جامه لباسى ندارم، در شهرها بجز اندكى نمى مانم و از شهرى به شهر ديگر گرده نانى نمى برم.شاهزاده گفت: اميدوارم آن كس كه به تو چنين توانايى و صبرى داده است به من نيز كرامت كند. بلوهر گفت: البته اگر مصاحبت مرا اختيار كنى شايسته آن خواهى بود كه مانند آن توانگرى باشى كه دامادى مردى فقير را اختيار كرد.بوذاسف گفت: داستان آن چيست؟ بلوهر گفت: روايت كرده اند كه جوان ثروتمندى بود كه دختر عموى ثروتمند و زيبايى داشت و پدرش مى خواست پيوند زناشويى بين آن دو برقرار كند، امّا آن جوان موافق نبود و كراهت خود را از پدر مخفى مى كرد تا آنكه پنهانى از شهر خود فرار كرد و متوجّه بلاد ديگر شد، در راه دخترى را ديد كه لباس كهنه اى در برداشت و بر در خانه اى از خانه هاى فقيران ايستاده بود. از او خوشش آمد و عاشق وى شد به او گفت: اى دختر تو كيستى؟ گفت: من دختر پيرمرد فقيرى هستم كه در اين خانه است، جوان ثروتمند پيرمرد را فراخواند و به او گفت: آيا دخترت را به ازدواج من در مى آورى؟ پيرمرد گفت: تو از فرزندان ثروتمندانى و با فرزندان فقرا ازدواج نخواهى كرد. آن جوان گفت: از دختر تو خوشم آمده است در حالى كه مى خواستند دختر ثروتمند زيبايى را به ازدواج من درآورند و از او خوشم نمى آمد و از دست آنها گريخته ام، دخترت را به ازدواج من درآور كه از من خير و نيكويى مشاهده خواهى كرد ان شاء اللَّه.پيرمرد گفت: چگونه دختر خود را به تو بدهم در حالى كه ما دوست نداريم او را از ميان ما ببرى و علاوه بر آن گمان ندارم كه خانواده تو هم راضى باشند كه اين دختر را به نزد آنان ببرى؟ جوان گفت: ما با شما در همين منزلتان مى مانيم.پيرمرد گفت: اگر راست مى گويى زيب و زيور خود را بيفكن و جامه در خور ما بپوش. آن جوان چنين كرد و چند جامه كهنه از جامه هاى آنها گرفت و در بر كرد و با ايشان بنشست، پيرمرد از احوال جوان پرسش كرد و باب گفتگو را باز كرد تا عقل او را بسنجد و دانست كه او عاقل است و آن كار را از روى ديوانگى انجام نداده است، آنگاه به جوان گفت: چون ما را برگزيدى و به ما راضى شدى و درويشى ما را پسنديدى برخيز و با من بيا و او را برد، آن جوان به ناگاه در پشت آن منزل خانه ها و مسكنهايى را ديد كه در نهايت وسعت و غايت زيبايى بود و در سراسر عمر خود چنان سراهايى را نديده بود و خزاينى را ديد كه آنچه آدمى به آن محتاج است در آنها بود و كليد تمام خزاين خود را به او داد و گفت: جميع اين خزاين و مساكن تعلّق به تو دارد و اختيار آنها با توست هر چه خواهى كن كه جوانى نيكو هستى و به سبب ترك خواهش به تمام خواهشها خواهى رسيد.بوذاسف گفت: اميدوارم من نيز مثل آن جوان باشم، آن پيرمرد عقل آن جوان را آزمود تا بر او اعتماد كرد و چنين مى نمايد كه تو نيز در مقام آزمودن عقل من هستى. بفرما در باب عقل من بر تو چه ظاهر شده است؟ حكيم گفت: اگر اين امر در دست من بود در آزمودن عقل تو به همان مكالمه اوّل اكتفا مى كردم، امّا بر من لازم است كه از آن سنّتى كه پيشوايان هدايت و امامان طريقت مقرّر ساخته اند پيروى كنم تا به غايت توفيق و علمى كه در سينه هاست نايل شوم و من مى ترسم كه اگر مخالفت سنّت ايشان كنم بدعتى را احداث كرده باشم. من امشب از تو جدا مى شوم ولى هر شب به در خانه تو مى آيم. در باره اين سخنان تفكّر كن و از آنها عبرت گير و بايد كه فهم خود را ملاك قرار دهى، استوار باش و در تصديق شتاب مكن تا آنكه بعد از تأمّل و تفكّر و تأنّى بسيار حقيقت بر تو ظاهر گردد و بر حذر باش كه مبادا هواها و شبهه ها و كوريها تو را از حق به باطل سوق دهد و در مسائلى كه مى پندارى در آنها شبهه وجود داشته باشد انديشه كن آنگاه با من در ميان گذار و هر گاه عزم بيرون رفتن كردى مرا آگاه ساز، و در آن شب به همين مقدار اكتفا نمود.حكيم بار ديگر به نزد شاهزاده آمد سلام كرد و او را دعا گفت و نشست و از جمله دعاهاى او اين بود: از خداوندى درخواست مى كنم كه اوّل است و قبل از همه اشياء بوده و هيچ چيز پيش از او نبوده است و آخر است و بعد از همه اشياء خواهد بود و هيچ چيز با او باقى نمى ماند، باقى است و هرگز فنا در او راه ندارد، عظيم و بزرگوارى است كه عظمت او را نهايت نيست، يگانه اى است كه احدى در خداوندى با او همراه نيست و قاهرى است كه همتايى براى او وجود ندارد و پديدآورنده اى است كه در آفرينش كسى را شريك خود نساخته است و توانايى است كه ضدّى ندارد، صمدى است كه مانندى ندارد، پادشاهى است و هيچ كس همراه او نيست تا تو را پادشاه عادل و پيشواى هدايت و رهبر پرهيزكاران قرار دهد و تنها اوست كه تو را از كورى ضلالت مى رهاند و در دنيا زاهد و دوستدار خردمندان و دشمن گمراهان مى سازد، تا آنكه تو را و ما را به آنچه بر زبان پيامبرانش از بهشت و رضوان وعده فرموده برساند، كه رغبت ما به سوى خداى تعالى آشكار و خوف ما از او نهان و ديدگان ما به سوى كرامت وى باز و گردنهاى ما در طاعت او خاضع و جميع امور ما به او بازگشت خواهد كرد.شاهزاده تحت تأثير اين دعا قرار گرفت و رغبتش در امور خير افزون گشت و از كمال و حكمت و دانايى آن حكيم متعجّب شد و پرسيد: اى حكيم از عمرت چند سال گذشته است؟ او گفت: دوازده سال، شاهزاده به خود آمد و گفت: فرزند دوازده ساله طفل است و من تو را در سن كهولت و شصت سالگى مى بينم.حكيم گفت: آرى از ولادتم شصت سال مى گذرد امّا تو از عمر من سؤال كردى و عمر عبارت از حيات است و حياتى وجود ندارد مگر در دين و عمل به آن و دورى از دنيا و از آن زمانى كه به اين حالات موصوف شده ام تا حال دوازده سال مى گذرد و پيش از آن به سبب جهالت در زمره مردگان بودم و آن را از عمر خود حساب نمى كنم. شاهزاده گفت: چگونه كسى را كه مى خورد و مى نوشد و حركت مى كند مرده مى خوانى؟ حكيم گفت: زيرا با مردگان در كورى و كرى و گنگى و ضعف حيات و فقر شريك است و چون در صفات با مردگان شريك است لا جرم در نام هم شريك خواهد بود.شاهزاده گفت: اگر تو اين حيات ظاهرى را حيات نمى دانى و به آن غبطه نمى خورى، سزاوار نيست كه مرگ را هم مرگ بدانى و از آن كراهت داشته باشى. حكيم گفت: اى شاهزاده اگر به اين زندگانى اعتماد مى نمودم خود را به چنين مهلكه اى نمى افكندم كه به نزد تو بيايم با وجود آنكه مى دانم پدرت بر اهل دين خشم بسيار دارد و در صدد قلع و قمع آنهاست، آرى من مرگ را مرگ نمى دانم و اين حيات را نيز حيات به حساب نمى آورم و از مرگ كراهت ندارم و چگونه رغبت در اين حيات داشته باشد كسى كه ترك لذّتهاى دنيوى كرده است و چگونه از مرگ مى گريزد كسى كه نفس خود را با دست خود كشته است. اى شاهزاده آيا نمى بينى كه دينداران ترك دنيا از اهل و مال خود كرده اند و رضا به داده داده اند و رنج عبادت بر خود خريده اند به گونه اى كه جز به مرگ نمى آسايند؟ پس كسى كه از لذّتهاى حيات متمتّع نگردد اين حيات به چه كار او آيد و كسى كه آسايش وى جز از مرگ نباشد چرا از آن بگريزد؟شاهزاده گفت: راست مى گويى اى حكيم، آيا دوست مى دارى كه فردا مرگت فرا رسد؟ حكيم گفت: بلكه سرور من در آن است كه همين امشب مرگم فرا رسد نه فردا، زيرا كسى كه نيك و بد را فهميد و دانست كه جزاى هر يك نزد خداى تعالى است بدى را به خاطر عقابش ترك مى كند و نيكى را به واسطه ثوابش به جا مى آورد و كسى كه به وجود خداى يكتا يقين داشته باشد و وعده هاى او را تصديق كند البتّه مرگ را دوست مى دارد به دليل آنكه به آسايش پس از مرگ اميدوار است دنيا را نمى خواهد و از آن كراهت دارد زيرا مى ترسد كه مبادا به شهوتهاى دنيا فريفته شود و مرتكب معصيت حقّ تعالى گردد. چنين شخصى مرگ را دوست مى دارد تا از شرّ فتنه دنيا ايمن شود و به سعادت عقبى فائز گردد. شاهزاده گفت: چنين شخصى زيبنده است كه با دست خود خويشتن را به هلاكت افكند زيرا در آن نجات و رستگارى وجود دارد. مثل مردم اين روزگار را كه در عبادت بتهاى خود اهتمام مى ورزند بيان فرما.حكيم گفت: مردى بود كه باغى داشت و در آبادانى آن باغ مى كوشيد و سعى وافر مى نمود. روزى گنجشكى را ديد كه بر روى درختى از درختان باغ او نشسته و ميوه آن را مى خورد. به خشم آمد و تله اى نصب كرد و آن گنجشك را شكار نمود و چون قصد كشتن آن را كرد حقّ تعالى به قدرت كامله خود آن گنجشك را به سخن درآورد و آن پرنده به صاحب باغ گفت: بر كشتن من همّت كرده اى ولى در من آن قدر گوشت نيست كه تو را از گرسنگى سير كند و از ضعف برهاند. آيا دوست دارى تو را به كارى هدايت كنم كه از كشتن من بهتر باشد؟ آن مرد گفت: چه كارى؟ گنجشك گفت: مرا رها كن و من سه كلمه به تو مى آموزم كه اگر آنها را حفظ كنى از اهل و مال برايت بهتر خواهد بود. مرد گفت: چنين خواهم كرد، آن كلمات را بازگو، گنجشك گفت: آنچه به تو مى گويم حفظ كن: بر آنچه كه از دست داده اى اندوه مخور و امر محال را باور مكن و آنچه را كه به آن نتوانى رسيد مخواه، چون اين كلمات به پايان رسيد آن را رها كرد، گنجشك پرواز كرد و بر شاخه درختى نشست و گفت: اى كاش مى دانستى كه با از دست دادن من چه چيز گرانبهايى را از دست داده اى، مرد گفت: چه چيزى را از دست داده ام؟ گنجشك گفت: اگر مرا مى كشتى از چينه دان من درّ سپيدى بيرون مى آوردى كه به اندازه تخم غاز بود و تو را در تمام عمر بى نياز مى كرد، آن مرد چون اين سخن شنيد پشيمانى خود را از رها ساختن آن نهان ساخت و گفت: از گذشته سخن مگو، بيا تا تو را به منزل خود برم، نزد من عزيز خواهى بود و جايگاه نيكويى برايت مهيّا خواهم ساخت. گنجشك گفت: اى مرد جاهل من مى دانم كه چون بر من دست يابى مرا خواهى كشت و بدان كه از آن كلماتى كه بتو گفتم منتفع نشدى، آيا نگفتم بر آنچه كه از دست داده اى اندوه مخور و امر محال را باور مكن و آنچه را كه به آن نتوانى رسيد مخواه؟ آيا اكنون بر آنچه كه از دست داده اى اندوهگين نيستى و بازگشت مرا درخواست نمى كنى و چيزى را كه به آن نتوانى رسيد طالب نيستى؟ آيا تو باور نكردى كه در چينه دان من درّ سپيدى هست كه به اندازه تخم غاز است در حالى كه جميع بدن من به اندازه آن تخم نيست! آيا چنين امور محالى را باور مى كنى؟و مردم اين روزگار نيز چنين اند، به دست خود بتهايى ساخته اند و آنها را خالق خود مى پندارند و از ترس آنكه مبادا دزد آنها را ببرد به محافظت آنها مشغولند و گمان مى كنند بتها محافظت آنها مى كنند و اموال و مكاسب خود را خرج بتها مى كنند و مى پندارند آنها رازق ايشانند. پس آنها نيز در جستجوى چيزى هستند كه به دست نمى آيد و امرى را كه محال است باور كرده اند، و به اندوهى كه صاحب باغ دچار شد مبتلا خواهند گرديد.شاهزاده گفت: راست مى گويى، من نيز همواره بر حال اين بتها عارف بوده ام و هرگز متمايل به عبادت آنها نبوده ام و اميد خيرى از آنها نداشته ام حال مرا از آن چيزى خبر ده كه مرا به سوى آن مى خوانى و براى خود پسنديدهاى. بلوهر گفت: مدار آن دينى كه تو را به آن فرا مى خوانم بر دو چيز است: يكى شناخت حقّ تعالى و ديگر عمل كردن به امورى كه موجب خشنودى اوست.شاهزاده گفت: حقّ تعالى را چگونه مى شناسند؟حكيم گفت: تو را فرا مى خوانم به شناسايى خداوند يكتايى كه شريكى ندارد و همواره يكتا و پروردگار بوده است و جز ذات او همه مخلوق اويند و اينكه تنها او قديم است و هر چه غير اوست حادث است و تنها او صانع است و ما سواى او مصنوع است و تنها او تدبير مى كند و ديگران تدبير مى شوند و تنها او باقى است و ديگران فانى هستند و تنها او عزيز است و ما سواى او ذليل اند و او نمى خوابد و غفلت نمى كند و نمى خورد و نمى آشامد و ناتوان نمى شود و مغلوب و دلتنگ نمى گردد و چيزى او را عاجز نمى سازد، آسمان و زمين و هوا و برّ و بحر مانع او نمى شود و او اشيا را از عدم پديد آورده است هميشه بوده و پيوسته خواهد بود و حوادث در او تأثير ندارد و احوال او را دگرگون نمى كند و روزگار او را مبدّل نمى سازد و از حالى به حالى ديگر در نمى آيد و هيچ مكانى از او خالى نيست و مكانى خاصّ او وجود ندارد و به مكانى نزديكتر از مكانى ديگر نيست و هيچ چيزى از وى نهان نيست و بر هر چيزى داناست، توانايى است كه چيزى از قدرت او بيرون نيست و بايد او را با صفات رأفت و رحمت و عدالت بشناسى و اينكه او براى مطيعان خود ثوابى مهيّا كرده است و براى عاصيان خود عذابى تدارك ديده است و بايد كه كردار تو براى خداوند و در جهت خشنودى او باشد و از آنچه باعث خشم و غضب وى مى گردد اجتناب نمايى.شاهزاده گفت: كدام اعمال موجب رضاى خالق يكتا مى شود؟ حكيم گفت: اى شاهزاده رضاى او در طاعت و ترك نافرمانى اوست و اينكه با غير خود آن كنى كه دوست دارى با تو آن كنند و از غير خود بازدارى آنچه را كه دوست دارى از تو بازدارند كه اين عدل است و در عدل رضاى او نهفته است و اينكه از آثار انبيا و رسولان الهى پيروى كنى و از طريقه سنّت ايشان تجاوز نكنى.شاهزاده گفت: اى حكيم، دگرباره در باب زهد و ترك دنيا سخن بگو و مرا از احوال آن باخبر گردان.حكيم گفت: من چون ديدم كه دنيا در تغيّر و زوال و تقلّب احوال است و ديدم كه اهل دنيا آماج بلاها و مصائب اند و همگى در گرو مرگ و فنا هستند و ديدم كه پس از صحّت دنيا بيمارى و پس از جوانيش پيرى و به دنبال توانگريش فقر و در پى شادى آن اندوه و پس از عزّتش ذلّت و به دنبال آسايش آن شدّت و در پى امنيّت آن خوف و از پس حيات آن ممات است و ديدم كه عمرها كوتاه و مرگها در كمين و تيرهاى قضا آماده پرتاب و بدنها در نهايت ضعف و سستى اند و نمى توانند دفع بلا از خود كنند، از مشاهده اين احوال دانستم كه دنيا منقطع و زوال پذير است و از آنچه در دنيا ديدم احوال آنچه را كه نديدم دانستم و از ظاهر دنيا پى به باطنش بردم و سخت آن را با آسانش و سرّ آن را با آشكارش و صادرات آن را با وارداتش شناختم و چون حقيقت دنيا را دانستم از آن پرهيز كردم و زمانى كه به عيبهاى آن بينا شدم از آن گريختم.اى شاهزاده! در آن حال كه مردى را در دنيا مى بينى كه در پادشاهى و نعمت و شادى و راحت و عيش و رفاهى است كه مردم بر او رشك مى برند و در شادى جوانى و شادمانى سلطنت و كامرانى و سلامتى است، ناگاه در اوج سرور و بهجت و راحتى و خوشوقتى دنيا از او بر مى گردد و دنيا همه اوصاف فوق را زايل مى سازد، عزّتش را به ذلّت و شاديش را به اندوه و نعمتش را به نقمت و بى نيازيش را به فقر و فراخى اش را به تنگى و جوانيش را به پيرى و رفعتش را به پستى و حياتش را به مرگ مبدّل مى گرداند و او را به حفره اى تنگ و وحشتناك راهنمايى مى كند كه در آن تنها و بى كس و غريب است در حالى كه از دوستانش جدا مى شود و دوستانش نيز از او مفارقت مى كنند و برادرانش او را فرو مى گذارند و از وى حمايتى نمى كنند و دوستانش او را فريفته و از وى دفع مضرّتى نمى كنند و عزّت و ملك و پادشاهى و اهل و مال او از پس وى به غارت مى رود و چنان از خاطره ها فراموش مى شود كه گويا هرگز در دنيا نبوده و نامش بر زبانها جارى نگرديده و او را جاه و منزلتى و بهره اى در زمين نبوده است. اى شاهزاده! چنين دنيايى را سراى خود قرار مده و ملك و عقارى از آن مطلب، افّ بر اين دنياى غدّار و تفو بر اين سراى ناپايدار.شاهزاده گفت: افّ بر آن باد و بر كسانى كه فريب آن را مى خورند چنان كه احوال آن چنين باشد، آنگاه بر شاهزاده حالى دست داد و گفت: اى حكيم! باز هم سخن بگو كه شفاى سينه دردمند من در كلمات توست.حكيم گفت: عمر آدمى كوتاه است و شب و روز با سرعت آن را طىّ مى كنند و رحلت از دنيا به زودى و با جديّت واقع مى شود و عمر هر چند دراز باشد مرگ فرا مى رسد و كسى كه بار بسته مى كوچد و هر چه كه فراهم آورده پراكنده مى شود و هر كارى كه در دنيا كرده ناتمام مى ماند و هر چه كه ساخته ويران مى شود نامش گم و يادش فراموش و حسبش بر باد و تنش پوسيده و شرفش به ذلّت مبدّل مى گردد و تنعّمهاى دنيا وبال او مى شود و كسبهاى دنيوى باعث زيانكارى او مى گردد و پادشاهى او به ميراث به ديگران مى رسد و فرزندانش به خوارى مبتلا مى شوند و زنانش را ديگران به تصرّف در مى آورند و پيمانهايش شكسته مى شود و پناهش بى پناه و آثارش مندرس و اموالش منقسم و بساطش برچيده و دشمنش شاد و ملكش بر باد مى گردد، تاج سلطنتش را ديگرى بر سر نهاده و بر سرير دولتش تكيه مى زند و او را برهنه و خوار و بى معاون و يار از خانه خود بيرون مى برند و در گودال قبرش مى افكنند، در تنهايى و غربت و تاريكى و وحشت و بيچارگى و ذلّت از خويشان خود جدا مى شود و دوستانش او را تنها مى گذارند و هرگز از آن وحشت به در نيايد و از آن غربت نياسايد.اى شاهزاده! بدان كه بر هر مرد خردمند لازم است كه خود را تربيت كند مانند امام عادل و دور انديشى كه عموم مردم را تأديب مى كند و رعيّت را به صلاح مى آورد و به آنچه مصلحت آنهاست فرمان مى دهد و از آنچه آنها را به تباهى مى افكند باز مى دارد، آنگاه عاصيان را كيفر مى كند و مطيعان را اكرام مى نمايد، همچنين بر مرد خردمند لازم است كه خود را از نظر اخلاق و هوى و هوس تأديب كند و خويش را به رعايت مصالح وادارد گرچه نفسش را ناخوش آيد و از زيانها بركنار دارد و بايد براى نفسش ثواب و عقاب مقرّر كند، آنگاه كه نيكى كند او را شاد سازد و چون بدى كرد او را مغموم گرداند.و بر خردمند لازم است كه در كارهايى كه براى او پيش مى آيد بنگرد و درست آن را برگزيند و نفسش را از نادرست آن باز دارد و به دانش و رأى خود نبالد تا خودبين نگردد كه خداى تعالى خردمندان را ستوده و خودبينان را مذمّت كرده است. به واسطه عقل و با اذن خداى تعالى مى توان به همه خيرات دست يافت و به واسطه جهل نفوس هلاك مى شوند، و نزد خردمند ادراكات عقلى و تجارب عملى و مشهودات آدمى در ترك هوى ها و شهوات نفسانى از موثّق ترين و معتمدترين امورات است و بر خردمند سزاوار نيست كه كار خير را و لو اندك باشد حقير شمارد و ترك كند، بلكه آنچه از اعمال خير ميسّر و مقدور است بايد به جاى آورد، اين يكى از سلاحهاى پنهانى شيطان است كه آن را نمى بيند مگر كسى كه در آن تدبّر كند و حقّ تعالى او را حفظ فرمايد و از جمله سلاحهاى كشنده شيطان دو سلاح است: يكى از آنها انكار عقل است بدين ترتيب كه در دل مرد عاقل وسوسه مى كند كه تو عقل و بصيرتى ندارى و از دانايى منفعتى به تو عايد نمى گردد و غرضش از اين وسوسه آن است كه محبّت دانش و دانش جويى را از خاطر او بيرون كند و مشغول شدن به غير علم را همچون ملاهى دنيايى در نظر او بيارايد. و اگر آدمى از اين راه فريب وى را خورد و پيروى وى نمايد مغلوب مى شود و اگر فريب نخورد و بر وى غالب آيد شيطان به سلاح ديگر متوسّل مى شود بدين ترتيب كه چون آدمى اراده انجام عملى از اعمال خير كند و بدان كار بينا باشد كارهاى ديگرى را بر وى عرضه مى كند كه بدانها بينا نيست تا او را به واسطه چيزى كه نمى داند غمگين و منزجر نمايد تا به غايتى كه آن عمل خير را مبغوض وى قرار مى دهد و در آن شبهه مى كند و مى گويد: آيا نمى بينى كه تو بر انجام اين امر توانا نيستى و نمى توانى آن را به انجام برسانى پس چرا خود را به زحمت مى افكنى و رنج بيهوده مى برى؟ و با اين سلاح بسيارى از مردان را به خاك افكنده و از تحصيل كمالات محروم ساخته است.پس اى شاهزاده! از شرّ شياطين بر حذر باش و از اكتساب علومى كه نمى دانى غافل مباش و در آنچه دانسته اى فريب شيطان را مخور و بدان عمل كن كه تو در خانه اى هستى كه شيطان به حيله هاى رنگارنگ و وجوه ضلالت بر اهل آن خانه مستولى شده است و بعضى را پرده ها بر گوشها و عقلها و دلهايشان آويخته است و ايشان را نادان رها كرده است و آنها مانند حيوانات از مجهولات خود پرسش نمى كنند. و عامّه خلايق را مذاهب و طريقه هاى مختلفى است: بعضى از ايشان در ضلالت خود سعى وافر دارند تا به غايتى كه خون و مال مردم را بر خود حلال كرده اند و گمراهى و باطل خود را در لباس حقّ به مردم مى نمايند تا دين مردم را بر آنها مشتبه كنند و ضلالت خود را در نظر جمعى ضعيف العقل بيارايند و از دين حقّشان باز دارند، پس شيطان و لشكريانش پيوسته در هلاكت و گمراهى مردم مى كوشند و در اين راه هيچ گاه خسته نمى شوند و عدد آنها را كسى جز خدا نمى داند و جز با توفيق و عون الهى و چنگ زدن در متابعت دين حقّ دفع مكائد ايشان نمى توان كرد، از خدا مى خواهيم كه در طاعت خود ما را توفيق دهد و ما را بر دشمنان خود نصرت عنايت فرمايد و هيچ حول و قوّه اى جز به واسطه او ميسّر نمى شود.شاهزاده گفت: اى حكيم! خداى تعالى را بر من چنان وصف كن كه گويا او را مى بينم. حكيم گفت: خداى تعالى ديدنى نيست و عقول به كنه وصف او و زبانها به كنه مدح او نمى رسند و بندگان احاطه به علوم او ندارند مگر آنچه را كه بر زبان پيامبران جارى كرده و آنان از صفات كماليّه او بيان كرده اند و عظمت پروردگار را اوهام ادراك نمى كنند كه او رفيع تر و بزرگوارتر و لطيف تر از آن است كه عقل و وهم بتواند او را ادراك كند، پس به توسط پيامبران از علوم خود آنچه را كه خواسته است بر مردمان ظاهر گردانيده و بر شناخت خود راهنمايى فرموده است و با ايجاد اشياء از كتم عدم و معدوم كردن آنچه ايجاد فرموده به شناخت ربوبيّت خود دلالت كرده است.شاهزاده گفت: بر وجود پروردگار چه حجّتى وجود دارد؟ حكيم گفت: چون مصنوعى را ببينى كه صانع آن از ديدگان تو نهان باشد، عقل حكم مى كند كه كسى آن را ساخته باشد، آسمان و زمين و آنچه در بين آنهاست نيز چنين است گرچه صانع آن را نمى بينى ولى عقل به وجود او حكم مى كند، آيا حجّتى قوى تر و ظاهرتر از اين وجود دارد؟شاهزاده گفت: مرا آگاه كن آيا به قضا و قدر الهى است كه بيماريها و دردها و فقر و احتياج و مكروهات به مردم مى رسد و يا آنكه به قضا و قدر الهى نيست؟بلوهر گفت: اينها همه به قضا و قدر الهى است. گفت: مرا آگاه كن آيا كارهاى بد و گناهان مردم به قضا و قدر الهى است يا نه؟ گفت: خداوند از كارهاى بد ايشان مبرّاست و ليكن براى مطيعان خود ثوابى عظيم و براى عاصيان خويش عذابى سخت مقرّر كرده است.  شاهزاده گفت: مرا خبر ده چه كسى عادلترين مردم است و ظالمترين و زيركترين و احمقترين و بدبخت ترين و خوشبخت ترين مردم چه كسانى هستند؟حكيم گفت: عادلترين مردم كسى است كه انصاف بيشترى از جانب خود در باره مردم به كار بندد. و ظالمترين مردم كسى است كه ظلم و جور خود را عدل پندارد و عدل عادلان را جور و ستم شمارد. و زيركترين مردم كسى است كه آمادگى لازم را براى آخرت خود فراهم كند. و احمقترين مردم كسى است كه همّت خود را مصروف دنيا كند و اعمالش به تمامى خطا باشد. و خوشبخت ترين مردم كسى است كه عاقبت به خير باشد. و بدبخت ترين مردم كسى است كه ختم اعمالش خشم و غضب پروردگار را به دنبال داشته باشد.سپس حكيم گفت: كسى كه با مردم به نحوى عمل نمايد كه اگر با او همان عمل را كنند موجب هلاكت وى گردد خداوند را به خشم آورده و نارضايى وى را فراهم كرده است و اگر كسى با مردم به گونه اى عمل نمايد كه اگر با او همان عمل را كنند موجب صلاح وى گردد، او مطيع خداوند است و تحصيل رضاى الهى را كرده و از غضب وى اجتناب كرده است. سپس گفت: زينهار كه كار نيك را بد مشمارى اگر چه فاجران كننده آن كار باشند، و زينهار كه كار بد را نيك مشمارى هر چند كه نيكان كننده آن كار باشند.شاهزاده گفت: مرا خبر ده كه سزاوارترين مردم به سعادت و شقاوت چه كسانى هستند؟بلوهر گفت: سزاوارترين مردم به سعادت كسى است كه مطيع پروردگار باشد و از معاصى اجتناب ورزد، و سزاوارترين مردم به شقاوت كسى است كه نافرمانى پروردگار كند و اطاعت وى را ترك نمايد و شهوات نفسانى را بر رضاى رحمانى ترجيح دهد. پرسيد: چه كسى خداوند را فرمانبردارتر است؟ گفت: آن كسى كه بيشتر متابعت فرموده الهى كند و در دين حق را سختر باشد و از اعمال بد دورتر باشد.شاهزاده گفت: حسنات و سيّئات كدام است؟ حكيم گفت: حسنات عبارت از صدق نيّت و عمل صالح و سخن نيكو است و سيّئات عبارت از سوء نيّت و سوء عمل و سخن بد است. گفت: صدق نيّت چيست؟ گفت: ميانه روى در قصد و همّت، گفت: سخن بد چيست؟ گفت: دروغ، گفت: سوء عمل چيست؟ گفت: معصيت خداى تعالى، گفت: مرا خبر ده كه ميانه روى در قصد و همّت چيست؟ گفت: در ياد داشتن زوال و انقطاع دنيا و ترك امورى كه موجب غضب الهى و وبال اخروى است.شاهزاده گفت: سخا چيست؟ حكيم گفت: اعطاى مال در راه رضاى خداوند، پرسيد: كرم چيست؟ گفت: تقوى، پرسيد: بخل چيست؟ گفت منع كردن حقوق از اهلش و گرفتن آن از غير محلّ خويش، پرسيد: حرص چيست؟گفت: ميل به دنيا و نظر انداختن به امورى كه در آن فسادى است و ثمره آن نيز عقوبت اخروى است، پرسيد صدق چيست؟ گفت: آن كه خود را فريب ندهى و به خود دروغ نگويى، پرسيد: حماقت چيست؟ گفت: دل به دنيا دادن و ترك كردن امور بادوام و باقى، پرسيد دروغ چيست؟ گفت: آنكه انسان به خودش دروغ بگويد و به هواى نفسانى شادان باشد و امور دين خود را به تأخير بيندازد، پرسيد: كدام يك از مردم در صلاح و شايستگى كاملترند؟ گفت: آنكه عقلش كاملتر باشد و عواقب امور را بيشتر ملاحظه كند و دشمنانش را بهتر بشناسد و از آنها بيشتر دورى كند. گفت: مرا خبر ده كه اين عاقبت چيست و آن دشمنان كه گفتى عاقل آنها را مى شناسد و از آنها حذر مى كند چه كسانى هستند؟ گفت: عاقبت عبارت از آخرت است و فنا عبارت از دنياست، پرسيد: آن دشمنان چه كسانى هستند؟ گفت: حرص و غضب و حسد و حميّت و شهوت و ريا و لجاجت در راه باطل.شاهزاده پرسيد: كدام يك از اين دشمنانى كه برشمردى قوى تر و احتراز از آن سزاوارتر است؟ حكيم گفت: در حرص خشنودى نيست و موجب شدّت غضب مى گردد و در غضب جور غالب و شكر اندك است و موجب دشمنى بسيار مى گردد، و حسد بدترين عمل براى نيّت و بدترين پندار است و حميّت باعث لجاجت عظيم و گناهان شنيع مى شود، و كينه سبب طولانى شدن عداوت و كمى رحمت و شدّت قهر و سطوت است، و ريا از هر مكرى شديدتر و مكتوم تر و دروغ تر است، و لجاجت آدمى را در خصومت زود عاجز مى كند و موجب قطع اعتذار مى گردد.پرسيد: كدام يك از مكرهاى شيطان در هلاك انسان بليغ تر است؟ گفت: مشتبه كردن نيك و بد و ثواب و عقاب و اينكه هنگام ارتكاب شهوات انسان را از ديدن عواقب امور باز مى دارد. پرسيد: حق تعالى چه قوّه اى به آدم كرامت فرموده است كه به واسطه آن بتواند بر اين صفات ذميمه و اعمال قبيحه چيره شود؟ گفت: علم و عقل و عمل نمودن به آن دو و صبر كردن بر خواهشها و اميد داشتن به ثوابهايى كه در دين بيان فرموده و بسيار ياد كردن فناى دنيا و نزديكى آجال و محافظت كردن بر آنكه امور فانيه ناقض امور باقيه نگردد و عبرت گرفتن از امور گذشته براى عواقب آنها و محافظت كردن بر آنچه خردمندان مى دانند و بازداشتن نفس از عادات سيّئه و واداشتن آن به عادات حسنه و خلق نيكو و اينكه انسان آرزوهايش را به اندازه عيش محدود خود قرار دهد كه آن عبارت از قناعت و عمل صبورانه و رضاى به كفاف و ملازمت قضاى الهى است، و شناختن آنچه كه در آن شدايد و سختى هاست و آنچه كه در افراط اكتساب وجود دارد و تسلّى دادن خود بر چيزهايى كه در دنيا از آدمى فوت مى شود خوشدل بودن بر آنها و دست برداشتن از امورى كه تمامى ندارد و بينا شدن به امورى كه بازگشت آدمى به آن است، و برگزيدن راه رشد و فرو گذاشتن راه گمراهى، و اطمينان داشتن بر آنكه كار نيك پاداش و كار بد كيفر دارد و شناخت حقوق و حدود تقوى و عمل كردن بر نصيحت و خوددارى از پيروى هوى و ارتكاب شهوات و پيشه ساختن حزم و ايستادگى تا اگر به او بلايى رسد معذور باشد و ملامت نشود.شاهزاده پرسيد: كدام خلق و خو گرامى تر و عزيزتر است؟ گفت: تواضع و نرم سخن گفتن با برادران دينى؟ پرسيد: كدام عبادت نيكوتر است؟ گفت: وفا و دوستى. گفت: مرا خبر ده كه كدام روش افضل است؟ گفت: دوست داشتن صالحان. پرسيد: كدام ذكر افضل است؟ گفت: آن كه در باره امر به معروف و نهى از منكر باشد، پرسيد: كدام دشمن سخت تر است؟ گفت: گناهان. شاهزاده گفت: مرا خبر ده كه كدام يك از فضيلتها افضل است؟ گفت: راضى بودن به كفاف در معيشت، گفت: مرا خبر ده كه از آداب كدام يك بهتر است؟ گفت: آداب دينى، پرسيد: چه چيزى جفاكارتر است؟ گفت: پادشاه سركش و دل سر سخت، پرسيد: چه چيزى داراى غايت دورترى است: گفت: چشم حريص كه از ديدن دنيا پر نمى شود. پرسيد: كدام كار عاقبت پليدترى دارد؟ گفت: جستن رضايت مردم در كارى كه موجب غضب خداوند است، پرسيد: آن چيست كه زودتر بر مى گردد و زير و رو مى شود؟ گفت: دل پادشاهانى كه براى دنيا كار مى كنند.گفت: مرا خبر ده كه كدام فسق زشت تر است؟ گفت: با خدا پيمان بستن و آن را شكستن، پرسيد: چه چيز است كه زودتر از هر چيز قطع مى شود؟ گفت: دوستى فاسق، پرسيد: چه چيزى خيانتكارترين است؟ گفت: زبان دروغگو، پرسيد: آن چيست كه پنهان ترين است؟ گفت: شرّ رياكار نيرنگ باز، پرسيد: شبيه ترين امور به دنيا چيست؟ گفت: خوابهاى پريشان، پرسيد: راضى ترين مردم چه كسى است؟ گفت: آن كس كه به خداى تعالى خوشبينتر و باتقواتر باشد و از ذكر خدا و مرگ و انقطاع مدّت غفلت نورزد، پرسيد: در دنيا چه چيزى موجب سرور بيشتر است؟ گفت: فرزند باادب و زن سازگار كه در تحصيل آخرت ياور وى باشد، پرسيد: در دنيا كدام درد ملازمتر است؟ گفت: فرزند و زن بد كه گريزى از آنها نيست، پرسيد: كدام آسايش راحتى بيشترى دارد؟ گفت: راضى بودن آدمى به بهره خود در دنيا و مأنوس بودن با صالحان.سپس شاهزاده به حكيم گفت: اى حكيم حواست را جمع كن كه مى خواهم مهمترين سؤال خود را از تو بپرسم بعد از آنكه حقّ تعالى مرا بينا گردانيد بر امورى كه بدان جاهل بودم و دين را روزى من كرد بعد از آنكه از آنها نااميد بودم.حكيم گفت: از هر چه مى خواهى بپرس. شاهزاده گفت: مرا خبر ده از حال كسى كه در طفوليّت به پادشاهى رسيده و عمر خود را به بت پرستى گذرانيده و از لذّات دنيا تغذيه كرده و به آنها معتاد شده و با آنها پرورش يافته تا آنكه به پيرى رسيده و ساعتى از اين روش نادانى به خداى تعالى و از شهوترانى بركنار نبوده و براى رسيدن به نهايت اين شهوات دنيويه آماده بوده و آن را پيشه خود ساخته و بر هر كارى ترجيح داده و بر انجام آن جسور شده تا به جايى كه همان را راه هدايت تصوّر كرده و گذشت روزگار او را بيشتر گرفتار ساخته و فريفته و شيفته آن مذهب باطل و پيروانش كرده است.و بصيرتش وى را واداشته كه نسبت به امر آخرتش جهالت ورزد و آن را فراموش كرده و خوار شمارد و به واسطه قساوت قلب و خبث نيّت و سوء رأى در آن سهل انگارى كند و روز به روز عداوتش زياده گردد با جماعتى كه مخالف دين او و پيرو دين حق اند و از ترس ظلم و دشمنى وى حق را اظهار نمى كنند و خود را نهان كرده و چشم به راه فرج هستند، آيا چنين كسى با اين اوصاف را اميد آن هست كه در آخر عمر آن مذهب باطل را ترك كند و از آن اعمال قبيحه نجات يابد و به جانب امرى كه فضيلت آن ظاهر و حجّت آن واضح و بهره هاى آن بسيار است ميل كند و به دين حق درآيد و به مرتبه اى برسد كه گناهان گذشته اش آمرزيده شود و اميد ثوابهاى اخروى داشته باشد.حكيم گفت: صاحب اين اوصاف را شناختم و دانستم چه چيز تو را به بيان اين مسأله فراخوانده است.شاهزاده گفت: اين دريافت و فراست از تو بعيد نيست با آن درجه علم و فهمى كه خداوند به تو كرامت فرموده است.حكيم گفت: صاحب اين اوصاف پادشاه است و آنچه كه تو را به بيان آن فراخوانده عنايتى است كه به او دارى و اهتمامى است كه در باره كارهاى او معمول مى دارى، زيرا كه بر پدر شفقت دارى و مى ترسى كه مبادا در آخرت به عذابهايى كه براى امثال او مقرّر فرموده معذّب شود و نيّت تو آن است كه حقوق الهى را در باره پدر ادا كنى و مى پندارم كه در هدايت پدر نهايت سعى و اهتمام به جاى آورى و او را از هولهاى عظيم و عذابهاى دائمى رهايى بخشى و به سلامت و راحت ابدى كه حقّ تعالى در ملكوت سماوات براى مطيعان مقرّر فرموده برسانى.شاهزاده گفت: در بيان منويّات من حرفى را فروگزار نكردى و آنچه در خاطر من بود بيان فرمودى، پس آنچه در امر پدرم اعتقاد دارى بيان كن كه مى ترسم او را مرگ فرا رسد و به حسرت و ندامت گرفتار شود در آن وقتى كه پشيمانى او هيچ فايده اى ندارد و مرا در اين امر صاحب يقين گردان و اين عقده را از خاطره من بگشا كه بسيار غمگينم و چاره اش را نمى دانم. حكيم گفت: اعتقاد ما آن است كه هيچ مخلوقى را از رحمت پروردگارش دور نمى دانيم و هيچ كس را نااميد از لطف و احسان حقّ نمى كنيم مادام كه زنده است هر چند كه سركش و طاغى و گمراه باشد زيرا حقّ تعالى خود را براى ما به رحمت و مهربانى و شفقت وصف فرموده است و ما به اين صفات او را شناخته ايم و با اين اوصاف به او ايمان آورده ايم و جميع عاصيان را به استغفار و توبه فرمان داده است، از اين رو اميدوار به هدايت او هستيم ان شاء اللَّه.روايت كرده اند كه در زمانهاى پيشين پادشاهى بود كه صيت دانش او در آفاق منتشر شده بود و بسيار ملايم و مهربان و مدبّر بود و دوست مى داشت كه در ميان امّتش عدل و صلاح جارى كند و در ميان ايشان مدّتى با نهايت نيكى پادشاهى كرد و چون در گذشت رعايا بر او ناله و افغان كردند و يكى از زنان وى باردار بود و منجّمان و كاهنان مى گفتند كه فرزند او پسر خواهد بود و آنها هم كسى را بر خود پادشاه نكردند و وزراى پادشاه سابق امور مملكت را اداره مى كردند و موافق قول منجّمان پسرى متولّد شد و اهل مملكت تا يك سال پس از تولّد آن پسر به جشن و سرور و لهو و لعب و عيش و نوش روزگار گذرانيدند تا آنكه جمعى از دانشمندان و ربّانيّون آنها به مردم گفتند: اين فرزند عطيّه اى بود كه حقّ تعالى به شما كرامت فرموده و سزاوار بود در برابر اين نعمت حقّ تعالى را شكرگزارى مى كرديد كه معطى اين نعمت است، شما به جاى شكر او كفران نعمت كرديد و شيطان را از خود راضى ساختيد، اگر اعتقاد شما آن است كه اين فرزند را شيطان اعطا كرده است پس او را شكرگزار باشيد.مردم گفتند: ما اين عطيّه را از جانب خدا مى دانيم و او بر ما اين نعمت را ارزانى داشته است. دانشمندان گفتند: اگر شما مى دانيد كه خدا اين نعمت را به شما كرامت فرموده است، پس چرا او را به خشم مى آوريد و غير او را خشنود مى كنيد؟ مردم گفتند: اى حكما و اى دانشمندان الحال آنچه بايد كرد بفرمائيد نصيحت شما را پذيرفتيم و به فرموده شما عمل مى كنيم. دانشمندان گفتند: بايد ترك متابعت شيطان كنيد و مسكرات و سازها و لهو و لعب را به كنارى نهيد و به طاعات و عبادات خشنودى پروردگار خود را طلب كنيد و چند برابر آنچه شكر شيطان و اطاعت او كرديد شكر خداوند به جاى آوريد تا حقّ تعالى گناهان شما را بيامرزد. مردم گفتند: بدنهاى ما تاب تحمّل جميع آنچه شما فرموديد ندارد.دانشمندان گفتند: اى نادانان! چگونه اطاعت كرديد كسى را كه هيچ حقّى بر شما نداشت و معصيت مى كنيد كسى را كه حقّ واجب و لازمى بر شما دارد؟ و چگونه بود كه بر انجام كارهايى كه سزاوار نبود توانا بوديد امّا در انجام اعمال نيكو و سزاوار اظهار ضعف و ناتوانى مى كنيد؟گفتند: اى پيشوايان دانش و حكمت، شهوتها در نفس ما قوى و لذّتهاى دنيا بر ما غالب شده است، چون اين دواعى در نفس ما قوى است انجام كارهاى بد بر ما آسان است و مى توانيم متحمّل مشقّتهاى آن شويم و نيّات خير در ما ضعيف شده است و به اين سبب مشقّت طاعات بر ما گران و دشوار است، پس از ما راضى باشيد كه به تدريج از اعمال ناشايست خود دست برداريم و به طاعات روى آوريم و اين بار گران را يكباره بر ما تحميل نكنيد. گفتند: اى سفيهان! شما زادگان نادانى و برادران گمراهى نباشيد كه انجام شهوات بر شما سبك و اسباب سعادت اخروى بر شما گران باشد. گفتند: اى آقايان حكما و اى پيشوايان دانشمند ما از فشار سرزنش شما به آمرزش خداى تعالى پناه مى بريم و از شدّت و عنف شما به پرده عفو الهى مى گريزيم، شما ما را به ضعف و سستى و جهالت و پستى نسبت ندهيد زيرا پروردگار ما كريم و مهربان و آمرزنده است، پس اگر اطاعت او نمائيم گناهان ما را مى بخشد و عبادات ما را چند برابر مى كند، ما سعى مى كنيم او را به همان اندازه كه در راه باطل سستى كرديم عبادت كنيم و به مقصود خود مى رسيم و خداوند ما را به حوائجمان مى رساند و بر ما ترحّم خواهد كرد، چنان كه بر ما ترحّم فرمود و ما را لباس وجود پوشانيد.چون چنين گفتند: دانشمندان اقرار بر صدق آنان كردند و به گفته ايشان راضى شدند و يك سال تمام نماز خواندند و روزه گرفتند و به عبادت مشغول شدند و صدقات عظيم دادند و چون سال عبادت منقضى گرديد كاهنان گفتند: اعمال اين مردم دلالت دارد كه اين پادشاه زمانى فاجر و ستمكار و گنهكار و زمانى ديگر نيكوكار و متواضع و خوش رفتار خواهد بود و منجّمان نيز با ايشان در اين سخن اتّفاق كردند.به آنها گفتند: اين حال را از كجا دانستيد؟ كاهنان گفتند: چون مردم به سبب اين مولود در ابتدا مشغول لهو و لعب شدند و در آخر به عبادت و بندگى روى آوردند دانستيم كه اين مولود نيز چنين خواهد بود. منجّمان هم گفتند: ما از استقامت زهره و مشترى چنين استنباط كرديم و زهره تعلّق به اهل طرب و بطالت و مشترى تعلّق به اهل علم و عبادت دارد و دانستيم كه اين دو حالت در او خواهد بود.اين طفل در نهايت تكبّر و سرمستى نشو و نما كرد و ستمى پيش گرفت كه مردم طاقت آن را نداشتند، دستوراتش همه جائرانه و ظالمانه بود و محبوبترين مردم نزد او كسى بود كه در اين امور با او موافقت كند و دشمن ترين مردم نزد او كسى بود كه با يكى از اين دستورات مخالفت ورزد و به جوانى و سلامتى و توانايى و پيروزى بر دشمن مغرور شده بود و سرور و خود بينى همه وجود وى را فراگرفته و از هر حيث كامروا شده بود تا آنكه به سنّ سى و دو سالگى رسيد، روزى زنان شاهزاده و پسران و كنيزان و پرده نشينان و اسبان نفيس و مركبهاى فاخر و خدمتكاران خاصّ خود را گرد آورد و دستور داد بهترين جامه هاى خود را بپوشند و خود را با بهترين زيورهايشان بيارايند و مجلسى در مقابل مطلع آفتاب براى وى بنا كنند كه سنگ فرش آن از طلا و به انواع جواهر آراسته شده باشد و طول آن مجلس يك صد و بيست ذرع و عرض آن شصت ذرع باشد و سقف و ديوارهاى آن نيز به زيورهاى قيمتى و انواع نقشهاى فاخر آراسته شده باشد و آنچه در خزاين او از نفايس اموال و جواهرات بود بيرون آوردند و مقابل وى در آن مجلس چيدند و فرمان داد امراى لشكرى و كشورى از سپهسالاران و نويسندگان و دربانان و اشراف و بزرگان و دانشمندان اهل مملكت همگى با نهايت زيب و زينت حاضر شوند و سواره نظام خود را فرمان داد كه بر اسبان نفيس خود سوار شوند و در مكانهاى مخصوص استقرار يابند تا از ايشان سان ببيند و مقصود او اين بود كه بر منظر رفيعى برآيد و عظمت پادشاهى و اسباب سلطنت و جمعيّت رعيّت و وسعت مملكت و كثرت لشكريان خود را مشاهده كند تا عيش و طرب او كامل گردد.چون چنين مجلسى را ترتيب داد با زيب و جلال به آن درآمد و بر تخت خود جلوس كرد و بر تمام بزرگان مملكت مشرف شد و آنان نيز به زمين افتاده و وى را سجده كردند، آنگاه به بعضى از غلامان خاصّ خود فرمود: اهل مملكت و رعيت خود را بر احسن وجوه مشاهده كردم اكنون مى خواهم منظر خويش را مشاهده كنم آئينه اى بياوريد و در آن نگريست و در اين اثنا كه جمال خود را مى ديد ناگاه نظرش به موى سپيدى افتاد كه در ميان ريش او مانند زاغ سپيدى كه در ميان زاغ هاى سياه ظاهر شده باشد نمودار بود و از مشاهده اين حال بسيار هراسان و غمگين شد و حالت چشمانش دگرگون گرديد و اثر اندوه بر جبينش نشست و شادى اش مبدّل به غم گرديد.سپس با خود گفت: اين نشانه آن است كه جوانى به پايان رسيده و ايّام سلطنت و كامرانى رو به زوال است، اين موى سپيد رسول نااميدى است كه خبر زوال پادشاهى را بر من مى خواند و پيشاهنگ مرگ است كه خبر مردن و پوسيدن را به گوش جانم مى رساند، هيچ نگهبانى نتوانست مانع آن شود و هيچ كس نتوانست آن را دفع كند تا آنكه به ناگاه به من رسيد و خبر مرگ و زوال پادشاهى را به من داد و چه زود شادى و خرّمى من دگرگون گردد و توانائيم منهدم شود و دژها و لشكريان من نتوانند مانع او شوند، اين است رباينده جوانى و نيرو و زايل كننده توانگرى و عزّت، اين است پراكنده كننده جمعيّت و قسمت كننده ميراث ميان دوستان و دشمنان و تباه كننده زندگى و لذّتها و خراب كننده عمارات و متفرّق سازنده جمعيّتها و پست كننده رفيعان و ذليل كننده عزيزان، اينك بر من فرود آمده و بار خود را فرود آورده و دامهاى خود را بر من گسترده است.آنگاه با پاى برهنه از تختش فرود آمد در حالى كه او را با محمل بالا برده و بر آن نشانيده بودند و لشكريان و معتمدان خود را فراخواند و گفت: اى مردم من در ميان شما چه كردم و در دوران پادشاهى با شما چه نوع سلوك نمودم؟ گفتند: اى پادشاه نيكو خصال از شكر نعمتهاى تو عاجزيم و اينك جانهاى خود را در راه فرمانبردارى تو فدا مى كنيم، آنچه خواهى بفرما كه به جان آماده ايم. گفت: دشمنى كه از او نهايت بيم و خوف را داشتم بر من درآمده است و هيچ يك از شما او را مانع نشديد تا بر من مستولى گرديد با آنكه شما معتمدان من بوديد و به شما اميدها داشتم گفتند: اى پادشاه اين دشمن كجاست؟ آيا ديده مى شود يا نه؟گفت: خودش ديده نمى شود امّا آثار و علاماتش را مى توان ديد، گفتند: اى پادشاه ما حقّ نعمتهاى تو را فراموش نكرده ايم و براى دفع دشمنان شما آماده ايم در ميان ما خردمندان و مدبّران فراوانند، دشمن خود را به ما بنما تا دفع شرّ او كنيم، گفت: من فريب شما را خوردم و به خطا بر شما اعتماد كردم و شما را براى خود به منزله سپر مى دانستم و چه اموالى به شما بخشيدم و چقدر شما را شريف گردانيدم و شما را از خاصّان خود قرار دادم تا مرا از شرّ دشمنان حفظ و حراست كنيد، آنگاه براى يارى شما شهرهاى محكم بنا كردم و قلعه هاى استوار ساختم و سلاح در اختيار شما قرار دادم و غم تحصيل مال و روزى را از شما برداشتم تا شما را انديشه اى غير از محافظت من نباشد و گمان من آن بود كه با وجود شما آسيبى به من نخواهد رسيد و اگر شما بر گرد من باشيد رخنه اى بر بنيان وجود من راه نخواهد يافت، اكنون با وجود جمعيّت شما چنين دشمنى به سراغ من آمده است، اگر اين از سستى و ضعف شماست كه قدرت بر دفع آن نداريد پس من در استحكام كار خود خطا كرده ام كه شما را با اين ضعف ياور خود كرده ام و اگر شما قادر بر دفع آن بوده ايد امّا از آن غفلت كرده ايد پس شما خيرخواه و مشفق من نبوده ايد. گفتند:اى پادشاه! اگر با سلاح و حربه و خيل بتوان مانع دشمن شما شد تا خون در رگ ماست در اجراى اين مهمّ آماده ايم، امّا اگر دشمنى به ديده ما درنيايد و او را نشناسيم نمى توانيم او را دفع كنيم.گفت: آيا من شما را براى دفع دشمنانم استخدام نكرده ام؟ گفتند: آرى. گفت: از كدام قسم دشمنان مرا محافظت مى كنيد؟ آيا از دشمنانى كه به من ضرر مى رسانند يا دشمنانى كه ضرر نمى رسانند؟ گفتند: از دشمنى كه ضرر مى رساند.گفت: آيا از هر دشمن ضرر رساننده اى محافظت مى كنيد يا از بعضى آنها؟ گفتند: از تمامى دشمنان ضرر رساننده تو را محافظت مى كنيم. گفت: اينك رسول مرگ در رسيده و خبر تباهى بدن و زوال پادشاهى مرا مى دهد و مى خواهد آنچه را بنيان كرده ام خراب كند و آنچه را جمع كرده ام پراكنده سازد و آنچه را درست كرده ام تباه كند و آنچه را اندوخته ام قسمت كند و كارهاى مرا تبديل كند و هر چه را استوار ساختم برباد دهد، و اين رسول از جانب مرگ خبر آورده كه به زودى دشمنان مرا شاد خواهد كرد و با فناى من درد سينه آنها را شفا خواهد داد و به زودى لشكر مرا پراكنده كند و انس مرا به تنهايى مبدّل گرداند و مرا بعد از عزّت خوار كند و فرزندان مرا يتيم سازد و جماعات مرا متفرّق كند و برادران و خاندان و نزديكان مرا بر عزاى من بنشاند و بند از بند من بگسلد و دشمنانم را در مساكن من جاى دهد.گفتند: اى پادشاه! ما مى توانيم تو را از شرّ مردم و جانوران درنده و حشرات زمين محافظت كنيم، امّا نمى توانيم مرگ و زوال را چاره كنيم و قوّت دفع آن نداريم. گفت: آيا چاره اى بر دفع اين دشمن وجود دارد؟ گفتند: نه. گفت: دشمنى دارم كه از اين دشمن خردتر است، آيا مى توانيد آن را دفع كنيد؟ گفتند: آن كدام است؟ گفت: درد و غم و اندوه گفتند: اى پادشاه! اينها را قدير و لطيف تقدير كرده است و چنان است كه از بدن و نفس برانگيخته مى شود و به تو مى رسد و هيچ كس بر دفع آنها قادر نيست و به حاجب و حارس ممنوع نگردد.گفت: دشمنى دارم كه از اين هم خردتر است. گفتند: آن كيست؟ گفت: آنچه كه در قضا گذشته است. گفتند: اى پادشاه! كيست كه پنجه در پنجه قضا افكند و مغلوب نگردد و كيست كه با آن ستيزه نمايد و مقهور نشود؟ گفت: پس شما چكاره هستيد؟ گفتند: ما قدرت بر دفع قضا و قدر نداريم و تو توفيق يافته اى و به حقايق امور پى برده اى، اكنون چه اراده مى فرمايى؟ گفت: مى خواهم به عوض شما يارانى را برگزينم كه مصاحبت من با آنها دائمى باشد و به عهد خود وفا كنند و برادرى آنها بپايد و مرگ حاجب ما و ايشان نشود و پوسيدگى و زوال آنها را از مصاحبت من باز ندارد و مرا بعد از مرگ تنها نگذارند و در زندگانى ترك يارى من نكنند و بتوانند امر مرگ را كه شما از دفع آن عاجزيد دفع نمايند.گفتند: اى پادشاه اينها كه وصف مى فرمايى چه كسانى هستند؟ گفت: كسانى كه من خود براى اصلاح شما آنها را تباه كردم و از بين بردم. گفتند: اى پادشاه! احسان خود را از ما باز مگير و با ما و ايشان هر دو ملاطفت فرما كه اخلاق تو پسنديده و كامل و رأفت و مهربانى تو عظيم و شامل است. گفت: مصاحبت شما براى من سمّ قاتل است و پيروى شما موجب كرى و كورى است و موافقت با شما زبان را لال مى كند. گفتند: اى پادشاه چرا چنين مى گويى؟ گفت: زيرا مصاحبت شما با من در فزون طلبى است و موافقت شما با من در جمع خزاين و اموال است و پيروى من از شما در امورى است كه موجب غفلت از امور آخرت مى گردد و شما مرا از آخرت دور مى كنيد و دنيا را در نظرم مى آراييد و اگر خيرخواه من بوديد مرگ را به من يادآورى مى كرديد و اگر مشفق من بوديد زوال و پوسيدگى را يادآور من مى شديد و براى من آنچه كه باقى مى ماند فراهم مى آورديد و در گردآورى امور فانيه زياده روى نمى كرديد كه اين منفعتى كه شما مدّعى آن هستيد سراپا ضرر است و اين دوستى كه اظهار مى كنيد بى گمان عداوت است و من به آنها نيازى ندارم و جملگى ارزانى شما باد! گفتند: اى پادشاه حكيم نيكو خصال! گفتارت را فهميديم و از صميم دل تو را اجابت مى كنيم و ما را بر تو حجّتى نيست كه حجّت تو تمام و غالب است، و ليكن اگر هيچ نگوئيم موجب فساد مملكت و نابودى دنيا و شماتت دشمنان ما خواهد شد كه به واسطه تبدّل رأى و انديشه و عزم شما حادثه بزرگى رخ داده است. گفت: آنچه به خاطرتان مى رسد بگوئيد و نترسيد و هر حجّتى كه داريد بيان كنيد كه من تا به امروز مغلوب حميّت و تعصّب بودم ولى امروز بر هر دو غالبم و تا به امروز هر دو بر من مسلّط بودند ولى اكنون بر آنها مسلّط شده ام و تا به امروز پادشاه شما بودم و ليكن بنده بودم امّا امروز از بندگى آزاد شده ام و شما را نيز از فرمانبردارى خود آزاد ساختم. گفتند: در زمان فرمانروايى بنده چه كسى بودى؟ گفت: من در آن زمان بنده هوى هاى نفسانى خود بودم و مقهور و مغلوب جهل و نادانى شده بودم و بندگى شهوات خود مى كردم، اما امروز اين بندگيها و طاعتها را از خود بريده ام و پشت سر افكنده ام.گفتند: اى پادشاه اكنون عزم شما چيست؟ گفت: قناعت و خلوت گزينى براى آخرت و ترك دنياى فريبنده و افكندن اين بار گران از دوش و آماده شدن براى مرگ و فراهم آوردن توشه براى آخرت، كه پيك مرگ در رسيده است و مى گويد به من فرموده اند كه از تو جدا نشوم تا مرگ فرارسد. گفتند: اى پادشاه اين پيك مرگى كه به سراغ تو آمده است كيست كه ما او را نمى بينيم و نشنيده ايم كه مرگ سفير مقدّمى داشته باشد! گفت: امّا آن پيك اين موى سپيد است كه در ميان موهاى سياه ظاهر شده و بانگ زوال و فنا در ميان جميع جوارح و اعضا در- داده است و همه او را اجابت كرده اند و امّا آن سفير مقدّم سستى و پيرى است كه اين موى سپيد نشانه آن است.گفتند: اى پادشاه آيا مملكت خود را فرو مى گذارى و رعيّت خود را به حال خود رها مى سازى؟ و آيا از وبال اين گناه نمى هراسى كه رعيّت را معطّل بگذارى؟ آيا نمى دانى كه بهترين ثوابها در اصلاح امور خلايق است و بالاترين صلاح امّت پيروى آنها از پادشاه و عدم هرج و مرج است پس چگونه است كه از گناه نمى ترسى و حال آنكه در هلاك خلايق گناهى است كه از ثوابى كه در اصلاح خود توقع دارى بيشتر است؟ آيا نمى دانى كه بهترين عبادت عمل است و دشوارترين عملها سياست بر رعيّت است و تو اى پادشاه بر رعيّت خود عدل مى كنى و با تدبير خود آنها را به صلاح مى آورى و به اندازه اى كه امور آنها را به صلاح آورى مستحقّ ثواب خواهى بود؟ اى پادشاه اگر صلاح امّت را فروگذارى آنان را تباه ساخته اى و اگر امّت خود را تباه كنى گناهى عايد تو مى شود كه از ثواب اصلاح نفس خود عظيم تر است.اى پادشاه آيا نمى دانى كه دانشمندان گفته اند: هر كه نفسى را تباه سازد نفس خود را تباه كرده است و هر كس نفسى را به صلاح آورد نفس خود را به صلاح آورده است و كدام تباهى بزرگتر از آنكه ترك رعيّتى كنى كه رهبر آنانى و ترك اقامت در امّتى كنى كه باعث انتظام امور ايشانى؟ اى پادشاه رداى پادشاهى را از دوش ميفكن كه آن وسيله شرافت دنيا و آخرت توست. گفت: سخن شما را فهميدم و در باره آن انديشه كردم، امّا اگر براى اجراى عدالت و صلاح در ميان شما و دريافت اجر از خداى تعالى پادشاهى را برگزينم و ياران و وزرايى نداشته باشم كه بعضى از امور مرا متكفّل شوند و خيرخواه و معاون من باشند، گمان ندارم بر اين كار توفيق يابم، آيا همگى شما مايل به دنيا نيستيد و به شهوات و لذّات آن رغبت نداريد؟ و با اين احوال اگر در ميان شما باشم از حال خود نيز ايمن نيستم و ممكن است به دنيايى كه اكنون قصد ترك و فروگذاشتن آن را دارم متمايل گردم و فريفته آن بشوم و اگر چنين كنم مرگ فرا مى رسد و مرا از تخت پادشاهى به دل خاك خواهد برد و پس از جامه هاى ديبا و لباسهاى مطرّز به طلا كه پوشيده ام خاك مرا مى پوشاند و بعد از منازل وسيع در قبر تنگ سكنى مى دهد و پس از لباس مكرمت جامه ذلّت مى پوشاند و در آنجا بى كس مى مانم و هيچ كس از شما با من نباشد، شما مرا از آبادانى به در مى بريد و در محلّ ويرانى مى اندازيد و گوشت بدن مرا خوراك پرندگان وحشى و حشرات زمينى قرار مى دهيد كه از مورچه تا حشرات بزرگتر از آن ارتزاق كنند و بدن من مردار گنديده شود و عزّت از من بيگانه گردد و خوارى يار من شود، در آن روز كسانى كه بيشتر از همه مرا دوست مى دارند با سرعت مرا زير خاك مى كنند و مرا با كرده هاى بد خود تنها مى گذارند در آن روز به غير از حسرت و ندامت چيزى براى من باقى نخواهد ماند و شما پيوسته به من وعده مى داديد كه دشمنان ضرر رساننده را از من دفع مى كنيد امّا در آن حال نه نفعى از شما به من مى رسد نه قادر بر دفع ضرر از من هستيد، پس من امروز چاره كار خود مى كنم، زيرا شما با من مكر كرديد و دامهاى فريب گسترديد.گفتند: اى پادشاه نيكو خصال ما آن نيستيم كه پيشتر بوديم چنان كه تو آن نيستى كه پيشتر بودى، آن كسى كه تو را از حال بد به حال نيك آورد ما را نيز متبدّل ساخت و راغب به خير و خوبى گردانيد، توبه ما را بپذير و خيرخواهى ما را از خود دريغ مدار. گفت: تا شما بر سر قول خود باشيد من نيز در ميان شما خواهم بود و اگر بر خلاف اين قول عمل كنيد مفارقت شما را بر مى گزينم.آن پادشاه در ملك خود باقى ماند و لشكريان او همگى بر سيرت و بندگى حق تعالى مشغول شدند و در بلاد آنها نعمت فزونى گرفت و بر دشمنانشان پيروز شدند و ملك آنها زيادت گرفت تا آن كه آن پادشاه درگذشت. مدّتى كه آن پادشاه با اين خصال حميده در ميان آنها زندگانى كرد سى و دو سال بود و تمامى عمر او به شصت و چهار سال بالغ گرديد.بوذاسف گفت: به شنيدن اين سخن جدّا مسرور شدم از اين باب حكايتى ديگر بيان كن تا موجب خوشحالى من گردد و شكر الهى را به جاى آورم. حكيم گفت: روايت كرده اند كه پادشاهى بود از پادشاهان صالح كه لشكريان خداپرست و خداترسى داشت و در زمان پادشاهى پدرش شدّت و تفرقه اى در ميان مردم بود و دشمنان برخى از شهرهاى آنان را تصرّف كرده بودند، ولى او مردم را به تقواى خداى تعالى و ترس از وى و يارى جستن از او فرا مى خواند و مردم را به مراقبت اعمال خود و پناه بردن به حقّ تعالى وامى داشت. و هنگامى كه پدرش از دنيا رفت و او بر سرير سلطنت نشست بر دشمنان ظفر يافت و رعايا جمعيّت خاطر يافتند و بلادش معمور و منتظم گرديد و چون فضل خداى تعالى را مشاهده كرد به خوشگذرانى و طغيان روى آورد و عبادت خداى تعالى را فرو گذاشت و كفران نعمت كرد و خداپرستان را كشت. بر اين حال پادشاهى او به طول انجاميد تا آنكه مردم دين حقّى را كه پيش از پادشاهى او برگزيده بودند فراموش كردند و اوامر او را اطاعت نمودند و به ضلالت و گمراهى شتافتند و بر اين حال بودند تا آنكه فرزندان آنها هم بر اين جهالت و بطالت نشو و نما كردند و عبادات الهى به كلّى از ميان آنها رفت و نام خداى تعالى را نمى بردند و به خاطرشان خطور نمى كرد كه غير از پادشاه معبودى در جهان باشد. و اين شاهزاده در زمان حيات پدرش با خداى تعالى عهد كرده بود كه اگر روزى پادشاه شود به گونه اى اطاعت الهى كند كه هيچ يك از پادشاهان گذشته نكرده باشند و بر آن توانا نشده باشند. امّا چون به پادشاهى رسيد غرور سلطنت آن نيّت را از خاطرش محو كرد و مستى فرمانروايى چندان او را بيهوش كرد كه چشم نگشود و به جانب حقّ نظر نيفكند. و در ميان امراى او مرد صالحى بود كه قرب و منزلتش نزد آن پادشاه بيشتر از ديگران بود و چون آن گمراهى و فراموشى پادشاه را مى ديد دلتنگ مى شد و مى خواست به او يادآورى كند كه چه پيمانى با خداى تعالى بسته است و ليكن از شدّت صولت و جبروت او جرأت نمى كرد و از دينداران كسى غير از او و يك شخص ديگر كه در اطراف مملكت مخفى شده بود و كسى نام و نشانش را نمى دانست باقى نمانده بود.روزى آن مرد مقرّب جمجمه پوسيده اى را برداشت و در جامه اى پيچيد و به مجلس پادشاه درآمد و چون به جانب راست پادشاه نشست آن جمجمه را بيرون آورد و در پيش خود گذاشت و با پاى خود بر آن مى زد تا آنكه استخوانهاى ريز و پوسيده آن مجلس را آلوده كرد. پادشاه از آن عمل بسيار خشمگين شد و اهل مجلس همه متحيّر شدند و جلّادان با شمشيرهاى خود منتظر اشاره پادشاه بودند تا خونش را بريزند ولى پادشاه جلوى خشم خود را گرفت و پادشاهان آن دوره با همه جبّارى و كفر خود براى رعيّت دارى و آبادى كشور خود بردبار بودند تا مردم را بهتر جلب كنند و بيشتر ماليات بستانند پادشاه به سكوت خود ادامه داد تا آنكه آن مرد جمجمه را در جامه پيچيد و برخاست. وروز دوم و سوم هم اين عمل را تكرار كرد و چون ديد كه پادشاه از اين جمجمه پرسش نمى كند و استنطاق به عمل نمى آورد روز ديگر يك ترازو و مشتى خاك هم با خود آورد و چون كار هر روز خود را تكرار كرد ترازو را به دست گرفت و درهمى در يك كفّه آن نهاد و در كفّه ديگر اندكى خاك ريخت تا دو كفّه برابر شد پس آن خاك را در چشم آن جمجمه ريخت و خاكى ديگر برگرفت و در دهان آن جمجمه ريخت.در آن حال ديگر پادشاه را طاقت نماند و گفت: مى دانم كه زيادى قرب و منزلت تو باعث شده است كه اين اعمال را در مجلس من انجام دهى مى پندارم كه از اين اعمال غرضى داشته باشى. آن مرد بر زمين افتاد و بر پاى پادشاه بوسه زد و گفت: اى پادشاه! ساعتى با خرد خود به من توجّه كن كه مثل كلام حكمت مثل تير است كه اگر بر زمين نرمى افتد مى نشيند و اگر بر زمين سخت افكنده شود قرار نمى گيرد، همچنين كلمه حق مانند باران است كه اگر بر زمين پاكيزه قابل كشت ببارد از آن گياه مى رويد و اگر بر شوره زار ببارد چيزى از آن نمى رويد. و هوسهاى مردم مختلف است و پيوسته عقل و هوس در دل آدمى خلجان مى كند و اگر هوس پيروز شود سفاهت و تندى كند و اگر عقل بر هوس ظفر يابد خطا و لغزشى از وى صادر نمى گردد. من از هنگام طفوليّت تاكنون دوستدار علم و دانش و به تحصيل آن راغب بوده ام و آن را بر هر كارى ترجيح داده ام و هيچ علمى نمانده است مگر آنكه از آن بهره وافر برده ام تا آنكه روزى در قبرستانى مى گشتم و اين جمجمه پوسيده را ديدم كه از قبرهاى پادشاهان سر برآورده است از غيرتى كه به امر پادشاهان دارم بر من ناگوار آمد و آن را با خود برداشتم و به منزل بردم و با گلاب شستشو دادم و ديبا بر آن پوشانيدم و گفتم اگر اين جمجمه پادشاهى است اكرام من در آن اثر كند و به زيبايى و خرّمى خود باز گردد و اگر جمجمه گدايى باشد اكرام من در او اثر نكند و چندين روز اين عمل را تكرار كردم و هيچ تغييرى در او حاصل نگرديد و چون اكرام من در او تأثير نكرد يكى از غلامان خود را كه از ديگران پست تر بود طلبيدم و به او فرمان دادم كه به آن جمجمه اهانت كند و ديدم كه اين حالت نيز در او هيچ تأثير نكرد، آنگاه دانستم كه اكرام و اهانت به حال او يكسان است و چون اين حالت را در او مشاهده كردم به نزد حكيمان رفتم و از احوال آن جمجمه از ايشان پرسش كردم، ايشان نيز علمى نداشتند و چون مى دانستم كه پادشاه منتهاى علم و معدن حلم است هراسان به نزد تو آمدم و چون مرا نسزد كه از شما پرسش كنم لا جرم سكوت كردم و دوست داشتم كه مرا آگاه كنى كه آيا آن جمجمه پادشاه است يا جمجمه گدا؟ و چون در تفكّر حال آن درمانده شدم با خود گفتم كه ديده پادشاهان را هيچ چيز پر نمى كند و حرص ايشان به مرتبه اى است كه اگر تمام زير آسمان را به تصرّف درآورند قانع نمى شوند و بر تسخير بالاى آسمان همّت مى گمارند امّا ديده آن جمجمه با خاكى به وزن يك درهم پر شد و همچنين نظر كردم به دهان اين جمجمه و با خود گفتم اگر اين دهان پادشاهان باشد چيزى آن را پر نمى سازد امّا مشتى خاك آن را پر كرد، حال اگر مى گويى كه اين جمجمه گدايى است با تو احتجاج مى كنم كه آن را از قبرستان پادشاهان برداشتم و اگر باور نمى كنى مى روم و جمجمه هاى پادشاهان و گدايان را مى آورم و اگر براى جمجمه هاى آنها فضلى باشد مطلب آن چنان است كه تو مى گويى و اگر بگويى آن از جمجمه هاى پادشاهان است پس بدان اى پادشاه! كه او نيز به مانند تو داراى شوكت و زينت و رفعت و عزّت بوده و اكنون به اين حالت رسيده است و نمى پسندم اى پادشاه كه روزى جمجمه تو به اين حال افتد و لگدمال شود و به خاك درآميزد و كرمها آن را بخورد و كثرت تو به قلّت و عزّت تو به ذلّت مبدّل گردد و حفره اى كه طول آن كمتر از چهار ذراع است تو را در بر گيرد و پادشاهيّت را به ميراث برند و يادت منقطع گردد و هر چه كردى تباه شود و آنان كه اكرام كردى خوار شوند و آنان كه خوار ساختى گرامى شوند و دشمنانت شاد شوند و دوستانت گم شوند و زير خاك نهان شوى كه اگر تو را بخوانيم نشنوى و اگر اكرامت كنيم نپذيرى و اگر اهانتت كنيم خشم نگيرى و فرزندانت يتيم شوند و زنانت بيوه گردند و شوهرانى غير تو را براى خود برگزينند.چون پادشاه اين سخنان را شنيد بر خود لرزيد و اشك از ديدگانش روان شد و فرياد وا ويلا بلند كرد و چون آن مرد اين تغيير حال را در او ديد دانست كه گفتارش در دل پادشاه تأثير كرده است جراتش افزون شد و از اين سخنان با او مكرّر گفت. پادشاه گفت: خدا به تو جزاى خير دهد و به بزرگان ديگرى كه در اطراف من هستند خير ندهد. مقصود تو را دانستم و در كار خود بصيرت يافتم و مردم داستان توبه او را شنيدند و دانشمندان به جانب او آمدند و عاقبتش به خير شد و مدّتى ديگر در قيد حيات بود آنگاه در گذشت.شاهزاده گفت: فصلى ديگر از اين امثال برايم بازگو حكيم گفت: روايت كرده اند كه در زمانهاى بسيار دور پادشاهى بود كه فرزندى نداشت و علاقمند بود كه فرزندى داشته باشد و به انواع معالجاتى كه مردم خود را علاج كنند متوسّل شد و فايده اى نبخشيد تا آنكه در اواخر عمرش يكى از زنان او باردار گرديد و پسرى به دنيا آورد و رشد كرد و چون به راه افتاد روزى گامى برداشت و گفت: به معاد خود جفا مى كنيد آنگاه گام ديگرى برداشت و گفت: پير مى شويد. آنگاه گام سوم را برداشت و گفت: سپس مى ميريد. و بعد از آن به حال صباوت خود بازگشت.پادشاه دانشمندان و منجّمان را طلبيد و گفت: در طالع اين فرزندم نظر كنيد و مرا از حال او خبر دهيد. آنها در شأن و كار او نگريستند و چيزى عايدشان نشد و درماندند چون پادشاه دانست كه آنان نيز در امر او حيرانند او را به دايگان داد تا تربيت كنند. تنها يكى از منجّمان گفت: اين طفل پيشوايى از پيشوايان دين خواهد شد و پادشاه نگهبانان بر او گماشت كه از او جدا نشوند تا آنكه به سنّ شباب رسيد و روزى خود را از دست نگهبانان رهانيد و به بازار آمد و ناگهان چشمش به جنازه اى افتاد، پرسيد: اين چيست؟ گفتند: انسانى است كه در گذشته است. گفت: چه او را كشته است؟ گفتند: پير شد و ايّام عمرش به سرآمد و اجلش فرا رسيد و مرد. پرسيد: آيا پيشتر صحيح و زنده بود؟ راه مى رفت و مى خورد و مى آشاميد؟ گفتند: آرى، از آنجا به راه خود ادامه داد و پيرمرد فرتوتى را ديد، از روى تعجّب در او نگريست و گفت: اين چيست؟ گفتند: پيرمردى فرتوت است كه جوانيش فنا شده و عمرى طولانى از وى سپرى شده است. گفت: آيا اين كودك بوده سپس پير شده است؟ گفتند: آرى. از آنجا به راه خود ادامه داد و مرد مريضى را ديد كه بر پشت خوابيده بود از روى تعجّب در وى نگريست و پرسيد: اين چيست؟ گفتند: مردى مريض است، گفت: آيا او تندرست بوده و سپس مريض شده است؟ گفتند: آرى. گفت: به خدا سوگند اگر راست مى گوئيد همه مردم ديوانه اند.از طرفى ديگر چون شاهزاده در جايگاه خود نبود به جستجوى وى برآمدند و او را در بازار يافتند آمدند و او را گرفتند و بردند و وارد خانه كردند و چون بر سراى خود داخل شد به پشت خوابيد و چشم به سقف خانه انداخت و مى گفت: اين چوبها چه بوده است؟ گفتند: زمانى درخت بوده آنگاه خشك شده و آن را بريده اند و اين بنا را ساخته اند و روى آن انداخته اند و در حينى كه مشغول اين سخنان بود پادشاه به نزد موكّلان كس فرستاد كه ببينيد آيا تكلّم مى كند يا چيزى مى گويد؟ گفتند: آرى سخن مى گويد ولى از روى وسواس و خيالبافى سخن مى گويد. چون آن سخنان را براى پادشاه نقل كردند بار ديگر دانشمندان و منجّمان را طلبيد و از حال شاهزاده پرسش كرد، هيچ كس چيزى نمى دانست مگر همان مرد كه گفته بود او پيشواى دينى خواهد شد. و پادشاه نيز از سخن او خوشش نيامد. يكى از آنان گفت: اى پادشاه اگر زنى را به همسرى وى در آورى اين حال از وى زايل خواهد شد. پادشاه سخن او را پسنديد و در اطراف تفحّص كردند و زنى را كه نيكوتر و زيباتر از آن نبود يافتند و او را به همسرى شاهزاده درآورد و براى جشن عروسى وى مجلسى آراست و نوازندگان به نواختن و بازيگران به بازى مشغول شدند و چون هياهو و صداهاى آنها بلند شد شاهزاده پرسيد: اين صداها چيست؟ گفتند: اينها بازيگران و نوازندگانند كه براى عروسى شما گرد آمده اند. شاهزاده ساكت شد و پاسخى نگفت. چون مجلس به پايان رسيد و شب فرا رسيد، پادشاه عروس را طلبيد و گفت: فرزندى به غير از اين پسر ندارم و او را بسيار عزيز مى دارم. مى خواهم چون تو را به نزد او برند به شيوه مهربانى و ملاطفت و به افسون شيرين زبانى و حسن مصاحبت دل او را به سوى خود متمايل كنى، و چون عروس به نزد وى به حجله درآمد مهربانى و ملاطفت آغاز كرد و دست در گريبان پسر انداخت. شاهزاده گفت: شتاب مكن كه شب دراز و ايّام صحبت بسيار است، مبارك باد، صبر كن تا شام بخوريم و شراب بنوشيم و دستور داد شام آوردند خود به خوردن طعام مشغول شد آن زن شراب مى نوشيد و آن قدر صبر كرد تا مستى آن زن را ربود و به خواب رفت.آنگاه برخاست و دربانان و پاسبانان را نيز غافل كرد و از خانه به در رفت و در شهر گردش مى كرد تا آنكه به پسرى هم سنّ و سال خود برخورد لباس خود را به دور افكند و بعضى از لباسهاى آن پسر را پوشيد و تا توانست خود را ناشناس كرد و به اتّفاق آن پسر از شهر بيرون رفتند و تا نزديك صبح راه مى رفتند و چون هوا روشن شد از ترس تعقيب در گوشه اى نهان شدند. از طرف ديگر، بامدادان كسان ملك نزد عروس آمدند و ديدند كه او خواب آلود است و پسر را نديدند، پرسيدند: همسرت كجاست؟ گفت: الساعه در كنار من بود، و چندان كه او را طلب كردند نيافتند. امّا شاهزاده و دوستش شبها راه مى رفتند و روزها خود را نهان مى كردند تا آنكه از مملكت پدر خارج شد و به مملكت پادشاهى ديگر درآمد.و اين پادشاه ديگر را دخترى بود در نهايت حسن و جمال، و از بسيارى محبّتى كه به آن دختر داشت عهد كرده بود كه وى را به شوهر ندهد مگر به كسى كه خود او بپسندد. به اين سبب غرفه اى رفيع و عالى براى او بنا كرده بود كه بر شارع عام مشرف بود، آن دختر پيوسته در آن غرفه مى نشست و بر مردمى كه از آن شارع رفت و آمد مى كردند مى نگريست تا اگر كسى را بپسندد اعلام نمايد. ناگاه چشمش به شاهزاده افتاد كه به همراه دوستش با جامه هاى كهنه مى رفتند. كس نزد پدر فرستاد كه اينك من كسى را براى همسرى خود برگزيدم، اگر مرا به كسى تزويج مى كنى، آن كس همين جوان است، و مادر دختر نيز سررسيد و به او گفتند: دخترت جوانى را به شوهرى برگزيده است و چنين مى گويد. مادر از شنيدن اين سخن مسرور شد. آن پسر را به او نشان دادند و او به سرعت تمام به نزد پادشاه آمد و گفت دخترت مردى را پسنديده است. پادشاه نيز خواست تا او را ببيند، آنگاه گفت: پسر را به من نشان بدهيد و او را از دور به پادشاه نشان دادند. پادشاه دستور داد لباس رعايا براى او بياورند و آن را پوشيد و از كاخ فرود آمد، و از پسر بازپرسى كرد و پرسيد: تو كيستى و اهل كجايى؟ پسر گفت: چرا از من بازپرسى مى كنى من يكى از مردمان فقيرم. گفت: تو غريبى و رنگ و رويت به رنگ و روى مردمان اين شهر مانند نيست. پسر گفت: من غريب نيستم، پادشاه تلاش بسيارى كرد تا او را به درستى بشناسدولى او سرباز زد و چيزى نگفت. پادشاه دستور داد مأموران مخفى او را زير نظر بگيرند و ببينند كجا مى رود و چه مى كند؟ امّا چيزى دستگيرشان نشد. پادشاه به خانه خود بازگشت و به خانواده خود گفت مردى را ديدم كه گويا شاهزاده بود و توجّهى به خواسته هاى شما ندارد. ديگر بار به طلب او كس فرستاد تا او را حاضر كنند، به او گفتند: پادشاه تو را مى طلبد. پسر گفت: مرا با پادشاه چكار است؟ به او حاجتى ندارم و او چه مى داند كه من كيستم؟ به اجبار او را به نزد پادشاه آوردند براى او تختى نهاد و او بر آن نشست و همسر و دخترش را نيز فراخواند و در پس پرده نشانيد. آنگاه به آن پسر گفت: تو را براى امر خيرى طلبيده ام، مرا دخترى است كه عاشق تو شده، مى خواهم او را به عقد تو درآورم و اگر فقيرى پروا مكن تو را بى نياز مى كنم و شريف و رفيع مى گردانم. پسر گفت: مرا به آنچه مى خوانى نيازى نيست، اى پادشاه! اگر خواهى مثلى برايت بيان كنم. پادشاه گفت: بگو.جوان گفت: روايت كرده اند كه پادشاهى بود و پسرى داشت و آن پسر دوستانى براى خود برگزيده بود، روزى آن دوستان طعامى مهيّا كرده و پسر پادشاه را دعوت كردند تا به خارج شهر روند، رفتند و به ميگسارى مشغول شدند تا آنكه همه مست شدند و افتادند، نيمه هاى شب شاهزاده از خواب بيدار شد و به ياد خانواده خود افتاد به قصد منزل بيرون آمد و كسى از دوستانش را بيدار نكرد و مستانه به راه افتاد، در مسير راه گذارش به قبرستانى افتاد و در عالم مستى گمان كرد كه مدخل خانه اوست، داخل شد، بوى مردگان به مشام مى رسيد و او پنداشت روائح طيّبه است، به يك مشت استخوان مردگان برخورد و گمان كرد بستر آسايش اوست، و به جسدى كه به تازگى مرده بود رسيد و پنداشت معشوقه اوست، دست در گردن آن جسد انداخت و تمام شب آن را مى بوسيد و با آن عشقبازى مى كرد، چون صبح شد و به هوش آمد ديد دست در گردن مرده اى متعفّن كرده و جامه هاى خود را به انواع كثافات آلوده كرده است، نظرى به قبرستان و مردگان افكند و به هراس افتاد از آنجا بيرون آمد و در نهايت شرمندگى و انفعال و دور از چشم مردم خود را به دروازه شهر رسانيد و ديد باز است. داخل شد و به نزد خانواده خود رفت و از اينكه كسى او را نديده است مسرور بود، آن لباسها را از تن به درآورد و شستشويى كرد و لباسهاى پاكيزه پوشيد و خود را معطّر ساخت.اى پادشاه! خدا عمر تو را طولانى كند، آيا مى پندارى چنين شخصى ديگر بار و به اختيار خود به آن قبرستان برود و چنان كند؟ گفت: نه. جوان گفت: آن منم! پادشاه به همسر و دخترش رو كرد و گفت: آيا نگفتم كه اين جوان به آنچه شما مى خواهيد رغبتى ندارد؟ مادر دختر گفت: اوصاف و كمالات دختر مرا چنان كه بايد براى او بيان نفرمودى! اگر رخصت فرمايى من بيرون آيم و با وى سخن گويم. پادشاه به آن پسر گفت: زن من مى خواهد به نزد تو آيد و با تو سخن گويد و تاكنون به حضور مردى نيامده و با هيچ مردى سخن نگفته است. پسر گفت: اگر دوست دارد بيايد. زن بيرون آمد و در مقابل او نشست و گفت: از اين معامله ابا مكن، حقّ تعالى خير فراوان و نعمت بى پايان به سوى تو فرستاده است و ردّ چنين نعمتى سزاوار نيست، بيا تا دختر خود را به عقد تو درآورم اگر بدانى كه پروردگار چه بهره اى از حسن و جمال و رعنايى به او كرامت فرموده است قدر اين نعمت را خواهى دانست و محسود عالميان خواهى شد. آن پسر به جانب پادشاه رو كرد و گفت: آيا براى اين حال مثلى بيان كنم؟ گفت: بگو.گفت: جمعى از دزدان با يك ديگر اتفاق كردند كه به خزانه پادشاه دستبرد زنند و از زير ديوار خزانه نقبى زدند و داخل شدند و كالاهايى ديدند كه هرگز نديده بودند و در ميان آنها سبويى از طلا بود كه مهرى از طلا بر آن زده بودند.گفتند: از اين سبو بهتر چيزى نيست آن را از طلا ساخته اند و مهرى از طلا بر آن نهاده اند و آنچه در آن است البتّه از اين هم برتر است. آن را برداشتند و بردند و به نيستانى درآمدند و همگى همراه بودند كه مبادا بعضى خيانت كنند، چون در آن سبو را گشودند، چند افعى زهرآگين در آن بود از جا جستند و آنها را كشتند.اى پادشاه خدا عمر تو را طولانى كند، آيا مى پندارى كسى باشد كه احوال آن جماعت را شنيده باشد و حال آن را سبو را بداند و دستش را درون آن سبو و در دهان آن افعى ها برد؟ گفت: نه گفت: آن منم، آنگاه دختر به پدرش گفت:مرا رخصت ده كه خود بيرون آيم و با وى سخن گويم كه اگر حسن و جمال و تركيب و زيبايى خداداد مرا ببيند بى اختيار خواستگارى مرا قبول خواهد كرد.پادشاه به آن پسر گفت: دخترم مى خواهد به حضور تو آيد و بى حجاب با تو سخن گويد و تاكنون به حضور مردى نيامده و با هيچ اجنبى سخن نگفته است، گفت: اگر خواهد بيايد و دختر با نهايت حسن و جمال و غنج و دلال از پرده بيرون خراميد سلام كرد و گفت: آيا هرگز دخترى به مانند من در تندرستى و زيبايى و كمال و نيكويى ديده اى؟ من تو را دوست دارم و عاشقت هستم. آن پسر به جانب پادشاه روى كرد و گفت: آيا براى اين حال مثلى بيان كنم؟ گفت: بگو.گفت: روايت كرده اند كه پادشاهى دو پسر داشت و يكى از آن دو توسّط پادشاهى ديگر اسير شد و فرمان داد او را در سرايى حبس كردند و گفت هر گاه كسى بر آن سرا گذر كرد سنگى بر آن اسير زند و آن پسر در اين حال مدّتى در حبس بود تا آنكه برادر آن پسر به پدر گفت: اگر رخصت فرمايى به جانب برادر خود بروم شايد بتوانم بجاى او فديه اى دهم و يا با حيله اى او را خلاصى بخشم.پادشاه گفت: برو و آنچه از اموال و امتعه و اسبان خواهى با خود بردار و زاد و راحله همراه او كرد و خوانندگان و نوحه گران به همراه وى روان شدند و چون به نزديكى شهر آن پادشاه رسيد پادشاه را از قدوم او آگاه كردند و او به مردم شهر فرمان داد كه از او استقبال كنند و در بيرون شهر منزلى مناسب براى وى معيّن كرد. آن پسر در آن منزل فرود آمد و كالاهاى خود را گشود و به غلامان خود دستور داد كه با مردم خريد و فروش كنند و در معامله با آنها مساهله و مسامحه كنند و كالاها را هم به قيمت ارزان بفروشند و آنان نيز چنين كردند و چون ديد كه مردم سرگرم خريد و فروش اند ايشان را غافل ساخته و به تنهائى به شهر درآمد و از جايگاه حبس برادر آگاه بود خود را به آنجا رسانيد و سنگريزه اى برداشت و به آنجا پرتاب كرد تا از وجود برادر در آنجا اطمينان حاصل كند.چون سنگريزه به برادر اصابت كرد فرياد برآورد و گفت: مرا كشتى، نگهبانان به هراس آمده و به سراغ او آمدند و پرسيدند چرا فرياد كشيدى؟ در اين مدّت تو را عذابها و آزارها كرديم و مردم بر تو سنگهاى گران انداختند، جزع نكردى و فريادى نكشيدى، اكنون از سنگ ريزه اين مرد چرا به فرياد آمدى؟ گفت: مردم مرا نمى شناختند امّا اين مرد مرا مى شناسد. برادر به سر منزل و بر سر بنه خود بازگشت و به مردم گفت: فردا صبح زود بياييد تا پارچه ها و كالاهايى را براى شما بيرون بياورم كه هرگز مانند آن را نديده باشيد، آن روز برگشتند و فردا صبح همگى آمدند دستور داد پارچه ها را گشودند و خوانندگان و نوحه گران و اصحاب لهو و لعب را فرمود كه هر يك به شيوه خود مردم را سرگرم كند و مردم سرگرم شدند آنگاه به نزد برادر آمد و زنجيرهاى او را پاره كرد و گفت غم مخور كه تو را مداوا مى كنم و او را برگرفت و از شهر بيرون آورد و بر جراحتهاى او مرهم نهاد چون اندكى آسوده شد و قدرت حركت بهم رسانيد او را بر سر راه گذاشت و گفت از اين راه برو كه به دريا مى رسى و كشتى مهيّا كرده ام بر آن كشتى بنشين كه تو را به وطن مى برد چون اندكى راه رفت از بخت بد به چاهى درافتاد كه در آن اژدهايى عظيم بود و در آن چاه درختى روئيده بود چون به آن درخت نظر افكند ديد بر آن درخت دوازده غول مأوا كرده اند و در زير درخت دوازده شمشير برهنه برّان نهاده اند پس سعى بسيار كرد و به انواع حيله ها از آن درخت بالا رفت و خود را از شاخه اى به شاخه اى ديگر رسانيد و به صد افسون از آن مهلكه خلاصى يافت و خود را به دهانه چاه رسانيد و از آنجا به ساحل دريا آمد و ديد كشتى آماده حركت است در آن نشست و به جانب وطن رهسپار گرديد. اى پادشاه! خدا عمر تو را طولانى گرداند. آيا مى پندارى چنين كسى دوباره به آن چاه مخوف باز گردد؟ گفت: نه. گفت: آن منم، و از ازدواج با آن جوان مأيوس شدند و آن جوانى كه به همراهى هم از شهر فرار كرده بودند پيش آمد و آهسته به شاهزاده گفت: مرا به ياد آنان بياور و او را به عقد من در آور.شاهزاده به پادشاه گفت: اين جوان مى گويد: اگر پادشاه مصلحت مى داند اين سايه مرحمت را بر سر من افكند و دختر خود را به عقد من درآورد. گفت: چنين نمى كنم. گفت در اين باب مثلى بيان كنم؟ پادشاه گفت: بگو. گفت: مردى رفيق جمعى شده بود و همگى به كشتى نشستند و چندين شبانه روز طىّ مسير كردند آنگاه در نزديكى جزيره اى كه غولان در آنجا ساكن بودند كشتى آنها شكست و رفيقان آن مرد همگى غرق شدند و امواج دريا تنها آن مرد را سالم به جزيره افكند. آن غولان در جزيره دريا را نظاره مى كردند و آن مرد به نزد ماده غولى آمد و عاشق او شد و با او نكاح كرد تا آنكه شب گذشت و چون صبح شد آن ماده غول مرد را كشت و اعضاى او را ميان ياران خود قسمت كرد و بعد از مدّتى كه از اين واقعه گذشت شخص ديگرى به آن جزيره درآمد و دختر شاه غولان عاشق او شد و او را برد تا با او نكاح كند، ولى چون آن مرد از واقعه مرد سابق خبر داشت تا صبح از ترس نخوابيد و هنگام صبح كه آن غول به خواب رفت گريخت و خود را به ساحل رسانيد اتّفاق را كشتى در نزديكى ساحل بود، اهل كشتى را ندا كرد و به آنها استغاثه نمود و ايشان بر او ترحّم آوردند و او را سوار كشتى كردند و با خود بردند و به اهلش رسانيدند.بامدادان غولان ديگر به سوى آن غول آمدند و پرسيدند: آن مردى كه با او شب را به روز آوردى چه شد؟ گفت: از نزد من گريخت. غولان تكذيب وى كردند و گفتند: او را به تنهايى خورده اى و به ما حصّه اى نداده اى، اگر او را حاضر نكنى تو را مى كشيم. آن غول به ناچار سفر كرد تا به خانه آن مرد درآمد و به نزد او نشست و گفت: اين سفر بر تو چگونه گذشت؟ گفت: بلاى عظيمى در اين سفر پيش آمد و حقّ تعالى به فضل خود مرا از آن نجات داد و قصّه غولان را براى او باز گفت. آن غول گفت: اكنون از آن بلا خلاصى يافته اى؟ گفت: آرى، گفت: من همان غولم كه دوش نزد من بودى و اكنون آمده ام تا تو را ببرم. آن مرد شروع به تضرّع و استغاثه كرد و او را سوگند داد كه از كشتن من بگذر و من به عوض خود تو را به كسى دلالت مى كنم كه از من بهتر باشد. آن غول بر او ترحّم كرد و التماسش را پذيرفت و رفتند تا به پادشاه وارد شدند. غول گفت: اى پادشاه سخن مرا بشنو و ميان من و اين مرد حكم كن. من زن اين مرد هستم و او را بسيار دوست دارم ولى او از من كراهت دارد و از صحبت من بيزار است. اى پادشاه! موافق حقّ ميان من و او حكم كن. چون پادشاه آن زن را در نهايت حسن و جمال مشاهده كرد او را پسنديد و شيفته او شد و آن را به خلوت طلبيد و گفت: اگر تو اين زن را نمى خواهى او را به من واگذار كه من شيفته و عاشق وى شده ام. گفت: هر گاه پادشاه را ميل مصاحبت او هست، من دست از او بر مى دارم و الحقّ لياقت مصاحبت پادشاه را دارد و چنين زنى مناسب شاهان است و امثال ما فقيران قابل او نيستيم. پادشاه او را به خانه برد و با او بيتوته كرد و چون سحرگاه پادشاه به خواب رفت آن غول وى را پاره پاره كرد و گوشت او را به جزيره برد و ميان ياران خود قسمت كرد. اى پادشاه! آيا كسى را مى شناسى كه آن غول را بشناسد و باز همراهى وى كند؟ گفت: نه. و چون آن پسر اين سخن را از شاهزاده شنيد گفت: من نيز اين دختر را نمى خواهم و از تو مفارقت نمى كنم.آنگاه هر دو از نزد پادشاه خارج شدند و پيوسته حق تعالى را مى پرستيدند و در اطراف زمين سياحت مى كردند و از احوال جهان عبرت مى گرفتند و خداى تعالى به واسطه آن دو جمعيّت بسيار را هدايت كرد و شأن آن شاهزاده و آوازه او در آفاق منتشر شد و به فكر پدر خود افتاد و گفت: رسولى به نزد او بفرستم شايد او را از گمراهى برهانم و رسولى به نزد او فرستاد و به او گفت: فرزندت به تو سلام مى رساند و اخبار او را باز گفت. پادشاه و خانواده اش به نزد او آمدند و او نيز ايشان را از گمراهى رهانيد.سپس بلوهر به منزل خود بازگشت و چند روزى ديگر به نزد او آمد و شد مى كرد تا آنكه دانست ابواب هدايت را بر وى گشوده و او را به راه صواب دلالت كرده است آنگاه با او وداع كرده و از آن ديار بيرون رفت و بوذاسف حزين و غمگين باقى ماند و زمانى گذشت تا آنكه هنگام آن فرا رسيد كه به جانب اهل دين و عبادت رود و عامّه خلايق را هدايت كند، حق تعالى ملكى از ملائكه را به سوى وى ارسال كرد و در خلوت بر وى ظاهر شد، نزد او ايستاد و گفت: خير و سلامتى بر تو باد! تو در ميان بهائم و حيوانات گرفتارشده اى كه همگى به فسق و ظلم و جهالت گرفتارند. از جانب حقّ با تحيّت به نزد تو آمده ام و پروردگار خلايق مرا به نزد تو فرستاده است تا تو را بشارت دهم و امورى چند از امور دنيا و آخرت را كه بر تو نهان است به تو بياموزم، پس بشارت و مشورت مرا بپذير و از كلامم غافل مشو و لباس دنيا را از خود بيفكن و شهوات دنيا را رها كن و از ملك و سلطنت فانى دنيا كناره گيرى كن كه دوامى ندارد و عاقبت آن پشيمانى و حسرت است و ملك بى زوال و شادى هميشگى و آسايشى را كه هرگز متغيّر نشود طلب كن و راستگو و عدالت پيشه باش كه تو پيشواى مردمى و ايشان را به بهشت فرا مى خوانى.چون بوذاسف بشارت آن ملك را شنيد به سجده درافتاد و خداوند را شكرگزارى كرد و گفت: من مطيع پروردگار خويشم و از فرموده او در نگذرم پس اى ملك! مرا به اوامر خود فرمان ده كه سپاسگزار توأم و شاكر آن كسى كه تو را به نزد من فرستاده است كه او به من رحمت و رأفت دارد و مرا بين دشمنان رها نكرده است و من به آنچه برايم آورده اى اهتمام مى ورزم و در اجراى آن كوشش مى كنم. آن ملك گفت: من پس از چند روز به نزد تو بازمى گردم و تو را با خود خواهم برد، براى آن آماده باش و از آن غفلت مكن. پس بوذاسف عزم رفتن كرد و همّتش را بر آن كار قرار داد و هيچ كس را خبردار نكرد، تا آنكه هنگام رفتن فرا رسيد و در دل شب كه مردم در خواب بودند آن ملك آمد و گفت: برويم و آن را به تأخير ميفكن، بوذاسف برخاست و چون سرّ خود را با كسى جز وزيرش نگفته بود او نيز همراه شد و هنگامى كه خواست بر مركب سوار شود يكى از حاكمان بلاد كه جوانى خوش سيما بود آمد و او را سجده كرد و گفت: اى شاهزاده! كجا مى روى كه ما را در اين ايّام تنگى و سختى رخ داده است، اى مصلح و حكيم كامل آيا ما و مملكت و بلاد خود را ترك مى كنى؟ نزد ما بمان كه ما از هنگام ولادت تو تاكنون در رفاه و كرامت بوده ايم و آفت و بلايى به ما نرسيده است. بوذاسف او را ساكت كرد و گفت: تو در بلاد خود باش و همراهى اهل مملكت خود كن، امّا من به آنجا خواهم رفت كه مرا مى فرستند و چنان مى كنم كه مرا بدان فرمان مى دهند و اگر تو نيز مرا مدد كنى از عمل من نصيبى خواهى داشت.آنگاه بر مركب سوار شد و آن مقدار كه خداوند مقرّر فرموده بود سواره رفت بعد از آن از مركب فرود آمد و وزيرش اسب او را مى كشيد و با صداى بلند مى گريست و به شاهزاده مى گفت: با چه رويى پدر و مادر تو را ديدار كنم و به ايشان چه بگويم و به چه عذابى مرا خواهند كشت و تو چگونه طاقت سختى و آزارى را خواهى داشت كه به آن عادت نكرده اى و چگونه وحشت تنهايى را تحمّل خواهى كرد در حالى كه حتّى يك روز تنها نبوده اى و پيكر تو چگونه تحمّل گرسنگى و تشنگى و خوابيدن بر زمين و خاك را خواهد داشت؟ شاهزاده او را نيز ساكت كرد و تسلّى داد و اسب و كمربند خود را به وى بخشيد. وزير به پاى شاهزاده افتاد و بر آن بوسه مى زد و مى گفت: اى آقاى من! مرا در وراى خود تنها مگذار، مرا نيز همراه خود ببر كه پس از تو براى من كرامتى نخواهد بود و اگر مرا همراه خود نبرى سر به بيابانها مى گذارم و در سرايى كه انسانى باشد پا نمى نهم. شاهزاده باز او را ساكت كرد و تسلّى داد و گفت: دل برمدار كه من كس نزد پادشاه مى فرستم و به او سفارش مى كنم كه به تو اكرام و احسان كند.آنگاه شاهزاده جامه پادشاهى را از تن بدر آورد و به وزيرش داد و گفت: لباس مرا در بركن و ياقوت گرانبهايى كه بر سر داشت به او داد و گفت: آن را بردار و به همراه اسبم روان شو و چون بر پادشاه وارد شدى او را سجده كن و اين ياقوت را به وى بده و سلام مرا به او و همگى بزرگان برسان و به آنها بگو: چون من در حال دنياى فانى و آخرت باقى متردّد شدم در باقى رغبت كردم و از فانى كناره گرفتم و چون اصل و حسب ملكوتى خود را دانستم و دوست و دشمن خود را شناختم و ميان يار و بيگانه تميز قائل شدم، دشمنان و بيگانگان را ترك كردم و به اصل و حسب خود پيوستم. امّا پدرم چون اين ياقوت را ببيند خوشحال مى شود و چون جامه هاى مرا در بر تو ببيند به ياد من خواهد افتاد و محبّت مرا به تو خواهد دانست و اين معنى مانع از آن مى شود كه به تو آسيبى برساند.سپس وزير برگشت و بوذاسف به پيش مى رفت تا آنكه به فضاى پهناورى رسيد و سر بالا كرد و درخت بسيار بزرگى را ديد كه در كنار چشمه اى روئيده است درختى به زيبايى تمام كه شاخه ها و برگها و ميوه هاى شيرين فراوان داشت و پرندگان كثيرى بر شاخه هاى آن درخت نشسته بودند از ديدن آن مسرور و خوشحال شد و پيش رفت تا به آن رسيد و پيش خود آن را تعبير و تفسير مى كرد و مى گفت: آن درخت بشارت نبوّتى است كه به او رسيده است و آن چشمه آب علم و حكمتى است كه آن را سيراب مى كند  و آن پرندگان مردمانى هستند كه نزد من آيند و دين و حكمت بياموزند، و در اين ميان كه او ايستاده بود و چنين تعبير و تشبيه مى كرد، ناگاه چهار ملك را ديد كه پيشاروى او حركت مى كردند و او هم در پى ايشان روان شد و آنها او را برداشته و به آسمانها بردند و از علوم و معارف آن قدر به وى كرامت شد كه احوال نشئه اولى كه عالم ارواح است و نشئه وسطى كه عالم ابدان است و نشئه اخرى كه عالم قيامت است همگى بر او ظاهر گرديد و احوال آينده نيز بر وى نمايان شد، بعد از آن او را بر زمين آوردند و حقّ تعالى يكى از آن چهار ملك را مقرّر فرمود كه پيوسته همراه وى باشد و زمانى در آن بلاد درنگ كرد، و بعدها به سرزمين سولابط كه سرزمين پدرش بود بازگشت. چون پادشاه خبر آمدن وى را شنيد با اشراف و امرا و اعيان مملكت به استقبال او بيرون آمد و او را گرامى داشتند و توقير و تعظيم فراوان كردند و جميع خويشان و دوستان و لشكريان و شهروندان به خدمت او آمدند و بر او سلام كردند و نزد او نشستند. او هم سخنان بسيارى گفت و مهربانيها كرد و گفت:سخنان مرا به گوش جان بشنويد و دلهاى خود را فارغ سازيد تا بر استماع سخنان حكمت ربّانى كه نور بخش جانهاست توفيق يابيد و به علم كه راهنماى راه نجات است اعتماد كنيد و عقولتان را بيدار كنيد و حقّ و باطل و گمراهى و هدايت را از يك ديگر بازشناسيد.و بدانيد آنچه من شما را به آن دعوت مى كنم دين حقّى است كه حقّ تعالى بر انبياء و رسولان در قرون گذشته فرو فرستاده است و خداوند در اين زمان به سبب رحمت و شفقت خود ما را به آن دين مخصوص گردانيده است و خلاصى از آتش جهنّم به واسطه متابعت از آن حاصل مى شود و هيچ كس به ملكوت آسمانها نمى رسد و به آن داخل نمى گردد مگر آنكه ايمان بياورد و عمل خير انجام دهد، پس در اين دو امر كوشش كنيد تا راحتى جاويد و حيات ابدى بيابيد و بايد كه ايمان شما از روى طمع به زندگانى دنيا يا اميد به ملك زمين و طلب مواهب دنيوى نباشد بلكه بايد در ملكوت آسمانها طمع كرد و اميد به خلاصى از دوزخ داشت و نجات از ضلالت و رسيدن به راحت و آسايش آخرت را خواستار شد، زيرا كه پادشاهى و سلطنت در زمين زايل مى شود و لذّات آن منقطع مى گردد و كسى كه فريفته آن شود در هنگامى كه نزد جزا دهنده روز جزا بايستد هلاك و مفتضح مى شود و مرگ قرين بدنهاى شماست و پيوسته در كمين شكار ارواح شما نشسته است تا آن را به همراه اجساد به خاك مذلّت افكند.و بدانيد همچنان كه پرنده براى ادامه حيات از امروز به فردا بايد از قوّه بينايى و بالها و پاهاى خود استفاده كند آدمى براى حيات ابدى و نجات واقعى بايد از ايمان و عمل صالح و كارهاى نيك و تمام استفاده كند پس اى پادشاه و اى اشراف در آنچه كه مى شنويد تفكّر كنيد و آن را بفهميد و عبرت بگيريد و تا كشتى حاضر است از دريا عبور كنيد و تا راهنما و مركب و توشه هست از بيابان عبور نمائيد و مادام كه چراغ روشن است راه را طى كنيد و به معاونت اهل دين گنجهاى خير را بيندوزيد و با ايشان در اجراى خير و عمل صالح مشاركت كنيد و پيروان خود را اصلاح كنيد و يار آنها باشيد و آنها را به كار خير واداريد تا با شما به ملكوت نور درآيند و نور را بپذيريد و از فرائض خود مراقبت كنيد و مبادا به آرزوهاى دنيوى اعتماد كنيد و از شراب خمر و زناكارى و هر عمل زشت و نكوهيده ديگر كه كشنده روح و تن است بپرهيزيد و از حميّت و غضب و دشمنى و سخن چينى و هر چه كه براى خود بد مى شماريد بركنار باشيد و پاكدل و درست نيّت باشيد تا چون شما را اجل فرا رسد در راه راست باشيد.سپس از شهر سولابط نقل مكان كرد و به ساير بلاد رفت و شهرهاى كثيرى را درنورديد تا آنكه به سرزمينى رسيد كه آن را كشمير مى گفتند و در آن شهر مقام كرد و دلهاى مرده اهل آن را زنده نمود و در آنجا درنگ كرد تا مرگش فرا رسيد و تن را رها و به عالم نور صعود كرد و پيش از مرگش يكى از شاگردانش را كه ايابد مى ناميدند و پيوسته در خدمت و ملازمت وى بود فراخواند. او مردى كامل در امور بود و به او وصيّت كرد و گفت: پرواز من از اين عالم خاك نزديك شده است، شما فرائض الهى را محافظت كنيد و از حق به باطل متمايل نشويد و زهد و عبادت را پيشه سازيد. سپس دستور داد ايابد براى او مكانى بسازد و پاهاى خود را دراز كرد، سر به جانب مغرب و پاها به جانب مشرق نهاد و جان به جان آفرين تسليم كرد.EroditoEroditoSat, 23 May 2026 21:20:31 +0330https://virgool.ir/@erodito/مانی-براساس-روایت-های-اسلامیابن-ندیم-و-بیرونی-abdbesp88di9این متن در اصل از کتاب الفهرست ابن‌ندیم و آثار الباقیه ابوریحان بیرونی استخراج شده. ابن‌ندیم در بخش نهم کتاب خودش یک گزارش در مورد چند دین ارائه می‌دهد. او اول از کلدانیان حَرانی و بعد مانویان و بعد مزدکیان و بابک خرمدین و بعد ادیان هند و چین می‌‎گوید. مفصل‌ترین بخش آن هم در مورد دین مانی‌ست و گزارش ابن‌ندیم یکی از مهم‌ترین گزارشات موجود در مورد مانی‌ست که تا قبل از یافتن متون مانوی قبطی(کِفَلایَه) و یا قطعات سُغدی در تورفان، بهترین و پرجزئیات‌ترین گزارش موجود از مانی بود و البته مهم‌تر از همه این تنها گزارش بی‌طرفانه از دین مانی بوده که در زمان خودش یک امر بی‌سابقه بوده و این اعتبار گزارش ابن‌ندیم از مانویت را دوچندان کرده‌ست. این گزارش در مورد مانی و دین او و فِرَق آن جزئیات بسیاری دارد و هنوز هم یکی از مهم‌ترین منابع در مورد مانویت به‌حساب می‌آید با اینکه البته الان با وجود کتب بازمانده مانوی قبطی یا سریانی و یا قطعات سُغدی تورفان ما منابع دست اول بیشتری از مانویت داریم با این‌حال گزارش ابن‌ندیم بسیار گزارش خوبی‌ست و به صورت مفصل در مورد مانی و باورها و نظرات او توضیحات مبسوطی ارائه کرده و البته تطابق خیره‌کننده‌ای هم با این منابع دارد. البته منابع کشف‌شده جزئیات بیشتری ارائه کردند. مشخص نیست ابن‌ندیم اطلاعات خود از مانویت را از چه منابعی بدست آورده و آن را در این مقاله از کتاب خودش خلاصه کرده ولی حدس زده می‌شود که او از شاپورگان استفاده کرده(البته شاید هم از منابع دیگر هم استفاده کرده چون او در گزارش خودش بارها نوشته مانی گفت مانی گفت و یا مانویان گفتند و این دو را از هم تمیز داده یعنی از کتب مانی گفته و هم از کتب مانویان) و او نام کتب مانی را هم در انتهای گزارش خود از مانویت آورده‌ست. به هرحال او از کتب خود مانوی‌ها استفاده کرده که در زمان او در بغداد موجود بوده و او آن‌ها را خود دیده و از آن‌ها استفاده کرده. منابع فعلی که داریم دقت زیاد او در استفاده از منابع را نشان می‌دهد. البته جزئیاتی هم هست که او در کتاب خود نیاورده ولی در قطعات یافت شده در تورفان ترکستان و یا کفالایه قبطی مصری هست. ولی با این‌حال کلیات بسیار مفصلی را از دین مانی در الفهرست خودش جمع کرده مخصوصا اسطوره خلقت مانویان را. البته ما از منابع کشف شده جزئیات بیشتری را از این اسطوره میدانیم ولی کلیت آن همین چیزی‌ست که ابن‌ندیم آن را در الفهرست خودش گزارش کرده‌ست.بعد از سخن در مورد غنوصیان بهتر‌ست که در مورد یکی از مهم‌ترین چهره‌های غنوصی‌ تاریخ یعنی مانی و باورهای او آشنا شد و او از باورهای غنوصی استفاده بسیاری کرده و آن را می‌توان در اسطوره خلقت آن مشاهده کرد.مهری که بر آن تصویر مانی و دو نفر دیگر(احتمالا شمعون و زکوا هست)روایت ابن‌ندیم در الفهرست از مانویاندین مانیمحمدبن‌اسحاق(احتمالا همان مورخ مشهور و نویسنده سیره نبوی) گوید مانی پسر فاتک(بابک) و او پسر ابوبرزام و از حسکانیان بود. نام مادرش میس و به قولی اوتاخیم و به قولی مرمریم، از فرزندان اشکانیان بود. گویند مانی اسقف قنی و عرَبان و از مردم حوحی‌ست که در حوالی بادرایا و باکسایا زندگی می‌کرد و پاهای کجی داشت(لَنگ بود).پاورقی‌ها:ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه نام واقعی مانی را قوربیقوس ثبت کرده.(حسکانیان گروهی اهل خراسان هستند. همون اشکانیان)(بادرایا و باکسایا از شهرهای اطراف بغدادست).(دیر قنی که در تالیفات عربان و مسیحیان زیاد آمده و گویند دختر امیری به‌نام قونی بیمار شد و به‌شفاعت مارماری(کشیشی) بهبود یافت و این دیر را اوائل قرون وسطی در شانزده فرسنگی(48 کیلومتری) بغداد ساخت که به‌مرور زمان ویران گردید.)(در معجم‌البلدان جوخی نام شهرستان بزرگی در حوالی بغداد بود.)گویند پدرش از همدانیان بود و به‌ بابِل آمده(منظور ناحیه بابل‌ست) و در مدائن در جایی به‌نام طیسفون که بت‌خانه داشت اقامت نمود.پاورقی:(مدائن در اصل به چندین شهر در کنار هم در ساحل دجله اشاره داشت و طیسفون و سِلوکیه مهم‌ترین شهر‌های آن بودند که مرکز حکومت‌های ساسانی و اشکانی و حتی سِلوکی‌ها یعنی جانشینان اسکندر در ایران هم بودند).فاتک(بابک) چون مردمان دیگر به آن بت‌خانه می‌آمد، روزی از روز‌ها، در آن بت‌کده صدای هاتفی(ندای غیبی) را شنید که به‌وِی گوید:«ای فاتک(بابک) گوشت نخور و شراب ننوش و زن نگیر». فاتک که این را شنید و سه روز این را شنید و برای همین به‌گروهی پیوست که در نواحی دست‌میسان(دشت میشان نزدیک مرز ایران و عراق در خوزستان) معروف به مغتسله(تعمید‌دهندگان) و هنوز هم در آن نواحی و بطائح(برکه‌‌ها) بازماندگان‌شان موجود و دارای مذهبی هستند که به فاتک امر گرویدن به آن شده بود.(مندائیان اهواز و جنوب عراق). زن فاتک به مانی باردار بود و همین‌که او را زایید چنین می‌پنداشت که خواب‌‌های خوبی برای پسرش می‌بیند و در حال بیداری دیده‌ست مثل این‌که کسی او را می‌گیرد و به آسمان می‌برد و برمی‌گرداند و چه بسا یکی دو روز مانده و برمی‌گردد. پدرش کسی را فرستاد که او را با خود به اقامت‌گاه‌ پدرش برده و نزد او تربیت یافته و به دین او درآمد. مانی از همان کودکی سخنان حکیمانه می‌‎گفت و دوازدهمین سالش که تمام شد چنانکه گویند از ملک جنان النور(شاه باغ‌های نور) که خداست وحی بر او نازل گردید و فرشته‌ای که این وحی را آورد توم نامیده می‌شد و در زبان نبطی معنای‌ش قرین‌ست(هم‌زاد). توم به او گفت که از این دین کناره‌گیری کن که تو از آنان نیستی و بر توست که پرهیزگاری و ترک شهوت‌رانی نمائی و هنوز هنگام ظهور تو نرسیده و برای آن‌که خُردسال هستی. و همین‌که بیست و چهارسالش به‌پایان رسید توم آمده و به‌وِی گفت: آن هنگام رسیده که ظاهر شوی و کار خود را برملا داری(مبعوث شدی.)سخنانی‌که توم به‌او گفت:«سلام بر تو ای مانی، از طرف خودم و از طرف خدایی که مرا به‌رسالت نزد تو فرستاد و تو را به‌پیامبری خود برگزیده و به تو امر می‌کند که مردم را به‌خودخوانی و از طرف او نوید حق را بشارت دهی و هر کوششی را بر خود هموار داری»مانویان گویند روزی‌که شاپور بن اردشیر(شاپور اول ساسانی) به‌تخت نشست او بر وی درآمد و تاج را برسرش گذاشت و آن روز یکشنبه اول ماه نیسان و آفتاب در برج حمل بود(یعنی اول فروردین ماه-شاهان ایران در روز اول نوروز تاج‌گذاری می‌کردند.) و دو نفر که از مذهب‌ش پیروی داشتند به نام شمعون و زکوا همراه‌ش بوده و پدرش نیز آمده بود تا سرانجام کار او را مشاهده نماید.محمد بن اسحاق(مورخ مشهور) گوید: مانی در سال دوم پادشاهی سلطنت قیصر غالوس(تیبریانوس گالوس) رومی(251-253 میلادی) ظاهر گردید و مرقیون در حدود یک‌صدسال قبل از او در دوران سلطنت قیصر ططوس انطونیانوس(تیتوس اورلیوس فولووس بویونیوس آریوس آنتونینوس،138-161 میلادی) بوده و سی سال پس از مرقیون، ابن‌دیصان(باردسانس) ظهور نمود و نامیده‌شدن‌ش به ابن‌دیصان از این جهت بود که در کنار نهری به نام دیصان(پردیسان) به‌دنیا آمد.مانی خود را همان فارقلیط می‌دانست که عیسی مسیح ظهور او را بشارت داده بود(مسیح در فصل پانزدهم انجیل گوید فارقلیط روح حق‌ست که پدرم او را فرستاد تا هرچیزی‌را به شما بیاموزد(ملل و نحل شهرستانی ج2 ص23)) و دین خود را از مذهب مجوسیت و نصرانیت درآورده و همچنین خطی که با آن کتاب‌های دینی را می‌‎نوشت از سریانی و فارسی استخراج شده بود. و مدت چهل سال پیش از برخورد با شاپور در شهرستان‌ها می‌گشت(ایالات ساسانیان) و فیروز(پیروز) برادر شاپوربن‌اردشیر(شاپور اول ساسانی) را به‌خود دعوت کرد و او وی‌را به‌برادرش شاپور رسانید.مانویان گویند هنگامی‌که بر شاپور در آمد بر دوش‌هایش نوری بود که مانند چراغی می‌درخشید، شاپور که آن‌را دید در نظرش بسیار گرامی و بزرگ جلوه نمود در حالی‌که قصد کشتن و در افتادن با وی‌را داشته ولی در آن برخورد بیمی از وی در دلش هویدا شده و از دیدارش خوشحال گردیده و از او پرسید برای چه آمده. او(مانی) به‌وی نوید داد که باز به‌سوی‌ش خواهد آمد و در همان وقت از وی چیزهایی خواست مثل گرامی داشتن پیروانش در آن شهر و سائر شهرهای مملکت تا بتوانند به‌هر شهری که خواسته باشند بروند و شاپور تمام خواسته‌های او را پذیرفت. و مانی، هندیان و چینیان و خراسانیان را به‌خود خوانده و در آن‌جاها نماینده از خود داشت.چیزهایی که مانی آورده و سخنان‌ش درباره صفات قدیمه خدای‌متعال و ساختمان عالم و جنگ‌هایی که بین نور و ظلمت برخواسته شدمانی گوید: پیدایش عالم از دو وجودست، یکی نور و یکی ظلمت و هریک از دیگری جدا بوده و نور اولین بزرگی‌ست که در شماره نیاید و او خداوند، شاه باغ‌های نور(ملک جنان‌النور)ست و پنج عضو دارد: حلم، علم، عقل، غیب و فطنت. بضمیمه پنج عضو دیگر که محبت، ایمان، وفا، مروت و حکمت‌ست. و چنین پندارد که خدا با این صفت‌ها ازلی بوده و دو چیز ازلی دیگر هم با اوست:یکی آسمان و یکی زمین.مانی گوید: اعضا آسمان پنج‌ست: حلم، علم، عقل، غیب و فطنت و اعضا زمین: نسیم، باد، نور، آب و آتش‌ست. وجود دیگر که ظلمت باشد پنج عضو دارد:ضباب(تندباد زمستانی) و حریق(آتش ویرانگر) و سموم(باد‌های گرم هولناک) و زهر و ظلمت.مانی گوید: آن وجود نورانی در کنار وجود ظلمت بوده و حائلی بین‌شان نیست و نور از یک طرف با آن برخورد دارد و از سمت بالا و راست و چپ نور را پایانی نیست و ظلمت از سمت پایین و راست و چپ پایانی ندارد.مانی گوید: شیطان از آن زمین تاریک است ولی نه اینکه ذاتا ازلی باشد بلکه جواهری‌که در عناصرش بوده(ذرات سازنده‌ش) ازلیت داشته و آن جواهر(ذرات) که در عناصرش جمع گردید شیطان از آن‌ها هستی یافت. سرش مانند شیر و بدن‌ش مثل اژدها و بال‌هایش همچو بال پرندگان و دُمَش مثل دُم ماهی و چهارپا مثل چارپایان دارد. و همین‌که این شیطان از ظلمت هستی یافت، هرچیزی را به‌دَم در کشید و بلعیده و تباه کرد و از سمت راست و چپ به‌جولان در آمده و رو به‌پایین آورد و در همه‌جا تباه‌کاری می‌نمود و ستیزه‌کنندگان با خود را نابود می‌ساخت. بعد قصد بالا رفتن نمود و پرتوافشانی نور را که دید ناراحت شده و چون میدید که همی بالاتر رود بلرزه افتاده و در خود فرو رفته و بعناصرش برگشت پس از آن بازقصد بالارفتن نمود، زمین نورانی از کار شیطان(ابلیس قدیم) و مقاصدی که در کشتار و تباهی داشت آگاه گردیده و این آگاهی او سبب آگاهی عالم فطنت سپس عالم غیب سپس عالم عقل و سپس عالم حلم گردید و شاه باغ‌های نورانی(ملک جنان‌النور) که از آن آگاه شد برای سرکوب او حیله به کار برد و با آنکه لشکریانش را توانایی سرکوب او بود خواست به‌خودی خود این‌کار را انجام دهد. ببرکت روح خود و عوالم پنج‌گانه و عناصر دوازده‌گانه‌ش نوزادی بوجود آورد که همان انسان قدیم بود و او را نامزد ستیز با ظلمت نمود.و انسان قدیم نیز خود را باجناس پنج‌گانه و پنج الهه نسیم و باد و نور و آب و هوا آراسته و آنها را سپر و سلاح خود قرار داد. اولین چیزی که بِتَن پوشید نسیم بود و بالای آن نسیم بزرگ نور خیره‌کننده را پوشید و بر آن نور پوششی از آب زلال گذاشته و در بادی تُند پنهان شد و سپس آتش نورانی را چون سپر و نیزه بدست گرفته و با شتاب از جنان(باغ‌های نورانی) به‌پایین آمده تا به‌مرز جنگ رسید. ابلیس قدیم نیز به‌اجناس پنجگانه خود: دود و حریق و ظلمت و سموم و ضباب روی آورده و آنها را زره و مامن خود قرار داده و با انسان قدیم رو در رو شده و مدت‌ها باهم جنگیدند و ابلیس قدیم بر انسان قدیم فائق گردیده و از نور او بلعیده و او را به‌اجناس و عناصرش دوره کرد(ابلیس قدیم و آرکون‌ها انسان قدیم را محاصره کردند و نورهای او را می‌بلعیدند). شاه باغ‌های نورانی الهه دیگری را بدنبال او روانه داشت و او را نجات داده و بر ظلمت پیروز گردانید و آنکه بدنبال انسان قدیم پایین آمد و انسان قدیم را از آن ظلمات(ابلیس قدیم و آرکون‌ها) رهایی بخشید و اسیرانی از ارواح ظلمت(آرکون‌ها) گرفت حبیب‌الانوار نام داشت.و گوید: پس از آن، بهجت و روح‌الحیاة به‌ آن مرز آمده و در آن اعماق دوزخ قدیم نگاه کرده و انسان قدیم و فرشتگان(آئون‌ها) را در محاصره ابلیس قدیم و همراهان شرارت پیشه او(آرکون‌ها) و آن حیات تیره و تار دیده(ظلمت) و روح‌الحیاة با صدای برق‌آسای بلندی به‌انسان قدیم ندائی در داد که به صورت الهه درآمد. و مانی گوید همین‌که ابلیس قدیم با انسان قدیم به‌هم گلاویز شدند اجزاء پنجگانه نور با اجزاء پنجگانه ظلمت به‌هم آمیخت و دود با نسیم مخلوط شد و این نسیم ممزوج از آن بوجود آمد که آن‌چه لذت و آسایش نفس و حیات حیوانی‌ست از نسیم و آن‌چه نابودی و آزارست از دود می‌باشد و حریق با آتش آمیخته شده که این آتش از آن بوده و آن‌چه سوزندگی و نابودی و فساد دارد از حریق و آن‌چه درخشندگی و روشنایی دارد از آتش‌ست(آتش نورانی) و نور با ظلمت آمیخته شده که این جسم‌های سطبر و کلفت چون طلا و نقره و امثال آن پیدا شد و آن‌چه صفا و زیبایی و نظافت و منفعت دارد از نور و هرچه چرکی و تیرگی و غلظت و قساوت دارد از ظلمت‌ست. و سموم با باد آمیخته شد که این باد از آن بوده و آن‌چه که منفعت و لذت دارد، از باد و هرچه موجب اندوه و شرم و زیان‌ست از سموم می‌باشد. و ضباب با آب آمیخته که این آب از آن بوده و چیزهای صفادار و گوارا و ملائم با نفس از آن آب و چیزهایی جدائی‌انداز و خفه‌کننده و موجب نابودی و سنگینی و افساد از سموم‌ست.مانی گوید: همین‌که اجناس پنجگانه ظلمت با اجناس پنجگانه نور آمیخته شدند، انسان قدیم تا ژرفنای آن مغاک پایین رفته و اجناس ظلمت را از بیخ و بن درآورد، تا بیشتر نشوند، و سپس به‌بالا و همان جایگاهی که در میدان جنگ داشت برگشت و به‌پاره‌ای از فرشتگان امر کرد، قسمت به‌هم آمیخته را به زمین ظلمت که در پشت زمین نور قرار داشت، بکشانند و در آسمان آویزان دارند، سپس یک فرشته دیگر را گماشت که آن اجزاء به‌هم آمیخته را نگهداری نماید.مانی گوید: شاه باغ‌های نور(ملک جنان‌النور) به‌پاره‌ای از فرشتگان خود امر کرد تا از آن اجزاء به‌هم آمیخته این عالم را خلق و بنا نماید تا اجزاء نورانی از اجزاء ظلمانی جدایی داشته باشد و او ده آسمان و هشت زمین آفرید و یک فرشته برای حمل آسمان‌ها و یکی هم برای برداشتن زمین گماشت. برای هر آسمان دوازده دروازه با دهلیزهای بزرگ و گشاد(تونل) قرارداد که هر دروازه روبروی دروازه‌ دیگر با دولنگه در بر یکایک آن دهلیزها بوده و درهای این دهلیزها هرکدام شش عتبه و هر عتبه سی‌جاده مشجر و هر جاده دوازده صف داشت و طول عتبه‌ها و جاده‌ها و صف‌ها به آسمان کشیده شد و فضای پایین‌ترین زمین را به‌آسمان وصل و به‌دورش خندقی گذاشت تا ظلمت‌های تصفیه شده از نور را در آن اندازد و در پشت خندق باروئی قرار داده بود که هیچ جزئی از ظلمت جدا شده از نور بیرون نرود.مانی گوید: پس از آن آفتاب و ماه را برای تصفیه نور این عالم آفرید و خورشید تصفیه‌‌‎کننده‌ی نوری‌ست که با اهریمنان گرما آمیخته(ارکون‌ها) و ماه تصفیه‌کننده نوری‌ست که با اهریمنان سرما آمیخته(ارکون‌ها) و همه اینها در یک ستونی از تسبیحات(عمودالسبح) و نیایش با سائر تسبیحات و تقدیسات و سخنان نغز و نیکوکاری‌ها به‌آسمان رود و به خورشید واگذار شود و خورشید آن را به‌ نوری که در ستون ستایش(عمود السبح-کهکشان راه‌شیری) و در بالای آن قرار می‌دهد و از آنجا(ستون ستایش) به‌سوی نور برگزیده و خالصی رهسپار می‌شود و این‌کار تا وقتی‌ست که از نور چیزی بماند که خورشید و ماه توانایی تصفیه آن را نداشته باشد. در این هنگام فرشته حامل زمین‌ها برکنار شود و فرشته دیگر کشش آسمان‌ها را رها کند و بالا و پایین درهم ریزد و آتشی به‌جوش و خروش درآید که در تمام اشیاء زبانه می‌کشد تا هر نوری که در آنها باشد به تحلیل رود.مانی گوید این خروش و زبانه‌کشیدن آتش در 1468 سال ادامه دارد و همین‌که این تدبیرها به‌پایان رسد و پتیاره روح ظلمت رستگاری نور و اوج‌گرفتن فرشتگان و لشکریان نگهبانان را بیند به‌زاری درآید و قصد جنگ نماید و سپاهیانی که دورش هستند(آرکون‌ها) وِی‌را سرزنش کنند و او به‌قبری فرو شود که برایش کنده بودند و بر آن سنگی به‌بزرگی دنیا گذارند که او را خورد و خمیر سازد و از آزارهای ظلمت خلاصی یابد. و الماسیه مانوی(فرقه‌ای از مانویان) چنین پندارند که از نور چیزکی در ظلمت باقی مانده‌ست.آغاز تناسل به‌مذهب مانیمانی گوید پس از آن آمیختگی بزرگ(اختلاط عظیم نور و ظلمت بعد از شکست انسان قدیم) هریک از اراکنه(جمع آرکون معرب آرخون یونانی به معنی حاکم که به شیطان هم این نام اطلاق می‌شود-ملل و نحل شهرستانی ج2ص133) و ستارگان و زجر(موجوداتی که ابرها را میرانند) و حرص و شهوت و گناه(هرکدام از اراکنه عظیم) با یکدیگر نزدیکی نموده(هم‌بستر شدند) و از آمیزش آنها انسان اول(با انسان قدیم اشتباه نشود) که همان آدم‌ست پدید آمد و این کار را دو آرکون مرد و زن انجام دادند و پس از آن آمیزش دیگری رخ داد که از آن زن زیبایی که حوا باشد پدیدار گردید و همین‌که فرشتگان پنج‌گانه در آن دور نوزدا نور و خوشبویی خدایی را که حرص(یک آرکون) ربوده بود و در آن‌ها نهاده بود مشاهده کردند، از بشیر و ام‌الحیاة و انسان قدیم و روح‌الحیاة خواستند کسی را روانی دارند تا آن نوزاد قدیم را رهایی و خلاصی بخشد و دانش و نیکوکاری را برایش روشن دارد و از آرکون‌ها نجاتش دهد.مانی گوید: آنها نیز عیسی را با یک الهه روانه داشتند که به‌سوی آن دو آرکون روی آورده و هردو را به‌زندان انداخته و آن دو نوزاد را نجات دادند و عیسی به نوزادی که آدم بود روی آورده و به‌سخن درآمده و بهشت و خدایان و دوزخ و اهریمنان(آرکون‌ها) و زمین و آسمان را برایش شرح داده و وی‌را از حوا ترسانیده و به‌آزارش نظر داده و از او خواست که از وی دوری جوید و او را از نزدیک شدن به‌وی هراسان داشت و او هم این کارها را انجام داد. سپس آن آرکون به سراغ دخترش که حوا بود آمده و از روی شهوتی که داشت با وی نزدیکی کرده و پسر زشت روئی زائید که اشقر(سرخ موی. مرد سرخ و سفید که سرخی او غالب باشد-فرهنگ معین) و نامش قائن(مرد اشقر) بود(قابیل) و این پسر با مادر خود نزدیکی کرده و پسر سفید رویی زاییده که نامش هابیل(مرد سفیدرو) بود. پس از آن قائن با مادر خود جمع‌شده و دو دختر از او آمد که یکی حکیمه‌الدهر(زن‌دانای روزگار-سوفیای غنوصی) و یکی ابنة‍‌الحرص(دختر حرص) نامیده شد و ابنة‌الحرص را قائن به‌زنی گرفته و حکیمه‌الدهر را به هابیل گذاشت که او را به‌زنی برداشت.مانی گوید: در حکیمه‌الدهر(سوفیای غنوصی) از نور و حکمت خدا بهره بود که در ابنةالحرص چیزی از آن دیده نمی‌شد و پس از این‌که یکی از فرشتگان گذارش به حکیمه‌الدهر افتاد به‌وی گفت خود را به‌خوبی نگهداری به‌نُما چون از تو دو جاریه(دختر؟) پیدا شود که شادمانی خداوند را به‌کمال رساند و سپس با او نزدیکی کرده دو دختر از او پیدا شد که یکی را فریاد و دیگری را برفریاد خواند. این خبر که به هابیل رسید از خشم برافروخته و اندوهی سراپایش را گرفته و به‌وی گفت این دو فرزند را از کجا آورده؟ همی‌پندارم از قائن باشند و اوست که با تو آمیزش نموده‌ست. حکیمه‌‎الدهر چگونگی صورت آن فرشته را برایش شرح داد و او وی‌را سرداده به نزد مادر خود رفته و از کار قائن شکایت نمود و گفت خبرداری که او با خواهر و زن من چه کرده‌ست؟ قائن که از این شکایت آگاه گردید قصد هابیل را نموده و با کوبیدن سنگی بر سرش وی‌را کشته و حکیمه‌الدهر را به‌زنی گرفت.مانی گوید پس از این که آرکون‌ها و آن صندید(دلاور،لقب آرکونی که با حوا جمع شده بود) و حوا آن کار را از قائن دیدند افسرده شده و صندید(آرکون) به حوا زبان سحر را آموخت تا آدم را سحر زده نماید و او(آدم) نیز رفته و این کار را انجام داده و اکلیلی از گل‌های شجر(شجرالحیات که همان‌ست که در تورات خدا آدم را از خوردن آن نهی کرد) برایش برد. همین‌که آدم او(حوا) را دید از زیادی شهوت با وی آمیزش نموده و حوا آبستن شده و مرد زیبا و خوب صورتی زائید. این خبر که به صندید(آرکون) رسید اندوهناک و بیمار شد و به حوا گفت این نوزاد از ما نبوده و بیگانه‌ست. حوا خواست آن نوزاد را بکشد ولی آدم او را گرفته و به حوا گفت من او را با شیر گاو و میوه‌جات درخت خوراکی خواهم داد و او را گرفته و با خود برد. صندید آرکون‌ها را روانه داشت تا آن درخت و گاو را بربایند و از آدم دور دارند. آدم این را که مشاهده کرد آن نوزاد را گرفته و سه دائره به دورش کشید. بر دائره اول نام شاه نور(ملک جنان نور) و بر دائره دوم نام انسان قدیم و بر دائره سوم نام روح‌الحیات را گذاشت و با خدای خود از در عجز و لایه درآمده و گفت اگر من گناهکار شمایم این نوزاد چه گناهی دارد. پس از این یکی از آن سه‌نفر(ظاهرا اشاره به اقانیم ثلاثه آب و آتش و هوا دارد) با شتاب در حالی‌که اکلیل بهاء را به‌دست داشت نزد آدم آمد و صندید و آرکون‌ها همین‌که آن را دیدند پی‌کار خود رفتند.مانی گوید پس از آن درختی بر آدم نمودار گردید که آن‌را لوطیس*(=لوتوس-نیلوفر) می‌گفتند و از آن شیری تراوش داشت که به‌کودک می‌داد و او را به‌نام خود خوانده و پس از چندی وی‌را شاتل(=شِیث seth) نامید.*(ظاهرا معرف کلمه افسانه لوتوس lotus لاتینی‌ست که نام میوه بسیار شیرین در ممالک lotophages آفریقا و خوراک آفریقاییان باستانی بود و گویند بیگانگان اگر آن را بخورند مملکت خود را فراموش کنند.)پس از این آن صندید(آرکون اعظم) به‌دشمنی با آدم و نوزاد برخواسته و به حوا گفت برو به‌نزد آدم، شاید بتوانی وی‌را به‌سوی ما بازگردانی و او نیز رفته و وی‌را فریب داده و از روی شهوت با وی آمیزش نمود. شاتل که وی‌را می‌دید به موعظه و سرزنش وی درآمده و گفت بیا با هم‌‌دیگر به‌مشرق و به سمت نور و حکمت خدا برویم و با هم بدانجا روانه شدند و آدم همانجا اقامت داشت تا از دنیا رخت بربسته و به‌بهشت نورانی رفت و شاتل و فریاد و برفریاد و مادرشان حکیمه‌الدهر به یک رویه و نهج در صدیقوت* بودند تا وفات یافتند و حوا و قائن و ابن‌الحرص به‌دوزخ رهسپار شدند.*(ظاهرا نام معبد بوده و از مشتقات صدیقون‌ست، ماتسوخ متخصص منداییان این کلمه را ماخوذ از mshina kusta به‌زبان سریانی می‌داند که مصطلح مندایی بوده و معنایش صداقت خالصانه در ایمان‌ست.)صفت زمین و آسمانی نوران آن دویی که با خداوند نور ازلیت دارندمانی گوید: زمین دارای پنج عضو نسیم، باد، نور، آب و آتش‌ست. و آسمان پنج عضو دارد:حلم، علم، عقل، غیبت و فطنت دارد و این اعضا ده‌گانه زمین و آسمان را عظمتی‌ست. زمین نور، جسمی شاداب و شادی‌بخش و درخشنده و تابانی دارد که پاکیزگی بی‌آلایش و زیبایی اجسام صورت به‌صورت، زیبایی به‌زیبایی، سپیدی به‌سپیدی، صفا به‌صفا، درخشندگی به‌درخشندگی، نور به‌نور، روشنایی به‌روشنایی، مناظر به‌مناظر، خوشبویی به‌خوشبویی، خوشگلی به‌خوشگلی، درها به‌درها، برج‌ها به‌برج‌ها، خانه‌ها به‌خانه‌ها، منزل‌ها به‌منزل‌ها، باغ‌ها به‌باغ‌ها، درخت‌ها به‌درخت‌ها، شاخه‌ها به‌شاخه‌های پر از جوانه و میوه، پرتو افشانی‌ها داشته، منظره‌ای‌ست شادی‌بخش و نوری‌ست که به‌رنگ‌های‌ گوناگون پرتوافشان بوده، پاره‌ای از پاره دیگر بهتر و باشکوفه‌تر‌ست. همه‌جا ابرهای سپید به‌هم پیوسته و همه‌جا سایه در سایه بوده و آن خداوند نور بر این زمین تا ابد بوده و هست.گویند روی این زمین خدا دوازده بزرگوار دارد که صورت‌شان همچو صورت اوست و همه‌دانا و همه خردمند هستند و بزرگانی دارد که نام‌شان جاویدان‌های پر کار توانا(العمار العاملون الأقوياء) بوده و نسیم، حیات این دنیاست.صفت زمین ظلمانی و گرمای آنمانی گوید زمین آکنده به‌گودال‌ها، مغاره‌ها، کرانه‌ها، باران‌ها، بنده‌ها و بیشه‌هاست، زمینی‌ست پخش و پلا و بریده بریده و پر از حرشه(هزارپا) چشمه‌های دودآگین‌ش از شهرها به‌شهرهاست و از بندهاست ببند‌ها و چشمه‌های آتش‌زایش از شهر‌ها به‌شهرها بوده و چشمه‌های تاریک آن از شهرها به‌شهرهاست. پاره‌ای بالا، پاره‌ای پایین و دودی که از آن برخیزد لانه مرگی‌ست که از اعماق چشمه‌هایی درآید که پایه‌های آن از هزاران تپه و ماهور و عناصر آتش و عناصر بادهای سخت و تاریک و عناصر آب‌های کوه و دره‌ها تشکیل گردیده‌ و این زمین ظلمانی مجاور زمین نورانی‌ست که در بالا بوده و آن در زیر قرار داشته و هیچ‌کدام را از جهت بالا و پایین نهایتی نیست.چگونه باید انسانی به‌این دین مانی درآید؟گوید کسی‌که می‌خواهد به این دین درآید باید آزمایشی از نفس خود کند و اگر دید به‌فرونشاندن شهوات و حرص توانایی دارد و می‌تواند از خوردن گوشت و شراب و از نکاح با زن و آزار آب و آتش و درخت و گیاه دست بردارد به این دین در آید و اگر چنین توانایی را ندارد از گروش به آن خودداری نماید و اگر دوست‌دار این دین‌ست ولی قدرت خواباندن شهوات و حرص را ندارد محافظت از دین و صدیقان(راهبان مانوی) را مغتنم شمرده و در مقابل کارهای زشتی که دارد اوقاتی را نیز برای نکوکاری و شب‌زنده‌داری و تضرع و زاری تخصیص دهد که همین امر وی‌را از عاجل و اجل بی‌نیاز گرداند و در روز بازگشت آن صورت دوم را خواهد داشت که ما(ابن‌ندیم داره اینو میگه) پس از این به‌ذکر آن خواهیم پرداخت.(اینجا واضحا اقتباس از دین بودا را شاهد هستیم که درش اکثر مردم حامی همین راهبان بودایی هستند که زندگی ریاضت‌کشانه‌ای دارند و باید برای رستگاری از این افراد حمایت کنند و هزینه زندگی آن‌ها را بپردازند).دینی که مانی آورد و چیزهایی را که واجب شمردمانی برای سماعین پیروان خود ده چیز را واجب شمرد که به‌دنبال آن سه خاتمه(مُهر) و هفت روز روزه‌داشتن در هر ماه‌ست. واجبات عبارت‌ست از ایمان به‌چهار بزرگ: خدا و نورش و توانایی‌ش و حکمت‌ش. خداوند که نامش بزرگ باد ملک جنان‌النور(شاه باغ‌های نور) و نور او خورشید و ماه و توانایی و قوت‌ش فرشتگان پنجگانه نسیم و باد و نور و آب و آتش بوده و حکمت‌ش همین دین مقدس‌(مانی)ست که بر پنج معنا استوارست. معلمان فرزندان حلم، مستمعان فرزندان علم، کشیشان فرزندان عقل، صدیقان فرزندان غیب و سماعان فرزندان فطنت(سلسله مراتب افراد در دین مانی). و واجبات ده‌گانه عبارت‌ست از ترک بت‌پرستی، دروغ‌گویی، بُخل و زُفتی، قتل، زنا، دزدی و آموختن علل و اسباب جادوگری. و پایداری در دو چیز که یکی نداشتن شک و تردید در دین و یکی هم سستی و کاهلی در کار دین باشد.مانی چهار یا هفت نماز را واجب دانست. به این ترتیب که با آب روان یا راکد مسح نماید(وضو بگیرد) و روبه‌روی خورشید بایستید و بعد به‌سجده افتاده و در سجده بگوید:مبارك هادينا الفارقليط رسول النور ومبارك ملائكته الحفظة ومسبح جنوده النيرون(مبارک‌ست راهنمای‌مان فارقلیط پیامبر ما و مبارک‌ست فرشتگان نگهبان او و مسبحان لشکریان نورانی‌ش). این را در سجده که گفت برخیزد و دیگر در سجده نمانده راست بایستد سپس در سجده دوم بگوید:مسبح أنت أيها النير مانى هادينا أصل الضياء وغصن الحياء الشجرة العظيمة التي هي شفاء كلها(به‌پاکی یاد شده تو ای مانی نورانی و راهنمای ما که ریشه روشنایی و نهال زندگانی و درخت بزرگی هستی که تمامش بهبودی بخش‌ست(شفا)) و در سجده سوم بگوید:أسجد وأسبح بقلب طاهر ولسان صادق للإله العظيم أبي الأنوار وعنصرهم مسبح مبارك أنت وعظمتك كلها وعالموك المباركون الذين دعوتهم يسبحك مسبح جنودك وأبرارك وكلمتك وعظمتك ورضوانك من أجل أنك أنت الآله الذي كله حق وحياة وبر(سجده کنم و تسبیح گویم با قلبی پاک و زبانی راستگو، خداوند بزرگی را که پدر انوار و عناصرشان بوده و به‌پاکی یادشوی و مبارکی تو و تمام عظمت و عوالم مبارکی که آنها را به‌خود خوانده و تسبیح گویند تو را مسبحان لشکریان تو و ابرار تو و کلمه تو و عظمت تو و رضوان تو برای‌ آن‌که تویی تو آن خداوندی که سربه‌سر حق و حیات و نکویی هستی). و در سجده چهارم بگوید: أسبح وأسجد للآلهة كلهم وللملائكة المضيئين كلهم وللانوار كلهم وللجنود كلهم الذين كانوا من الآلة العظيم(نمازگزارم و سجده نمایم برای همه خدایان و همه فرشتگانی که در سایه تو بوده و برای همه انوار و همه لشکریانی که تمامشان تعلق به آن خداوند بزرگ دارند.) سپس در سجده پنجم بگوید:أسجد وأسبح للجنود الكبراء وللآلهة النيرين الذين بحكمتهم طعنوا وأخرجوا الظلمة وقمعوها(سجده کنم و نمازگزارم برای لشکریان بزرگوار، برای خدایان نورانی که به‌حکمت خود ظلمت(آرکون‌ها) را زده و رانده و نابود کردند) و در سجده ششم بگوید: أسجد وأسبح لأبي العظمة العظيم المنير الذي جاء من العلمين(سجده کنم و نمازگزارم برای پدر عظمت همان بزرگوار درخشان که از علمین(علمین العلما-زمینی در شام) آمده‌ست) و تا سجده دوازدهم! همین‌گونه سجده نماید و پس از فراغت از این نمازهای ده‌گانه نماز دیگری را شروع کند و آن نیز سجده‌هایی دارد که ما نیازی به ذکر آن‌ها نداریم(ابن‌ندیم این را گزارش نکرده شاید برای این‌که متهم به ترویج مانویت نشود البته خب تا همین چیزایی که تا همینجا گفته عملا کل دین مانی رو توضیح داد.)وقت نماز اول در هنگام زوال(عصر؟) و نماز دوم بین زوال و غروب خورشید و پس از آن نماز مغرب‌ست که بعد از غروب خورشید بوده و سپس نماز شام با گذشتن سه ساعت از غروب خورشیدست. و در تمام این نمازها و سجده‌ها باید همان‌کاری را انجام دهد که در نماز اول-نماز بشیر- انجام داده‌ست.(چیزی که ابن‌ندیم گزارش کرد.)اما روزه: هنگامی‌که خورشید به‌برج قوس(آذرماه) در آید و ماه یکپارچه نور گردد(ماه کامل-اول ماه) باید دو روز روزه گیرند بی‌آنکه در بین آن افطار کنند و هنگامی که ماه نو رویت شود(نیمه ماه) دو روز باید روزه گیرند و در بین آن افطار نکنند و سپس همین‌که ماه نو سرزد و خورشید در برج دَلو بود(ماه جدید ماه بهمن) پس از گذشتن هشت روز باید سی‌روز روزه گیرند و در غروب هر روز افطار کنند.(یک ماه کامل و روزه‌های با افطار. اون روزه‌های دو روزه افطار نداره)روز‌های یکشنبه را همه مانویان و روزهای دوشنبه را خواص مانویان به‌امر مانی گرامی دارند.اختلاف مانویان در امر امامت پس از مانیمانویان گویند: همین‌که مانی به‌ جنان‌النور(باغ‌های نورانی) پرواز کرد(البته قبلش توسط موبدان زرتشتی زیرشکنجه‌های بسیار زجرکش شد) پیش از پروازش سیس را جانشین خود قرار داد و او به‌اقامه این دین و آیین کوشا بود تا از دنیا رفت و پس از او پیشوایانی که آمدند پیروی از همان رویه نموده و هیچ‌گونه اختلافی باهم نداشتند تا آن‌که دسته‌ای به نام دیناوریان بین‌ آن‌ها پدید آمد که بر پیشوای(امام) خود ایراداتی گرفته و از اطاعتش خودداری داشتند و در امر امامت و پیشوا که تمامیت آن در این بود که در بابل منعقد گردد و امام مانوی نبایستی در جای دیگر باشد مخالفت نموده و در این عقیده و سائر مخالفت‌هایی که ذکرش بی‌فایده‌ست باقی بودند تا آن‌که ریاست بر تمان مانویان به مهر تفویض گردید(شخصی به نام مهر) و این امر در دوران ولیدبن‌عبدالملک(خلیفه اموی) و حکومت خالدبن عبدالله قسری بر عراق بود. در این زمان مردی به اسم زادهرمز به‌آنان پیوست و پس از مدتی از آنان کناره‌گیری نموده و شخص با ثروتی بود که چشم از آن پوشیده و به صدیقوت(معبد) رفت به‌این گمان که چیزهای ناروایی مشاهده می‌نماید(ذکر نکرده چه چیزهایی رو دیده) و قصد داشت به دیناوریان ملحق شود که در ماوراءنهر بلخ بودند.(نهر بلخ همان رود جیحون است که تا بلخ ده فرسنگ(30 کیلومتر) فاصله دارد).پس از رسیدن به مدائن با مرد ثروتمندی که از کاتبان حجاج‌بن یوسف بود و با او سابقه‌ دوستی داشت برخورد کرده و برای او شرح داد که چرا از بین مانویان بیرون آمده و قصد خراسان و الحاق به‌دیناوریان را دارد. این شخص(منشی حجاج) گفت: خراسان تو من هستم و من برای تو در اینجا صومعه می‌سازم و هرچه خواسته باشی برای‌ت فراهم آورم و او نیز نزد وی مانده و صومعه هم برایش ساخته شد.زادهرمز به‌دیناوریان نوشت که برای آن صومعه رئیسی روانه دارند که در جواب‌ش نوشتند:ریاست جز در مملکت بابل در جای دیگر نباید باشد.(خیلی این قسمت عجیبه. این گفته ابن‌ندیم با آنچه قبل از این در مخالفت دیناوریان با تمرکز امامت در بابل ذکر کرده بود تضاد دارد.) و چون کسی که صلاحیت این سمت را داشته باشد پیدا نکرد خود متصدی این کار شده و زمانی‌که رو به انحلال گذاشت یعنی مرگش فرارسید از وی خواستند رئیسی برای‌شان معین نماید و او گفت مِقلاس را همه می‌شناسید و به‌مقام او پی‌برده‌ید و من او را برگزیده دارم و مطئن به‌حُسن تدبیر او درباره شما هستم. و همین‌که (زادهرمز) درگذشت همه به‌اتفاق او را مقدم داشته و مانویان به دو دسته درآمدند:مهریه و مِقلاصیه.مقلاص با سائر مانویان در کارهای دینی مخالفت‌هایی داشت که از آن‌جمله وصالات(روزه‌های دو روزه بدون افطار مانویان) بود تا آن‌که در دوران ابوجعفر منصور ابوهلال دیجوری از آفریقیه(کارتاژ یا همون تونس) آمده و بر مانویان ریاست یافت و دستور داد که مانویان گفته مِقلاص را در وصالات ترک کنند و آنان پذیرفته و در همین ایام شخصی به نام بزرمهر در بین مِقلاصیان پیدا شد که طرفدارانی داشته و چیزهایی تازه از خود درآورده بود که به‌همان گونه رفتار می‌شد(مشخص نیست چه چیزهایی بود) تا آن‌که ریاست به‌ابوسعید رجا رسیده و آنان را به‌عقیده مهریه در امر وصالات برگردانیده و وصالات در این مذهب به‌ترتیب سابق پایدار ماند و مردم به همان‌گونه عمل می‌کردند تا در خلافت مامون شخصی که گویا نام‌ش یزدان‌بخت بوده پیدا شده و در پاره‌ای چیزها مخالفت‌هایی نموده و مردم دسته‌دسته به‌وِی گرویدند.و از خرده‌گیری‌هایی که مِقلاصیان بر مهریان(فرقه مهریه) داشتند این‌ست که می‌گفتند خالد قسری، مهر را بر استر سوار کرده و انگشتر نقره به‌دستش نموده و خلعتی از جامه‌های ابریشم رنگین به‌وی پوشانیده‌ست.(یعنی که رئیس مهریان برخلاف گفتار مانی در مورد ساده‌زیستی رهبران مانوی عمل نکرده و برخلاف اون بوده.)رئیس مِقلاصیان در دوره مامون و معتصم(جانشین مامون) ابوعلی‌سعید بود و پس از مرگش کاتب او نصربن‌هرمز سمرقندی جانشین او گردید و به‌پیروان خود چیزهایی را اجازه داد که در آن دین جائز نبوده و با اُمرا(خلافت عباسی) معاشرت می‌کردند و با آنان هم‌سفره می‌شدند و ابوالحسن دمشقی یکی از روساء آنان بود.سرنوشت مانیمانی در سلطنت بهرام نوه شاپور(بهرام اول ساسانی) کشته شد و پس از کشتن وی‌را دو نیمه کردند و نیمی بر یک دروازه(در طیسفون) و نیمی را بر دروازه دیگر در جندی‌شاپور آویزان داشتند که این دوجا را ماراعلی و ماراسفل می‌نامیدند(نیمه بالایی و نیمه پایینی؟) گویند او در زندان شاپور بود(یعنی میگن او را در زمان شاپور اول زندانی کرده بودند) و همین‌که شاپور از دنیا رفت بهران او را درآورد و به‌قولی در زندان مرده‌ست(این با روایت‌های دیگر تاریخی نمی‌خونه چون مانی را در زمان بهرام توسط کرتیر یک تفتیش‌عقاید مفصل موبدان زرتشتی ازش انجام می‌دهند و بعد او را زندانی می‌کنند و در آن زمان شاپور که هیچی حتی پسرش هرمز اول ساسانی هم نبود که البته مشخص نیست چه بلایی سرش اومد و ما چیز زیادی ازش نمیدونیم ظاهرا خیلی زود از صحنه تاریخ بیرون رفته). ولی در آویخته‌شدن‌ش تردیدی نیست و برخی از مردمان گفته‌ند که او هردوپایش کج و به‌قولی پای راست‌ش کج بود(پای پرانتزی؟)مانی در کتاب‌های خود با سائر پیامبران مخالفت کرده و خرده‌گیری‌هایی از آنها نموده و آنها را دروغ‌گو شمرده و گوید که آرکون‌‎ها برایشان تسلط داشتند و به‌زبان‌شان سخن می‌گفتند و در چندین‌جا از کتاب‌هایش گوید: آنان آرکون‌ها هستند(در متن شیاطین آمده ولی واضحا مانی از آرکون‌ها در آثار سریانی و قبطی میگفت که مانده) و عیسی را که نزد ما(منظورش مسلمانانه) و نصرانیان(مسیحیان) مشهورست آرکون دانسته‌ست.(این تضاد داره با چیزی که در گزارش ابن‌ندیم از مانی خواندیم که گفته بود که مانی خودش را فارقلیطی معرفی می‌کرد که مسیح بشارت داده بود.)(مشابه همین را به زکریای رازی هم نسبت می‌دهند و البته زکریای رازی هم آشکارا گرایشات واضح به مانویت داشته و آثاری هم در مورد مانوی‌ها داشته که شیخ صدوق از روی آثار او روایت بلوهر و بوداسف را برداشته و در کتاب خودش روایت کرده‌ست که روایت مانوی از بودا بوده که زکریای رازی آن را بیان کرده بوده. یکی از آثاری که رازی نوشته بود «در رد پیامبران» بود که با توجه به گزارش ابن‌ندیم به نظر میاد نشان از گرایش مانوی شدید رازی داشته. و البته ابوحاتم رازی در کتاب مناظره معروف خودش که آن را نوشته‌ست از زبان رازی صریحا نوشته که رازی پیامبران را دروغ‌گو و فریب‌کار و شیاد دانسته.)گفتار مانویان درباره معادمانی گوید: اگر مرگ به‌سراغ صدیقی(برگزیده) آید، انسان قدیم فرشته‌ای را به‌صورت حکیمی راهنمای به‌سوی او روانه دارد و سه فرشته با او باشند که با خود کوزه آب و جامه و تاج و دیهیمی از نور دارند و جوانی شبیه به‌آن صدیق همراه آن‌ها می‌باشد. آرکون حرص و شهوت و آرکون‌های دیگر نیز بر او ظاهر شوند و همین‌که صدیق آن‌ها را مشاهده می‌کند از فرشته‌ای که به‌صورت حکیم راهنماست و آن سه فرشته دیگر یاری جوید، آن‌ها به‌وی نزدیک می‌شوند و چشم آرکون‌ها که به آن‌ها می‌افتد پا به‌فرار نهند، آن‌ها آن صدیق را بربایند! و جامه و تاج و دیهیم را به او می‌پوشانند و کوزه آب را به‌دستش دهند و او را در یک ستونی از ستایش به‌فلک ماه نزد انسان قدیم و نهنهه(بانگ برای بیم‌دادن و ترساندن) ام‌الحیاة به‌همان‌گونه که در جنان‌النور(باغ‌های نور) بود می‌برند و جسدش همان‌طور افتاده می‌ماند و آفتاب و ماه و الاهه تابان(ستاره قطبی؟) قوای او را که آب و آتش و نسیم‌ست به‌خود جذب کنند و سپس به‌آفتاب درآید و در آنجا الاهه گردد و باقی‌مانده جسدش را که ظلمت محض‌ست به‌دوزخ اندازند. و اما سماعی که این کیش و نیکوکاری به صدیقان را پذیرفته و با این دو چیز(؟) و صدیقان همراهی داشته هنگامی که مرگش سررسد آن الاهه‌ها که گفتیم حاضر گردند و آرکون‌ها نیز حاضر شوند و او به استغاثه درآید و به‌کردار نیک خود و نگهبانی که از دین و صدیقان داشته توسل جوید و آن‌ها وی‌را از آرکون‌ها نجات دهند و او در این عالم مانند کسی می‌ماند که در خواب چیزهای هراس‌انگیز(کابوس) بیند و در گل و لای فرورفته باشد و این حال ادامه دارد تا وقتی‌که نور او و روح او خالص شود و لائق پیوستن به‌صدیقان گردد و جامه آن‌ها را پس از مدتی که در حال تردد بود بپوشد. اما انسان گنه‌کار که (آرکون)حرص و شهوت بر او غلبه داشته وقتی‌که مرگ به‌سروقت‌ش آید آرکون‌ها حاضر شوند و او را گرفته و شکنجه و آزار دهند و آن الاهات نیز حاضر شوند و آن پوشاک‌ها را با خود دارند و او گمان کند که برای نجاتش آمده‌ند در صورتی که آمدن آن‌ها برای سرزنش و یادآوری کارهای زشتش بوده و قصد اتمام حجت را بر او دارند که از همراهی و کمک به صدیقان خودداری می‌نمود و در همین حالات آنقدر در این عالم می‌ماند تا عاقبت کارش سررسد و به دوزخ سرازیر گردد.مانی گوید: این‌ست سه‌راهی که روان انسانی به‌آنها تقسیم شود: بهشت نورانی برای صدیقان و عالم هول و بیم برای سماعین محافظ دین و یاور صدیقان و سومی دوزح برای انسان گنه‌کار.چگونگی روز بازگشت پس از فناء عالم و صفات بهشت و دوزخمانی گوید: سپس انسان قدیم از عالم جدی(ستاره قطبی که قبله مانویان هم بوده) و بشیر(رسول‌النور) از مشرق و بناّی بزرگ از یمن(یمن آن قسمت از زمین‌های گودی‌ست که در طرف یمین قبله‌ست(برعکس؟ یعن جنوب؟) و روح‌الحیاة از مغرب آیند و بر این ساختمان باعظمت که بهشت نوین‌ست بایستند و دوزخ را دور زده و در آن نظر اندازند، سپس صدیقان از جنان(باغ‌ها) به سوی آن نور آمده و در آن می‌نشینند و پس از آن با شتاب به‌مجمع الاهه روند و گردآگرد دوزخ ایستاده و به گنه‌کاران نگاه کنند که زیر و رو می‌شوند و با حیرت در آن دوزخ به‌ناله درآمده‌ند. و دوزخ نمی‌تواند به‌صدیقان زیانی برساند و همین‌که چشم گنه‌کاران به‌صدیقان افتد به‌لابه و التماس در آیند و آن‌ها هم جز سرزنش و ملامت جوابی نمی‌دهند که مفید فائده باشد و همین امر موجب ندامت گنه‌کاران گردد و اندوهی بر اندوهشان می‌افزاید و تا ابد به‌همین گونه باقی‌مانند.نام کتاب‌های مانیمانی دارای هفت کتاب‌ست که یکی به‌فارسی(شاپورگان) و شش کتاب به‌سوری- زبان سوریا(سُریانی) بود و از آن‌جمله این کتب‌ست: کتاب سفرالاسرار(همان کتابی که درش بر علیه پیامبران نوشته بود)، سفر الجبابره(کتاب غولان)، کتاب فرائض السماعین(مناسک نیوشندگان)، شاپورگان، کتاب سفرالاحیا(کتاب زندگان) کتاب پراگماتیا(اعمال عبادی).(ابن‌ندیم فصل‌های سفرالاسرار را کامل نوشته ولی در مورد کتب دیگری‌ که ذکر شد متن افتادگی دارد و مشخص نیست چه شده و به احتمال زیاد به مرور زمان حذف شده. ابن‌ندیم در مورد رسالات مانویان هم نوشته ولی از آن صرف نظر شد.)شمه‌ای از اخبار مانویان و گردشی که در شهرها داشتند و اخبار روساء آناناول کسی که به شهرهای ماوراءالنهر از صاحبان دین غیر از سمنیه در آمد مانویان بودند.(کتب عربی می‌‎گوید گروهی از هندیان که دهری بودند و عقیده به‌تناسخ دارند و منکر دانستن چیزی از روی خبر باشند به این‌عقیده که دانستن فقط به مشاهده امکان دارد. از فحوای کلام میاید که منظور بودایی‌ها هستند.)بدین جهت که کسری(خسرو لقب شاهان ساسانی) مانی را به‌قتل رسانید بر مردمان مملکت‌ش سخن گفتن و مباحثه در این کیش را حرام نمود(ممنوع کرد) و پیروان مانی را در هرجایی که بودند به‌‎قتل می‌رسانید. از این رو همه پا به فرار گذاشته و از رودخانه بلخ(رود جیحون) گذشته و به‌مملکت خان در آمده و همان‌جا اقامت نمودند و خان در زبان‌شان لقب پادشاهان تُرک‌ست.(مانویان برای فرار از دیوان مخوف زندیگان موبدان زرتشتی که سراسر قلمرو ساسانی کمر به قتل آنان بسته بودند از ماوراءالنهر به خارج قلمرو ساسانی رفته به سرزمین‌های غربی زیر نظر چین که ترک‌ها برآن فرمان می‌راندند اما در اصل مستعمره چینی‌ها بودند.)اقامت مانویان در ماوراءالنهر تا زمانی بود که رشته امور فارسیان از هم گسیخته و کار عربان قوت و رونقی پیدا کرد و آنان به شهرهای خود برگشتند به‌ویژه در دوره آشوب ایران(فتوحات خلفای راشدین) و سرکارآمدن امویان.(ساسانیان اصالتا اهل پارس بودند برای همین به آن‌ها فارسیان گفته می‌شد).زیرا خالدبن‌عبدالله قسری به کار آنان اهتمامی از خود نشان می‌داد منتهی در این شهرها ریاست جز در بابل قابل تشکیل نبود و از آنجا رئیس به‌هرجایی که می‌خواست و امنیت داشت می‌رفت و آخرین دسته که از آن‌ها کوچ‌کردند در دوران خلیفه المقتدربالله بود که برای حفظ جان خود به خراسان کوچ کردند و باقی‌ماندگان‌شان پرده‌پوشی(تقیه) کردند و در شهرها پراکنده بودند. در سمرقند در حدود پانصد نفر جمع شده و شهرتی پیدا کردند و والی خراسان در مقام کشتن آن‌ها برآمد ولی پادشاه چین که به‌گمان‌م صاحب تغزغز بود(تغزغز از اقوام ترک‌ند که عرب آنان‌را به این نام خوانده و چنین به نظر آید که قوم قرقز باشند که از اقوام صحرانورد ترکند و در مرز چین و ترکستان اقامت داشتند. که شامل نه قبیله ترکان بودند که در بین قلمرو سامانیان و قلمرو چین زندگی می‌کردند.) کسی را نزد آن والی فرستاد و پیغام داد در مملکت من مسلمانانی هستند که چندین برابر آنهایی باشند که کیش ما را داشته و در مملکت شما هستند و سوگند یاد می‌کنم هرگاه یکی از آن‌ها کشته شود تمام این‌ها را خواهم کشت و مساجدشان را ویران خواهم کرد و محافظت از آنها را در شهرهای خود بردارم تا کشته شوند.(اگر یک نفر از مانویان سمرقند کشته شود تمام مسلمانان قلمرو ترک‌ها را خواهم کشت). والی خراسان از قصد خود منصرف شده و از آنها جزیه گرفت و به‌تدریح در نقاط سرزمین‌های اسلامی رو به‌کمی گذاشتند اما در مدینه‌الاسلام(بغداد) همین‌قدر می‌دانم که در دوران معزالدوله در حدود سیصد نفر بودند ولی در زمان ما پنج نفر هم نیست و این مردمان را اجاری نامند(منحرفان از راه راست) و در شهرهای سمرقند و سُغد و بویژه نونکت هستند(از توابع سمرقند.)مانی براساس روایت بیرونیمانی نقاش و سرانجام کار او(آثارالباقیه عن القرون الخالیه ابوریحان بیرونی)مانی شاگردن فادرون‌ست و مذاهب ثنویه(گنوسی‌ها) و مجوس و نصاری(مسیحیت) را می‌شناخت سپس ادعای نبوت کرد و در آغاز کتاب خود که به شاپورگان معروف‌ست و آن کتاب را برای شاپور بن اردشیر(شاپور اول ساسانی) تالیف کرده چنین می‌گوید:«اصول عقاید و اعمال همان‌ست که پیغمبران خدا در هر زمان آورده‌ند و در بعضی از قرون به‌دست بُد(=بودا) به‌بلاد هند فرستاده شده و در بعضی دیگر به‌دست زرتشت به پارس و در پاره‌ای دیگر از قرن‌ها به‌دست عیسی به مغرب زمین و سپس دوره این نبوت شد و بدست من که مانی هستم در این قرن اخیر به زمین بابل این دین و این شریعت بیامد» و در انجیل‌ش(کتاب انجیلیون یا همان ارژنگ که میگویند دارای نقاشی‌‍ هم بوده) که بیست و دو باب‌ست و مطابق حروف ابجد وضع کرده‌ چنین پنداشته فارقلیط که مسیح به او مژده می‌دهد اوست و او آخرین پیامبر(خاتم الانبیا)ست و مطالبی که مانی در هستی عالم و هیئت جهان گفته با براهین مخالف‌ست(یعنی حرفاش غیرعقلانیه طبق نظر بیرونی) و مردم را به عالم نور و انسان قدیم و روح‌الحیاة دعوت کرده و به قدم نور و ظلمت و ازلیت این دو اصل قائل شده و ذبح حیوانات و ایذآء(کثیف کردن و بی‌حرمتی) آتش و آب و نبات را حرام نموده و قواعد و نوامیسی وضع کرده که صدیقون که ابرار و زهاد مانویه‌ند برخود فرض و واجب می‌دانند و این نوامیس و قوانین از این قبیل‌ست: ایثار درویشی و قلع و قمع حرص و شهوت و کناره‌گیری از دنیا و زهد در جهان و اتصال روزه به روزه دیگر(وصالات-روزه‌های دو روزه که ابن‌ندیم گزارش کرده بود) و صدقه در حدود توانایی و جز قوت یک روز نگذاشتن، پس‌انداختن چیزی حرام‌ست(یعنی اسراف کردن) و ترک مجامعت(روابط جنسی) و پیوسته در طوف جهان(مناطق مختلف دنیا-کاری که درویشان و قلندران در دوران اسلامی می‌کردن مشابه هیپی‌ها و کولی‌ها) گردیدن و رسوم دیگر که بر سماعین(شنوندگان) یعنی اتباع و پیروان خود واجب کرده‌ست از قبیل تصدق یک‌دهم(عُشریه) اموال و روزه‌ی هفت یک عمر(یعنی در طول عمرش یک‌هفتم زندگی خود روزه باشد) و اکتفا بر یک زن و کمک به زُهاد و صدیقون و رفع پریشانی و بیچارگی آن‌ها(یعنی هزینه زندگی آن‌ها را بدهند و بهشون خدمت کنن)از مانی چنین نقل می‌کنند که اگر شهوت زیاد هیجان پیدا کند دفع آن در کودکان رواست(شاهدبازی که در اشعار فارسی بسیار فراوان بود) و بر این مطلب می‌شود چنین گواه آورد که هریک از مانویان خدامی اَمَرد(مرد مفعول) و خوشرو دارند ولی من تا آن‌جا که از کتب مانی دریافته‌م به‌چنین چیزی برنخورده‌م بلکه سیرت(سرگذشت-زندگی) مانی با این عقیده مخالفت دارد.تولد مانی در بابل بوده در قریه‌ای که نام آن مردینو می‌باشد(ابن‌ندیم چیز دیگه‌ای گفته) و این قریه در نزدیکی نهر کوثی اعلی واقع‌ست(یک نهر منشعب از رود دجله) چنانکه در کتاب شاپورگان درباب آمدن رسول حکایت می‌کند که در سال 537 از سال‌های منجمین بابل یعنی تاریخ اسکندر(سلطنت اسکندر در بابل- سال 210 میلادی) در سال چهارم از پادشاهی آرذبان(=اردوان پنجم اشکانی) تولد او واقع شده و در سیزده سالگی در سال دوم از سلطنت اردشیر به‌او وحی رسید.(مترجم مرحوم داناسرشت نقل می‌کند که روایتی را از زبان علی‌بن‌ابی‌طالب ساخته‌ند که اصل ما از کوثی‌ست و مقصود این‌ست که ابراهیم نبطی بوده و او اصل ما می‌باشد. ابراهیم در اصل اهل بابل بود.و البته به همین جهت هم بود که باید خلیفه(جانشین) مانی به‌گفته ابن‌ندیم همواره در بابل باشد ولی بعد از آن‌که خلیفه منصور عباسی جمعی از ایشان را دار زد و جمع مانویان را پراکنده کرد از بابل فرار کردند و به‌سوی ترکستان(خاقان‌های اویغور) رفتند.اسم مانی نزد نصاری(مسیحیان) بنابر آنچه یحیی بن نعمان نصرانی در کتابی که بر رد مجوس نوشته ذکر می‌کند قوربیقوس(کوربیکوس) بن فتق(پاتک)‌ست و چون مانی ظهور کرد بزودی پیروان زیادی یافت و کتب بسیاری از قبیل انجیل مخصوص خویش(انجیلیون یا ارژنگ)، شاپورگان،کنز الاحیا(گنج زندگان)، سفر الجبابره(کتاب غولان) و مقالات زیادی تالیف کرد و بنابر زعم خود آنچه را که مسیح به طور رمز گفته او بیان کرده‌ست و کار او پیوسته رو به‌فزونی بود و در زمان شاپور بن اردشیر(شاپور اول) و هرمز بن شاپور(هرمز اول ساسانی) بسیار شهرت یافت تا آن‌که سلطنت به بهرام بن هرمز(بهرام اول ساسانی) رسید و مانی را خواست و در حضور او(بهرام) چنین گفت:«این مرد برای دعوت به ویرانی جهان آمده پس ما باید پیش از آن‌که به مردا خویش رسد و جهان را خراب کند او را از میان برداریم.»مشهور از حال مانی‌ این‌ست که بهرام او را بکشت و پوستش را بکند و پر از کاه کرد.جبرائیل بن نوح نصرانی در جوابی که از رد نصاری یزدانبخت(کتاب نقد مسیحیت یزدانبخت مانوی) نوشته چنین متعرض‌ست که مانی را کتابی بوده که در آن از مرگ خود خبر داده و برای خویشاوندی که با پادشاه داشت زندانی گشت چون گفته بود که در پادشاه شیطانی‌ست(امراض روانی را در آن زمان می‌گفتن کار موجودات شرورست) و وعده داده بود که شاه را شفا دهد و نتوانست به وعده خویش وفا کند پس پادشاه بر دست و پای او بند نهاد و به‌زندانش گسیل داشت و مانی در همان‌جا بمرد و آن‌گاه سرش را از تن‌ جدا کرد و به‌در بارگاه(ورودی کاخ) بیاویخت و بدن‌ش را در گذرگاه مردمان(دروازه شهر) بینداخت.از اشخاصی که دعوت او را پذیرفته‌ند جمعی باقی مانده‌ند که در شهرها پراکنده‌ند و جز فرقه‌ای که در سمرقند‌ هستند و به صابئین معروفند جایگاه معینی ندارند.(مانویان سمرقند خود را صابین معرفی کردند که درست مشخص نبود که چه کسانی هستند و برای همین ادیان غیرابراهیمی خودشان را به این اسم می‌گفتند و به این طریق مسلمان نمی‌شدند و کشته هم نمی‌شدند و دین‌شان را حفظ می‌کردند.) و اما از خاک اسلام چون بیرون رویم(خلافت اسلامی) بیشتر اتراک شرقی(ترک‌های شمال چین) و چین و تبت و بعضی از اهل هند بر کیش او هستند.(در تورفان در اویغور چین که مرکز حکومت بخشی از این ترک‌ها بوده یک کتاب‌خانه بزرگ مانوی یافت شده که بخش‌های مهمی از کتب مانوی به زبان اویغوری بود.)و آنان(مانویان) در امر مانی بر دو قول‌ند. دسته‌ای برآن‌ند که مانی را معجزه نبود و خود مانی خبر داده که پس از اینکه مسیح و اصحاب‌ش درگذشتند دیگر اعجاز واقع نمی‌شود. دسته‌ای دیگر قائل‌ند که مانی دارای معجزات و صاحب آیات بوده و شاپور را وقتی که با خود به‌سوی آسمان بلند کرد و میان آسمان و زمین نگه‌داشت به او ایمان آورد و از مرزبان بن رستم(از درباریان عنصرالمعالی کیکاووس وشمگیر زیاری که ابوریحان بیرونی قبل از سلطان محمود غزنوی به او خدمت می‌کرد) شنیدم که شاپور مانی را بنا‌بر قانونی که زرتشت وضع کرده که باید متنبئین(مدعیان پیامبری) را نفی بلد نمود تبعید کرد و چون برگشت بهرام او را بگرفت و جزای‌ش را در کنارش گذاشت(حق‌ش را کف دست‌ش گذاشت یعنی مجازات‌ش کرد.)EroditoEroditoThu, 21 May 2026 12:01:12 +0330https://virgool.ir/@erodito/گزیده-ای-از-سرگذشت-استعمار-جلد-دهم-jjymtjpcqo47قسمت 151: چیخیر می‌خواهمآنچه گذشت: در روزهایی که حکومت صفویه بسیار ضعیف شده بود گروهی از افغانها به رهبری محمود غلزایی حاکم قندهار به اصفهان حمله و آنجا را محاصره کردند. شاه سلطان حسین پادشاه صفوی پسرش تهماسب را پنهانی از اصفهان بیرون فرستاد تهماسب که مردی بسیار خوشگذران بود کاری از پیش نبرد. او از عثمانی و روسیه کمک خواست اما آنها در برابر جنگ با افغانها خواهان تصرف بخش‌هایی از ایران بودند تهماسب پیشنهاد آنها را قبول نکرد اما عثمانی آذربایجان و مناطق غربی ایران را اشغال کرد، روس‌ها هم چند شهر ایران را تصرف کردند و امیدوار بودند تهماسب سرزمینهای بزرگتری را به آنها ببخشد. تهماسب ناامیدانه در مازندران پناه گرفته بود اما دست از خوشگذرانی برنمی داشت... . روسها به اردوی تهماسب در مازندران آمده بودند و منتظر بودند وضع او از این هم بدتر شود تا شرایط آنها را برای کمک به ایران قبول کند اما تهماسب کمتر به این اوضاع سخت فکر می‌کرد. او بیشتر ساعات خود را در مستی می‌گذراند و به آوای ساز نوازندگان گوش می‌کرد در یکی از همین روزها، حسینقلی بیک یکی از نزدیکان خود را صدا کرد و گفت چیخیر میخواهم. چیخیر، نام شرابی بود که در قفقاز، سرزمین های شمال رود ارس تولید می‌شد.حسینقلی بیک گفت: «نداریم.»اما فریاد تهماسب او را وحشت زده کرد: « باید برای من حاضر کنی.... »حسینقلی بیک چند لحظه به فکر فرو رفت و بعد گفت « سیمون آوراموف، سفیر روسیه، کمی چیخیر دارد ؛ اما به ما نمی دهد.»تهماسب از جا بلند شد و گفت: «گردنش را میزنم» و از چادر بیرون رفت و به طرف چادرهای روس‌ها دوید مقابل چادرها فریاد زد: «همه روسها باید کشته شوند.»سربازان تهماسب که به دنبال او تا آنجا دویده بودند، وارد چادر آوراموف شدند و او را با لباس خواب از چادر بیرون آوردند، آوراموف که نمی‌دانست چه اتفاقی افتاده خود را روی پاهای تهماسب انداخت و از او عذرخواهی کردتهماسب گفت: « تو از من نمیترسی؟»آوراموف جواب داد چطور ممکن است از اعلی حضرت نترسم؟»تهماسب گفت: «پس چرا برای من چیخیر نمی‌آوری‌؟»آوراموف به سرعت به چادر دوید و تهماسب هم به سوی چادرش برگشت اما در راه روی زمین افتاد و سر و لباسش گل آلود شد.هنگامی که آوراموف با ظرف شراب از راه رسید تهماسب دوباره عصبانی بود خیلی کثیف شده ام همه اینها تقصیر توست.» اما به سرعت ظرف شراب را از دست او گرفت و سرکشید بعد به نوازندگانش دستور داد آهنگ روسی «بالالایکا» را بنوازند و همراه موسیقی شروع به کف زدن کرد. سپس دوباره به طرف سفیر روسیه برگشت:پ« شما برای بیرون کردن افغانها، گیلان مازندران استرآباد، باکو و دربند را می‌خواهید؟»اوراموف می‌خواست پاسخ بدهد که تهماسب گفت: بس است ما را با حرف سرگرم نکن بگذار خوش باشیم برو و کمی چیخیر برای من ذخیره کن.تهماسب مرد روزهای سخت نبود و در بدترین وضعیت که بخش‌های بزرگی از کشور در اشغال افغان‌ها و کشور عثمانی بود به خوشگذرانی و لذت بردن از زندگی فکر می‌کرد. در همین روزها بود که مردان جنگی دو ایل افشار و قاجار به یاری او آمدند تا کشور را از چنگ اشغالگران آزاد کنند. افشارها در شمال خراسان و ایل قاجار در اطراف استرآباد گرگان‌ زندگی می‌کردند. رهبر افشارها، نادرقلی‌بیگ(نادرشاه) و رئیس ایل قاجار، فتحعلی خان(پدربزرگ آغامحمد‌خان) نام داشت تعداد این جنگجویان به هشت هزار نفر می‌رسید. پس از مدتی نادر قلی‌بیگ توانست به تنهایی فرماندهی سربازان تهماسب را به عهده بگیرد در این مدت محمود افغان در اصفهان به دست اشرف پسر عمویش کشته شد اشرف به جای محمود بر تخت نشست و دستور داد شاه سلطان حسین را که پس از تسلیم اصفهان در اسارت آنها بود، به قتل برسانند. سربازان اشرف در سه جنگ در برابر نادرقلی بیگ شکست خوردند و باقی مانده آنها به سوی قندهار گریختند، اشرف در راه فرار به دست یکی از خان‌های محلی به نام محمدخان بلوچ افتاد محمد خان سر او را قطع کرد و الماس درشتی را که اشرف از گنجینه‌های سلطنتی اصفهان ربوده بود، درون سر گذاشت و برای نادر به اصفهان فرستاد پس از آزادی، اصفهان نادر قلی بیگ از تهماسب که در طول جنگ در تهران مانده بود خواست که به اصفهان برود، این واقعه در سال ۱۱۴۳ هجری قمری رخ داد اصفهان پس از هشت سال از اشغال افغانها آزاد شده بود.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی، جلد دهم)قسمت 152: این پیرزن کیست؟!تهماسب پس از هشت سال دوباره به قصری که پدرانش از آنجا بر سراسر ایران فرمانروایی کرده بودند وارد شد. هنگامی که به سرسرای قصر پا گذاشت پیرزنی که لباس خدمتکارها را به تن داشت به سوی او دوید. او را در آغوش گرفت و در حالی که اشک می‌ریخت سر و رویش را غرق در بوسه کرد. تهماسب با تعجب به این پیرزن نگاه می‌کرد نمی دانست این پیرزن چطور جرئت کرده او را در آغوش بگیرد اما خدمتکار پیر او را رها نمی کرد و دائم این کلمات را تکرار می‌کرد «آه فرزند عزیزم یگانه فرزندم،فرزند دلبندم». تهماسب تلاش کرد در چشم‌های خیس پیرزن خیره شود و سرانجام در چشم‌های بی رمق او نگاه مادرش را شناخت مادر تهماسب؛همسر شاه سلطان حسین ملکه ایران هنگامی که افغانها به قصر هجوم آورده بودند لباس خدمتکارها را پوشیده بود تا جان خود را نجات دهد. افغان‌ها تمام خاندان صفویه را قتل عام کرده بودند اما به او که فکر می کردند یکی از کلفت‌های قصر است کاری نداشتند ملکه ایران هشت سال به آنها خدمت کرده و درد و رنج این دوران آن قدر او را پیر و شکسته کرده بود که حتی پسرش هم او را نشناخت. تهماسب شگفت زده بود که چرا در این مدت مادرش نتوانسته در تجارتخانه انگلیسی‌ها یا هلندی ها که پدرانش آن قدر به آنها کمک کرده بودند پناه بگیرد؟ در حقیقت هلندی‌ها و انگلیسی‌ها مشغول اتهام زدن به یکدیگر بودند. هر کدام از آنها دیگری را متهم می‌کرد که در طول اشغال با افغان‌‎ها همکاری کرده است. نادر قلی بیگ از این رقابت استفاده کرد و هنگامی که احساس کرد می تواند از انگلیسی ها بیش از هلندی‌ها پول بگیرد ادعا کرد حرف هلندی ها را باور کرده و انگلیسی ها به دلیل همکاری با افغان‌ها باید یک جریمه سه هزار تومانی را بپردازند. انگلیسی ها شروع به چانه زنی کردند و سرانجام با سیصد تومان نادر را راضی کردند. اما به سرعت به دیدار شاه تهماسب رفتند و از او شکایت کردند. شاه تهماسب به آنها اطمینان داد که نه تنها این پول را بر می‌گرداند بلکه خسارت‌های آنها را هم در دوران اشغال جبران می‌کند. انگلیسی‌ها برای جلب توجه شاه تهماسب به کمک‌های خود به مردم اصفهان در طول اشغال اشاره کرده بودند نماینده شرکت هند شرقی انگلیس در یادداشت هایش نوشت: به اعلی حضرت تبریک گفتم و کمکی را که به ملتش در اینجا کرده بودم بزرگ جلوه دادم و به ایشان اطمینان دادم که فرمان هایشان را به خوبی به انجام می‌رسانم.»شاید انگلیسی‌هایی که به گفته خودشان سعی می‌کردند کمک هایشان را به مردم اصفهان در چشم شاه بزرگ جلوه دهند، هنوز نمی‌دانستند فرمانروای واقعی نادرقلی بیگ است و شاه تهماسب که سلطنت را برای لذت جویی می خواهد قدرتی ندارد که فرمانی را صادر کند و آنها به انجام برسانند. اما نادر قلی بیگ هم برای مدتی طولانی در اصفهان نماند. او برای بیرون راندن عثمانی ها هم نقشه هایی داشت و به سرعت باید جنگ را با آنها آغاز میکرد. پیش از این روسها قول داده بودند اگر ایران عثمانی ها را از سرزمین خود اخراج کند آنها هم مناطقی را که در قفقاز شمال رود ارس و گیلان اشغال کرده بودند به ایران بر می گردانند. شایع شدن بیماری همه گیر وبا در گیلان بسیاری از سربازان روس را از پا درآورده بود از سویی اکنون پتر کبیر فرمانروایی روسیه؛ از دنیا رفته بود و حاکم جدید این کشور مانند او به دنبال کشورگشایی نبود. روس‌ها اگر مطمئن می‌شدند که سربازان ایرانی در قفقاز مستقر خواهند شد و عثمانی حریف قدیمی آنها به این مناطق دست اندازی نخواهد کرد. حاضر بودند آنها را به ایران پس بدهند. نادر که خیالش از روسها آسوده شده بود عازم جنگ با عثمانی شد.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج9ص13)قسمت 153: من بودم نادر قلی نبود نادر قلی بیگ در مسیر جنگ با عثمانی به قزوین رسید. در این شهر تصمیم گرفت عده ای از مردان توانا و رزم دیده را به سپاه خود اضافه کند. برای همین از کسانی که می توانستند با تفنگ تیراندازی کنند دعوت کرد تا در یک مسابقه شرکت کنند نادر قلی حلقه انگشترش را روی تنه درختی نصب کرد و سپس به تیراندازان شهر که به آنها جزایرچی میگفتند دستور داد به حلقه انگشتر شلیک کنند . بسیاری از گلوله ها به خطا می رفت ، اما در این میان گلوله مردی دقیقاً به وسط حلقه اصابت کرد . نادر از او خواست دوباره شلیک کند . مرد حلقه را نشانه رفت و دوباره گلوله اش را در وسط هدف نشاند . نادر که از دقت تیراندازی او شگفت زده شده بود از او خواست یک بار دیگر هم حلقه را هدف گیری کند مرد قزوینی این بار هم به هدف زد . نادر با نگاهی پر از ستایش به طرف او رفت و گفت : « وقتی افغان ها حمله کردند تو کجا بودی ؟» و منظورش این بود که با وجود جزایرچی‌هایی با این قدرت دشمن چگونه توانست کشور را اشغال کند. مرد قزوینی به سرعت پاسخ داد : « من بودم ، نادر قلی نبود ! » جواب مرد نادر را به سکوت وا داشت. منظور جزایرچی این بود که سربازان خوب و سلحشور به یک فرمانده و رهبر توانا نیاز دارند تا با دشمن بجنگند و آنها اکنون این سردار توانا را یافته بودند. نادر قلی بیگ با کمک همین مردان به جنگ عثمانی رفت . نیروهای عثمانی در این چند سال از حمله افغانها سوء استفاده کرده و نه تنها سرزمینهای غربی ایران را تصرف کرده بودند بلکه تا مرکز ایران و شهرهای ملایر و گلپایگان هم پیش آمده بودند. نادر قلی در جنگهایی سریع لرستان،کرمانشاه، کردستان و خوزستان را از ارتش عثمانی پس گرفت و سپس راهی آذربایجان شد. ابراهیم پاشا،صدر اعظم عثمانی لشکری را که نزدیک به صدهزار سرباز در آن حضور داشتند در میاندوآب به جنگ سپاه نادر قلی فرستاد اما این سپاه صدهزار نفری هم از ارتش ایران شکست خورد و باقی مانده سربازانش به سوی عثمانی گریختند به این ترتیب آذربایجان هم آزاد شد و سرداران عثمانی که ابراهیم پاشا صدراعظم کشورشان را در این شکستها مقصر می‌دانستند، او را به قتل رساندند. آنها سپس سلطان عثمانی را هم از سلطنت کنار گذاشتند و فرد دیگری را بر تخت نشاندند. نادر قلی در اندیشه آزادی شهرهای شمال ارس همچون ایروان و نخجوان بود که خبردار شد گروهی از افغانهای هرات به مشهد حمله کرده اند به همین علت جنگ با عثمانی را قطع کرد و عازم خراسان شد. تهماسب که در اصفهان مشغول خوش گذرانی بود و به پیروزی های نادرقلی هم حسادت می‌کرد تصمیم گرفت به جای او نبرد با عثمانی را دنبال کند برای همین با یک سپاه هجده هزار نفری عازم ایروان شد عثمانی ها نه تنها تهماسب را در این منطقه شکست دادند بلکه دوباره به آذربایجان ، کردستان و خوزستان حمله کردند و بار دیگر تمام مناطقی را که نادر قلی آزاد کرده بود به اشغال خود درآوردند . تهماسب به سوی اصفهان گریخت و بسیار خوشحال که بود به دست دشمن اسیر نشده است اما در اصفهان بی توجه به سرزمینهایی که از دست داده بود دوباره به عیش و نوش و تفریح و کامرانی مشغول شد.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج10ص19)قسمت 154: تاج در گهواره نادر قلی بیگ به تازگی افغانهای هرات را سرکوب کرده بود که خبر شکستهای تهماسب از عثمانی را شنید و به سرعت راهی اصفهان شد. او سپاهش را در باغ هزار جریب ، نزدیک اصفهان نگه داشت و از شاه و بزرگان کشور درخواست کرد برای تماشای رژه لشکر به هزار جریب بیایند. تهماسب در باغ هزارجریب هم از عیاشی دست برداشت و در حالی که چند گروه نوازنده را با خود همراه کرده بود به باده‌نوشی مشغول شد. او آن قدر در میگساری زیاده روی کرد که در حضور بزرگان مملکت و عالمان دینی ، در حالی که تقریباً لباسی برتن نداشت از هوش رفت و در بستر افتاد. نادر قلی بیگ بزرگان را به طرف بستر تهماسب برد و حال و روز زشت او را به آنها نشان داد و سپس از شکست های او و از دست دادن مناطقی که پیش از این با خون سربازان ایرانی آزاد شده بودند شکایت کرد نادرقلی با این سخنان افراد برجسته کشور را به برکناری تهماسب تشویق کرد آنها نیز که از سویی از لیاقت و کاردانی تهماسب ناامید شده و از طرفی از قدرت نادر می‌ترسیدند کنار رفتنِ تهماسب را از سلطنت پذیرفتند و قرار شد، عباس پسر هشت ماهه تهماسب با نام عباس سوم جانشین او شود. مراسم تاجگذاری پادشاه جدید در یکی از سراهای قصر شاهی به نام تالار طویله برگزار شد. هنگامی که گهواره نوزاد هشت ماهه را در بالای تالار قرار دادند نادر به طرف گهواره رفت و تاج شاهی را درون گهواره بالای سر نوزاد گذاشت . سپس شمشیر و سپری را هم کنار گهواره قرار داد پس از آن شخصیتهای کشوری و سرداران لشکر به ترتیب به طرف گهواره آمدند و به آن احترام گذاشتند. در همین مراسم نادر قلی به عنوان «نایب السلطنه» یا جانشین شاه انتخاب شد(به آن‌ها وکیل هم می‌گفتن مثلا کریم‌خان زند وکیل شاه اسماعیل سوم صفوی بود)؛ چون یک نوزاد هشت ماهه نمی توانست مملکت را اداره کند ؛ اکنون تمام قدرت کشور در دست نادرقلی بیگ بود. نادر قلی پس از کنار گذاشتن تهماسب دوباره عازم جنگ با عثمانی شد و این بار نه تنها سرزمین‌های ایران را آزاد کرد بلکه سربازانش را به سرزمین عثمانی وارد کرد و در منطقه ای که امروز کشور عراق قرار دارد توانست شهرهای کربلا نجف سلیمانیه موصل حله و کرکوک را به تصرف درآورد و بغداد را در محاصره بگیرد. روس‌ها از شنیدن خبر پیروزی‌های نادر قلی بر عثمانی بسیار خشنود شدند آنها باقی مانده سربازان خود را از گیلان و قفقاز بیرون بردند و این مناطق را کاملاً به ایرانی ها سپردند. روس‌ها با ثابت کردن دوستی خود به نادر توانستند تاجران خود را عازم ایران کنند این بازرگانان مخصوصاً در بخشهای شمالی کشور با موفقیت کامل مشغول تجارت شدند . شرکتهای هند شرقی انگلیس و هلند هم در وضعی که نادر قلی بیگ کشور را دوباره یکپارچه ، امن و آرام کرده بود، موقعیت بهتری برای تجارت داشتند ؛ هرچند که به سختی با یکدیگر رقابت میکردند از گزارشهایی که نمایندگان شرکت هند شرقی انگلیس به لندن می‌فرستادند پیداست که آنها تمام حوادث دربار ایران را زیر نظر داشته ، هر حادثه کوچکی را به رئیسان شرکت اطلاع داده و تلاش میکردند وقایع آینده را پیش بینی کنند .(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج10 ص23)قسمت 155:جنگ روی آب هم زمان با حمله به بغداد نادر قلی بیگ به یکی از سردارانش به نام لطیف خان دستور داد که او هم از جنوب عراق به بندر بصره حمله کند لطیف خان باید از زمین و دریا به بصره حمله میکرد و برای حمله دریایی به کشتی احتیاج داشت ؛ در حالی که ایران نیروی دریایی نداشت کشتی‌های بزرگ در خلیج فارس فقط در اختیار شرکت‌های انگلیسی و هلندی بودند. یکی دیگر از سرداران نادر قلی با نمایندگان این دو شرکت در اصفهان صحبت کرد و فرمان نادر را درباره تحویل دو کشتی به ایران در خلیج فارس به گوش آنها رساند.جواب نمایندگان هر دو شرکت منفی بود. ایران اگر صاحب نیروی دریایی می‌شد می توانست تجارت خلیج فارس را در دست بگیرد و آن وقت آن ها دیگر قدرت دریایی این منطقه به شمار نمی رفتند. لطیف خان با دو ناخدای انگلیسی که وابسته به شرکت هند شرقی نبودند صحبت کرد و توانست دو کشتی به نام های «پاتنا» و «راپرال» را از آنها بخرد هنگامی که این خبر به نماینده شرکت هند شرقی انگلیس در بندرعباس رسید در یادداشت‌های روزانه اش نوشت :«امیدوارم رفتار خودسرانه این دو آدم وقیح ما را دچار مشکل بزرگی نکند چون ما درخواست نادرقلی را پیش از این کاملاً رد کرده بودیم »وقتی رئیس شرکت هند شرقی انگلستان در بندر بمبئی در هند از این ماجرا آگاه شد حرکت کشتیهای انگلیسی را به طرف ایران ممنوع کرد مگر آنکه به صورت کتبی تعهد بدهند که کشتی هایشان را به ایران نفروشند. کسانی که این دستور را زیر پا می گذاشتند چهار هزار روپیه جریمه می شدند. لطیف خان در حالی که بخشی از سربازانش را در دو کشتی خریداری شده قرارداده بود به بندر بصره نزدیک شد، اما پیش از آغاز نبرد دیدن صحنه ای او را غافلگیر کرد ؛ دو کشتی انگلیسی که به نماینده شرکت هند شرقی در بصره متعلق بودند در حالی که سربازان عثمانی را حمل میکردند به سوی آنها می‌آمدند. جنگ با کشتیهای انگلیسی پیش از آنکه نیروهای زمینی لطیف خان به بصره برسند آغاز شد و با شکست لطیف خان به پایان رسید. به این ترتیب سربازانی هم که از راه خشکی به سوی بصره می آمدند کاری از پیش نبردند. در این جنگ دریایی دو سرباز انگلیسی کشته شدند. فرمانده آنها افسری به نام مارتین فِرِنچ در نامه ای به لندن نوشت این عملیات بدون شک با تردستی تمام انجام پذیرفت ولی من آرزو می‌کردم علیه ملت دیگری انجام می گرفت ؛ با این حال فکر می‌کنم ایرانی ها با ما منصفانه رفتار خواهند کرد ». اما انگلیسی‌ها به شدت از خشم نادرقلی بیگ می ترسیدند . آنها تصمیم گرفتند دفتر خود را در بندرعباس تعطیل کنند و به نمایندهشان در کرمان هم دستور دادند هرچه زودتر کارهای باقیمانده را انجام داده و به بندرعباس برود . انتظار انگلیسیها برای انتقام نادرقلی طولانی شد و سرانجام متوجه شدند نادر قصد ندارد با آنها دشمنی کند . او برای ساختن یک نیروی دریایی و همچنین حمله به بحرین و عمان به آنها نیاز داشت و نمی خواست روابطش را با شرکت هند شرقی تیره کند. هم انگلیسی‌ها و هم هلندی‌ها مراقب بودند از سویی نادر قلی بیگ را خشمگین نکنند و از طرفی از دست یافتن او به یک نیروی دریایی قوی جلوگیری کنند به همین علت هنگامی که لطیف خان قصد داشت به جزیره کیش حمله کند هر دو شرکت حاضر شدند کشتی هایشان را به جای فروش به او اجاره دهند ؛ این شیوه ممکن بود فکر دستیابی به یک ناوگان مستقل را از ذهن ایرانی ها دور کند لطیف خان با این کشتیها به کیش حمله کرد یکی از یاغیان را که در آن جزیره پناه گرفته بود سرکوب و دستگیر کرد و پس از جنگ کشتیها را به صاحبان اروپایی آنها پس داد. ماجرای تلاش هلندی‌ها و انگلیسی‌ها برای جلوگیری از قدرتمند شدن ایران در خلیج فارس همچنان ادامه داشت آنها پنهانی به عربهایی که در دریا راهزنی و یاغیگری میکردند(امروزه ما آن‌ها را با نام امارات متحده عربی می‌شناسیم)، کمک میرساندند تا جزیره ها و سواحل ایران را از دسترس حکومت مرکزی خارج و لنج ها و کشتیهای کوچکی را که ارتش ایران آماده کرده بود غرق کنند.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج10 ص28)قسمت 156 : من به بهشت نمی روم نادر قلی بیگ سپاهش را برای حمله به قفقاز(منطقه ای که امروز کشورهای آذربایجان ارمنستان و گرجستان در آن قرار دارد) آماده می کرد. قفقاز در اشغال نیروهای عثمانی بود . آتش جنگ با عثمانی دوباره باید شعله می‌کشید. در اردوی سربازان؛ سخنرانی برای آنها صحبت میکرد و تلاش میکرد « بهشت » را برای آنها توصیف کند.در نظر او یکی از ویژگیهای بهشت صلح و آرامش آنجا بود جایی که هیچ کینه ای بین ساکنانش نبود و هیچ گاه جنگی در آنجا رخ نمی داد. نادر قلی بیگ حرفهای این سخنران را شنید به سوی او رفت و گفت : « اگر در بهشت جنگ نیست پس من هیچ وقت به آنجا نخواهم رفت،من عاشق ، جنگ رقابت و کشتن دشمنانم هستم و هیچگاه به جایی که جنگی در آن روی نمی دهد . نمی روم ! ». نادر قلی به این شکل می‌خواست روحیه سلحشوری و جنگاوری خود را به سربازانش نشان دهد اما مدتی بعد ادعا کرد که قصد دارد برای رسیدن به بهشت در گوشه ای به عبادت مشغول شود ، زمانی که جنگ با عثمانی به پایان رسیده بود.... نبرد با عثمانی با شادی روسیه همراه بود.روسها هر بار که باخبر میشدند ممکن است دو کشور ایران و عثمانی با هم صلح کنند از ترس به خود می لرزیدند و به همان اندازه هم خبر جنگ این دو کشور مسلمان برای آنها شادی بخش بود.در این روزها روسیه در اروپا مشغول جنگ بود و به صلح با عثمانی نیاز داشت ؛ اگر عثمانی با ایران وارد جنگ میشد مجبور بود با روسیه صلح کند ؛ به همین خاطر روسها علاقه داشتند نادرقلی هرچه زودتر به عثمانی حمله کند. سپاه نادر قلی بیگ وارد قفقاز شد و با درهم شکستن مقاومت سربازان عثمانی شروع به پیشروی کرد . هنگامی که سربازان نادر شهر گنجه( شهری که امروز در کشور آذربایجان قرار دارد )را در محاصره گرفتند روس ها گروهی از افسران توپخانه خود را با تعدادی توپ در حالی که لباس ایرانی پوشیده بودند به کمک نادر فرستادند. سرانجام جنگ قفقاز هم با پیروزی ارتش ایران به پایان رسید و نادرقلی موقعیتی را که انتظارش را می‌کشید به دست آورد . او در ماه رمضان ۱۱۴۸ هجری قمری دستور داد بزرگان مملکت همچون حاکمان محلی رئیسان عشایر و ایلات روحانیان و سران سیاه در دشت مغان در شمال آذربایجان حاضر شوند. نادر شروع به سخنرانی برای این بزرگان کرد و گفت : «چندین سال برای ایران جنگیدم و دشمنان را از مرزهای ایران بیرون راندم ، اکنون قصد دارم از رهبری سپاهم دست بکشم و در گوشه‌ای به عبادت و نیایش به درگاه خدا مشغول شوم شما هم تهماسب یا هر کسی را که شایسته تر از من می‌دانید به سلطنت انتخاب کنید .» کسانی که در این مجلس(در اصل این مجلس مشابه قورولتای‌های مغول‌ها بود که خاقان را انتخاب می‌کردند مثلا چنگیزخان به این صورت خاقان مغولان شد.) حضور داشتند می دانستند نادر به چه علتی این حرفها را میزند و چه انتظاری از آنها دارد به همین خاطر یکصدا گفتند : «برای ما شاهی به جز نادر وجود ندارد.» اما نادر زیر بار پذیرفتن سلطنت و تاج شاهی نمی رفت و تأکید میکرد که برای رسیدن به بهشت الهی باید باقی مانده عمر را به عبادت مشغول باشد. این نمایش به مدت چهار روز تکرار شد و هر بار که نادر از مهمانانش میخواست شخصی را به پادشاهی برگزینند آن ها نام او را بر زبان می‌آوردند و نادر هم به بهانه آنکه باید بقیه اوقات خود را به عبادت مشغول شود از قبول آن سر باز می زد. سرانجام یکی از سرداران نادر به نام تهماسب قلی خان جلایر به دیگران اطلاع داد که نادر قلی بیگ به خاطر اصرار آنان حاضر شده سلطنت را قبول کند و رنج پادشاهی را به جان بخرد. نادرقلی در بیست و چهارم شوال ۱۱۴۸ در دشت مغان تاج گذاری کرد و به نادرشاه تبدیل شد. او اکنون دیگر نایب السلطنه عباس سوم نبود و دستور داد این کودک را به خراسان نزد پدرش تهماسب بفرستند. تهماسب در خراسان زیر نظر سربازان نادر روزگار میگذراند (سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج10 ص32)قسمت 157: خواستگاری از امپراتریسنادرشاه در بازگشت از دشت مغان در اردبیل با گروهی از تجار روس روبه رو شد این بازرگانان از گیلان به کشور خود باز میگشتند و نادر که شنیده بود اکنون فرمانروای روسیه، زنی به نام «آنا ایوانونا»(کاترین کبیر) است از آنها درباره شیوه حکومت این زن سؤال می‌کند. فرمانروایی یک زن بر سرزمین وسیع روسیه برای نادر بسیار شگفت انگیز بود و او کنجکاو بود با روشهای حکمرانی این زن آشنا شود. تاجران روس پاسخ می‌دهند که ما مطیع حاکمان خود هستیم چه زن باشند و چه مرد.نادر که تصور میکرد ازدواج او با این امپراتریس باعث می‌شود دو کشور یکپارچه شوند به تاجران روسی میگوید:«چه می‌شد اگر بین ما و آنا ازدواجی رخ می داد تا دو دولت یکی شوند؟» و بازرگانهای روس هم پاسخ می‌دهند « مژده ای بهتر از آن این نمی توان شنید »آنها خبر خواستگاری نادر را به گوش امپراتریس می‌رسانند و او هم پس از مدتی سفیری را با هدایای بسیار به ایران اعزام می‌کند و پاسخ خواستگاری نادر را این طور می‌دهد «ما نیز به این ازدواج راضی هستیم به این شرط که شما مسیحی شوید و مدتی در دربار ما اقامت کنید. سپس مراسم ازدواج برگزار خواهد شد و دو کشور متحد و یگانه می‌شوند.» تاریخ نگاران،واکنش نادر را به این شرط امپراتریس نقل نکرده اند اما همین نامه نگاری ها و پیشنهادها زمینه را برای بهتر شدن ارتباط دو کشور و نفوذ بیشتر روسیه در ایران آماده می‌کرد در حقیقت تاجران روس به اندازه ای در کار خود در ایران پیشرفت کرده بودند که حسادت انگلیسی ها و هلندی ها به شدت برانگیخته شده بود. نادر از بازرگانان روس حمایت میکرد و کالاهای آنها مخصوصاً پارچه های پشمی به خوبی در ایران به فروش می رسید. مدتی بعد آنها نفوذشان را از شمال به مرکز ایران رسانده در اصفهان نیز بازار را از دست انگلیسی ها و هلندی هابیرون کشیدند.نماینده شرکت هند شرقی انگلیس در گزارشی به لندن، نوشت : «ممکن است به خاطر فعالیت گسترده روسها دیگر امکان دادوستد برای ما وجود نداشته باشد . آنها امتیازهای زیادی از ایران گرفته اند و شاه ایران آن ها را تشویق و حمایت میکند . مدتی پیش هم دستور داد مقدار زیادی پارچه های کلفت روسی خریداری شود . بازرگانان زیادی از روسیه در بندر آستاراخان این کشور در کنار دریای خزر جمع شده اند تا راهی ایران شوند اگر پای آنها هم به ایران برسد تمام بازارها را از چنگ ما بیرون خواهند کشید ؛ مگر اینکه ما و هلندیها چاره ای بیندیشیم» این تاجر انگلیسی در همین گزارش می نویسد که با ورود پارچه های روسی به بازار اصفهان قیمت پارچه های ضخیم تا بیست و شش قِران کاهش یافته که قیمتی بی سابقه است. انگلیسی‌ها از سوی دیگر نگران تجارت و فعالیت اقتصادی نادرشاه بودند نماینده شرکت هند شرقی در بندرعباس در گزارشی به رئیس شرکت نوشت : «به تازگی اعلی حضرت دستور داده اند دو کشتی که بهترین کالاهای ایرانی را به ارزش پنج هزار تومان حمل می‌کنند راهی هند شوند . اجناسی هم برای دو کشتی دیگر آماده شده که اعلی حضرت با قیمتی که خودشان تعیین کرده بودند آنها را از تجار خریدند. به این ترتیب ایشان باید سود سرشاری برده باشند. ما امیدواریم این سود باعث نشود که شاه ایران در کار تجارت وارد شوند.»(یعنی ایران وارد تجارت دریایی جهانی نشه که یوقت جای استعمارگران انگلیسی و هلندی و فرانسوی رو بگیره)پارچه مهمترین محصولی بود که انگلیسی ها به ایرانی ها می فروختند اما تجارت پرسود آنها در خرید ابریشم از ایران بود. جانس هان وی،تاجر انگلیسی که در همان دوران در ایران به سر می برد در کتابی که از تجربه های تجاری اش در ایران تألیف کرده بود نوشت : « ابریشم ایران آن قدر ارزان است که به دست آوردن آن به هر خطری می ارزد ! تولیدکننده های ایرانی هر کیلو ابریشم را به چهار قِران میفروشند اما ما می توانیم همین ابریشم را در بازارهای اروپا به ازای هر کیلو پنجاه و شش شلینگ به فروش برسانیم.»(سرگذشت استعمارمهدی میرکیایی ج 10 ص36)قسمت 158: سگ سیر به شکار نمی روددر سال ۱۱۵۱ هجری قمری نادرشاه به هندوستان لشکر کشید ؛ بهانه اش هم پناهنده شده فراریان افغان به هند بود؛ این افراد هنگامی که نادر شهر قندهار را در جنوب غربی افغانستان به ایران بازگرداند به سوی هند گریخته بودند. در این زمان سلسله گورکانی بر شمال و مرکز هند حکمرانی میکرد. پادشاهان گورکانی حدود دویست و بیست سال پیش از این حکومت خود را در هند آغاز کرده بودند. اما در زمان حمله نادر بسیار ضعیف شده و پایه های فرمانروایی شان کاملاً سست شده بود. هم زمان با آغاز حکومت گورکانی ها در شمال هند، اروپایی ها به جنوب هند وارد شده بودند و با استفاده از رقابت حکومتهای کوچک محلی ، جای پای خود را روز به روز در این سرزمین محکم تر کرده بودند. انگلیسی‌ها دیرتر از بقیه اروپایی ها وارد هند شدند . اما با سرعت بیشتری در این سرزمین نفوذ کردند. هنگامی که نادر برای حمله به شمال هند آماده میشد، محمد شاه گورکانی حاکم این منطقه بود و انگلیسی ها به تدریج به قلمرو او هم دست اندازی میکردند و منتظر فرصت مناسبی بودند تا سرزمینهای حاصلخیزی مانند بنگال در شمال شرقی هند را از آن جدا کنند. نادر سپاه محمد شاه گورکانی را در نزدیکی دهلی به آسانی شکست داد و وارد این شهر شد و پس از مدتی تمام جواهرات و خزانه امپراتور گورکانی را بار شترهایش کرده بود و راه بازگشت را پیش گرفت. غارت خزانه محمد شاه و کشتار تعداد زیادی از سپاهیان او به دست ارتش نادر، سلسله گورکانی را بیش از گذشته ضعیف و ناتوان کرد و فرصت مناسبی را در اختیار انگلیسی ها گذاشت تا به آسانی در مرکز شمال و شرق هند پیشروی کنند و به تدریج تمام شبه قاره هند را تحت تسلط خود درآورند. نادر در مسیر بازگشت هنگامی که سپاهش به افغانستان رسیده بود باخبر شد گروهی از سربازان مقدار زیادی از جواهراتی را که از غارت دهلی و شهرهای دیگر به دست آورده بودند به او تحویل نداده و برای خودشان نگه داشته اند. نادر پیش از این بخشی از غنیمتهای جنگ را به عنوان پاداش بین سربازان تقسیم کرده بود . اما حاضر نبود آنها بیش از اندازه ثروتمند شوند و فکر میکرد همان طور که سگ سبر به شکار نمی رود سرباز پولدار هم به جنگ نخواهد رفت . نادر دستور داد که سربازان جواهرات و سکه های طلا و نقره ای را که بیش از سهمشان برداشته اند به فرماندهانشان تحویل دهند. هنگامی که خبر فرمان نادر در سپاه نود هزار نفری او پیچید بعضی از سربازان با بهانه هایی از لشکر جدا شدند تا در گوشه ای از کوه و دشت غنیمت ها را زیر خاک پنهان کنند تا در زمانی مناسب بازگردند و آنها بردارند.برخی از سربازها هم که نمی توانستند جواهرات را از چشم فرماندهانشان دور نگه دارند با خشم آنها را در رودخانه های سر راه انداختند تا به دست نادر هم نرسد. خبر غنیمت هنگفت نادرشاه و گنج های افسانه ای که از خزانه هند بیرون کشیده بود پیش از ورودش به ایران در کشور پیچید و بیش از همه شرکت های اروپایی را بر سر شوق آورد.آنها امیدوار بودند با رسیدن این پول به ایران و ثروتمند شدن مردم بازارهای بهتر و مشتریان بیشتری برای کالاهای آنها پیدا شود . سهم مردم ایران از این ثروت بی نظیر همان پاداشی بود که به سربازان داده شده بود ؛ به طوری که یکی از تاجران انگلیسی یک سال پس از فتح هند در یادداشت هایش نوشت که بیشتر سربازان نادرشاه لباس ابریشمی می پوشند اما نادر بیش از این حاضر نشد بهره ای از این گنج ها به کسی بدهد و آنها را در دژ استوار کلات در خراسان پنهان کرد. به این ترتیب آنچه که نادر از هند آورده بود در ایران به دست کسی نرسید و تأثیری بر دادوستد و تجارت کشور نداشت اروپایی ها هم باید تا زمان جانشینان نادر و گشوده شدن این گنج ها منتظر میماندند. اما خبری که باز هم آنها را امیدوار کرد فرمان نادر پس از بازگشت از هند بود ؛ او مالیات تمام کشور را به مدت سه سال بخشیده بود . اکنون مردم با خیال راحت تری می توانستند از دست‌رنجشان بهره ببرند و پول بیشتری برایشان باقی میماند تا در بازار خرج کنند و کالاهای اروپایی ها را بخرند...(سرگذشت استعمار/مهدی میرکیایی ج 10 ص40)قسمت 160: نیروی دریایی در سال ۱۱۵۳ هجری قمری اخبار راهزنی های عربهای عمان و بحرین در خلیج فارس هر روز به گوش نادر می رسید. نادر یکی از سرداران خود به نام امام وردی خان را به بندر عباس فرستاد تا عربهای شورشی را سرکوب کند. امام وردی خان با هلندیها گفت وگو کرد تا دو کشتی را در اختیار او بگذارند. هلندی ها در برابر چند امتیاز تجاری که آن ها را از رقیب انگلیسی شان پیش می انداخت حاضر شدند کشتی ها را به امام وردی خان اجاره دهند. روابط طولانی هلندی ها با عربهای خلیج فارس بعضی را بدگمان کرده بود که آنها این عرب ها را به شورش و راهزنی تحریک کرده اند تا حکومت ایران برای سرکوب آنها دستش را به سوی هلندی ها دراز کند و آنها امتیازهایی را که می خواستند از ایران به دست آورند. امام وردی خان سربازان خود را در این دو کشتی نشاند و در حالی که هیچ یک از دریانوردان هلندی در کشتی ها حضور نداشتند به جنگ راهزنان دریایی رفت. در رویارویی که بین کشتی های سردار ایرانی و دو کشتی راهزنان رخ داد یک کشتی شورشیان غرق شد و کشتی دوم از آنها فاصله گرفت تا از منطقه درگیری فرار کند امام وردی خان دستور شلیک صادر کرد اما گلوله توپ های کشتی به راهزنان نمی رسید. سردار دستور داد باروت یکی از توپها را دو برابر کنند تا گلوله آن به فاصله بیشتری پرتاب شود. اما باروت زیاد توپ را منفجر کرد و نزدیک به بیست سرباز ایرانی کشته شدند. امام وردی خان هم که زخمی شده بود چند دقیقه پس از سربازان کشته شد. این دو کشتی در حالی که کشتی سردار از انفجار به شدت آسیب دیده بود به بندرعباس برگشتند. وقتی خبر این درگیری به نادرشاه رسید دستور داد گروهی برای خرید کشتی به بندر سورت در غرب هند بروند . کشتی های این بندر از گذشته به محکم بودن مشهور بودند . نادر همچنین دستور داد یک کارخانه توپ سازی در بندرعباس تأسیس شود تا توپ های قوی که گلوله های آنها به فاصله های دور پرتاب میشد ساخته شوند. مأموران نادر توانستند نوزده فروند کشتی را از بندر سورت خریداری و به خلیج فارس برسانند. ولی نادر در اندیشه خودکفا شدن ایران در کشتی سازی بود باید کارخانه ای هم برای کشتی سازی در بوشهر تأسیس می شد. اما چوبی که برای ساختن کشتی نیاز بود باید از کجا تهیه می شد؟ نادرشاه فقط جنگلهای مازندران را برای فراهم کردن این الوارها در اختیار داشت . شاه دستور داد درختهای تنومند جنگل را که چوبشان برای کشتی سازی مناسب بود قطع کنند و گروهی از روستاییان این تنه های بزرگ را از خزر تا خلیج فارس روی شانه حمل کنند! راه‌های سخت و شیب‌دار کوهستانی و گردنه های خطرناک و مسیرهای داغ کویر و بیابان، پیمودن شمال تا جنوب ایران را زیر این بارهای سنگین ،برای این کشاورزان ساده به تجربه ای زجرآلود و هولناک تبدیل کرده بود. در سال ۱۱۵۴ هجری قمری اولین الوارهای مازندران به بوشهر رسیدند در حالی که بسیاری از روستابیانی که آنها را حمل کرده بودند از شدت خستگی، یکی پس از دیگری می مردند. نادرشاه برای آغاز عملیات کشتی سازی از انگلیسی‌ها کمک خواست اما آنها به بهانه اینکه مهندس کشتی سازی ندارند زیر بار نرفتند. سپس یکی از مأموران نادر در اصفهان با هلندی ها گفت وگو کرد و یکی از آنها به نام لاپورتری را استخدام کرد. لاپورتری ادعا می کرد که چیزی از کشتی سازی نمی داند و فقط با اصرار زیاد فرستاده شاه،حاضر شده به بوشهر سفر کند.لاپورتری نظارت بر ساختن کشتی را در ساحل بوشهر آغاز کرد اما پس از مدتی اب و هوای گرم بوشهر او را از پا انداخت و از دنیا رفت. چند نفر دیگر جانشین لاپورتری شدند اما مدتی بعد به نادر خبر رسید آنها هزینه هایی را که دولت ایران به این کار اختصاص داده بالا میکشند و کار ساخت کشتی پیشرفت زیادی نکرده است. نادر در سال ۱۱۵۵ هجری قمری دستور داد کشتی سازی در بوشهر را متوقف کنند و دوباره عده ای را برای خرید کشتی به بندر سورت در غرب هند فرستاد. شصت سال بعد، هنگامی که «ویلیام اوزلی» سفیر انگلستان، به بوشهر آمد، بدنه ناقص این کشتی هنوز در ساحل برپا بود.(سرگذشت استعمارمهدی میرکیایی ج 10 ص44)قسمت 161: چرا جانم را نجات دادی؟(آغاز جنون نادرشاه)یکی از سخت ترین جنگهای نادرشاه در داغستان منطقه ای که امروز بخشی از جنوب کشور روسیه است اتفاق افتاد. نادر لشکر یکصد و پنجاه هزار نفری خود را در سال ۱۱۵۴ هجری قمری راهی این منطقه کرد تا ساکنان آن را که لزگی نامیده میشوند و علیه حکومت او شوریده بودند، سرکوب کند. در یکی از روزهای این نبرد در گردنه ای کوهستانی لزگی ها به شدت به طرف سربازان نادر شلیک میکردند. نادر نیز در کنار سربازانش در صف اول جنگ حضور داشت و شاهد نبرد سرسختانه لزگی ها بود در یک لحظه که بارش گلوله های دشمن شدت بیشتری پیدا کرد و ممکن بود گلوله ای هم به نادرشاه اصابت کند یکی از سرداران لشکر پیش رفت و بدن خود را مقابل نادر قرار داد تا جان او را نجات دهد. پس از آنکه درگیری به پایان رسید و میدان جنگ آرام شد. نادرشاه این سردار را احضار کرد و گفت:«چرا بین من و دشمن ایستادی؟»سردار جواب داد میخواستم جان خودم را فدای شاهنشاه بکنم.» نادر با خشم گفت تو فکر میکنی من آدم ترسویی هستم که هنگام نبرد بین من و دشمن می ایستی؟» و در همان جا دستور داد سردار فداکارش را خفه کنند. گویا پایداری سرسختانه لزگی‌ها به قدری بود که نادر را به این اندازه عصبی و تندخو کرده بود که چنین فرمانهای عجیبی را صادر می کرد. ارتش عظیم نادر حدود یک سال و نیم در کوهستان‌های داغستان تلاش میکرد لزگی‌ها را شکست دهد اما این سعی و کوشش فایده و نتیجه ای نداشت. در نخستین زمستانی که ارتش ایران در این جنگ در کوهستانهای داغستان سپری میکرد برف، راه‌ها را بست و رساندن آذوقه به این سپاه عظیم دشوار شد. نادر به فکر چاره افتاد و تصمیم گرفت از راه دریای خزر به سربازانش آذوقه برساند. در همان زمان کالوشکین،فرستاده تزار جدید روسیه در اردوی نادر حاضر بود . کالوشکین به دیدار نادر آمده بود تا به او خبر بدهد الیزابت پتروونا، دختر پتر کبیر، به عنوان فرمانروای جدید روسیه بر تخت نشسته است. نادر از کالوشکین خواست نامه ای برای دولت روسیه بنویسد و از آنها بخواهد به سرعت ده کشتی را در دریای خزر در اختیار ایران قرار دهند. کالوشکین موافقت کرد اما در نامه خود به دولتش نوشت که هیچگاه با درخواست نادر موافقت نکنید چون او این کشتیها را پس نخواهد داد و اگر ایران در دریای خزر دارای چنین ناوگانی شود قدرت و نفوذ روسیه در این دریا به خطر خواهد افتاد. به این ترتیب دست نادر به کشتی های روسها هم نرسید و پس از یک جنگ سخت و بی فایده سپاهش را از داغستان عقب کشید. در این جنگ روسیه نه تنها به نادر کمک نکرد بلکه پنهانی به لزگی‌ها یاری میرساند. آنها به جنگجویان داغستان به چشم مانعی بین روسیه و ایران نگاه میکردند تا نادرشاه نتواند به جنوب روسیه لشکرکشی کند. البته کمک روس ها به لزگیها از چشم نادر پنهان نماند . نادر در نامه ای به دربار روسیه به همدستی سرهنگ سِلِنسکی(زِلِنسکی!)، فرمانده قلعه کیزلر با لزگیها اعتراض کرد. این قلعه در جنوبی ترین منطقه روسیه در مرز داغستان قرار داشت. حکومت روسیه اعلام کرد که سرهنگ سلنسکی خودسرانه به این کار دست زده و دولت آن کشور از کارهای او اطلاع نداشته است سپس برای فریفتن و راضی کردن نادرشاه دستور داد این افسر را دستگیر کرده و به پایتخت روسیه برگردانند.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج 10 ص48)قسمت 162: تاجر دردسرسازدر سال ۱۱۶۳ هجری قمری مردی انگلیسی به نام جان اِلتون در گیلان به قتل رسید. کسی دقیقاً نمی دانست چرا او کشته شده است، اما شش سال پیش از آن یعنی در سال ۱۱۵۷ هجری قمری بحثهای فراوانی بر سر کارهای این مرد در شمال ایران بین دولت روسیه و انگلستان در گرفته بود. این مشاجره‌ها به جایی کشیده شد که روس‌‎ها از ادامه کار شرکت انگلیسی مسکووی که حدود دویست سال در روسیه و ایران فعالیت می‌کرد جلوگیری و این شرکت را برای همیشه تعطیل کردند.جان اِلتون یکی از کارمندان این شرکت بود. مسکووی را تاجران انگلیسی تشکیل داده بودند تا کالاهای خود را با پرداخت 3% از بهای آنها به روسیه از خاک این کشور به ایران برسانند.در سال ۱۱۵۴ هجری قمری که نادرشاه به داغستان لشکر کشید و در زمستان برای رساندن آذوقه به سربازانش در تنگنا افتاد از اعضای این شرکت خواست با کشتی‌هایشان برنج مورد نیاز سپاه ایران را از بندرانزلی به سواحل داغستان حمل کنند. هنگامی که این خبر به دربار روسیه رسید حکومت این کشور را به شدت عصبانی کرد معلوم بود که روس‌ها به هیچ وجه علاقه نداشتند اردوکشی نادر به داغستان با پیروزی همراه باشد. اما سه سال بعد خبری به روس‌ها رسید که آنها را بیش از گذشته عصبانی کرد ؛ جان اِلتون یکی از اعضای این شرکت به نادرشاه تعهد کرده بود کشتی‌هایی را برای او در دریای خزر بسازد و ناوگانی ایرانی را در این دریا راه اندازی کند. روس‌ها به هیچ وجه نمی توانستند قبول کنند که ایران در خزر دارای قدرت دریایی و کشتیرانی باشد. دولت روسیه با مدیران شرکت انگلیسی مسکووی گفت وگو کرد و از آنها خواست این همکاری به سرعت قطع شود. مدیران شرکت نماینده ای به نام «جانس هان‌وی را به ایران فرستادند تا از صحیح بودن این اخبار مطمئن شوند. هان‌وی با التون دیدار کرد اما نتوانست او را از همکاری با نادرشاه منصرف کند در همین زمان اولین کشتی که زیر نظر او ساخته شده بود به آب افتاد. خود حکومت روسیه از سفیر انگلستان در آن کشور ، لرد تایراولی، خواست التون را از ایران بیرون ببرد. لرد تایراولی نامه ای به التون نوشت و به او پیشنهاد کرد که سالانه از تجارت شرکت با ایران چهارصد پوند دریافت کند و از همکاری با نادرشاه دست بردارد و یا اینکه مأموریتی را در نیروی دریایی انگلستان قبول کند، اما التون همچنان به کار ادامه میداد. هنگامی که نماینده دیگری از طرف لرد تایراولی به دیدار التون رفت او نامه نادرشاه را به این نماینده نشان داد که در آن نوشته بود:شایسته ترین مسیحیان اجازه ندارد ایران را ترک کند و باید ناوگان ما را به شکلی صحیح سرو سامان دهد. وقتی گزارشهای جدیدی از فعالیت التون به روسیه رسید دولت این کشور شرکت مسکووی را تعطیل کرد و به بازرگانان انگلیسی دستور داد به سرعت با تمام وسایل اثاثیه و مستخدمان خود ،روسیه را ترک کنند. دولت انگلستان به این فرمان اعتراض و به روس‌ها یادآوری کرد دور از انصاف است که تمام تاجران انگلیسی به خاطر همکاری یک نفر از آنها با ایران به این شدت جریمه شوند ؛ اما عصبانیت روس‌ها بیش از اندازه بود و تصمیم خود را تغییر ندادند. اما التون هم زمان زیادی را برای تأسیس نیروی دریایی در اختیار نداشت. او تنها تا هنگامی که نادر زنده بود به کار های خود ادامه داد بدون شک اگر نادرشاه از او خواسته بود کشتی هایی را در خلیج فارس بسازد التون با هر بهانه ای که بود از این کار شانه خالی میکرد چون ناوگان ایران در جنوب تهدیدی برای کشتی های انگلستان در خلیج فارس بود ؛ اما در شمال چنین تهدیدی وجود نداشت و تنها به روسها ضرر می زد.(سرگذشت استعمار/مهدی میرکیایی ج 10ص52)قسمت 163: شاهنشاه دیوانهشاهنشاه دیوانه هنگامی که نادرشاه برای لشکرکشی به قفقاز از مازندران می گذشت. در سوادکوه از میان درخت‌های جنگل به او تیراندازی شد کسی نتوانست فردی را که به سوی نادر تیر پرتاب کرده بود پیدا کند اما نادر به پسر بزرگش رضاقلی میرزا، بدگمان شد و هنگامی که از داغستان بازگشت دستور داد چشم های این پسر را کور کنند. شاه ایران که هر روز تند خوتر و عصبی‌تر می شد. مدتی بعد از این کار خود پشیمان شد و دستور داد پنجاه نفر از بزرگان کشور را که شاهد این حادثه بودند به قتل برسانند تنها به جرم اینکه چرا از نادر خواهش نکرده بودند پسرش را کور نکند! نابینایی رضاقلی میرزا نادر را از گذشته بدخلق تر و افسرده تر کرد. بیماری های معده و کبد هم رهایش نمیکردند در حالی که پیش از این به مالاریا هم مبتلا شده بود. در سال ۱۱۵۷ هجری قمری یک کشیش فرانسوی به نام پدر دامین که به بهانه فعالیتهای پزشکی به تبلیغ مسیحیت در ایران مشغول بود به اردوی نادر فراخوانده شد. کشیش با آنکه اطلاعات کمی از پزشکی داشت. مشکلات کبدی نادر را برای مدتی حل کرد. دو سال بعد که دوباره حال نادر خراب شد از پیرسون، نماینده شرکت هند شرقی انگلیس در اصفهان خواست یک پزشک اروپایی برای او پیدا کند. پیرسون بسیار مضطرب و نگران شده بود و نمی دانست از کجا یک طبیب اروپایی پیدا کند اما مدتی بعد متوجه شد یک کشیش فرانسوی به نام «بازِن» مشغول مداوای مردم اصفهان است بدون آنکه واقعاً پزشک باشد. پیرسون بازن را به نادر معرفی کرد. نادر شاه از دیدار بازِن خوشحال شد و او را به عنوان حکیم باشی یا رئیس پزشکان دربار خود منصوب کرد. بازِن چند بیماری مانند یبوست شدید، استسقا یا تمایل زیاد برای نوشیدن آب و یرقان را در نادر تشخیص داد اما زمان برای درمان نادر بسیار دیر شده بود و از سویی این پزشک قلابی مشغول تهیه نقشه از اردوی نادرشاه و جاسوسی برای دشمنان او بود و توان و فرصت درمان او را نداشت. با این حال حضور او در کنار نادر شهرتی را برای او دست و پا کرد که لُرد بایرون شاعر مشهور انگلیسی، هفتاد سال بعد درباره او سرود:تویی که به سوی او می روی آن مرد خشک مزاج کسی که هندوستان را به بیابانی تبدیل کرد و هنوز به افتخار این پیروزی ، فنجان قهوه ای ننوشیده بود که به قتل رسید. چون دیگر نمی توانست غذای خود را هضم کند. بیماری های مختلف و اندوهِ کور کردن رضاقلی میرزا نادر را به مرز دیوانگی رسانده بود. اکنون او انتقام تمام این رنج ها را از مردم ایران میگرفت.در اولین اقدام از بخشیدن مالیات سه سال ،پس از فتح هند پشیمان شد و دستور داد این مالیات را یکجا دریافت کنند. فشار مالیات ها به قدری زیاد بود که مردم در شمال ایران گاهی مجبور میشدند فرزندان خود را به ترکمن ها و ازبکها بفروشند تا بتوانند مالیاتشان را بپردازند. کوچکترین کوتاهی در پرداخت پول به مأموران، همراه بود با بریدن گوشها و بینی و گاهی سوزانده شدن؛ تنبیه هایی که همه به دستور شاهنشاه برقرار شده بود. نادرشاه در همین روزهای پایان عمر در یکی از سفرهایش از کرمان به مشهد دستور داد از سرهای گروهی از مردم مناره بسازند مناره هایی که هر کدام تقریباً از هزار و پانصد سر درست میشد. پادشاه دیوانه که به همه ظنین و بدگمان بود در شهر طبس پسرانش و فرزندان آنها را احضار کرد هر کدام از آنها را جداگانه به اتاق خود می فراخواند و از او می خواست که سلطنت را قبول کند . آنها هم که می دانستند این « تعارف » ها تنها فریبی است تا نادر بفهمد چه کسی آرزوی جانشینی او را دارد از قبول تاج و تخت به بهانه بی تجربگی شانه خالی میکردند. همه مردمِ کشور، مرگ را در چند قدمی خود احساس می کردند نه سرداران بزرگ و فرزندان شاه از او ایمن بودند و نه کشاورزان ساده ای که در دورترین روستاها زندگی میکردند.(سرگذشت استعمار/مهدی میرکیایی ج 10 ص56)قسمت 164: نه شاهم ،نه خدایممردم شنیده بودند نادر به افراد درویش توجه مخصوصی دارد و به حرف آنها گوش میکند. برای همین درویشی را به سراغ او فرستادند تا از او بخواهد دست از این همه ظلم و ستم بردارد. درویش به نادر گفت : «اگر خدایی، با بندگانت بهتر از این باش و اگر شاهی زیر دستانت را آزار نده»نادر به آسودگی جواب داد : « نه شاهم نه خدایم؛ نادر قلی ام و پول میخواهم» در اصفهان دستور داد حاکم شهر را شکنجه کنند و پیش از تنبیه به او گفت زیر شکنجه فریاد بزند که تاجران ارمنی شهر ده هزار تومان به او بدهکارند. نمایش انجام شد و شاه با همین نیرنگ به سراغ تاجران ارمنی فرستاد اما پولی در بساط آنها نبود که به نادر بدهند . شاهنشاه که نمیخواست دست خالی از شهر بیرون برود دستور داد روی بزها مالیات ببندند. مردم مجبور شدند به جان گله ها بیفتند و حیوانها را بکشند تا مالیات ندهند. نادر در آخرین ماه های عمر به دژ کلات در خراسان رفت تا از تماشای گنجینه هایی که از هند آورده بود روحیه تازه ای بگیرد.معماران هندی ساختمان زیبایی را برای خزانه های او در کلات ساخته بودند سنگ‌های مرمر این ساختمان از مراغه به خراسان حمل شده بود که بعضی از آنها بین چهارده تا هفده تُن وزن داشت. کارگران روی سه قطعه از این مرمرها نامهای عجیبی گذاشته بودند: ایران خراب، مالیات عالم و عالم خراب! نادر که به همه اطرافیانش بدگمان شده بود شبی که در فتح‌آباد قوچان اردو زده بود ، تصمیم گرفت صبح روز بعد گروهی از سردارانش را به قتل برساند این خبر به سرداران رسید و آن ها پیشدستی کردند شبانه به چادر نادر ریختند و سرش را جدا کردند این حادثه در سال ۱۱۶۰ هجری قمری رخ داد.(سرگذشت استعمار/مهدی میرکیایی ج 10 ص58)قسمت 165: شاهان سخاوتمندپس از نادر حکومت به علیقلی میرزا برادرزاده او رسید که هم زمان با قتل عمویش علیه او در سیستان شورش کرده بود. علیقلی میرزا در مشهد به تخت نشست و از ستمگری های عمویش با شرمساری یاد کرد او گنجهای نادر را از کلات به مشهد آورد و برای آنکه به همه ثابت کند حکومت او مانند سلطنت نادر نخواهد بود شروع کرد به بخشیدن این جواهرات و سکه های طلا و همان طور که نادر بدون بهانه از مردم پول میگرفت . او بی بهانه پاداش و هدیه میداد تا محبوب مردم شود. نام خود را نیز از علی شاه به عادل شاه تغییر داد. عادل شاه، ایلات و عشایری را هم که نادر از وطن اصلی شان کوچ داده بود به سرزمینهای اجدادی شان بازگرداند، یکی از این طایفه ها ایل زند بود. نادر ایل زند را از اطراف شهر ملایر ،در مرکز ایران به «دره گز» در خراسان کوچ داده و مردان جنگی این ایل را به سپاهش وارد کرده بود. عادل شاه اجازه داد که ایل زند به محل سکونت قبلی خود در اطراف ملایر بازگردد. حکومت عادل شاه بیش از یک سال طول نکشید و برادرش، ابراهیم او را از تخت به زیر کشید. اما تخت سلطنت به ابراهیم هم وفا نکرد و پس از مدت کوتاهی فردی به نام شاه سلیمان دوم از بازمانده‌های سلسله صفویه، حکومت را در دست گرفت. حکومت شاه سلیمان هم طولانی نشد و چندی نگذشت که شاهرخ نوه نادر به جای او نشست. پادشاهی کوتاه مدت این افراد کشور را دچار بی نظمی و هرج و مرج کرده بود این شاهان یا همچون عادل شاه به بذل و بخشش خزانه سلطنتی مشغول می شدند یا از این جواهرات برای گردآوری سپاه و جنگ با رقیبان استفاده می کردند ،اما در هر حال ثروتی که در خزانه نادر انباشته شده بود در کشور دست به دست میشد و با آنکه ناامنی در همه جا به چشم میخورد به دادوستد و تجارت رونق می‌داد، نکته ای که از چشم شرکتهای اروپایی پنهان نمی ماند. در این میان روس‌ها بیش از دیگران از تجارت با ایران سود می‌بردند و باعث حسادت رقیبانشان می‌شدند. «سیروسیمون» نماینده کمپانی هند شرقی فرانسه در نامه ای به رئیس این شرکت نوشت: « از وقتی که درهای خزانه جواهرات نادر به روی این کشور باز شده طلا آن قدر فراوان شده است که ارزش خود را از دست داده.امروز روس‌ها به تنهایی تجارت خارجی ایران را در دست گرفته و سود سرشاری می‌برند باید به رقابت با آنها مشغول شویم تا ثروت هنگفتی که از این راه به دست می‌آورند آنها را قدرتمند نکند.» با آنکه اروپایی‌ها از سرازیر شدن طلا به بازارهای ایران خوشحال بودند اما ناامنی‌ها هم به آنها ضررهای بسیاری می زد ؛ به طوری که فقط در یک سرقت ، هشتاد هزار تومان از کالاهای شرکت هند شرقی انگلستان به دست راهزنان افتاد. حکومت ضعیف شاهرخ تنها بر شرق ایران مسلط بود. غرب و مرکز ایران در آشوب و بی نظمی فرو رفته بود. یکی از طوایفی که در این آشفتگی‌ها تلاش میکرد به قدرت و قلمرو گسترده‌تری دست پیدا کند ایل زند بود.(سرگذشت استعمار/مهدی میرکیایی ج 10 ص61)قسمت 166: دزد زینکریم پسر رئیس ایل زند بود هنگامی که هنوز در خراسان زندگی میکردند،روزی وارد کاروانسرایی در نزدیکی شهر مشهد شد. در یکی از حجره های کاروانسرا، زین اسبی را برای رضاقلی میرزا ، پسر نادرشاه ، می ساختند.چند نفر جواهر فروش و جواهرساز هم کنار دست زین ساز ، با سنگهای قیمتی زین را تزئین میکردند ؛ به این زینها «زین مرصع» میگفتند. کریم تا شب در کاروانسرا ماند نیمه شب به حجره زین ساز رفت ، زین مرصع را سرقت کرد و فردا صبح زود همین که درهای کاروانسرا باز شد ، روی اسبش پرید و به ایل خود در دره گز برگشت. پس از سه روز کنجکاو شد که بداند زین ساز و جواهر فروشها چه کار کرده اند و برای یافتن زین چه چاره ای یافته اند. راهی کاروانسرا شد و در حیاط بزرگ کاروانسرا رضاقلی میرزا پسر نادرشاه را دید که همه ساکنان کاروانسرا را جمع کرده و سربازانش دور آنها حلقه زده اند. سربازان رضاقلی،مردم را به نوبت شکنجه میکردند تا به دزدی زین اعتراف کنند کریم حدس میزد نزدیک هزار نفر زیر شکنجه سربازهای رضاقلی باشند و احساس کرد نباید به خاطر سودی که خودش می‌برد هزار نفر را زیر دست دژخیم رها کند . به ایلش برگشت زین را برداشت و دوباره خودش را به کاروانسرا رساند، از دیوار پشت کاروانسرا بالا رفت. زین را از بالای دیوار به حیاط کاروانسرا پرتاب کرد و با سرعت از دیوار پایین آمد روی اسبش پرید و از آنجا دور شد. پس از بازگشت ایل زند از خراسان ، کریم به ریاست ایل خود رسید و نخست کریم بیک و سپس کریم خان نامیده شد. کریم خان در دوران آشوب پس از قتل نادر ایل زند را در جنگ با طوایف دیگر رهبری میکرد. او با خان‌ها و سردارانی که هر کدام در گوشه ای از غرب و مرکز ایران قدرت را در دست داشتند جنگید و توانست تک تک آنها را از پیش رو بردارد و با تصرف شیراز آنجا را مرکز حکومت خود قرار دهد.اکنون تمام کشور به جز خراسان که شاهرخ در آنجا حکمرانی میکرد، زیر سلطه کریم خان زند بود .(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج 10 ص65)قسمت 167 : شاه چاقوسازدر روزهایی که کریم خان،جنگِ با رقیبان را شروع کرده بود با دو نفر از آنها به نام های علی مردان بختیاری و فتح الله خان متحد شد. این سه خان در شهر اصفهان مستقر شدند و چون شاهان صفوی هنوز در میان مردم محبوب بودند به سراغ نوادگان آنها رفتند تا شخصی را برای نشاندن بر تخت سلطنت پیدا کنند. از بازماندگان صفویه بزرگترین پسری که در اصفهان زندگی میکرد کودک هشت ساله ای به نام «ابوتراب» بود. خان‌ها این پسر هشت ساله را به سختی از مادرش جدا کردند و او را به نام «شاه اسماعیل سوم» به سلطنت رساندند. ابوتراب از سلطنت فقط نامی داشت ، حکومت دست خانها بود و او هم چون از خانواده و هم بازی هایش جدا شده بود. به سختی عذاب می‌کشید. مدتی بعد اتحاد سه خان به هم خورد و شاه اسماعیل سوم هم هر روز در اردوی یکی از آنها به سر می برد ؛ به این ترتیب که به تماشای جنگ می‌ایستاد و هر خانی که پیروز میشد به سوی لشکر او می رفت تا اینکه سرانجام کریم خان بر همه آنها چیره شد و شاه بیکار را با خود همراه کرد. کریم خان،اسماعیل سوم یا همان ابوتراب را به شهر آباده ،نزدیک شیراز فرستاد. خانه بزرگ و خوبی برای او فراهم کرد، روزی یک تومان برای هزینه های زندگی اش در نظر گرفت و هر روز هم سه مَن گندم و ده مَن جو برای غذای او و اسبانش اختصاص داد. البته شاه ظاهری حق نداشت از این خانه بزرگ که تقریباً به اندازه یک قلعه بود بیرون بیاید اما در آنجا زندگی آرام و خوبی داشت خودش را با هنرهای نقاشی و چاقوسازی سرگرم می‌کرد و هر سال چند چاقوی نمونه خود را برای کریم خان می‌فرستاد . کریم خان هم افزون بر پول و غلات سالی دو بار در عید نوروز و اول مهر لباس شاهانه‌ای همراه نامه ای برای او می فرستاد و نامه را با عبارت «عرضه داشت کمترین بندگان» آغاز می‌کرد! زیر آن هم امضا میکرد کریم زند.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج 10 ص68)قسمت 168 : مِس کاشیدر سال ۱۱۸۱ هجری قمری به کریم خان اطلاع دادند گروهی از تاجران انگلیسی به شیراز آمده اند تا با او دیدار کنند. انگلیسی‌ها در آشوبهای پس از قتل نادر، هنگامی که راهزنان چندین بار به تجارتخانه هایشان دستبرد زدند نمایندگیهای خود را تعطیل کرده و از ایران بیرون رفته بودند. در این دوره انگلیسی‌ها توانسته بودند بخش‌های بزرگی نه سال پیش از هند از جنوب و شرق هند را به تصرف درآورند. نُه سال پیش از آن در سال ۱۱۷۲ هجری قمری یا ۱۷۵۷ میلادی انگلیسی ها در جنگ «پلاسی» پیروز شده و ایالت بزرگ بنگال را در هند اشغال کرده بودند. اخبار نفوذ آرام انگلیسی‌ها در ایران هم رسیده بود و بسیاری از مردم می دانستند که آن‌ها در روزهای اول فقط به نام تاجرانی آبرومند به هند قدم گذاشته و پس از آن روز به روز قدرت خود را در آن سرزمین بیشتر کرده بودند. کریم‌خان که با شنیدن همین خبرها به انگلیسی‌ها بدگمان شده بود پاسخ داد که شاه ایران در آباده است و بهتر است با او ملاقات کنند منظورش هم میرزا ابوتراب(شاه اسماعیل سوم صفوی) بود که در خانه اش مشغول نقاشی و چاقوسازی بود. انگلیسی‌ها که متوجه ریشخند کریم‌خان شده بودند بر درخواست خود اصرار کردند و اجازه خواستند تا حداقل هدایایی را که همراه آورده بودند به او تقدیم کنند. سرانجام کریم خان آن‌ها را به حضور پذیرفت.رئیس گروه دستور داد بسته های هدایا را پیش روی خان باز کنند. کریم خان با دقت آنچه را که از بسته بندی ها بیرون می آمد نگاه می کرد و در یک لحظه اشاره کرد تا یکی از بشقاب های چینی که یکی از مردان انگلیسی با مراقبت، آن را در دست گرفته بود به او بدهند. مرد انگلیسی با اشتیاق جلو رفت و بشقاب را به خان تقدیم کرد. کریم خان بشقاب را با یک دست گرفت، نگاهی به نقش و نگار زیبای آن انداخت و سپس آن را جلوی پایش زمین انداخت. بشقاب چینی کاملاً خرد شد. کریم خان رو به یکی از خدمتکاران خود گفت:« یکی از آن مس‌های کاشی را بیاور» .خدمتکار دوید و بشقابی مسی را که در کاشان ساخته شده بود به دست کریم خان داد. کریم خان بشقاب را بر زمین انداخت. بشقاب سالم مانده بود. به انگلیسی‌ها گفت : «می بینید ؟ مردم ایران بهتر است از همین ظرفهای مسی استفاده کنند. آنها به کالاهای شما نیاز ندارند. » خان زند،انگلیسی‌ها را با همین جمله از ادامه گفت وگو ناامید کرد. نمایندگان شرکت هند شرقی انگلیس بدون هیچ نتیجه‌‎ای به بمبئی،بندری در غرب هند که در تصرف آنها بود بازگشتند اما دست بردار نبودند و انتظار فرصت تازه ای را می کشیدند.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج 10 ص71)قسمت169: کسی نمی تواند گوش هلندی ها را ببُرددر همان روزهایی که انگلیسیها با دست خالی از ملاقات کریم خان بر می گشتند رقیب آنها هلندی‌ها با خیال راحت جزیره خارک را در تصرف داشتند و به تجارت در خلیج فارس مشغول بودند بیشتر کالاهای آنها را ادویه، شکر و پارچه تشکیل می داد. هلندی‌ها در سالهای ناامنی پس از قتل نادر مجبور شدند دفترهای تجاری خود را در اصفهان کرمان و بندر عباس تعطیل کنند و به بندر بصره بروند. بصره امروز یکی از شهرهای کشور عراق است و در آن سال‌ها،بخشی از قلمرو عثمانی بود. حاکم بصره ، هنگامی که متوجه شد آنها از اوضاع پرآشوب ایران گریخته‌اند و تجارت پررونقی هم دارند وسوسه شد و تصمیم گرفت باج سنگینی از آنها بگیرد و به قول امروزی‌ها گوش آنها را ببرد برای همین با بهانه‌ای رئیس تجارتخانه هلندی‌ها را با دو نفر از همکارانش به زندان انداخت و تا مبلغ صدهزار روپیه از آنها نگرفت آزادشان نکرد. روپیه واحد پول هندوستان بود که در آن سالها بین تاجران خلیج فارس هم رواج داشت. رئيس تجارتخانه که نمیتوانست این صدهزار روپیه را فراموش کند نقشه ای کشید. او با دو کشتی جنگی جزیره خارک را اشغال کرد.این حادثه در سال ۱۱۶۶ هجری قمری رخ داد سالی که هنوز آتش جنگ داخلی در ایران بین سرداران و خان های محلی شعله ور بود و حکومتی قدرتمند بر سراسر ایران فرمان نمی راند تا جلوی هلندی ها را بگیرد. هلندی ها در خارک مستقر شدند و جلوی رفت و آمد کشتی ها را به بندر بصره گرفتند. این کار آنها برای حاکم بصره آن قدر ضرر داشت که مجبور شد تمام صدهزار روپیه را برگرداند. هلندی‌ها اکنون که با تصرف خارک به هدفشان رسیده بودند قلعه بزرگی در آن ساختند و مشغول استعمار جزیره شدند. در سالهای بعد تجارت آنها با ایران و مناطق جنوبی خلیج فارس رونق زیادی گرفت. اما روزگار آرامش و آسودگی هلندی ها هم طولانی نبود ....(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج 10 ص74)قسمت 170 : کمین خاركومدتی بود یک راهزن بسیار خشن و خونریز به نام میرمهنا با مردان جنگی‌اش و خانواده های آنها در جزیره خارکو ساکن شده بود. خارکو ،جزیره کوچکی در نزدیکی جزیره خارک بود که خاکی بی حاصل و آبی شور و اندک داشت و زندگی در آن بسیار دشوار بود. میرمهنا که از چنگ سپاه کریم خان زند گریخته بود، مجبور شده بود در خارکو پناه بگیرد ؛ اما با حضور او در این در جزیره،هلندی‌ها در خارک به وحشت افتاده بودند و چون از سابقه خونین و راهزنی‌های بی رحمانه او باخبر بودند به دنبال چاره بودند. میرمهنا پیش از این حاکم بندر ریگ بود ؛ اما پس از مدتی راهزنی را در دریا و خشکی پیشه کرده و کریم خان مجبور شده بود سپاه بزرگی را برای سرکوب او عازم بندر ریگ کند. میرمهنا از برابر این سپاه به خارکو فرار کرد. هلندی‌ها تصمیم گرفتند میرمهنا را با دست‌های خود از میان بردارند تا خیالشان از امنیت دریا آسوده باشد. کشتی های هلندی به سوی خارکو به راه افتادند و پیش از آنکه سربازان‌شان در جزیره پیاده شوند، توپخانه کشتی‌ها ساحل خارکو را به شدت گلوله باران کرد. هنگامی که کشتی‌ها به ساحل نزدیک شدند سربازان هلندی که در میان آنها برده های سیاه آفریقایی هم دیده می شدند با قایق‌های کوچکی به طرف ساحل حرکت کردند. هیچ مقاومتی در ساحل دیده نشد. سربازان هلندی در دو صف پیشروی به داخل جزیره را آغاز کردند. سکوت کاملی که در همه جا حاکم بود فرماندهان آنها را به این گمان انداخت که راهزن کهنه کار پیش از رسیدن آنها از جزیره گریخته است ؛ اما هنگامی که هلندی ها به خوبی از ساحل؛قایق ها و کشتی‌هایشان دور شدند ناگهان صدای شلیک گلوله از هر سو بلند شد. مردان میرمهنا بسیاری از سربازان مهاجم را بر خاک انداخته بودند و گروهی از آنها نیز با شمشیر به سربازان باقیمانده حمله ور شدند... کمین میرمهنا در خارکو هلندیها را با شکستی دردناک رو در رو کرد تنها گروه اندکی از نظامیان آنها توانستند به قایق‌هایشان برسند و جزیره را ترک کنند. پیشدستی هلندی‌ها به میرمهنا نتیجه شومی به دنبال داشت ... مدتی بعد میرمهنا برادرش؛میرعلی را برای مذاکره به خارک فرستاد. نیت اصلی میرمهنا از اعزام میرعلی ، بررسی وضعیت قلعه هلندی‌ها و اطلاع از قدرت توپخانه آنها بود. چند روز پس از دیدار میرعلی از خارک کشتی کوچکی به این جزیره نزدیک شد. عرشه این کشتی پر از مرغ زنده بود مرغ ها حتی روی نرده های پیرامون عرشه هم نشسته بودند ... هلندی‌ها که رفت و آمد تمام کشتی ها را از فراز قلعه و نیز سنگرهایی که در ساحل داشتند زیر نظر میگرفتند به کشتی حامل مرغ اجازه دادند در ساحل لنگر بیندازد تا فروشندگان؛مرغ هایشان را به آنها و ساکنان ایرانی جزیره عرضه کنند. کشتی به آرامی در ساحل ایستاد، اما دریچه های عرشه به سرعت گشوده شدند و مردان میرمهنا در حالی که برخی تفنگ و بعضی شمشیر در دست داشتند از انبارهای کشتی بیرون آمدند. یاران میرمهنا که از غافلگیر شدن هلندی‌ها بیشترین بهره را می بردند توانستند با راهنمایی‌های میرعلی که راه های نفوذ به قلعه را شناسایی کرده بودند وارد آنجا شوند و قلعه را تصرف کنند. میرمهنا که در کشتن سریع دشمنانش مشهور شده بود؛فرمانده هلندی‌ها را شگفت زده کرد و اجازه داد با گروهی از هم وطنانش از جزیره خارج شود. هلندی‌ها پس از این دیگر به خلیج فارس برنگشتند. شاید کریم خان زند از اینکه پای این قدرت اروپایی از آبهای جنوب ایران بریده شده بود خوشحال بود اما اشغال خارک به دست راهزن بی رحمی مانند میرمهنا ذهن او را آرام نمی گذاشت...(سرگذشت استعمار/مهدی میرکیایی ج 10 ص78)قسمت 171: شکار زغال فروشکریم خان فکر می کرد حمله به خارک و دستگیری میرمهنا به کشتی‌های بزرگ اروپایی با توپهایی قوی نیازمند است و از لنجها و کشتیهای کوچکی که ساحل نشینان خلیج فارس از آنها استفاده میکنند کاری بر نمی آید برای همین هنگامی که مردی فرانسوی به نام «پیرو» برای گفت و گوهای تجاری به دیدارش آمد این ملاقات را غنیمت دانست تا پای فرانسوی‌ها را به جنگ خارک بکشاند. کریم‌خان که برای تهیه لباس سربازانش به پارچه های فرنگی نیاز داشت و از طرفی نمی خواست با انگلیسی‌ها معامله کند از شنیدن پیشنهاد فرانسوی‌ها که تجارت پشم کرمان بود خوشحال شد. این در حالی است که شهر کرمان مدتی پیش از این دچار آشوب بزرگی شده بود. خداداد خان زند؛حاکم کرمان، مرد ظالمی بود که به ناجوانمردی و بی انصافی مشهور بود. یک روز به او خبر دادند مردی یک بز کوهی بزرگ را شکار کرده و برای پیشکش به خانه خان آورده است. این مرد یک زغال فروش ساده که تقی درانی نام داشت.او خورجین الاغ های خود را در کوهپایه از زغال پر میکرد و در کرمان می فروخت. تقی شکارچی توانایی هم بود .آن روز هم بز کوهی بزرگی را به امید آنکه انعامی دریافت کند برای خان شکار کرده بود. خداداد خان بز را گرفت و دستور داد آن را کباب کنند اما دستور پرداخت انعام را صادر نکرد.تقی مدتی منتظر ایستاد و هنگامی که متوجه شد خان قصد ندارد پولی به او بدهد از خانه او بیرون آمد اما مأموران خان گردش را گرفتند که : سهم ما را از انعام خان بده ! تقی هرچه تکرار کرد که خان چیزی به من نداده مأموران زیر بار نرفتند و با مشت و لگد به جان او افتادند. بالاخره مجبور شد تفنگش را نزد آنها گرو بگذارد و به بازار برود زغال هایش را بفروشد و پولی به ماموران بدهد و تفنگش را از گرو بیرون بیاورد . فردای آن روز تقی،مقابل بازار کرمان،جلوی اسب خان را گرفت و گفت دیروز شکاری را به قصد گرفتن انعام برای شما آوردم انعامی مرحمت نفرمودید ولی خدمتکارانتان تفنگم را گرو گرفتند تا سهمی به آنها بدهم.از خیر انعام گذشتم لااقل دستور بدهید پولی را که مأموران با مشت و لگد از من گرفته اند پس بدهند. خدادادخان به جای آنکه از مأمورانش خشمگین شود از شکایت تقی زغال فروش عصبانی شد و به مأموران دستور داد او را بزنند. ساعتی بعد تقی زغال فروش با بدن زخمی و کوفته خودش را به کوهپایه رساند و ماجرا را برای دوستان و اقوامش تعریف کرد و چند شب بعد با حدود سیصد تفنگچی،پنهانی به کرمان آمد.یاران او از دیوار شهر بالا رفتند و خود را به خانه خدادادخان رساندند او را و سربازانش را کشتند و روز بعد در کوچه و خیابان و بازار به دنبال دوستان و همکاران خان ستمگر افتادند و آنها را از پا درآوردند. شهر کرمان به دست تقی زغال فروش افتاده بود که اکنون هم رزمانش به او لقب «خان» داده بودند و تقی‌خان صدایش می کردند.کریم خان زند برای سرکوب تقی‌خان درانی؛ یکی از سردارانش به نام محمد امین‌خان گروسی را به کرمان اعزام کرد اما این سردار از تقی خان شکست خورد. سردار بعدی که طعم شکست را چشید امیرگونه خان افشار بود. پس از او تقی خان حاکم یزد به جنگ تقی درانی رفت که او هم با دست خالی بازگشت.علی خان شاهسون یکی از دلیرترین سرداران کریم خان پس از اینها به نبرد با زغال فروش سابق پرداخت اما او هم کاری از پیش نبرد و در جنگ کشته شد. سرانجام نظرعلی خان زند یکی از نزدیک ترین فرماندهان کریم خان توانست کرمان را فتح و تقی خان درانی را به اسارت بگیرد. تمام این کشمکش‌ها حدود سه سال طول کشید و در این مدت تجارت زمینی ایران با هندوستان تقریباً قطع شده بود چون کرمان پل اصلی این تجارت بود. از سویی این آشوب‌ها تولید پشم در کرمان و اطراف آن را بسیار کاهش داده و رساندن همین محصول اندک را هم به مناطق دیگر تقریباً غیر ممکن کرده بود با کاهش پشم از تولید پارچه های ضخیم، مخصوصاً لباس سربازان، هم کریم خان زند برای تهیه این پارچه‌ها مجبور بود چشم به کشورهای اروپایی داشته باشد. ظلم یک خان هوس‌باز و بی‌انصاف در کرمان، خان زند را مجبور کرده بود به معامله با شرکتهای فرنگی امید ببندد. کریم‌خان زند میخواست این معامله در پیمانی بگنجاند که در آن آزادی خارک هم از دست میرمهنا مطرح شده باشد برای همین به فرستاده دولت فرانسه پیشنهاد کرد که آنها با کشتی‌هایشان به میرمهنا حمله کنند و در مقابل، انحصار تجارت در خارک را به دست آورند ؛ یعنی فقط فرانسوی‌ها اجازه داشته باشند از این جزیره برای تجارت و دادوستد استفاده کنند. فرستاده دولت فرانسه پیشنهاد کریم‌خان را با حکومت کشورش مطرح کرد اما دربار فرانسه حاضر نبود نیروهای نظامی‌اش را به خلیج فارس بفرستد و به همین علت پیمانی میان ایران و فرانسه بسته نشد.(سرگذشت استعمار/مهدی میرکیایی ج 10 ص83)قسمت 172: آخرین روزهای راهزن کهنه کارانگلیسی‌ها که این حوادث را زیر نظر داشتند زمان را مناسب دیدند تا دوباره با کریم خان گفت وگو کنند؛ آنها به خان زند قول دادند میرمهنا را از خارک بیرون می‌کنند و در برابر،ایران هم انحصار تجارت در این جزیره را به آنها بدهد. کریم خان این بار با انگلیسی‌ها موافقت کرد.کشتی‌های انگلیسی به مدت سه هفته خارک را محاصره کردند،اما کاری از پیش نبردند و از اطراف جزیره عقب نشینی کردند. کریم خان که از سستی انگلیسی‌ها به شدت عصبانی بود دستور داد پسر عمویش ، زکی خان زند لشکر بزرگی را در بندرعباس حاضر کند. حضور سربازان بی‌شمار در ساحل با آماده شدن تعداد زیادی لنج و کشتی کوچک در اطراف بندر همراه بود. هجوم این کشتی‌ها به سوی خارک باعث شد بسیاری از نزدیکان و یاران میرمهنا از سرانجام کار خود هراسان شوند. یک روز که میرمهنا با چند نفر از دوستانش با آسودگی در بازار خارک قدم میزد گروهی شمشیرزن به رهبری مردی به نام «حسن سلطان» که از خویشاوندان او بود به آن ها حمله کردند. پس از چند دقیقه بازار جزیره به میدان جنگ تبدیل شد؛در این میان میرمهنا متوجه شد که هر لحظه بر تعداد دشمنانش افزوده می‌شود ،مردم جزیره و بسیاری از یاران سابق او به حسن سلطان پیوسته بودند. میرمهنا بالاخره توانست با چند نفر دوستی که برایش باقی مانده بود از چنگ آنها بگریزد و خود را به ساحل برساند.راهزن کهنه کار همراه دوستان اندکش وارد لنج نیمه شکسته ای شد و به دریا زد بی آنکه بداند امواج دریا آنها را به کجا می‌کشاند. یک روز بعد لنج دزدان به ساحلی رسید اما میرمهنا با دیدن خانه هایی که در ساحل ردیف شده بودند ناامید شد؛آنجا بصره بود ؛ شهری که مردمش به خون میرمهنا تشنه بودند و منتظر بودند روزی انتقام دزدیها و آدمکشی های او را بگیرند. بازگشت سریع ممکن نبود آنها باید آب و آذوقه ای فراهم می کردند پس به امید آنکه کسی آنها را نشناسد به شهر رفتند اما مردمی که زخم‌های زیادی از میرمهنا خورده بودند او و همراهانش را به سرعت شناختند و بر سر آنها ریختند.مردم دزد قدیمی را به حاکم بصره تحویل دادند و او هم به سرعت او را به دار کشید.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج 10 ص87)قسمت 173: دوباره غافلگیر شدندهنگامی که خبر اعدام میرمهنا به کریم خان رسید.خان زند به شدت عصبانی شد ؛ او به دنبال دستگیری میرمهنا بود و حاکم بصره بدون اطلاع حکومت ایران این راهزن را اعدام کرده بود اما حکمران بصره و حاکم بغداد که هر دو زیر نظر حکومت عثمانی بودند،پیش از این هم باعث خشم و رنجش کریم خان شده بودند. ایرانی‌‎هایی که برای زیارت کربلا و نجف به خاک عثمانی می رفتند در بیشتر اوقات با آزار و اذیت حکمران بغداد روبه رو می‌شدند.در سالهایی که بیماری طاعون در عراق که آن روزها بخشی از خاک عثمانی بود،همه گیر شده بود گروه زیادی از زائران ایرانی در این سرزمین جان خود را از دست دادند. حاکم پول پرست بغداد از این فرصت استفاده کرد و دارایی این زائران را بالا کشید بازماندگان این طاعون زده‌ها هر قدر تلاش کردند که اموالشان را پس بگیرند دستشان به جایی نرسید و ناچار به کریم خان پناه بردند.کریم خان به حاکم طماع نامه نوشت ؛ اما او توجهی نکرد و حتی یک سکه هم به این افراد پرداخت نکرد. حاكم بغداد،در جای دیگری هم به سرکیسه‌‎کردن ایرانی‌ها مشغول بود کسانی که از ایران به حج می‌رفتند باید از سرزمین عراق می‌گذشتند و این حاکم از هر کدام از آنها مبلغی می‌گرفت تا اجازه عبور از قلمروش را بدهد.این رسم پیش از او سابقه نداشت. کریم خان زند که با بی توجهی حکمران بغداد به نامه‌های پی‌درپی او روبه رو شده بود نامه‌ای به سلطان عثمانی نوشت اما سلطان هم برای کوتاه کردن دست حاکم بغداد کاری نکرد. بالاخره کریم‌خان تصمیم گرفت برای جبران این ستمکاری‌ها به بصره که حاکم آن زیر نظر حکمران بغداد حکومت می‌کرد حمله کند.این جنگ در سال ۱۱۸۸ هجری قمری رخ داد.سپاه ایران برای آنکه از اروندرود بگذرد و بصره را در محاصره بگیرد با کنار هم گذاشتن قایق‌های کوچک پلی را روی این رودخانه ساخت سربازان ایرانی که آماده می شدند از روی این پل بگذرند ناگهان با حمله چند کشتی و قایق توپ دار غافلگیر شدند. این کشتی ها به نماینده تجاری انگلستان در بصره تعلق داشتند. انگلیسی ها سرباران کریم خان زند را هم مانند سربازان نادر در ساحل بصره غافلگیر کرده بودند. ایرانی‌ها که انتظار نداشتند در این جنگ با انگلیسی ها هم رو به رو شوند با آتش توپخانه خود که در ساحل اروندرود مستقر بود به آنها پاسخ دادند گلوله‌باران سپاه ایران به اندازه‌ای شدید بود که کشتی‌های انگلیسی عقب نشینی کردند و ارتش ایران با گذشتن از پل به سوی بصره پیشروی کرد. محاصره بصره نزدیک به یک سال طول کشید و سرانجام دروازه‌های شهر به روی سربازان ایرانی گشوده شد و بصره به تصرف ایران درآمد. انگلیسی‌ها که در کنار حکمران بصره با ایران جنگیده بودند از انتقام ایرانی‌ها هراسان بودند اما صادق خان زند، فرمانده لشکر ایران دستور داد کسی آسیبی به آنها نزند. هنگامی که به کریم خان زند خبر رسید انگلیسی‌ها در بصره علیه ایران جنگیده اند دستور داد تجارتخانه آنها را در بوشهر تعطیل و همه آنها را از ایران اخراج کنند.این تجارتخانه در سال ۱۱۸۳ هجری قمری یعنی همان سالی که انگلیسی‌ها برای بیرون راندن میرمهنا از خارک با ایران مذاکره می‌کردند تأسیس شده بود با آنکه انگلیسی‌ها در جنگ با میرمهنا کاری از پیش نبردند تجارتشان در ایران ادامه پیدا کرد.پ در این چند سال فقط یک بار روابط آنها با کریم خان تیره شده بود. انگلیسی‌ها کالاهای خود را در ایران با سکه های طلا عوض می‌کردند و خان زند که می‌دانست چنین معامله ای کشور را دچار فقر می‌کند با آن مخالفت کرده و دستور داده بود اجناس انگلیسی باید با کالای ایرانی مبادله شوند و کسی پول به آنها ندهد. انگلیسی‌ها از صادر شدن چنین فرمانی عصبانی شدند اما بازرگانی خود را در ایران به هم نزدند تا اینکه در سال ۱۱۸۹ هجری قمری به علت شرکت در جنگ بصره کریم خان آنها را از ایران بیرون کرد. تاجران سمج انگلیسی یک سال بعد دوباره نماینده‌ای را برای گفت وگو با کریم خان به شیراز فرستادند.. متأسفانه خان زند برای فروختن کالاهای ایرانی در مقابل اجناس انگلیسی گناهان گذشته آنها را فراموش کرد و اجازه داد کارشان را یک بار دیگر در بوشهر از سر بگیرند.(سرگذشت استعمار/مهدی میرکیایی ج 10 ص93)قسمت 174: خبردر سیزدهم صفر ۱۱۹۳ هجری قمری،مردی که به بهانه شکار از شیراز بیرون رفته بود با بیتابی منتظر رسیدن خبری از ارگ کریم خان بود. این،مرد آغامحمدخان پسر محمدحسن‌خان قاجار بود که کریم خان زند حدود سی سال پیش از این با او جنگیده و بالاخره توانسته بود ایل قاجار را هم تحت فرمان خود درآورد.آغامحمدخان از آن روز در ارگ کریم خانی به صورت گروگان زندگی می‌کرد تا مبادا به ایل قاجار برگردد و طایفه‌اش را علیه خان زند بشوراند. مدتی بود که کریم‌خان در بستر بیماری افتاده بود و روزی که حالش از گذشته بدتر شد آغامحمدخان به بهانه شکار از شیراز بیرون رفت و از عمه‌اش که یکی از همسران کریم خان بود خواست اگر کار خان زند به آخر رسید اطلاع دهد. هنگامی که یکی از خدمتکاران قصر پنهانی خبر مرگ کریم خان را به آقا محمد خان،رساند مرد قاجار به سرعت به سوی استرآباد (گرگان) به راه افتاد تا به ایلش بپیوندد. پس از فوت کریم خان،بازماندگان او بر سر جانشینی اش به جان هم افتادند و برخی از آنها برای مدت کوتاهی توانستند بر تخت سلطنت بنشینند.این آشفتگی‌ها به آقا محمدخان قاجار اجازه داد به کمک سواران و جنگاوران ایلش بر استرآباد و مازندران مسلط شود و با امیدواری،به روزهای آینده چشم بدوزد. پس از مرگ کریم خان در مدت شانزده سال شش نفر از خاندان زند به نام‌های ابوالفتح خان،زکی خان،صادق خان،،علی مراد خان،جعفر خان و لطفعلی خان بر تخت نشستند. این افراد حکمرانان ضعیفی بودند که هر لحظه ممکن بود یکی از رقیبانشان آنها را سرنگون کند. این شاهان ناتوان گاهی مجبور می‌شدند برای بهره بردن از پشتیبانی بیگانگان امتیازهایی را به آنها بدهند.ابوالفتح خان انحصار تجارت در خارک را به فرانسوی ها واگذار کرد بدون آنکه در مقابل،امتیاز خوبی از آنها گرفته باشد. علی مراد خان به روس‌ها پیشنهاد کرد تمام سرزمین های قفقاز، جایی که امروز کشورهای آذربایجان گرجستان و ارمنستان قرار دارند را به آنها واگذار کند و آنها هم از او در برابر رقیبانش دفاع کنند.در زمان جعفرخان جانشین علی‌مرادخان،انگلیسی ها جزیره قشم را اشغال کردند.پادشاه ضعیف، نه تنها با آنها رودررو نشد بلکه آنها را از همه مالیات‌ها معاف کرد و اجازه داد در سراسر ایران آزادانه تجارت کنند. جعفرخان فکر می‌کرد با این کار به بازرگانی ایران رونق میدهد.انگلیسی‌ها از همین فرمان سوء استفاده و ادعا کردند انحصار تجارت در خلیج فارس برای آنهاست یعنی هیچ کشور دیگری حق ندارد در آنجا دادوستد کند. همین کار برعکس آن چیزی که جعفرخان می‌خواست تجارت ایران را از رونق می انداخت! در این مدت،آغامحمدخان قدرتش را روزبه روز در شمال ایران بیشتر می‌کرد و هنوز چند سالی از مرگ کریم‌خان نگذشته بود که از مازندران به بخش‌های مرکزی ایران هجوم آورد.او مدتی بعد تصمیم گرفت شیراز را تصرف کند و سلسله زند را براندازد.در این زمان لطفعلی‌خان جانشین جعفرخان در این شهر بر تخت سلطنت تکیه زده بود.(سرگذشت استعمار/مهدی میرکیایی ج 10 ص95) قسمت175: بزرگترین الماس صورتی جهانلطفعلی خان زند برای آماده کردن سپاه به پول نیاز داشت؛جنگی سخت با آقامحمد خان قاجار در پیش بود.لطفعلی خان سِر هارفورد جونز نماینده شرکت هند شرقی انگلستان را به ارگ شیراز دعوت کرد و در دیداری دوستانه بازوبند خود را باز کرد و پیش روی او گذاشت: الماس دریای نور، بزرگ ترین الماس صورتی رنگ جهان و یاقوت زردرنگ درشتی به نام تاج ماه روی بازوبند میدرخشیدند. لطفعلی خان به جونز گفت در حقیقت روی این جواهرات نمی‌توان قیمت گذاشت اما امروز مجبوریم آنها را بفروشیم. قیمتی که جونز برای خرید این دو جواهر پیشنهاد می‌کرد موجب خنده مشاوران لطفعلی‌خان می‌شد اما او در ارگ اقامت کرده بود تا با آنها به توافق برسد. لطفعلی خان برای پایان دادن به شورشی در کرمان برای مدت کوتاهی از شیراز خارج شد و جونز که هنوز نتوانسته بود آن ها را با قیمت‌های پیشنهادی خود راضی کند در شیراز منتظر او ماند. انتظار جونز بیهوده بود.لطفعلی خان دیگر هیچگاه نتوانست به شیراز وارد شود.او هنگامی که به شهر بازگشت با دروازه‌های بسته روبه رو شد.حاج ابراهیم شیرازی،کلانتر یا شهردار شیراز که حدس میزد آغامحمدخان قاجار در جنگ آینده پیروز شود دروازه‌ها را به روی لطفعلی‌خان بسته بود و آماده می‌شد که شهر را به خان قاجار تحویل دهد. جونز هم مانند همه مردم در شهر به دام افتاده بود اما سرانجام با تهدیدهای بسیار توانست از حاج ابراهیم کلانتر اجازه خروج از شیراز را بگیرد.او در نزدیکی کازرون یک بار دیگر با لطفعلی‌خان ملاقات کرد. خان زند در این دیدار هم فروش جواهرات را به جونز پیشنهاد کرد؛اکنون که از شهر نیز رانده شده بود بیش از گذشته به پول احتیاج داشت.جونز در پاسخ گفت فقط مقدار اندکی پول به اندازه خرج راه همراه اوست و نمی تواند الماس و یاقوت را خریداری کند؛اما به جای آن پیشنهاد خوبی برای لطفعلی‌خان داشت. به نظر جونز،لطفعلی‌خان به جای حمله به شیراز باید به سوی جنوب حرکت می‌کرد و در بوشهر ساکن می‌شد.سپس با کمپانی هند شرقی در هندوستان ارتباط برقرار می‌کرد و از آنها کمک می‌خواست. اگر جونز توان خرید جواهرات را نداشت چرا تا پیش از این درباره قیمت آنها با اطرافیان لطفعلی‌‎خان چانه میزد؟آیا اگر پولی هم در بساط نداشت نمی‌توانست به بوشهر برود و از تجارتخانه شرکت این پول را تهیه کند؟ او مشکل مالی لطفعلی‌خان را حل نشده باقی می‌گذاشت تا پادشاه آواره زند مجبور شود از کمپانی هند شرقی کمک بخواهد. لطفعلی خان نظر جونز را قبول نکرد به بوشهر نرفت و از انگلیسی‌ها کمک نخواست.او جنگ با خان قاجار را ادامه داد تا آنکه در ماه شوال ۱۲۰۹ هجری قمری به دست آقا محمد خان اسیر و کشته شد. سلسله زند به پایان کار خود رسیده بود و آغامحمدخان سلسله قاجار را بنیاد گذاشت. سِر هارفورد جونز که در دیدارهایش با لطفعلی خان همچون دوستی بسیار مهربان و دلسوز رفتار کرده بود آماده می‌شد تا با دشمنان او شاهان سلسله قاجار ، روابطی دوستانه و صمیمی را آغاز کند.(سرگذشت استعمار/مهدی میرکیایی ج 10 ص100 پایان جلد 10EroditoEroditoTue, 19 May 2026 17:10:50 +0330https://virgool.ir/@erodito/گزیده-ای-از-سرگذشت-استعمار-جلد-نهم-d7ivuk1xd8pc-d7ivuk1xd8pcقسمت 125: شاه و سلطانبه اسماعیل که اکنون به نام «شاه اسماعیل صفوی» بر ایران حکومت می کرد، خبر دادند پیکی از طرف سلیم، سلطان عثمانی، به تبریز رسیده است و نامه و هدیه‌ای را از طرف سلطان برای او آورده. شاه اسماعیل پیک سلطان را در کاخ خود پذیرفت. سلطان سلیم در این نامه از اسماعیل خواسته بود تا او را به عنوان خلیفه و جانشین پیامبر اسلام(ص) بشناسد و اجازه دهد ایران بخشی از قلمرو عثمانی باشد. پیک سلطان، سپس بسته‌ای را که هدیه سلطان در آن بود باز کرد. یک خرقه یا لباسی که درویشان می پوشیدند، یک عصا و یک کشکول یا کاسه ای که درویش ها در دست می گرفتند و در کوچه و خیابان می‌گشتند. سلطان با این هدیه می خواست به شاه اسماعیل بفهماند که بهتر است به جای پادشاهی و حکومت مانند پدران خود به درویشی و صوفیگری مشغول باشد. شاه اسماعیل، در نامه مؤدبانه‌ای پاسخ سلطان سلیم را داد و همراه آن یک ظرف کوچک که درون آن مقداری تریاک قرار داشت برای او فرستاد تا به او گوشزد کند که تصرف ایران، رؤیایی پوچ است که تنها افراد تریاکی و معتاد با چنین خیال هایی خود را مشغول می‌کنند. شاه اسماعیل، این نامه و هدیه را به وسیله پیکی به نام شاه قلی آقا برای سلطان سلیم فرستاد. سلطان عثمانی هنگامی که قوطی تریاک را دریافت کرد، آن قدرخشمگین شد که دستور داد شاه قلی آقا را بکشند و لباس زنانه ای را هم برای شاه اسماعیل بفرستند. در همان روزهایی که شاه اسماعیل و سلطان سلیم عثمانی مشغول فرستادن هدیه های تمسخرآمیز برای هم بودند، پرتغالی ها به فرماندهی آلفونسو دآلبوکرک وارد خلیج فارس شدند و به بندر مسقط و بعد جزیره هرمز و بندر هرمز(بندرعباس الان) و بحرین حمله و آن را تصرف کردند. جزیره هرمز، در آن سال‌ها از مهم ترین مراکز تجاری جهان بود. انواع کالاها به این جزیره وارد و از آن صادر می شد. تاجرانی از سرزمین‌های مصر، عربستان، هند و چین با کشتی‌هایشان به این جزیره می آمدند تا کالاهای شرقی و غربی را معاوضه و خرید و فروش کنند. پرتغالی‌ها معتقد بودند هرکس سه نقطه از جهان را در اختیار داشته باشد می تواند بر سراسر آسیا، اروپا و شمال آفریقا حکمرانی کند: هرمز در خلیج فارس(تنگه هرمز)، تنگه عدن(تنگه باب‌المندب) که اقیانوس هند را به دریای سرخ پیوند می دهد و بندر مالاکا(سنگاپور فعلی که بر تنگه مالاکا مشرف‌ست) در جنوب شرقی آسیا. اصطلاحاً به این راهبرد پرتغالی‌ها میگفتن کارتاز یعنی با کنترل تنگه‌های مهم اقیانوس هند و اخذ باج از کشتی‌های عبوری درآمد زیادی بدست میاوردند و البته قدرت بسیار بالایی را بدست میاوردند و 100 سال همین کار را کردند. آلبوکرک، با تصرف هرمز به حاکم آنجا که امیر سیف‌الدین نام داشت دستور داد که هیچ کشتی ایرانی بدون اجازه پرتغالی‌ها نباید در خلیج فارس تجارت کند. از سویی مالیاتی را که جزیره هرمز به شاه اسماعیل می داد و هر سال به ۱۵۰۰ تومان( تقریباً 500 هزار دینار-هر دینار یا اشرفی یک سکه طلا به وزن 5 گرم بود) می‌رسید، سه برابر کرد؛به این ترتیب حاکم هرمز هر سال باید ۴۵۰۰ تومان به پرتغالی ها پرداخت می‌کرد. آلبوکرک در همان زمان که مالیات جزیره را سه برابر می کرد دستور داد کالاهای پرتغالی را بسیار ارزان به مردم بفروشند تا آنها از اشغال جزیره خوشحال و راضی باشند. هنگامی که فرستاده شاه اسماعیل، برای دریافت سالانه مالیات به جزیره آمد، حاکم ایرانی جزیره، امیر سیف‌الدین که زیر نظر پرتغالی ها به حکومت خود ادامه می‌داد نمی‌دانست چه پاسخی به او بدهد. آلبوکرک، تعدادی گلوله توپ و مقداری باروت به او داد تا به فرستاده شاه اسماعیل بدهد و به او گفت :برای شاه ایران بنویس که هرمز بخشی از سرزمین پرتغال است و ما مالیات خود را به مانوئل، پادشاه پرتغال، می دهیم و جز این پاسخی برای تو نداریم. شاه اسماعیل که نیروی دریایی و کشتی های جنگی برای نبرد در خلیج فارس نداشت و از طرفی سلطان سلیم عثمانی هر روز او را به جنگ تهدید می کرد، از رویارو شدن با پرتغالی‌ها خودداری کرد. پرتغالی‌ها هم وقتی فهمیدند خطری از طرف شاه اسماعیل آنها را تهدید نمی‌کند. به بخشی از ساحل ایران که رو به روی جزیره هرمز بود، حمله و آن را اشغال کردند. این قسمت از ساحل، جرون نام داشت که پرتغالی‌های اشغالگر آن را گمبرون نامیدند که در زبان پرتغالی یعنی مِیگو چون میگو زیادی از آن صید می‌شد و هنوز هم می‌شود و این بندر بعدها به بندرعباس مشهور شد.(بعد از فتح هرمز توسط شاه عباس اول).(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج9ص13)قسمت 126:جنگ بیهودهشاه اسماعیل، خطر سلطان سلیم را بیش از اشغالگری پرتغالی ها جدی گرفته بود و ارزیابی او اشتباه نبود. سلطان سلیم عثمانی در سال ۹۳۰ هجری قمری با یک سپاه صد هزار نفری به ایران حمله کرد. شاه اسماعیل هم با لشکر چهل هزار نفری خود در دشت چالدران، در غرب آذربایجان در برابر آن ها صف‌آرایی کرد. در این جنگ، ارتش عثمانی توپخانه بزرگی را همراه آورده بود، اما سواران ارتش ایران استفاده از توپ را عملی ناجوانمردانه می دانستند که تنها سربازان ترسو که نمی توانند از نزدیک با دشمن بجنگند به آن پناه می برند. در جنگ چالدران سواران ایرانی چنان شجاعتی از خود نشان دادند که فاصله اندکی با پیروزی داشتند، آن هم در برابر دشمنی که تعداد سربازانش بسیار بیشتر از آنها بود. اما در آخرین لحظات سلطان سلیم دستور داد توپ ها شروع به شلیک کنند و سپاه ایران و بخشی از لشکر عثمانی را که مشغول جنگ با ایرانی ها بود، زیرآتش بگیرند. سلطان سلیم با کشتن گروهی از سربازان خودش در کنار ایرانیان توانست ورق را برگرداند و ارتش ایران را با شکست مواجه کند. ارتش عثمانی پس از این پیروزی در داخل خاک ایران پیشروی کرد و برای چند روز تبریز هم به تصرف دشمن درآمد ؛ اما چون ایرانی ها هنگام عقب نشینی همه مراتع و مزارع را آتش زده بودند، سلطان سلیم مجبور شد برای آنکه سربازان و اسب های بی‌شمارش را از تلف شدن نجات دهد. خاک ایران را ترک کند و به کشورش بازگردد و البته حمله دوباره ونیزی‌ها به هم‌دستی اسپانیا به سواحل اروپایی عثمانی(روملی) او را متوجه اروپاییان کرد. سلطان عثمانی، هم زمان با ایران به دنبال گسترش قلمرو خود در اروپا بود، به همین خاطر بسیاری از کشورهای اروپایی با عثمانی دشمن بودند. شاه اسماعیل فکر می‌کرد می تواند از دشمنی اروپایی‌ها و عثمانی استفاده کند؛ برای همین به فکر اتحاد با آن ها افتاد. او نخست، سفیری را برای گفت‌وگو(=مذاکره) با پرتغالی‌ها فرستاد و به آن ها اعلام کرد حاضر است از جزیره هرمز چشم پوشی کند به شرط آنکه پرتغالی ها هم در جنگ با عثمانی در کنار ایران قرار گیرند. پرتغالی ها تعهد کردند به ایران کمک کنند تا جزیره بحرین را به قلمرو خود برگرداند. یکی از قبیله های محلی به نام جبرید، در بحرین شورش کرده و استقلال خود را از ایران اعلام کرده بود. پرتغالی‌ها وارد بحرین شدند و این قبیله را سرکوب کردند، اما جزیره را به ایران تحویل ندادند! آنها برای آنکه شاه اسماعیل را بیش از این از خود ناامید نکنند، قول دادند که اگر ایران با عثمانی بجنگد، آنها هم برای یاری ایران وارد جنگ می شوند. شاه اسماعیل سپس برای پادشاهان مجارستان و اسپانیا پیام های اتحاد فرستاد. فرستادن نامه به اروپا و گرفتن پاسخ، حداقل دو سال طول می‌کشید، به همین علت هنگامی که پاسخ پادشاه اسپانیا به نامه شاه اسماعیل به ایران رسید، پنج سال از فوت شاه اسماعیل که در سال ۹۳۰ هجری رخ داده بود، می‌گذشت.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج9ص16)قسمت 127: تاجر انگلیسیآنتونی جنکینسون، تاجر انگلیسی، با تعجب به مردی نگاه میکرد که چهارچرخه ای را پشت سر او حرکت می داد ؛ چهارچرخه ای که پر از خاک بود. جنکینسون هر قدمی که برمی داشت، مرد یک مشت از خاک های درون چهارچرخه را برمی داشت و روی جای پای او می ریخت، آیا این کار یکی از آداب و رسوم دربار ایران بود یا فقط با او چنین رفتاری می شد؟ جنکینسون با خودش فکر می کرد در فرهنگ ایرانی معنی خاک پاشیدن پشت سر یک نفر چیست؟ چند دقیقه قبل، شاه تهماسب، جانشین شاه اسماعیل صفوی، او را با گفتن یک جمله از کاخش بیرون رانده بود و اکنون این مرد با چهارچرخه اش او را تعقیب می‌کرد. جنگینسون، نماینده گروهی از تاجران انگلیسی بود که قصد داشتند از مسیر شمال اروپا و روسیه به ایران بیایند و ابریشم گیلان را خریداری کنند، راه های دریایی مشرق زمین در اختیار پرتغالی‌ها و اسپانیایی‌ها بود و انگلیسی‌ها که دیرتر از آن ها وارد تجارت با شرق شده بودند، این راه زمینی سخت و دور را انتخاب کرده بودند. الیزابت اول، ملکه انگلستان، نامه ای برای شاه تهماسب نوشته و در آن از او خواسته بود از تجارت بازرگانان انگلیسی در ایران حمایت کند. جنکینسون این نامه را به شاه ایران رساند. شاه تهماسب، پایتختش را از تبریز به قزوین منتقل کرده بود تا از حملات عثمانی ها در امان باشد و جنکینسون در قزوین به دیدار شاه رفت. جنکینسون از علاقه تجار انگلیسی برای تجارت با ایران صحبت می‌کرد که شاه تهماسب با یک جمله صحبت های او را قطع کرد:«ما به دوستی کافران احتیاج نداریم. » و بعد با اشاره دست دستور داد او را از کاخ اخراج کنند. مدتی طول کشید تا تاجر انگلیسی به مفهوم پاشیدن خاک در پشت سرش پی ببرد. شاه او را «کافر» خطاب کرده بود؛ به همین علت جای پای او، زمین کاخ را نجس می‌کرد و آن مرد با پاشیدن خاک تلاش می‌کرد جای پای او را پاک کند. اما در حقیقت شاه تهماسب به خاطر کافر بودن او را اخراج نکرده بود، تهماسب مدتی بود که با عثمانی صلح کرده بود و اکنون احتیاجی به ارتباط با اروپایی ها نداشت. از طرفی فکر می کرد ورود اروپایی ها به تجارت ابریشم، به بازرگانان عثمانی که ابریشم گیلان را به حلب شهری در سوریه امروزی می بردند تا از آنجا به اروپا صادر شود، ضرر می زد و او نمی خواست چنین اتفاقی بیفتد، معلوم بود که هر وقت ایران و عثمان در صلح بودند، اروپایی ها به سختی می توانستند وارد ایران شوند و جای پایی پیدا کنند؛ جنگ بین دو کشور مسلمان و اختلاف بین شیعیان و اهل سنت بهترین فرصت را به اروپایی ها می داد تا در هر دو کشور نفوذ کنند. آنتونی جنکینسون در سال ۹۷۰ هجری قمری با شاه تهماسب دیدار کرد و شاه تهماسب هشت سال پیش از آن یعنی در سال ۹۶۲ هجری قمری، با سلطان سلیمان عثمانی که جانشین سلیم شده بود، پیمان صلحی را امضا کرده بود. پیش از این پیمان، سلطان سلیمان بین سالهای ۹۳۹ تا ۹۶۰ هجری چهار بار به ایران حمله کرده بود. در دومین تهاجم سلطان سلیمان، پرتغالی ها تعدادی توپ در اختیار شاه تهماسب گذاشته بودند تا از دوستی او مطمئن شوند. در این مدت، شارلُکَن(شارل پنجم)، پادشاه اسپانیا و آلمان، پی درپی برای شاه تهماسب نامه می‌نوشت و او را به جنگ با عثمانی تشویق می کرد. صلح با عثمانی تا پایان عمرشاه تهماسب در سال ۹۸۴ هجری قمری ادامه داشت. پس از شاه تهماسب، اسماعیل‌دوم و یک سال بعد در ۹۸۵ هجری شاه محمد بر تخت نشستند. این دو، پادشاهانی ضعیف بودند که کشور در دوران حکومت آنها دچار هرج و مرج و بی‌نظمی شد.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج9ص19)قسمت 128: زنی به جای مردانهنگامی که سلطان مراد عثمانی، جانشین سلطان سلیمان، از آشفتگی و آشوبهای داخلی ایران باخبر شد، تصمیم گرفت با سپاهی بزرگ که خودش مدعی بود تعداد سربازان آن به سیصد هزار نفر می رسد به ایران حمله کند. شاه محمد، در برابرحمله عثمانی آن قدر ضعف نشان داد که همسرش، مهدعلیا، فرماندهی سپاه ایران را به عهده گرفت و در نبردی در قفقاز، عثمانی ها را شکست داد. مهد علیا تصمیم داشت ارتش ایران را دوباره به حرکت درآورد ؛ اما سران سپاه به تقسیم غنائم مشغول شدند و از دستور او سرپیچی کردند مهدعلیا قهر کرد و به قزوین برگشت. فرماندهان سپاه هم که نگران بودند او از آن ها نزد شاه بدگویی کند به قزوین رفتند و در برابر شاه تهمت های فراوانی به او زدند و سپس او را جلوی چشم‌های شاه ضعیف النفس خفه کردند. همین اختلاف‌ها باعث شد سلطان عثمانی سپاهش را دوباره سازماندهی کند و با تهاجمی جدید بخش بزرگی از آذربایجان را تصرف کرده، وارد تبریز شود. این واقعه در سال ۹۹۳ هجری رخ داد و تبریز به مدت بیست سال به اشغال عثمانی درآمد. در همین مدت ازبک‌ها هم از مرزهای شمال شرقی وارد ایران شده، خراسان را اشغال کرده بودند. سه سال بعد، شاه محمد ضعیف از سلطنت کناره گیری کرد و پسرش عباس به جای او به تخت نشست. شاه عباس با کشوری رو در رو بود که غرب آن را عثمانی ها تصرف کرده بودند و شمال شرق آن را ازبک ها و در درون کشور هم، قدرت به دست فرماندهان سپاه بود و پادشاه اختیاری نداشت. راهزنان، مسیرهای تجاری را ناامن کرده بودند و کشاورزی و تجارت ایران در بدترین وضع خود قرار داشت.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج9ص22)قسمت 129: نوبت بغداد و وقت تبریزشاه عباس که پیش از تاجگذاری در هرات، در شرق ایران، ساکن بود متوجه شد دربار پدرش برای مبارزه با عثمانی‌ها تنها به مسخره کردن دشمن و ساختن لطیفه‌هایی درباره آنها بسنده کرده است. درباریان برای ریشخند کردن سلطان عثمانی نام کنیزان و خدمتکاران زن را به سلطان تغییر داده بودند. همه کلفت‌های درباری لقب سلطان را به دنبال نام خود داشتند:ماه سلطان، ندیمه سلطان، مرجانه‌سلطان... این رسم تا چند قرن ادامه داشت و حتی اکنون نیز بعضی از پیرزنان در روستاها « سلطان » نامیده می شوند. بدون آنکه از علت و ریشه این نامگذاری خبر داشته باشند. دربار عثمانی هنگامی که از این رفتار ایرانی ها با خبر شد برای تلافی دستور داد همه‌ی خدمتکارهای مرد را « پادشاه » بنامند این واژه به تدریج به « پاشا » تبدیل شد و این نامگذاری نیز تا چند قرن ادامه پیدا کرد. شاه عباس در روزهای آغاز سلطنت، بیش از پدرش توان جنگیدن با دشمن را نداشت. او نخست باید بی نظمی و هرج و مرج داخلی را از بین می برد، سپس با ازبک ها که ضعیف تر از عثمانی بودند می جنگید و پس از آن به نبرد با این دشمن نیرومند مشغول می شد. او دو سال پس از رسیدن به قدرت به عثمانی پیشنهاد صلح داد. سلطان مراد عثمانی که در اروپا مشغول جنگ بود این پیشنهاد را پذیرفت و درحالی‌که شهر نهاوند به عنوان مرز ایران و عثمانی تعیین شد، پیمان صلح را امضا کرد. شاه عباس پس از امضای این صلح دردناک، به جنگ ازبک‌ها رفت و خراسان را از چنگ آن ها آزاد کرد. اکنون نظامیان عثمانی که در سرزمین های اشغال شده ایران حضور داشتند نگران حمله شاه عباس بودند. وکیل پاشا، فرمانده پادگان عثمانی در تبریز بود. او که نمی‌توانست تصمیم‌ها و نقشه های نظامی شاه عباس را حدس بزند و از سویی پنهانکاری و مراقبت شاه عباس باعث شده بود جاسوسان او هم کاری از پیش نبرند، مجبور شد برای پیش بینی حمله شاه ایران از دیوان حافظ فالی بگیرد. این بیت آمد:عراق و فارس گرفتی به شعر خوش حافظ-بیا که نوبت بغداد و وقت تبریز است!شاه عباس که با برقراری نظم در کشور، توانسته بود ارتش نیرومندی فراهم آورد، این بار به جنگ عثمانیها رفت و در سال ۱۰۱۲ هجری قمری تبریز را آزاد کرد. جنگ های شاه عباس با عثمانی ها ادامه پیدا کرد و تا سه سال بعد همه سرزمین هایی که پیش از این از دست رفته بود، دوباره به ایران بازگردانده شد.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج9ص25)قسمت 130: سرزمین ثروتهمه اروپایی هایی که در عصر شاه عباس به ایران آمدند و سفرنامه نوشتند به رونق تجارت و رفاه بیشتر مردم در این دوران اشاره کرده اند. شاه عباس پس از آزاد کردن سرزمینهای اشغال شده به ساماندهی وضعیت داخلی ایران مشغول شد. او از قدرت سران قزلباش کاست، راه ها را امن و تجارت را تشویق کرد. کاروانسراها، راه ها و پلهای زیادی ساخت و صنایع، کشاورزی و تولید ابریشم را تشویق کرد. رونق تجارت و صنعت در ایران باعث شد اروپایی ها به چشم دیگری به ایران نگاه کنند؛ آن ها تا آن روز به ایران به چشم سرزمینی نگاه می کردند که می تواند با عثمانی وارد جنگ شود و سربازان عثمانی را از جبهه های اروپا به شرق بکشاند؛ اما اکنون ایران کشوری بود که آن ها می توانستند از تجارت با آن سود ببرند و باید بیش از گذشته به آن راه پیدا می کردند. شاه پایتخت خود را از قزوین به اصفهان منتقل کرد و این شهر، محل دیدار تاجرانی از کشورهای دور و نزدیک بود. در میدان نقش جهان بازرگانان ایرانی‌، ‌هندی‌، ‌مصری‌، ‌روسی‌، ‌آلمانی، ‌اسپانیایی‌، ‌چینی، ‌عرب‌، پرتغالی‌، هلندی‌ایتالیایی و فرانسوی با یکدیگر دیدار و معامله می‌کردند. تاورنیه، جهانگرد و تاجر فرانسوی، که چند سال را در ایران به سر برده بود، در خاطراتش می نویسد: در یک جلسه که در دربار تشکیل شده بود به دوازده زبان صحبت می شد؛ لاتینی، فرانسه، هلندی، آلمانی، ایتالیایی، پرتغالی، فارسی، ترکی، عربی، هندی و مالایی (زبان مردم جنوب شرقی آسیا). دادوستد کالا و رفت وآمد بازرگانان بین ایران و سرزمین های دیگر به قدری زیاد بود که یکی از کاروان هایی که از هند به ایران آمد از حدود ده هزار شترتشکیل می شد؛ طول این کاروان تقریباً به چهل کیلومتر می رسیده است! در وسط میدان نقش جهان، تجار و فروشندگان، چادرهای فراوانی را برپا میکردند که بسیاری از آن ها اجاره ای بود ؛ جهانگرد دیگری به نام شاردن می نویسد:در اصفهان چادردوزی را دیدم که هر چادر را روزی دو پول اجاره می داد و پس از مدتی سود او به یک میلیون پول رسید. او چنان ثروتمند شده بود که حمامی را به نام «چادردوز» برای استفاده مردم ساخت.در این دوران سراسر اصفهان پر از بازارهای مختلف شده بود : بازار گلشن، بازار قیصریه، بازار نیم آور، بازار آقا، بازار بوریاباف ها، بازار دارالشفا، بازار قنادها، بازار کلاهدوزها، بازار متقال فروش ها، بازار زرگرها، بازارعلیقلی آقا، بازار مقصودبیگ و بسیاری بازارهای دیگر. توضیحاتی که جهانگردان اروپایی از رونق اقتصادی و ثروت ایران در سفرنامه هایشان می نوشتند بازرگانان و دولت های اروپایی را بیش از گذشته شیفته ایران می‌کرد. جهانگرد دیگری درباره خزانه شاه نوشت: در خزانه ۶۰۰ کیسه الماس دیدم. در اینجا قطعات فیروزه را به شکل خرمن روی هم می ریزند. میان من و خزانه دار آن قدر فیروزه ریخته بود که ما همدیگر را نمی دیدیم. هر یک از کیسه های چرمی که از طلا پر بودند بین ۲۰ تا ۲۵ کیلو وزن داشتند. بیشتر ظرف ها حتی سطل و دیگ از طلا بودند. حتی میخ های طویله شاه طلایی بودند. آخور اسب ها هم از طلای ناب بود ! شاه در یک نوع چینی سبزرنگ غذا می‌خورد که هر قطعه آن پانصد سکه طلا ارزش داشت و می گفتند با تغییر رنگ، سم غذایی را که مسموم شده باشد، مشخص میکند. بدون شک، گزارش جهانگردان، تنها بخش کوچکی از اخبار و آگاهی‌هایی بود که از ثروت و شکوفایی اقتصاد ایران به اروپا می رسید. تاجران اروپایی بیشتر این اطلاعات را درباره اوضاع ایران به کشورهای خود می بردند و دولت هایشان را برای ارتباط و دادوستد با ایران بر سر شوق می آوردند؛ دولت هایی که در آغاز قرن هفدهم میلادی به رقابت با هم برخاسته بودند تا هر یک بهره بیشتری از ثروت مشرق زمین به دست آورند.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج9ص29)قسمت 131: چه کسی هدایای شاه را سرقت کرد؟!شاه عباس می‌دانست اروپایی‌ها تشنه ارتباط با ایران هستند و می خواست از این تمایل شدید آنها بیشترین بهره را ببرد: اتحاد نظامی با آنها علیه عثمانی و فروش ابریشم. هنگامی که یک گروه بیست و شش نفری از انگلستان به پایتخت ایران رسیدند شاه عباس احساس کرد بهترین فرصت را به دست آورده است تا با کشورهای اروپایی ارتباط برقرار کند. رهبر این گروه مردی بود به نام « آنتونی شرلی». آنتونی شرلی در خدمت یکی از اشراف انگلستان به نام كنت اسکس بود و همین فرد او را مأمور کرد تا به ایران بیاید.شاه را برای جنگ با عثمانی تشویق کند و برای تاجران انگلیسی امتیازهایی از او بگیرد. شاه عباس به گرمی از آنتونی شرلی و همراهانش استقبال کرد و هنگامی که متوجه شد این مرد انگلیسی از شیوه‌های جدید نبرد، مخصوصاً جنگ با استفاده از توپخانه اطلاع دارد و می‌تواند آن را به ایرانی‌ها بیاموزد بیشتر از او خوشش آمد. شاه به آنتونی شرلی اطلاع داد که قصد دارد سفیری را به دربار پادشاه اسپانیا بفرستد.شرلی به شاه پیشنهاد کرد سفیرش را به دربار تمام پادشاهان اروپایی اعزام کند و اعلام کرد که حاضر است با این سفیر همراه شود. شاه عباس حسینعلی بیگ بیات یکی از سردارانش را با چند ایرانی دیگر با آنتونی شرلی همراه کرد. برادر آنتونی به نام رابرت شرلی در ایران ماندگار شد تا از توانایی‌های نظامی خود برای تقویت ارتش ایران در برابر عثمانی استفاده کند. شاه عباس مهر طلایی خود را به آنتونی شرلی داد و به او گفت « برادر ، هرچه را که تو مهرکنی حتی اگر به اندازه سلطنت من ارزش داشته باشد. قبول دارم .» سپس روی او را بوسید و دست رابرت شرلی را در دست گرفت و گفت: «برادرت مانند برادر من است.» سی و دو شتر هدایای شاه عباس را برای پادشاهان اروپایی حمل می‌کردند.کاروان سفیران همراه این شترها عازم روسیه شد تا از آنجا به اروپا برود. سفیران شاه عباس پس از روسیه راهی اتریش و آلمان شدند و از آنجا به طرف ایتالیا رفتند تا با پاپ بالاترین مقام کلیسا در اروپا دیدار کنند. در ایتالیا حسینعلی بیگ بیات قصد داشت هدایایی را که شاه عباس برای پاپ فرستاده بود به او تقدیم کند ، اما در وسایل آنها خبری از این هدایا نبود.حسینعلی بیگ پس از چند بار گفت وگو با آنتونی شرلی تازه متوجه شد او در روسیه بر سرچه موضوعی با تاجران انگلیسی که در آنجا اقامت داشتند صحبت می‌کرده است. شرلی هدیه‌های گران بهای شاه عباس را به تاجران انگلیسی فروخته بود مرد انگلیسی به هیچ وجه نمی‌توانست از خودش دفاع کند؛ برای همین کاروان را ترک کرد و به ونیز گریخت. پایان کار اولین سفیر اروپایی شاه عباس که او را برادر خود می‌دانست و مهر طلایی خود را به او داده بود چنین بود. شاه،هنگامی که ماجرای فرار آنتونی را شنید با رابرت بدرفتاری نکرد رابرت شرلی در جنگی که با عثمانی در گرفته بود به خوبی در سپاه ایران خدمت کرد؛تا جایی که شاه فرماندهی بخش بزرگی از سپاهش را به او داد.به هر حال عثمانی، دشمن مشترک ایران و اروپایی ها بود و دلیلی نداشت رابرت هم مانند برادرش به ایرانی‌ها کلک بزند و در جنگ با این دشمن مشترک از دانش نظامی خود استفاده نکند. از سویی او باید به اندازه‌ای لیاقتش را به شاه ثابت و سپاه ایران را به دانش خود وابسته می‌کرد که شاه انتقام برادرش را از او نگیرد.(سرگذشت استعمار،مهدی میرکیایی ج9 ص32)قسمت 132: ماهوت فروش‌هاریچارد استیل یک جوان انگلیسی بود که برای کمپانی هند شرقی کار میکرد استیل برای یافتن یکی از هموطنانش به ایران آمد این مرد پولی را از استیل گرفته و پس نداده بود. ریچارد استیل رد پای این مرد را در ایران و شهر شلوغ و پرجمعیت اصفهان پیدا کرد اما هنگامی که به اصفهان رسید در میان انبوه خارجی‌های شهر بدهکارش را پیدا نکرد و مجبور شد برای یافتن او راهی هند شود. استیل دست خالی از ایران بیرون نرفت: او متوجه شد که ایران زمستان‌های سردی دارد و بازار خوبی برای پارچه های ماهوت انگلیسی است. مدتی بود که شرکت هند شرقی پارچه های ماهوت انگلستان را به هند می‌برد. اما بازار هند دیگر برای خرید این پارچه ها کشش نداشت و بسیاری از آنها در انبار شرکت مانده بود. ریچارد استیل با نماینده شرکت هند شرقی در هند صحبت کرد و زمستانهای ایران را آن قدر سرد و وحشتناک توصیف کرد که نماینده شرکت تصمیم گرفت با ایران رابطه تجاری برقرار کند. ریچارد استیل همراه با انگلیسی دیگری به نام جان کرادر به ایران اعزام شد شاه عباس که هنوز از اروپایی ها ناامید نشده بود به آنها خوش آمد گفت و فرمانی را برای پیشرفت کار آنها صادر کرد تا آنجا که ممکن است فرنگی های انگلیسی را با گرمی پذیرا شوید و برای آسایش آنها بکوشید. کالاهایشان را به هر جایی که تمایل دارند برسانید و مراقب باشید که در سواحل ما، فرنگی‌های دیگر مزاحمشان نشوند. استیل و کرادر بندر جاسک را برای فعالیت شرکت مناسب دیدند و مدتی بعد در سال ۱۰۲۵ هجری قمری نخستین کشتی تجاری انگلیسی با محموله بزرگی از پارچه به جاسک رسید. انگلیسی‌ها در شیراز و اصفهان تجارتخانه هایی برپا کردند و بعد فرمان دیگری از شاه گرفتند که به آنها اجازه می داد در سراسر کشور به آزادی تجارت و دادوستد کنند. بر اساس این فرمان هر خطایی که از یک فرد انگلیسی سر می زد. او فقط به دست انگلیسی‌ها محاکمه می‌شد و حکومت ایران اجازه نداشت این فرد را تنبیه کند. این امتیاز به « کاپیتولاسیون» معروف است علاوه بر این شاه به آنها قول داد هر سال بین ۱۰۰۰ تا ۳۰۰۰ عدل ابریشم با قیمتی مشخص به انگلیسی‌ها بفروشد هر عدل برابر با ۱۱۰ کیلوست و آن ها بتوانند این ابریشم را بدون پرداخت عوارض گمرکی از ایران بیرون ببرند. شاه در مقابل همه این امتیازها فقط یک انتظار از انگلیسی ها داشت به او کمک کنند تا پرتغالی ها را از جزیره هرمز بیرون کند و این جزیره را دوباره به قلمرو ایران برگرداند. انگلیسی ها از هر فرصتی برای جلب توجه شاه عباس استفاده می‌کردند حتی نماینده شرکت هند شرقی در اصفهان در مجلسی که تاجران کشورهای مختلف به دیدار شاه رفته بودند سکه‌ای نقره ای را به شاه نشان داد و از اختراع دستگاه سکه زنی در انگلستان صحبت کرد که سکه ها را دقیقاً با یک شکل و وزن می‌سازد. شاه عباس با علاقه به سکه انگلیسی نگاه کرد و از نماینده شرکت خواست سی عدد از این سکه ها برای او بیاورد نماینده شرکت هم نامه ای به انگلستان نوشت و پس از مدتی سکه ها را به شاه تقدیم کرد اما چون سکه ها نقره بودند شاه عباس آنها را نپذیرفت و گفت:«گویا دولت انگلیس خیلی گداست که نتوانسته به اندازه سی سکه طلا فراهم کند و برای من بفرستد!»شاه درباره فقیر بودن دولت انگلستان اشتباه نکرده بود؛ انگلستان در مقایسه با بسیاری از کشورهای اروپایی و شرقی دولت فقیری به شمار می رفت؛ هنوز زمان زیادی باقی مانده بود تا انگلیسی‌ها ثروتی را از چهار گوشه جهان غارت کنند و بر رقیبان اروپایی خود چیره شوند با آنکه بیش از صد سال از تصرف هرمز به دست پرتغالی ها می گذشت ایران هنوز نتوانسته بود یک نیروی دریایی قوی و منظم فراهم کند؛ به همین علت مجبور بود امتیازهای زیادی را به کشورهای اروپایی بدهد تا بتواند در خلیج فارس حضور داشته و از جزیره‌ها و سواحل خودش دفاع کند.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج9ص36)قسمت 133: سردار پابرهنهسفیر اسپانیا «دن گارسیا دوسیلوا فیگونه‌را»تلاش می‌کرد به شاه عباس بقبولاند بندر گمبرون را که از پرتغالی‌ها پس گرفته بود دوباره به آنها برگرداند. چند سالی بود که اسپانیا پرتغال را اشغال کرده و همه سرزمین‌هایی که پرتغالی ها در مناطق مختلف جهان تصرف کرده بودند در اختیار اسپانیا قرار گرفته بود. شاه عباس در سال ۱۰۱۰ هجری قمری به امام قلی خان حاکم فارس دستور داده بود بندر گمبرون را که پرتغالی ها در ساحل جرون، روبه روی جزیره هرمز ساخته بودند آزاد کند پرتغالی‌ها از این بندر به خوبی مراقب جزیره هرمز بودند و هرگاه یک کشتی به جزیره نزدیک می‌شد با شلیک یک توپ حضور آن را به سرباران خود که در جزیره مستقر بودند خبر می دادند سرباران امام قلی خان بندر گمبرون را در نبردی سخت آزاد کردند و آن را «بندرعباس» نامیدند. پس از مدتی هم با قایق‌های بزرگ خود را به بحرین رساندند و این جزیره را که تعداد کمی سرباز پرتغالی از آن دفاع می‌کردند؛از چنگ آنها بیرون کشیدند. اکنون تنها هرمز در تصرف پرتغالی ها بود؛اما آزاد کردن هرمز به آسانی جنگ در بحرین نبود. پرتغالی ها به سختی از هرمز دفاع می‌کردند. سفیر اسپانیا به شاه عباس پیشنهاد می‌کرد که اگر بحرین و گمبرون را به آنها برگرداند پادشاه اسپانیا هم در جنگ با عثمانی به ایران کمک خواهد کرد. یک بار دیگر اروپایی ها می‌خواستند از اختلاف ایران و عثمانی بهره برداری کنند اما شاه عباس پیش از رسیدن«دن گارسیا»با عثمانی صلح کرده بود. این پیمان در سال ۱۰۲۷ هجری پس از جنگی سخت بین دو کشور که با پیروزی ایران به پایان رسیده بود امضا شد. اکنون شاه عباس با کشور همسایه در صلح به سر می برد و نیازی به نیروی نظامی اروپایی ها نداشت، پس چرا باید به پیشنهاد پادشاه اسپانیا پاسخ مثبت میداد؟! او با انگلیسی ها صحبت کرده بود تا با استفاده از نیروی دریایی آنها هرمز را هم آزاد کند سفیر اسپانیا باید دست خالی باز می گشت. در این جلسه امام قلی خان سردار سپاه ایران و حاکم فارس هم حضور داشت در پایان جلسه هنگامی که سفیر برای خداحافظی از جا بلند شد به مترجمش گفت: «از دربان مجلس بپرس که اسبم آماده است یا نه.» شاه عباس که نزدیک آنها نشسته بود به طرف امام قلی خان برگشت و دستور داد که سؤال کند اسب آماده است یا نه. امام قلی خان بیدرنگ از جا جست و از سرسرای کاخ بیرون دوید آن قدر برای انجام فرمان شاه عجله داشت که کفش هایش را هم نپوشید و با پای برهنه تمام مسیر بین ساختمان کاخ و در باغ را دوید و پس از چند دقیقه دوباره دوان دوان در حالی که سرو رویش از عرق خیس شده بود به سرسرا برگشت و گفت: «اسب حاضر است.» شاه به سفیر اسپانیا رو کرد و گفت «می‌بینید حاکم فارس چقدر شما را دوست دارد؟ شما تا ابد همسایه های خوبی خواهید بود.» سفیر اسپانیا لبخند زد و گفت: «جناب خان فرمانبردار شما هستند و می‌خواستند با همه وجود دستور شما را به انجام برسانند.» دن گارسیا به شاه فهمانده بود که تعارف او را جدی نگرفته است اما شاید دوستی ابدی امام قلی خان را با خودش جدی گرفته بود نکته ای که شاه عباس بر آن تأکید داشت تا اسپانیایی ها به هیچ وجه بو نبرند که آنها با کمک انگلیسی ها به زودی به هرمز حمله خواهند کرد. گفت وگو با انگلیسی ها کاملاً محرمانه انجام شده بود. چهار سال بعد در سال ۱۰۳۱ هجری قمری سربازان امام قلی خان و کشتی‌های انگلیسی آماده حمله به هرمز بودند. قرار شده بود غنیمت‌ها به شکل مساوی بین دو کشور تقسیم شود قلعه پرتغالی ها در هرمز در اختیار انگلیسی‌ها قرار گیرد پس از آن انگلیسی ها برای هر کالایی که به هرمز وارد یا از آنجا صادر می‌کردند عوارض گمرکی پرداخت نمی‌کردند نیمی از عوارضی هم که کشورهای دیگر پرداخت می‌کردند به انگلستان می‌رسید، اسیران مسیحی (پرتغالی) باید به انگلیسی‌ها تسلیم می‌شدند، ایران باید نیمی از هزینه جنگ انگلیسی‌ها را می پرداخت تمام این امتیازهای سنگین و عجیب به انگلیسی ها داده می‌شد فقط به این علت که ایران نیروی دریایی نداشت و برای تأسیس آن هم تلاشی نمی کرد. انگلیسی ها هم با یک تیر دو نشان می‌زدند هم پای رقیب اصلیشان را از خلیج فارس می‌کندند و هم به معامله ای بسیار شیرین با ایران دست می زدند. نیروهای ایرانی و انگلیسی در سوم رجب ۱۰۳۱ هجری قمری قلعه پرتغالی ها را در هرمز فتح کردند و پرتغالی ها را برای همیشه از خلیج فارس بیرون راندند. شاه عباس دلش را به این نکته خوش کرده بود که انگلیسی ها مثل پرتغالی ها قصد تصرف جایی را نداشتند و با او معامله و گفت وگو می‌کردند؛هر چند که امتیازهایی که آنها درخواست میکردند از زورگویی اشغالگران چیزی کم نداشت.(ظاهرا آن زمان شاه عباس متوجه نبود که آنگلوساکسون‌ها چقدر رذل‌تر از باقی اروپاییا هستند چه خودشان در بریتانیا و چه فرزندان‌شان در آن‌سوی اقیانوس اطلس)(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج9ص41)قسمت 135: خوشبوترین درجهانشاه عباس از همه یادگارهای پرتغالی ها نفرت داشت و توتون و تنباکو سوغاتی بود که پرتغالیها به ایران آورده بودند. اروپایی ها با این گیاه هنگامی که آمریکا را کشف کردند آشنا شدند و وقتی لذت سرخپوستها را از دود کردن آن دیدند روی آن به عنوان یک کالای ارزشمند برای صادرات حساب باز کردند پرتغالیها با آنکه تنها جزیره کوچک هرمز را در جنوب ایران اشغال کرده بودند،‌ اما چون بسیاری از تجار به هرمز رفت و آمد می‌کردند توانستند به سرعت مردم ایران را با این گیاه آشنا کنند. چیزی نگذشت که تنباکو به ماده‌ای ضروری در زندگی مردم تبدیل شد. در میهمانی ها اولین پذیرایی،‌ آوردن قلیان به مجلس بود. ثروتمندان و بزرگان دولت حتی هنگامی که سوار اسب بودند قلیان میکشیدند در مدارس و مجالس علمی هم استاد و دانشجو مشغول دود کردن تنباکو بودند حتی در ماه رمضان هم مردم روزه شان را با قلیان افطار میکردند. بهترین نوع تنباکو را تاجران انگلیسی به ایران می‌آورند که به آن تنباکوی انگلیسی می‌گفتند؛این تنباکو در ایالت ویرجینیای آمریکا که در آن سالها در تصرف انگلستان بود کاشته می‌شد. شاه عباس تصمیم گرفت جلوگیری از مصرف تنباکو را از اطرافیان خود آغاز کند به همین خاطر گروهی از آنها را به میهمانی دعوت کرد و بعد دستور داد پهن خشک و کوبیده شده اسب را به جای تنباکو در سر قلیان ها بریزند. هنگامی که میهمانها سر جایشان نشستند،‌ شاه دستور«قلیان»داد. خدمتکارها قلیانها را تقسیم و میهمانها شروع به کشیدن کردند. شاه به آنها گفت: «این تنباکو چطور است؟ آن را حاکم همدان برای من فرستاده و مدعی است بهترین تنباکوی دنیاست.» میهمان ها مجبور بودند از آنچه شاه به آنها تعارف کرده تعریف و تمجید کنند جمله هایی مانند «عالی است» و «در جهان بی نظیر است دائماً در مجلس تکرار می‌شد. شاه از قورچی‌باشی که یکی از سرداران لشکرش بود پرسید:«جناب عالی بفرمایید چگونه است؟» قورچی باشی گفت:«به سر مبارکتان قسم که از هزار گل خوشبوتر است.» شاه با بیزاری سری تکان داد و گفت: «نفرین بر چیزی که نمی‌توان آن را از پهن تشخیص داد.» و بعد دستور داد در سراسر کشور مصرف توتون و تنباکو ممنوع شود. اصرار شاه عباس بر ممنوع بودن مصرف تنباکو به اندازه ای بود که حتی به سفیران خارجی هم به شکلی گوشزد می‌کرد که از دود کردن آن دست بردارند. شاه که به روابطش با کشورهای خارجی اهمیت زیادی می‌داد نمی‌توانست این عادت بعضی از سفیران را تحمل کند. در رجب سال ۱۰۲۸ هجری قمری سفیری از سوی جهانگیر پادشاه هند به ایران آمد. این سفیر به کشیدن تنباکو معتاد بود و آن را با چپقی که طول آن به حدود یک متر و نیم می‌رسید دود می‌کرد. شاه این سفیر را همراه سفیران اسپانیا،‌ انگلستان و عثمانی به خانه امام قلی خان حاکم فارس برد. یکی از شبهای گرم تابستان بود و میهمانان برای استراحت روی بام خانه رفتند سفیر هند هم به سرعت چپقش را روشن کرد و دود آن را در اطراف پخش کرد. شاه عباس که نمی خواست مستقیماً به سفیر بگوید چیقش را کنار بگذارد از سفیر اسپانیا پرسید: « در کشور شما چه کسانی تنباکو می‌کشند؟ سفیر اسپانیا که منظور شاه را فهمیده بود گفت: «فقط بردگان سرخپوست آمریکایی و سیاه پوست افریقایی» شاه با صدای بلندی خندید و نیم نگاهی به سفیر هند انداخت. اما سفیر هند بی توجه به آنها به کار خودش مشغول بود. شاه از جا بلند شد و به سوی دیگر بام رفت و در راه دستار امام قلی خان را هم از سر او برداشت سپس در گوشه ای دراز کشید و دستار را زیر سرش گذاشت اما نمی توانست چپق کشیدن مرد هندی را فراموش کند. برای همین امام قلی خان را صدا کرد و از او خواست دوباره از سفیر بپرسد چه کسانی در اسپانیا تنباکو دود می‌کنند. سفیر اسپانیا جوابش را تکرار کرد و این بار همه حاضران همراه شاه شروع به خندیدن کردند. اما سفیر هند همچنان به همه آنها بی توجه بود و دود چیقش را به هوا می فرستاد. گویا شاه عباس که دستور داده بود دماغ و لب کسانی را که قلیان و چیق می‌کشند ببرند،‌ نمی خواست از خانه یکی از سردارانش در شبی که خودش هم میهمان آن خانه بو دود و بوی تنباکو در اطراف پخش شود. شاه نمی توانست قبول کند هر سال مقدار زیادی از سکه های طلای ایران برای خریدن ماده ای از کشور خارج شود که هیچ نفعی برای مردم ندارد. پس از مرگ شاه عباس مصرف تنباکو به تدریج از سر گرفته شد و بسیاری از مردم به آن معتاد شدند. در حالی که ایرانی‌ها در آن زمان مشغول قلیان دود کردن بودند انگلستان و هلند مشغول نقشه‌کشیدن برای گرفتن بنادر ایرانی در خلیج فارس بودند.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج9ص48)قسمت 136: رقیب تازه نفسانگلیسی‌ها پرتغالی‌ها را از خلیج فارس بیرون کرده بودند و حالا باید بیشترین استفاده را از این وضعیت پرمی‌بردند. اگر ‌می‌توانستند تجارت ایران را از مسیرهای قدیمی‌که از عثمانی می‌گذشت به راههای دریایی بکشانند بیشترین سود نصیب آن‌ها‌ میشد اگر ایران تصمیم ‌می‌گرفت‌ کالاهایش را از راه دریا به اروپا برساند باید از ‌کشتی‌های انگلیسی استفاده ‌می‌کرد و اگر قرار بود این اجناس از هرمز بارگیری شوند، نیمی‌از عوارض گمرکی آنها به انگلیسی‌ها‌ می‌رسید. اما چگونه ‌می‌توانستند ایران را از راه‌ها‌ی زمینی به مسیرهای دریایی بکشانند؟ چاره آن فقط جنگ بین ایران و عثمانی بود. اگر آنها موفق ‌می‌شدند این دو کشور را به جان هم بیندازند، صادرات بیشتر کالاهای ایرانی در اختیار آنها قرار ‌می‌گرفت. شاه عباس دادوستد ابریشم را در کشور و صادرات آن را به خودش اختصاص داده بود و برای این کار از بازرگانان ارمنی استفاده ‌می‌کرد. کمک شاه به ارسال ابریشم به خارج از کشور تولید آن را به شدت افزایش داد به شکلی که هر سال حدود ۷۵۰ تن ابریشم به دست می‌آمد. تجارت ابریشم بزرگترین منبع پول برای خزانه شاه بود و ابریشم ایران به یکی از سه کالای اصلی در تجارت جهانی تبدیل شد. در آن سال‌ها‌، طلایی که اسپانیایی‌ها‌ از قاره تازه کشف شده آمریکا به دست می‌آوردند ادویه ای که پرتغالی‌ها و هلندی‌ها‌ از جنوب شرقی آسیا به اروپا می‌بردند و ابریشم ایران سه کالای مهم در بازرگانی و اقتصاد دنیا به شمار می‌رفتند. کمپانی هند شرقی انگلستان که پیش از این با شاه عباس قراردادی را امضا کرده بود که هر سال بین ۱۰۰۰ تا ۳۰۰۰ عدل ابریشم از شاه بخرد برای آنکه شاه وادار شود ابریشم را ارزان‌تر بفروشد اعلام کرد که دیگر حاضر نیست با شاه معامله کند. اما نمایندگان کمپانی نه در بازار و نه در میان تولیدکنندگان ابریشم در گیلان، هیچ ابریشمی‌برای خرید پیدا نکردند!! انگلیسی‌ها برای فروش پارچه‌ها‌ی ماهوتی هم که به ایران وارد کرده بودند با دردسر روبه رو شدند. این پارچه‌ها‌ به خوبی پارچه‌های ایرانی نبود و حتی هنگامی‌که انگلیسی‌ها‌ مقدار زیادی از این پارچه‌ها‌ را به یکی از مأموران شاه فروختند با مشکلات زیادی روبه‌رو شدند. این فرد پارچه‌ها‌ را به جای حقوق عقب افتاده سربازان اصفهانی بین آنها تقسیم کرد. اما سربازها که پس از مدتی متوجه شده بودند پارچه‌ها‌ جنس خوبی ندارند در بازارهای اصفهان به دنبال تاجران انگلیسی راه می‌افتادند و به آنها دشنام می‌دادند. انگلیسی‌ها امیدوار بودند اکنون که پرتغالی‌ها‌ را از خلیج فارس اخراج کرده‌اند خودشان جای آنها را بگیرند و از همه این امتیازها استفاده کنند. اما آنها فقط یک سال در خلیج فارس تنها ماندند‌؛در سال ۱۰۳۲ هجری قمری یک حریف تازه نفس را در برابر خود دیدند‌؛ هلندی‌ها‌. شرکت هند شرقی هلند، تجارتخانه ای را در بندرعباس تأسیس کرده بود و به شاه عباس پیشنهاد کرد که در تجارت ابریشم ایران شرکت کند. شاه عباس که برای تسخیر بغداد با عثمانی وارد جنگ شده بود و احساس ‌می‌کرد باید دوباره به اروپایی‌ها‌ روی خوش نشان دهد پیشنهاد آنها را پذیرفت. قرار شد هلندی‌ها‌ کالاهایی را به ارزش 4هزارتومان به ایران وارد کنند که فلفل % ۴۰ این کالاها را تشکیل می‌داد و ایران به جای پول باید به آنها ابریشم می‌داد.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج9ص54)قسمت 137: افطار در کلیسادر پانزدهم رمضان ۱۰۱۷ هجری قمری شاه عباس با گروهی از درباریان و روحانیان اصفهان به کلیسایی که مسیحیان اروپایی به تازگی در اصفهان ساخته بودند رفت.(کلیسای وانک) شاه هنگام ورود به کلیسا کفشهایش را درآورد و وقتی به تصاویر حضرت عیسی (ع) و حضرت مریم (ع) رسید در برابر آنها تعظیم کرد. کشیش‌های اروپایی می‌دانستند که مسلمانان ماه رمضان روزه می‌گیرند برای همین به احترام شاه همراهانش از آوردن شراب به کلیسا خودداری کرده بودند. اما شاه دستور داد که راحت باشند و جام‌های شراب را به گردش درآورند‌؛سپس به بهانه آزمودن مزه شراب مقداری از آن نوشید و به تمام همراهانش دستور داد که این شراب را امتحان کنند درباریان و حتی روحانیان اصفهانی چاره‌ای جز اطاعت نداشتند آنها مجازات هولناک کسانی را که از دستور شاه سرپیچی ‌می‌کردند دیده بودند و مجبور شدند روزه خود را با نوشیدن شراب باطل کنند. شاه صبر کرد تا تمام ایرانی‌هایی که در کلیسا بودند جام‌هایشان را خالی کنند و بعد رو به کشیشی که مسئول کلیسا بود گفت:«هنگامی‌که به رم رفتی برای عالیجناب پاپ تعریف کن که من در ماه رمضان در کلیسای شما شراب خواری کردم و همه را از درباری گرفته تا روحانی به باده گساری مجبور کردم به ایشان بگو اگرچه مسیحی نیستم لااقل شایسته ستایشم.»مهربانی شاه عباس با کشیش‌های اروپایی به اندازه ای بود که گاهی از آنها در حضور شاه کارهایی سر میزد که هیچ کس در تمام دوران حکومتش جرئت چنین رفتاری را نداشت. در مجلسی که در دربار تشکیل شده بود یکی از کشیش‌ها‌ جام شرابی را پر کرد و برای شاه برد شاه جام را نگرفت در آن زمان در میان افراد شراب خوار رسم بود که اگر کسی جامشان را نپذیرد آن را روی سر و لباس او خالی کنند. این کشیش هم پیش رفت و شراب را روی صورت و جامه جامه شاه پاشید. صفی میرزا پسر بزرگ شاه از جا بلند شد و دست به شمشیر برد اما صدای خنده شاه او را آرام کرد. شاه به او گفت: «ناراحت نباش اتفاقی نیفتاده این کشیش‌ها مردم بسیار ساده ای هستند و از آداب درباری خبر ندارند.» پدر آنتونیو، کشیشی پرتغالی بود که در سفر شاه عباس به مشهد با او همراه بود. هنگامی‌که شاه به اصفهان باز می‌گشت در مسیر به شهرکاشان رسیدند کاشان یکی از مذهبی ترین شهرهای ایران بود وقتی کاروان دربار از دروازه شهر می‌گذشت شاه از پدر آنتونیو خواست صلیبی به او بدهد آنتونیو صلیب خود را به شاه داد. این صلیب از چرم سیاه ساخته شده و بسیار بزرگ بود. شاه عباس در برابر چشم‌های مردم صلیب سیاه را از گردن آویخت و چون جامه اش سرخ رنگ بود این صلیب از دور هم به خوبی دیده می‌شد شاه به پدر آنتونیو رو کرد و گفت: «امروز بدون شک هیچ آسیبی به من نخواهد رسید.»سپس از صفی میرزا پسرش و سردارانش پرسید: «اگر من مسیحی شوم آیا شما هم از من پیروی خواهید کرد؟ همه یکصدا جواب دادند: «ما فقط به فرمان شاه گردن می‌گذاریم و بس.» هنگامی‌که کاروان به اصفهان رسید ، کشیشی به نام پرکریستوفل » که از همراهان پدر آنتونیو بود به شاه گفت : آوازه دلاوری، شایستگی و تدبیر شما در اروپا پیچیده است. اما افسوس که شما مسیحی نیستید. » شاه عباس لبخندی زد ، بعد دست راستش را روی دست چپ گذاشت و آن را آهسته تا روی بازو و نزدیک شانه اش برد و گفت : « هر کاری آهسته آهسته درست میشود!» پس از این شاه رو به پدر آنتونیو گفت : « اگر پادشاه اسپانیا به وعده‌ها‌یش عمل کند با عثمانی وارد جنگ شود و برای ما توپخانه و مهندس بفرستد من هم در هر شهری که از عثمانی بگیرم کلیسایی خواهم ساخت و به شما اجازه خواهم داد در سراسر ایران به تبلیغ مسیحیت مشغول شوید.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج9ص65)قسمت 138: ماجرای اسدبیگدر روزهایی که شاه عباس سفیرانش را به کشورهای مختلف اروپایی می‌فرستاد یک ایرانی به نام «اسدبیگ» در بندر ونیز بندری که امروز بخشی از کشور ایتالیاست از کشتی پیاده شد. اسدبیگ مدعی بود سفیر شاه عباس است و چند نامه را هم با مهر او همراه داشت. او در گفت وگو با کشیش‌های ونیزی می‌گفت شاه عباس قصد دارد با تمام فرزندان خود دین مسیح را بپذیرد تا از این راه دوستی او با کشورهای اروپایی پایدار و همیشگی شود. اسدبیک مدعی بود همسر شاه یا ملکه ایران که با نفوذترین زن دربار است مسیحی شده و او کشیش مخصوص ملکه است. در یکی از روزهایی که اسدبیگ در جمع تاجران و بزرگان ونیز مشغول صحبت بود، کشیشی اسپانیایی به نام «دیه‌گو دمیرندا» به سوی او رفت و با دقت به چهره او خیره شد. این کشیش مدتی در جزیره هرمز زندگی کرده بود و به سرعت اسدبیگ را شناخت. اسدبیگ یکی از تاجران ایرانی بود که کالاهایش را از هرمز به کشورهای دیگر می‌فرستاد اسدبیگ هنگامی‌که متوجه شد میرندا او را شناخته بر ادعاهایش پافشاری کرد و از او خواست کمکش کند تا با پاپ دیدار کند میرندا اسدبیگ را به اسقف شهر «پیستوا» که به ونیز آمده بود معرفی کرد. اسدبیگ به اسقف گفت که برای تجارت به ونیز نیامده بلکه باید پیام شاه عباس را به پاپ برساند تا پاپ چند کشیش با تقوی را به ایران روانه کند تا مردم ایران را به مسیحیت دعوت کنند. اسقف پیستوا دستور داد اسدبیگ را همراه میرندا به رم بفرستند‌؛اما در همین زمان ماجرای حضور اسدبیگ در ونیز و قصد سفرش به رم به گوش حاکم ونیز رسید. حاکم ونیز که به تازگی پیمان صلحی را با عثمانی‌ها‌ امضا کرده بود از حضور سفیر شاه عباس در ونیز ترسید. اگر عثمانی‌ها‌ می‌فهمیدند که حاکم ونیز با سفیر شاه عباس دیداری داشته شک ‌می‌کردند که آنها در حال امضای پیمان اتحادی هستند و ممکن بود قرارداد صلح به هم بخورد. حاکم دستور داد به سراغ اسدبیگ بروند و او را به زور به کشتی بنشانند و راهی ایران کنند. اسد بیگ پیش از آنکه وارد کشتی شود باز هم به اسقف پیستوا تأکید کرد به حرف‌های او ایمان داشته باشد و آن‌ها‌ را به پاپ منتقل کند. اسد بیگ پیش از آنکه به ایران برسد، در کشتی درگذشت. هنگامی‌که نمایندگان پاپ به ایران رسیدند متوجه شدند تمام حرف‌های او دروغ بوده هیچ یک از زنان شاه عباس به عنوان ملکه ایران مسیحی نشده‌اند و کشیش مخصوص نداشته اند و با نفوذترین زن در دربار هم عمه شاه است. گویا اسدبیگ با این ادعاها می‌خواسته جایگاه ویژه ای در ونیز و رم پیدا کند و پولی به جیب بزند‌؛اما شاه عباس هم به قدری به کشیش‌ها علاقه نشان می‌داد و با دقت به سخنان و موعظه‌ها‌ی آن‌ها گوش می‌داد که بسیاری از افراد را به شک می‌انداخت که آیا واقعاً قصد دارد دین خود را عوض کند؟ او گاهی به یکی از کلیساهای اصفهان به نام «اگوستن» سر می‌زد و بعضی وقتها کشیشهای کلیسا را برای صرف شام به کاخ خود دعوت ‌می‌کرد، تسبیحشان را از آنها ‌می‌گرفت‌ و به گردن می‌انداخت بعد آه میکشید و می‌گفت : «نمیدانم کدام دین را باید قبول کرد !» کشیش‌ها‌ی این کلیسا، در موقعیت دیگری مهربانی‌ها‌ی شاه عباس را به خوبی پاسخ دادند... .(سرگذشت استعمار #مهدی_میرکیایی ج9ص67)قسمت 140:دریغ از یک آغل بزسرانجام علت واقعی توجه و محبت شاه عباس به دین مسیح برای کشیشهای اروپایی آشکار شد. دیه گو برناردو، دو کشیش ایتالیایی بودند که از طرف پاپ عازم ایران شدند تا از شاه ایران بخواهند ارمنی‌های ایران را به پیروی از پاپ دعوت کند. شاه عباس به آنها گفت: «من به ارمنیهای کشورم فرمان خواهم داد که از پاپ اطاعت کنند چون در غیر این صورت آنها مسیحی واقعی نیستند.» کشیش‌ها‌ چند روز بعد برای دریافت فرمان شاه به نزد او رفتند اما متوجه شدند شاه عباس بسیار خشمگین است. رودلف دوم امپراتور آلمان با سلطان عثمانی صلح کرده و به همه قول و قرارهایش با ایران پشت پا زده بود.شاه به آنها گفت:«هنگامی‌که پادشاهان مسیحی زیر قول خود میزنند و با دشمن صلح می‌کنند شما می‌خواهید در کشور من کلیسا داشته باشید؟ ارمنیها را مطیع خود کنید و آشکارا زنگ کلیساها را به صدا درآورید؟ تقصیر من است که ناقوسهای شما را نمی‌شکنم.کلیساها را خراب نمیکنم و شما را از خاک خود بیرون نمیکنم هرگز از شما و پادشاهانتان جز وعده چیزی ندیده ام.»دیه گو گفت: «اعلی حضرت، شما از امپراتور آلمان گله دارید اما تقصیر پاپ و پادشاه اسپانیا چیست؟ شاه عباس گفت: «گمان نمی‌کنم امپراتور آلمان بدون مشورت پاپ و پادشاه اسپانیا چنین کاری کرده باشد.همه پادشاهان شما پاپ را رئیس خود می‌دانند.پادشاه اسپانیا هم با امپراتور آلمان قوم و خویش است...(هردو از سلسله هابسبورگ بودند.)»شاه عباس لحظه ای ساکت شد و بعد گفت:«من با نیروی شمشیرم ۳۶۶ قلعه را از عثمانی‌ها‌ گرفته ام‌؛در حالی که شما نه یک خانه ، نه یک انبار نه حتی یک آغل بز را هم از آنها نگرفته اید.»و بعد بدون آنکه به آنها اجازه پاسخ بدهد با اشاره دست پایان ملاقات را اعلام کرد. در تمام دوران حکومت شاه عباس اروپایی‌ها‌ با وعده جنگ با عثمانی قراردادهایی را با ایران امضا ‌می‌کردند.آن‌ها‌ در این قراردادها آزادی تجارت در ایران و برداشته شدن عوارض گمرکی را از کالاهایشان می‌گنجاندند و از شاه اجازه ‌می‌گرفتند تا کشیشهای کشورشان در ایران کلیسا بسازند و به فعالیت مذهبی مشغول شوند. امتیازهای اقتصادی سودهای فراوانی را برای آنها به ارمغان می‌آورد از سویی کشیشها به تبلیغ مسیحیت و جاسوسی برای کشورشان می‌پرداختند اما جنگی که اروپایی‌ها‌ قولش را داده بودند هیچ وقت اتفاق نمی‌افتاد و اتحاد نظامی‌ایران و اروپا علیه عثمانی هیچگاه به واقعیت تبدیل نشد.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج9ص75)قسمت 141:چه کسی رشوه می گیردشاه صفی در سال ۱۰۳۸ هجری قمری جانشین شاه عباس شد. او در ظاهر تجارت ابریشم را همچنان در اختیار داشت اما تاجران ارمنی که متوجه شده بودند خلق و خوی او با شاه عباس متفاوت است به او پیشنهاد رشوه ‌می‌کردند پولی می‌پرداختند و از شاه اجازه ‌می‌گرفتند تا از تولیدکنندگان ابریشم بخرند و در بازار بفروشند. شاه صفی رشوه ‌می‌گرفت‌ تا اجازه دهد خودش را دور بزنند هلندی‌ها که زیرک‌تر و حیله گرتر از انگلیسی‌ها بودند هم با شاه و هم با تاجران ارمنی معامله می‌کردند در حالی که انگلیسی‌ها‌ به دنبال بستن قراردادهای شیرین با شاه بودند. شاه صفی در سال ۱۰۳۹ هجری قمری فرمانی را درباره تجارت ابریشم با شرکت هند شرقی انگلیس صادر کرد. طبق این فرمان، انگلیسی‌ها‌ سالی شصت هزار لیره ابریشم از ایران می‌خریدند که یک سوم قیمت آن را نقدی می‎دادند و باقی مانده آن را کالای انگلیسی به ایران تحویل می‌دادند. درآمد گمرک بندرعباس هم به انگلیسی‌ها‌ اختصاص پیدا کرده بود.آنها در مقابل باید سالی هزار و پانصد لیره انگلیسی به شاه تحویل می‌دادند. هلندی‌ها‌ در حال رقابت با انگلیسی‌ها‌ بودند و چون آنها هم عوارض گمرکی نمی‌پرداختند سود هنگفتی نصیبشان می‌شد و به خوبی با انگلیسی‌ها‌ رقابت ‌می‌کردند. زیرکی و حیله گری هلندی‌ها باعث شد به تدریج از انگلیسی‌ها‌ پیش بیفتند و مقام اول تجارت با ایران را به دست آورند. هلندی‌ها که به دنبال حذف انگلیسی‌ها از ایران بودند به بقیه اروپایی‌ها به هیچ وجه اجازه تجارت در ایران نمی‌دادند در سال ۱۰۴۳ قمری فردریش سوم حکمران ایالت هولشتاین در شمال آلمان(موسس سلطنت پروس) تصمیم گرفت در ایالت خود کارخانه‌ها‌ی ابریشم بافی و تولید پارچه‌ها‌ی ابریشمی‌تأسیس کند.او سفیری را به نام « اوتو بروگمان» به ایران فرستاد تا با شاه صفی به گفت وگو بنشیند. هنگامی‌که بروگمان به اصفهان رسید یاکوب اورشله نماینده شرکت هند شرقی هلند، به دیدار او رفت و با صراحت به او گفت: تجارت شما با ایران به ضرر ماست و برای شکست شما از هیچ کاری کوتاهی نخواهیم کرد. شرکت هلندی برای انکه پای بروگمان را از ایران ببرد قیمت هر بسته ابریشم را از ۴۲ به ۵۰ تومان افزایش داد. بروگمان هنگامی‌که هزینه حمل و نقل و عوارض گمرکی را به این مبلغ اضافه کرد متوجه شد که به هیچ وجه سودی در این تجارت وجود ندارد و خاک ایران را ترک کرد پس از بیرون رفتن سفیر هولشتاین(پروس)،هلندی‌ها دوباره قیمت ابریشم را کاهش داده و به ۴۴ تومان برای هر بسته رساندند. هنگامی‌که شاه صفی متوجه شد آنها مشتری خوبی را از دستش خارج کرده‌اند و پرداخت نکردن عوارض گمرکی باعث می‌شود کسی نتواند با آنها رقابت کند دستور داد عوارض گمرک را از هلندیها بگیرند.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج9ص79)قسمت 142:وعده ازدواجهم چشمی ‌و رقابت شرکت‌های اروپایی و تلاش کشیشان اروپایی برای تأسیس کلیسا و صومعه در ایران در زمان شاه عباس دوم هم ادامه داشت شاه عباس دوم در سال ۱۰۵۲ هجری قمری جانشین شاه صفی شد. در سال ۱۰۵۴ هجری قمری یک کشیش فرانسوی به نام «پی‌یر ریگوردی با معرفی نامه‌هایی از، پاپ پادشاه فرانسه و چند نفر از شخصیت‌های برجسته اروپایی به ایران آمد. پدر ریگوردی در دیدار با شاه عباس دوم پیشنهادهای جالب و خیره کننده ای را به او ارائه کرد تا زمینه اتحاد دو کشور ایران و فرانسه فراهم شود. پدر ریگوردی دو وعده مهم برای شاه داشت که گویا جزئیات آنها هم کاملا مشخص و برنامه ریزی شده بود.1. شاهزاده خانم مادموازل دمونپانسیه با شاه ایران ازدواج خواهند کرد. این شاهزاده خانم با کشتی کنده به جزیره هرمز خواهند آمد. این کشتی را ‌کشتی‌های جنگی فرانسوی با بیست هزار سرباز همراهی خواهند کرد.2. این نیروی بیست هزار نفری از خلیج فارس به امپراتوری عثمانی حمله خواهد کرد و در همین زمان لشکر مجهزی از طرف سوریه به عثمانی هجوم خواهد برد.پدر ریگوردی در برابر این پیشنهادهای جذاب از شاه ایران درخواست ‌می‌کرد به او اجازه دهد کلیسایی برای کشیشان ژوزوییت در ایران تأسیس کند ژوزوییت‌ها گروهی از کشیش‌ها بودند که سازمانی را برای تبلیغ مسیحیت در سراسر جهان تأسیس کردند. آنها خود را سربازان و فداییان پاپ می‌دانستند. شاه عباس دوم که داستان‌هایی را درباره کشیش‌های فریبکار و شیاد در دوران شاه عباس اول و پدرش شنیده بود با شنیدن وعده‌ها‌ی عجیب این کشیش به او شک کرد و برای مدتی پاسخی به درخواست او نداد ، اما سرانجام راضی شد که ژوزوئیت‌ها‌ صاحب کلیسایی در ایران شوند. گروه دیگری از کشیش‌های فرانسوی شانزده سال پیش از این کلیسایی در اصفهان ساخته بودند. اما هنوز پای بازرگانان آنها به ایران باز نشده بود. در دوران شاه عباس دوم رقابت همچنان بین دو کشور انگلستان و هلند ادامه داشت. ‌کشتی‌های هلندی در سال ۱۰۵۴ قمری به ‌کشتی‌های انگلیسی در خلیج فارس حمله کردند و پس از آن تجارتخانه آنها را در بندر عباس زیر آتش توپ‌هایشان گرفتند. انگلیسی‌ها دفتر خود را به بصره منتقل کردند اما ‌کشتی‌های هلندی به سرعت به طرف بصره رفته، تجارتخانه جدید را تقریباً با خاک یکسان کردند. ارزش تجارت هلندی‌ها‌ در خلیج فارس در این سالها به صد هزار پوند رسیده بود.(سرگذشت استعمار #مهدی_میرکیایی ج9ص83)قسمت 143: در آینه نگاه می کنمشاردن جهانگرد فرانسوی که در عصر صفوی به ایران آمده بود در سفرنامه‌اش از یکی از شخصیتهای برجسته اصفهان به نام رستم خان یاد می‌کند. او می‌نویسد: رستم خان به دیدارم آمد چهره اش بسیار شاد بود و چشم‌هایش می‌درخشید. پرسیدم:علت این همه شادی و سرور چیست؟رستم خان گفت:«از ملاقات با شاه می‌آیم.»گفتم: «چه پاداشی از شاه گرفته ای که این طور به وجد آمده ای؟»گفت: «لازم نیست پاداشی بگیرم هر بار که از قصر شاه بیرون می‌آیم همین قدر سرحال و بانشاطم»پرسیدم: «این قدر به شاه علاقه داری؟»لحظه ای سکوت کرد و لبخند از چهره اش پاک شد‌؛ اما، دوباره انگار که چیزی به خاطرش آمده باشد چهره‌اش با لبخندی شکفته شد و به طرف آینه رفت مقابل آینه دستارش را روی سرش مرتب کرد:«هر بار که از حضور شاه بیرون می‌آیم در آیینه ای که کنار در سرسرای قصر است خودم را نگاه می‌کنم و وقتی مطمئن می‌شوم هنوز سرم روی بدنم قرار دارد از شادی در پوست خودم نمی‌گنجم! حتی هنگامی‌که به خانه میرسم برای احتیاط دوباره در آینه نگاه می‌کنم تا كاملاً مطمئن شوم که اشتباه نکرده ام درست مثل الان.»شاه عباس دوم به خشونت و خونریزی مشهور بود و برای همین بود که حتی اشراف و بزرگان پایتخت هم هرگاه که به دیدن او می رفتند مطمئن نبودند که زنده بر می‌گردند شاهی که اینگونه با مردم کشورش رفتار ‌می‌کرد هنگامی‌که چند کشتی هلندی به جزیره قشم حمله کردند نتوانست هیچ واکنشی نشان دهد‌؛ اینجا دیگر از سخت کُشی شاه خبری نبود هلندی‌ها در قشم مستقر شدند و شروع به باج خواهی کردند. آنها می‌خواستند شاه فرمانی صادر کند و اجازه خرید ابریشم را در سراسر ایران به آنها بدهد تا بتوانند آن را به طور مستقیم از تولید کننده‌ها‌ بخرند و بدون پرداخت عوارض گمرکی از ایران صادر کنند. به این ترتیب آن‌ها‌ اختیار تجارت ابریشم را که از زمان شاه عباس اول فقط در دست پادشاه بود به خودشان اختصاص می‌دادند و از طرفی فرمان شاه صفی را که آنها را وادار به پرداخت عوارض گمرکی ‌می‌کرد باطل ‌می‌کردند. شاه عباس دوم قدرت نداشت آنها را از قشم بیرون کند. مگر اینکه آنچه را که می‌خواستند در اختیارشان می‌گذاشت. پادشاهان صفوی از آغاز این سلسله، به علت نداشتن نیروی دریایی، بارها تسلیم اروپایی‌ها شده بودند‌؛اما هیچ‌گاه از گذشته درس نگرفته و هیچ کدام از آنها برای راه اندازی یک نیروی دریایی قدرتمند آستینی بالا نزده بود. شاه وادار شد به خواسته هلندی‌ها تن بدهد و برای اولین بار انحصار خرید و فروش مهمترین کالای تجاری ایران در اختیار یک کشور اروپایی قرار گرفت. سلسله صفوی روزبه روز ضعیف تر می‌شد. کالاها هر روز گران تر ‌می‌شدند و ارزش پول ایران کمتر می‌شد. شاهزادگان صفوی به جای آنکه در اجتماع و در میدان‌های مبارزه و جنگ بزرگ شوند در حرمسرا در کنار زنان دربار محبوس ‌می‌شدند مبادا علیه شاه توطئه کنند و او را از تخت به زیر بکشند. تربیت شاهزادگان در حرمسرا از آنها انسان‌هایی ضعیف النفس و ترسو می‌ساخت که هنگام نشستن بر تخت سلطنت نمی‌توانستند به خوبی تصمیم بگیرند و برای آینده کشور برنامه ریزی کنند هنگامی‌که شاه عباس دوم از دنیا رفت بزرگان دربار برای بردن صفی‌میرزا که بعدها نام سلیمان را برای خود انتخاب کرد به حرمسرا رفتند. صفی میرزا باید به مراسم تاجگذاری می‌رفت و پادشاهی اش را آغاز ‌می‌کرده اما مادرش اجازه نمی‌داد فرزند عزیزش را از او دور کنند و فریاد می‌زد : «آه فرزندم می‌خواهند تو را بکشند!!!» چند نفر دیگر از زنها هم به این پسربچه چسبیده و اجازه نمی‌دادند حرکت کند صفی‌‎میرزا هم در میان زن‌ها از ترس می‌لرزید و دوست نداشت از حرمسرا خارج شود. زن‌ها با همین وضع صفی‌میرزا را تا کنار در حرمسرا همراهی کردند. شاه سلیمان خرافاتی هم بود و دوبار تاجگذاری کرد چون از تاج گذاری اش در دفعۀ نخست راضی نبود و فکر ‌می‌کرد شگون نداشته است. بی ارادگی و ترسو بودن این پادشاهان باعث نمی‌شد دستور قتل بسیاری از بزرگان کشور را صادر نکنند چون معمولاً کسانی بیشتر می‌کشتند که بیشتر می‌ترسیدند.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج9ص87)قسمت 144: تفنگدار باشیتفنگدار باشی یکی از نزدیک ترین افراد دربار به شاه سلیمان بود. حضور همیشگی شاه در شکار و همراهی تفنگدار باشی با او، بیشتر بزرگان کشور و سفیران و نمایندگان خارجی را به این فرد نیازمند کرده بود. هنگامی که «هِربِر دولرس» نماینده شرکت هند شرقی هلند در اصفهان به دنبال دیدار با شاه بود دست به دامان همین تفنگدار باشی شد. هربر دولرس اگر با وزیر ملاقات می‌کرد ممکن بود به نتیجه دلخواه نرسد. به همین علت یک ساعت نقره و پنجاه سکه طلا به تفنگدار باشی رشوه داد تا در یکی از برنامه‌های شکار، ترتیب دیدار او را با شاه بدهد. مرد هلندی به هدفش رسید با شاه گفت وگو کرد و بدون دخالت وزیر و بقیه درباری ها امتیازهایی برای تاجران هلندی که در بندر عباس داد و ستد می کردند گرفت. «اتین فلر» نماینده شرکت هند شرقی انگلیس از این زد و بند هلندیها با تفنگدار باشی باخبر شد و به سرعت به سراغ تفنگدار باشی رفت. او هم با پرداخت پانزده لیره طلا و یک قطعه جواهر توانست شاه را هنگام شکار ببیند رشوه ای هم به میزان صد لیره طلا به شاه داد و امتیازهایی را که می‌خواست از او گرفت هنگامی که شاه و اطرافیانش به رشوه گیری افتاده بودند از دیگران انتظار نمی‌رفت که به کار سالم و لقمه پاک و حلال راضی و قانع باشند. فساد به تدریج همه را آلوده می‌کرد تاجران ارمنی که شاه عباس اول به کمک آنها توانسته بود ابریشم ایران را به یکی از سه کالای اصلی دنیا تبدیل کند، در دوران شاه سلیمان به قاچاق کالا و طلا و نقره روی آورده بودند. از زمان شاه عباس اول بیرون بردن نقره و طلا از کشور ممنوع بود اما در حکومت شاه سلیمان برخی بازرگانان ارمنی با همکاری هلندی‌ها شمش ها یا سکه های طلا را از کشور بیرون می‌بردند. یکی از این تجار با سفیر هلند همدست شد و آقای سفیر با کشتی خود هشتصد هزار سکه طلا را از ایران خارج کرد معلوم نبود اگر شاه از این قضیه باخبر می‌شد، از آن جلوگیری میکرد یا نه؛ چون هنگامی که به او خبر دادند «مونت فِرِه» نماینده تجاری هلند قصد داشته مقدار زیادی طلا را از بندرعباس بیرون ببرد و رئیس گمرک بندرعباس مچ او را گرفته و طلاها را نگه داشته، دستور داد طلاهای مرد هلندی را به او برگردانند و مزاحمش نشوند!(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج9ص91)قسمت 145: آقای وزیر آب نمی‌خواهدهنگامی که شاه با گرفتن رشوه‌ای اندک فرمان‌هایی را که خودش با پدرانش صادر کرده بودند زیر پا می‌گذاشت، هر یک از شخصیت‌های دربار و سران سپاه هم به ثروت و منافع خودشان فکر می‌کردند و کاری به پیشرفت کشور و رفاه مردم نداشتند. رودخانه زاینده رود که از وسط شهر اصفهان می گذشت در همه روزهای سال پرآب نبود. در زمان شاه تهماسب به شاه پیشنهاد شد با سوراخ کردن کوه اب رودخانه کوهرنگ را به زاینده رود برسانند تا کشاورزان اصفهانی خیالشان برای همیشه آسوده باشد و کشت و زرع اطراف این شهر رونق بگیرد. این پیشنهاد سرانجام در سال ۱۳۳۲ شمسی عملی شد و تونل کوهرنگ در این منطقه ایجاد شد. اما در زمان صفویه انجام چنین کاری مشکل بود تلاش شاه عباس اول برای پیوند دادن سرچشمه دو رودخانه به جایی نرسید در زمان شاه عباس دوم هم کار زیادی پیش نرفت تا اینکه در زمان شاه سلیمان از مهندسان فرانسوی دعوت شد تا دو رودخانه را به هم متصل کنند؛اما یک نفر به سختی با این کار مخالفت می‌کرد... شیخ علی خان زنگنه، وزیر شاه سلیمان در کرمانشاه همدان و کردستان باغ‌ها و زمین‌های کشاورزی زیادی داشت. میوه ها و محصولات این زمین‌ها و باغ ها به اصفهان می‌رسید و در آنجا به فروش می‌رفت. اگر کشاورزی اطراف اصفهان سروسامان می‌گرفت دیگر نیازی به محصولات شیخ علی خان نبود و جناب وزیر ضرر می‌کرد و هر سال پول زیادی از دستش خارج می‌شد. شیخ علی خان چاره‌ای اندیشید چند نفر از شخصیت‌های دربار را با خودش همراه کرد و به سراغ شاه رفت و تا می‌توانست درباره بدی‌ها و ضررهای آب کوهرنگ سخنرانی کرد و اطرافیانش هم حرف‌های او را تأیید کردند شاه ترسید که آب زاینده رود با آب پر از ضرر و زیان کوهرنگ مخلوط شود و اصفهانی ها دیگر آبی برای نوشیدن نداشته باشند. به همین علت دستور داد مهندس‌های فرانسوی را به کشورشان برگردانند. شیخ علی خان زنگنه پس از شاه سلیمان مهمترین شخصیت کشور به شمار می‌رفت و مانند شاه آبادانی کشور را فدای سود شخصی خودش می‌کرد. در این زمان ایران به سرعت به سوی تباهی می‌رفت و کشورهای اروپایی هم فساد و پول پرستی بزرگان بهره برداری می‌کردند تا از همین به سودهای بیشتری برسند اکنون به دنبال انگلیسی‌ها و هلندی‌ها یک رقیب دیگر هم وارد میدان می‌شد؛ فرانسوی ها هم به فکر افتاده بودند با کشورهای ثروتمندی مانند هند و ایران به دادوستد مشغول شوند هرچند که خیلی دیرتر از رقیبان خود دست به کار شده بودند.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج9ص95)قسمت 146: یخشی دور....هنگامی که سلطان حسین جانشین شاه سلیمان شد وضع کشور از این هم بدتر شد این پادشاه حوصله رسیدگی به بسیاری از کارها را نداشت وزیر و زنان حرمسرا در بیشتر تصمیم های او دخالت می‌کردند و اگر هم برای انجام کاری نظر او را می‌پرسیدند فقط جواب می‌داد یخشی دور...این جمله در زبان ترکی یعنی خوب است. اگر کسی به او شکایت می‌کرد شاه با گفتن «یخشی دور...» نظر او را تأیید می‌کرد و هنگامی که فرد مقابل هم به شاه مراجعه می‌کرد همین جمله را از او می‌شنید!!! مردم به او شاه یخشی دور... می‌گفتند و شعری هم برایش سروده بودند:آن زِ دانش تهی، زغفلت پُرشاه سلطان حسین یخشی دور(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج9ص99)قسمت 147: شُوالیه«ژان باتیست فابر» یک کارمند دولت فرانسه بود که در سال ۱۱۱۶ هجری قمری مأمور شد به ایران بیاید و قراردادی را با دولت ایران امضا کند هزینه سفر همراه معرفی نامه پادشاه فرانسه به او تحویل شد؛ اما فابر با دیدن پول هنگفتی که در اختیارش بود وسوسه شد و به یکی از قمارخانه های شهر پاریس رفت.اگر در قمار برنده می‌شد هزینه سفر را کنار می‌گذاشت و مبلغی را که برنده شده بود خودش برمی داشت اما این اتفاق نیفتاد... .فایر بازنده شد و تمام پول های دولت را از دست داد. این ماجرا نباید لو می‌رفت و سفر باید با موفقیت انجام می شد تا همه چیز به خوبی و خوشی تمام شود. فابر از زنی به نام «ماری پتی» که از آشنایان او بود پولی را قرض کرد و به طرف ایران به راه افتاد. چند روز پس از حرکت اعضای گروه متوجه شدند سواری، در حالی که لباس شُوالیه ها را به تن دارد آنها را تعقیب می‌کند. سوار به آنها نزیک شد و پس از آنکه چند بار گرد آنها چرخید نقابش را کنار زد؛ ماری پتی برای غافلگیر کردن فابر لباس مردانه شوالیه ها را پوشیده و اکنون از او می‌خواست او را نیز به ایران ببرد فابر که هزینه سفر را از ماری پتی گرفته بود نمی‌توانست درخواست او را رد کند. فابر و اعضای گروه پس از مدتی به ایروان شهری در قفقاز که اکنون پایتخت جمهوری ارمنستان است رسیدند. در آن زمان ایروان بخشی از کشور ایران بود حاکم ایروان در دیدار با گروه فرانسوی از ماری پتی خواستگاری کرد ماری پتی با حکمران ازدواج کرد و همراه چند خدمتکار فرانسوی در ایروان باقی ماند و فابر و بقیه اعضای گروه به طرف اصفهان حرکت کردند. چند روز بعد ماری از یکی از خدمتکاران خود به حاکم شکایت کرد و حکمران هم این مرد فرانسوی را به زندان انداخت تا او را به قتل برساند کشیشی فرانسوی به نام پدر مونیه که در ایروان زندگی می‌کرد ماجرا را به فابر اطلاع داد فابر و افراد گروه به سرعت به ایروان برگشتند به زندان حمله کردند. دو نگهبان ایرانی را کشتند و چند نفر دیگر را زخمی کردند و توانستند هموطنشان را آزاد کنند حکمران ایروان تصمیم گرفت فرانسوی‌ها را دستگیر و حتی پدر مونیه را هم به قتل برساند. اما فرمانی از شاه سلطان حسین به او رسید که همه را آزاد کند و آنها را با احترام به اصفهان بفرستد!! حکمران ایروان مجبور شد به جای مجازات قاتلان برای جلب رضایت آنها پیش از حرکت مراسم شکاری را ترتیب دهد تا با خاطره ای خوش ایروان را ترک کنند. در طول مراسم فایر به تب شدیدی دچار شد و از دنیا رفت سفیر فرانسه در استانبول پایتخت عثمانی که از این حوادث باخبر شده بود یکی از کارمندان خود به نام « پیر ویکتور میشل» را به سرعت روانه ایران کرد. میشل ریاست گروه را به عهده گرفت و توانست در سال ۱۱۲۰ هجری قمری یک قرارداد رسمی را بین ایران و فرانسه با شاه سلطان حسین به امضا برساند . طبق این عهدنامه فرانسوی‌ها با شرایط خوب و ویژه ای با ایران داد و ستد می‌کردند و همه کشیشان آنها در ایران تحت حمایت شاه بودند یکی از امتیازهایی که در این پیمان به فرانسویها داده شده «کاپیتولاسیون » بود. یعنی اگر هر یک از مردم فرانسه در ایران جرمی را انجام می‌دادند حکومت ایران حق مجازات آنها را نداشت. گویا فرانسوی ها با خیال آسوده چنین امتیازی را از شاه درخواست نموده بودند چون هنگامی که در ایروان دستشان به خون چند ایرانی آلوده شده بود شاه هیچ واکنشی نشان نداده و حتی اجازه نداده بود ذره‌ای به آنها بی احترامی شود.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج9ص101)قسمت 148: ازدواج فرانسویباربرهایی که صندوق‌های چوبی محمدرضا بیگ سفیر ایران در فرانسه را به کشتی می‌بردند برای حمل جعبه بزرگی که سوراخ‌هایی روی آن بود به دردسر افتاده بودند. محمدرضا بیگ می‌گفت کتاب‌های مورد علاقه اش را در این جعبه قرار داده است اما کارگران نمی توانستند بفهمند چرا کتاب‌ها را در صندوق‌های کوچک نگذاشته است. جعبه به اتاق محمدرضا بیگ در کشتی منتقل شد و کشتی بندر «لوهاور» فرانسه را ترک کرد. جناب سفیر در اتاقش در جعبه را با احتیاط باز کرد خانم مارکیز اپینی که سفیر با او در فرانسه آشنا شده و ازدواج کرده بود از جعبه بیرون آمد!! معلوم نیست چه مانعی پیش پای مارکیز اپینی قرار داشت که باید به شکلی پنهانی از کشورش فرار می‌کرد، اما محمدرضا بیگ هم قول داده بود به هر صورتی که باشد او را به ایران ببرد. در حقیقت جناب سفیر از وقتی که به فرانسه آمده بود تصمیم گرفته بود با بانویی فرانسوی ازدواج کند و برای آنکه فرصت کافی برای یافتن همسر مناسبش داشته باشد مذاکراتش را با وزیر امور خارجه فرانسه طولانی می‌کرد و هر روز امضای سند پایانی را به روزها و هفته‌های بعد موکول می‌کرد. محمدرضا بیگ چند سال پس از امضای عهدنامه ایران و فرانسه از طرف شاه سلطان حسین به این کشور اعزام شده بود مدتی بود چند قبیله عرب، بحرین را اشغال کرده و حاکم ایرانی آن را اخراج کرده بودند. شاه سلطان حسین که نیروی دریایی نداشت مانند پدرانش دستش را جلوی انگلیسی‌ها و هلندی ها دراز کرد اما هیچ کدام قصد نداشتند به او کمک کنند شاه مجبور شد از آخرین کشور اروپایی که با آن ارتباط برقرار کرده بود کمک بخواهد و محمدرضا بیگ را به فرانسه فرستاد فرانسوی‌ها حاضر نبودند کشتی‌های جنگی‌شان را برای کمک به ایران به خلیج فارس بفرستند. اما اکنون که با فرستاده شاه ایران رودررو بودند به دنبال بامضای یک عهد نامه جدید تجاری بودند.گفت و گوها پنج ماه به طول کشید تا آنکه فرانسوی‌ها بالاخره محمدرضا بیگ را راضی کردند قرارداد را امضا کند. بر اساس این عهد نامه فرانسوی‌ها به تاجران ایرانی اجازه می دادند در خاک آن کشور به دادوستد مشغول شوند و ایران می‌توانست یک دفتر نمایندگی سیاسی در بندر مارسی تاسیس کند در مقابل تمام موانع تجارت فرانسه با ایران از میان برداشته شده و همه عوارض گمرکی هم که ایران باید می‌گرفت حذف شده بود! فرانسوی‌ها پیش از این هم در آخرین روزهای حکومت شاه عباس دوم در سال ۱۰۷۶ هجری قمری قراردادی را با ایران امضا کرده بودند که بر اساس آن آنها فقط برای مدت ۳ سال عواض گمرکی را پرداخت نمی‌کردند اما پیمان جدید برای آنها بسیار شیرین تر از قراردادهای قبلی بود. فرانسوی‌ها از سفر این ایرانی بهره دیگری هم بردند. محمدرضا بیگ متوجه شد فرانسوی‌ها حمام نمی‌روند بدن آنها به شدت بویناک است و اشراف و ثروتمندان آنها برای آنکه از شر این بوی شدید خلاص شوند از عطرهای بسیار تندی استفاده می‌کنند ترکیب این عطرها با بوی بدن گاهی اوقات بوی بسیار زننده تری را تولید می‌کرد که به شدت آزار دهنده بود. محمدرضا بیگ که برای نظافت در این کشور با مشکل روبه رو شده بود دستور داد به تقلید از حمام های ایران که دارای خزینه‌های بزرگ بودند حمامی را با خزینه ای کوچک که فقط خودش در آن جا می‌شد بسازند. بعضی از فرانسوی‌ها که این ابداع محمدرضا بیگ را می‌دیدند به تقلید از او این خزینه کوچک را در خانه های خود ساختند خزینه ای که بعدها به وان حمام مشهور شد و همه کشورهای اروپایی استفاده از آن را آموختند. محمدرضا بیگ هنگامی که به ایران نزدیک می‌شد ترسی به سراغش آمد او نتوانسته بود فرانسوی‌ها را به کمک نظامی به ایران وادار کند و به هدف اصلی سفر نرسیده بود. با آنچه از مجازات هولناک شاهان صفوی شنیده بود تصمیم گرفت به مرگی بی دردسر رضایت دهد و زیر شکنجه های سخت جلاد شاه زجرکش نشود او در همان کشتی خودکشی کرد مارکیز اپینی به ایران آمد و بعدها با برادر محمدرضا بیگ ازدواج کرد.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج9ص105)قسمت 149: او پادشاه خواهد شد.هنگامی که در سال ۱۱۲۰ هجری قمری یک فرد ارمنی به نام «سرائیل اوری»به اصفهان رسید، شایعه‌های زیادی در شهر و دربار شاه سلطان حسین پراکنده شد. اسرائیل اوری سفیر پترکبیر فرمانروای روسیه بود. روس‌ها پیش از این از زمان شاه‌عباس اول ارتباط‌هایی با ایران داشتند؛روابطی که بیشتر برای اتحاد علیه عثمانی شکل گرفته بود اما با به حکومت رسیدن پتر، روسیه به دنبال کشورگشایی و گسترش قلمرو خود بود. پتر قصد داشت سفیری را برای آگاهی از وضع ایران به اصفهان اعزام کند اسرائیل اوری که پیش از این در عثمانی برای پتر کارهایی را انجام داده بود از او درخواست کرد این مأموریت به او سپرده شود. اوری مردی شیاد و پول‌پرست بود و نیتش از این مأموریت سیاسی استفاده از موقعیت سفیران کشورهای خارجی بود که برای کالاهایی که همراه داشتند عوارض گمرکی پرداخت نمی‌کردند. او با مقدار زیادی کالا به طرف اصفهان به راه افتاد. حضور او در اصفهان نمایندگان کشورهای انگلستان هلند و فرانسه را به وحشت انداخت آنها نگران بودند اوری امتیازهایی را برای روسیه از شاه بگیرد و تاجران روسیه به رقیبان بازرگانان آنها تبدیل شوند. رفتارهای عجیب اوری و کاسب‌کاری ها و خرید و فروش‌هایش در بازار این شایعه‌ها را بیشتر تقویت می‌کرد برخی می‌گفتند نیاکان او از پادشاهان ارمنستان بوده اند و اوری قصد دارد سرزمین پدری‌اش را از ایران پس بگیرد نماینده فرانسه «پیرویکتور میشل» که به تازگی قراردادی را با شاه امضا کرده بود برای آنکه پای این رقیب تازه نفس را از ایران بکند به شاه گفت: نام «اسرائیل اوری» مخفف عبارت او پادشاه خواهد شد؛ il sera roi"" است! مرد افغانی فریبکار و رندی به نام «میرویس» بیشترین بهره را از این شایعات برد، میرویس رئیس طایفه غلزایی در قندهار بود که دو سال پیش، در این شهر استقلال خود را از حکومت صفویه اعلام کرده بود. شاه سلطان حسین یکی از سرداران گرجستانی خود را به نام گرگین خان برای سرکوب میرویس به قندهار اعزام کرد گرگین خان میرویس را دستگیر و به اصفهان فرستاد. در اصفهان میرویس شایعه‌هایی را که درباره اسرائیل اوری بر سر زبان بود شنید و ماجرای جدیدی را به آنها اضافه کرد:اسرائیل اوری جاسوس پتر، فرمانروای روسیه است. پتر قصد دارد به ایران حمله و ارمنستان و گرجستان را از ایران جدا کند گرگین خان هم که از اهالی گرجستان است قصد دارد با سپاهیانش به پتر پناهنده شده با ایران بجنگد. شاه سلطان حسین که با شنیدن شایعه های قبلی به اسرائیل اوری بدگمان شده بود به گرگین خان هم بدبین شد و میرویس را بخشید و او را به عنوان کلانتر (شهردار) به قندهار فرستاد. شاه که دوست و دشمن را با هم اشتباه گرفته بود از میرویس خواست تا گرگین خان را زیر نظر داشته باشد. اسرائیل اوری مدتی بعد به کشورش برگشت و هشت سال بعد پتر مأمور دیگری را به ایران فرستاد تا اطلاعات دقیقی را از وضعیت ایران تهیه کند. این مأمور «آرتمی پتروویج ولینسکی» نام داشت و فردی بسیار باهوش و کاردان بود ولنیسکی پس از بازدید از ایران متوجه شد حکومت صفوی بسیار ضعیف شده و هرج و مرج و بی نظمی همه جا را فرا گرفته است. او در گزارشش به پتر نوشت: «تصور می‌کنم نابودی و از هم پاشیدگی نهایی ایران نزدیک است. اگر سلطان جدیدی حکومت را در دست نگیرد در همه جا آشوب و جنگ روی خواهد داد ما می‌توانیم با گروه کوچکی از سربازان خود بخشی از خاک ایران را تصرف کرده و به روسیه اضافه کنیم اما باید با زیرکی پیش برویم چون اگر در آینده پادشاه نیرومندی به قدرت برسد وضعیت متفاوتی خواهیم داشت.» پتر، با این سفارش ولنیسکی‌؛منتظر شد تا فرصت بهتری به چنگ آورد این فرصت؛ هفت سال بعد در سال ۱۱۳۵ هجری قمری به دست آمد.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج9ص109)قسمت 150: سقوط«میرویس» که از چنگ شاه سلطان حسین گریخته بود در قندهار، گرگین خان را به میهمانی دعوت کرد و او را با تعدادی از همراهانش به قتل رساند. سربازان گرگین خان هم در حمله مردان قبیله میرویس کشته شدند و شهر به طور کامل در اختیار او قرار گرفت تلاش‌های بعدی شاه سلطان حسین برای پس گرفتن قندهار به جایی نرسید و میرویس تا پایان عمر ۱۱۲۷ هجری (قمری) بر قندهار مسلط بود. پس از مرگ میرویس برادرش عبدالعزیز جانشین او شد . عبد العزیز قصد داشت با شاه سلطان حسین به صلح برسد به همین خاطر بزرگان قبیله او را به قتل رساندند و محمود پسر میرویس را به ریاست قبیله غلزایی انتخاب کردند. محمود غلزایی که از ضعف حکومت صفوی آگاه بود در سال ۱۱۳۴ هجری قمری به کرمان حمله کرد و پس از تسخیر این شهر سپاهش را در سال ۱۱۳۵ هجری قمری از راه یزد به سوی اصفهان برد و پایتخت سلسله صفویه را در محاصره گرفت. هنگامی که پتر حکمران روسیه خبر محاصره اصفهان را شنید، فرصتی را که آرزو می‌کرد به دست آورد و با چهل هزار سرباز به سرزمین‌های شمال رود ارس حمله و شهر ایرانی دربند را اشغال کرد روس‌ها مدتی بعد به گیلان هم هجوم آوردند و شهرهای انزلی و رشت را تصرف کردند. در اصفهان ارتش شاه سلطان حسین که هم تعداد سربازانش از افغانها بیشتر بود و هم سلاحهای بهتری داشت حریف افغانها نمی‌شد. سرداران و شخصیتهای درباری آن قدر در رقابت با هم به سر می بردند و از یکدیگر نفرت داشتند که هر کدام با توطئه ای تلاشِ دیگری را برای عقب راندن دشمن با شکست روبه رو میکرد تا این پیروزی به نام رقیب ثبت نشود. شاه سلطان حسین از نمایندگان کشورهای اروپایی که خودش و پدرانش برای جلب دوستی آنها امتیازهای گوناگونی به آنها داده بودند درخواست کمک کرد انگلیسی ها به تقاضای او توجهی نکردند فرانسوی های تازه‌وارد هم به روزهای پس از سقوط سلسله صفویه فکر میکردند. آن‌ها می‌دانستند که روسیه و عثمانی به ایران هجوم خواهند آورد برای همین به دنبال دوستی با این دو کشور بودند. فرانسوی ها میخواستند بین این دو کشور واسطه شوند تا آنها بدون جنگ ایران را بین خود تقسیم کنند فقط هلندیها حاضر شدند به شاه سلطان حسین کمک کنند ؛ آن هم با یک وام ۲۵۰۰۰ تومانی در مقابل هم بخشی از جواهرات سلطنتی را گرو گرفتند. شاه ناامید تصمیم گرفت پسرش تهماسب میرزا را با دوهزار سرباز از حلقه محاصره اصفهان عبور دهد . تهماسب میرزا باید از اصفهان به قزوین می‌رفت تا با نیروهای کمکی به شهر برگردد تهماسب نتوانست لشکر نیرومندی را گردآوری کند و مدتی بعد هم خبر سقوط اصفهان را دریافت کرد. محاصره اصفهان شش ماه طول کشیده بود و در این مدت قحطی و گرسنگی بسیاری از مردم را از پا درآورد مردم اصفهان حتی سگ‌ها و گربه‌های شهر را خورده بودند. شاه سلطان حسین شهر را به افغان‌ها تسلیم کرد و با دست خودش تاج شاهی را بر سر محمود غلزایی گذاشت سلسله صفوی سقوط کرده بود. تهماسب میرزا هنگامی که خبر سقوط اصفهان را شنید در قزوین خود را شاه تهماسب دوم نامید و برای بیرون کردن افغانها از ایران از روسیه کمک خواست، پتر حاضر بود به ایران کمک کند اما در مقابل تهماسب هم باید شهرهای دربند، باکو، شیروان گرگان و ولایت‌های داغستان؛گیلان و مازندران را به روسیه می بخشید. تهماسب از روسها ناامید شد و از عثمانی یاری خواست . حکومت عثمانی هم در مقابل این کمک ایالت های گرجستان، ارمنستان و آذربایجان را میخواست. روسیه و عثمانی هنگامی که مخالفت تهماسب را با پیشنهادهایشان دیدند قراردادی را در سال ۱۱۳۶ هجری قمری با وساطت فرانسه امضا کردند. بر اساس این قرارداد عثمانی‌ها اشغال شمال ایران را به دست روسیه قبول می‌کردند و روسها به اشغال غرب ایران به دست عثمانی اعتراضی نمی‌کردند اکنون بیشتر مناطق کشور به دست روسها، عثمانی ها و افغانها افتاده بود. تهماسب دوم در مازندران پناه گرفته بود و هیچ امیدی به آینده نداشت. در سال ۱۱۳۸ هجری قمری، هنگامی که تهماسب در پریشانی کامل به سر می‌برد یکی از رئیسان ایل افشار که در شمال خراسان زندگی می‌کردند؛ به نام نادر قلی بیگ(بعدها نادرشاه افشار) با پنج هزار جنگجو به یاری پادشاه سرگردان آمد. فتحعلی‌خان(پدربزرگ آغا محمدخان قاجار موسس سلسله قاجار) رئیس ایل قاجار هم که ساکن اطراف گرگان بودند با سه هزار سوار به آنها پیوست. حضور هشت هزار مرد جنگی و سردار توانمندی به نام نادر قلی بیگ امید را در قلب تهماسب دوم زنده کرد. سرسختی و سلحشوری این هشت هزار نفر دوره ای جدید را در تاریخ ایران آغاز کرد؛ دورانی که با اخراج اشغالگران آغاز شد...(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی پایان جلد 9)قسمت 151: چیخیر می‌خواهمآنچه گذشت: در روزهایی که حکومت صفویه بسیار ضعیف شده بود گروهی از افغانها به رهبری محمود غلزایی حاکم قندهار به اصفهان حمله و آنجا را محاصره کردند. شاه سلطان حسین پادشاه صفوی پسرش تهماسب را پنهانی از اصفهان بیرون فرستاد تهماسب که مردی بسیار خوشگذران بود کاری از پیش نبرد. او از عثمانی و روسیه کمک خواست اما آنها در برابر جنگ با افغانها خواهان تصرف بخش‌هایی از ایران بودند تهماسب پیشنهاد آنها را قبول نکرد اما عثمانی آذربایجان و مناطق غربی ایران را اشغال کرد، روس‌ها هم چند شهر ایران را تصرف کردند و امیدوار بودند تهماسب سرزمینهای بزرگتری را به آنها ببخشد. تهماسب ناامیدانه در مازندران پناه گرفته بود اما دست از خوشگذرانی برنمی داشت... . روسها به اردوی تهماسب در مازندران آمده بودند و منتظر بودند وضع او از این هم بدتر شود تا شرایط آنها را برای کمک به ایران قبول کند اما تهماسب کمتر به این اوضاع سخت فکر می‌کرد. او بیشتر ساعات خود را در مستی می‌گذراند و به آوای ساز نوازندگان گوش می‌کرد در یکی از همین روزها، حسینقلی بیک یکی از نزدیکان خود را صدا کرد و گفت چیخیر میخواهم. چیخیر، نام شرابی بود که در قفقاز، سرزمین های شمال رود ارس تولید می‌شد.حسینقلی بیک گفت: «نداریم.»اما فریاد تهماسب او را وحشت زده کرد: « باید برای من حاضر کنی.... »حسینقلی بیک چند لحظه به فکر فرو رفت و بعد گفت « سیمون آوراموف، سفیر روسیه، کمی چیخیر دارد ؛ اما به ما نمی دهد.»تهماسب از جا بلند شد و گفت: «گردنش را میزنم» و از چادر بیرون رفت و به طرف چادرهای روس‌ها دوید مقابل چادرها فریاد زد: «همه روسها باید کشته شوند.»سربازان تهماسب که به دنبال او تا آنجا دویده بودند، وارد چادر آوراموف شدند و او را با لباس خواب از چادر بیرون آوردند، آوراموف که نمی‌دانست چه اتفاقی افتاده خود را روی پاهای تهماسب انداخت و از او عذرخواهی کردتهماسب گفت: « تو از من نمیترسی؟»آوراموف جواب داد چطور ممکن است از اعلی حضرت نترسم؟»تهماسب گفت: «پس چرا برای من چیخیر نمی‌آوری‌؟»آوراموف به سرعت به چادر دوید و تهماسب هم به سوی چادرش برگشت اما در راه روی زمین افتاد و سر و لباسش گل آلود شد.هنگامی که آوراموف با ظرف شراب از راه رسید تهماسب دوباره عصبانی بود خیلی کثیف شده ام همه اینها تقصیر توست.» اما به سرعت ظرف شراب را از دست او گرفت و سرکشید بعد به نوازندگانش دستور داد آهنگ روسی «بالالایکا» را بنوازند و همراه موسیقی شروع به کف زدن کرد. سپس دوباره به طرف سفیر روسیه برگشت:پ« شما برای بیرون کردن افغانها، گیلان مازندران استرآباد، باکو و دربند را می‌خواهید؟»اوراموف می‌خواست پاسخ بدهد که تهماسب گفت: بس است ما را با حرف سرگرم نکن بگذار خوش باشیم برو و کمی چیخیر برای من ذخیره کن.تهماسب مرد روزهای سخت نبود و در بدترین وضعیت که بخش‌های بزرگی از کشور در اشغال افغان‌ها و کشور عثمانی بود به خوشگذرانی و لذت بردن از زندگی فکر می‌کرد. در همین روزها بود که مردان جنگی دو ایل افشار و قاجار به یاری او آمدند تا کشور را از چنگ اشغالگران آزاد کنند. افشارها در شمال خراسان و ایل قاجار در اطراف استرآباد گرگان‌ زندگی می‌کردند. رهبر افشارها، نادرقلی‌بیگ(نادرشاه) و رئیس ایل قاجار، فتحعلی خان(پدربزرگ آغامحمد‌خان) نام داشت تعداد این جنگجویان به هشت هزار نفر می‌رسید. پس از مدتی نادر قلی‌بیگ توانست به تنهایی فرماندهی سربازان تهماسب را به عهده بگیرد در این مدت محمود افغان در اصفهان به دست اشرف پسر عمویش کشته شد اشرف به جای محمود بر تخت نشست و دستور داد شاه سلطان حسین را که پس از تسلیم اصفهان در اسارت آنها بود، به قتل برسانند. سربازان اشرف در سه جنگ در برابر نادرقلی بیگ شکست خوردند و باقی مانده آنها به سوی قندهار گریختند، اشرف در راه فرار به دست یکی از خان‌های محلی به نام محمدخان بلوچ افتاد محمد خان سر او را قطع کرد و الماس درشتی را که اشرف از گنجینه‌های سلطنتی اصفهان ربوده بود، درون سر گذاشت و برای نادر به اصفهان فرستاد پس از آزادی، اصفهان نادر قلی بیگ از تهماسب که در طول جنگ در تهران مانده بود خواست که به اصفهان برود، این واقعه در سال ۱۱۴۳ هجری قمری رخ داد اصفهان پس از هشت سال از اشغال افغانها آزاد شده بود.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی، جلد دهم)قسمت 152: این پیرزن کیست؟!تهماسب پس از هشت سال دوباره به قصری که پدرانش از آنجا بر سراسر ایران فرمانروایی کرده بودند وارد شد. هنگامی که به سرسرای قصر پا گذاشت پیرزنی که لباس خدمتکارها را به تن داشت به سوی او دوید. او را در آغوش گرفت و در حالی که اشک می‌ریخت سر و رویش را غرق در بوسه کرد. تهماسب با تعجب به این پیرزن نگاه می‌کرد نمی دانست این پیرزن چطور جرئت کرده او را در آغوش بگیرد اما خدمتکار پیر او را رها نمی کرد و دائم این کلمات را تکرار می‌کرد «آه فرزند عزیزم یگانه فرزندم،فرزند دلبندم». تهماسب تلاش کرد در چشم‌های خیس پیرزن خیره شود و سرانجام در چشم‌های بی رمق او نگاه مادرش را شناخت مادر تهماسب؛همسر شاه سلطان حسین ملکه ایران هنگامی که افغانها به قصر هجوم آورده بودند لباس خدمتکارها را پوشیده بود تا جان خود را نجات دهد. افغان‌ها تمام خاندان صفویه را قتل عام کرده بودند اما به او که فکر می کردند یکی از کلفت‌های قصر است کاری نداشتند ملکه ایران هشت سال به آنها خدمت کرده و درد و رنج این دوران آن قدر او را پیر و شکسته کرده بود که حتی پسرش هم او را نشناخت. تهماسب شگفت زده بود که چرا در این مدت مادرش نتوانسته در تجارتخانه انگلیسی‌ها یا هلندی ها که پدرانش آن قدر به آنها کمک کرده بودند پناه بگیرد؟ در حقیقت هلندی‌ها و انگلیسی‌ها مشغول اتهام زدن به یکدیگر بودند. هر کدام از آنها دیگری را متهم می‌کرد که در طول اشغال با افغان‌‎ها همکاری کرده است. نادر قلی بیگ از این رقابت استفاده کرد و هنگامی که احساس کرد می تواند از انگلیسی ها بیش از هلندی‌ها پول بگیرد ادعا کرد حرف هلندی ها را باور کرده و انگلیسی ها به دلیل همکاری با افغان‌ها باید یک جریمه سه هزار تومانی را بپردازند. انگلیسی ها شروع به چانه زنی کردند و سرانجام با سیصد تومان نادر را راضی کردند. اما به سرعت به دیدار شاه تهماسب رفتند و از او شکایت کردند. شاه تهماسب به آنها اطمینان داد که نه تنها این پول را بر می‌گرداند بلکه خسارت‌های آنها را هم در دوران اشغال جبران می‌کند. انگلیسی‌ها برای جلب توجه شاه تهماسب به کمک‌های خود به مردم اصفهان در طول اشغال اشاره کرده بودند نماینده شرکت هند شرقی انگلیس در یادداشت هایش نوشت: به اعلی حضرت تبریک گفتم و کمکی را که به ملتش در اینجا کرده بودم بزرگ جلوه دادم و به ایشان اطمینان دادم که فرمان هایشان را به خوبی به انجام می‌رسانم.»شاید انگلیسی‌هایی که به گفته خودشان سعی می‌کردند کمک هایشان را به مردم اصفهان در چشم شاه بزرگ جلوه دهند، هنوز نمی‌دانستند فرمانروای واقعی نادرقلی بیگ است و شاه تهماسب که سلطنت را برای لذت جویی می خواهد قدرتی ندارد که فرمانی را صادر کند و آنها به انجام برسانند. اما نادر قلی بیگ هم برای مدتی طولانی در اصفهان نماند. او برای بیرون راندن عثمانی ها هم نقشه هایی داشت و به سرعت باید جنگ را با آنها آغاز میکرد. پیش از این روسها قول داده بودند اگر ایران عثمانی ها را از سرزمین خود اخراج کند آنها هم مناطقی را که در قفقاز شمال رود ارس و گیلان اشغال کرده بودند به ایران بر می گردانند. شایع شدن بیماری همه گیر وبا در گیلان بسیاری از سربازان روس را از پا درآورده بود از سویی اکنون پتر کبیر فرمانروایی روسیه؛ از دنیا رفته بود و حاکم جدید این کشور مانند او به دنبال کشورگشایی نبود. روس‌ها اگر مطمئن می‌شدند که سربازان ایرانی در قفقاز مستقر خواهند شد و عثمانی حریف قدیمی آنها به این مناطق دست اندازی نخواهد کرد. حاضر بودند آنها را به ایران پس بدهند. نادر که خیالش از روسها آسوده شده بود عازم جنگ با عثمانی شد.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج9ص13)EroditoEroditoTue, 19 May 2026 15:30:52 +0330https://virgool.ir/@erodito/گزیده-ای-از-سرگذشت-استعمار-جلد-هشتم-fafpfbklfxpzقسمت نود و پنج: همه انگلیسی‌‌‌ها بد نیستندانگلیسی‌‌‌ها از نخستین سال‌‌های قرن هفدهم میلادی به تدریج وارد هند شدند.تجارت انگلیسی‌‌‌ها در اختیار کمپانی هند شرقی بود‌‌. این شرکت‌‌، به بهانه حفاظت از تجارتخانه‌‌‌هایش سربازانی را به هند وارد کرد و به آرامی بخش‌‌های مختلف این سرزمین را به تصرف درآورد‌‌.ضعف آخرین پادشا‌‌هان گورکانی و اختلاف‌‌‌های مذهبی میان هندی‌‌ها‌‌، بهترین فرصت را در اختیار انگلیسی‌‌ها گذاشته بود تا در این سرزمین پیشروی کنند.ساحل نشینان رودسند به مردی انگلیسی که باکت وشلوار و کلاه سفید در اطراف خانه‌‌‌هایشان پرسه می زد‌‌، مشکوک بودند؛ انگلیسی‌‌‌ها بیشتر مناطق هند را تصرف کرده بودند؛ اما سند هنوز خارج از قلمرو آن‌‌ها بود‌‌.خبر ستمگری انگلیسی‌‌‌ها در مناطقی که اشغال کرده بودند‌‌، مخصوصاً مالیات‌‌هایی که از کشاورزان می‌گرفتند‌‌، به گوش ساکنان اطراف رود سند هم رسیده بود‌‌. آن‌‌ها اکنون می دیدند که کله یک مرد انگلیسی در سرزمین سند هم پیدا شده مردی که تلاش میکند سرحرف را با مردم باز کند و گاهی با دارو‌‌های اندکی که همراه دارد‌‌، به درمان بیماران آن‌‌‌ها مشغول شود‌‌.مرد انگلیسی که خودش را«چارلز ناپیر»معرفی می‌کرد از رفتار هموطنانش در هند شرمگین بود‌‌، او تلاش می‌کرد به سندی‌‌‌ها بفهماند که همه انگلیسی‌‌‌ها بد نیستند‌‌، بسیاری از مردم انگلیس با اشغال هند مخالف اند و از شنیدن اخبار ظلم کمپانی هند شرقی به هندی‌‌ها خشمگین می شوند‌‌.مهربانی و انسان دوستی چارلز ناپیر به تدریج مردم سند را تحت تأثیر قرار داد‌‌.ناپیر با مردم درددل می‌کرد و پای حرف‌‌‌های آن‌‌‌ها می‌نشست؛ او از بهره کشی‌‌‌های کمپانی هند شرقی خبر‌‌هایی داشت که هندی‌‌‌ها را شگفت زده می‌کرد‌‌.ناپیر با سرافکندگی این اخبار را برزبان می آورد و تأکید می‌کرد که یک روز مردم هند باید قیام کنند و از زیر بار ظلم انگلیسی‌‌‌ها ر‌‌ها شوند‌‌.اعتمادمردم سند روزبه روز به ناپیر بیشتر می‌شد‌‌. ناپیر رهبران و بزرگان سند را تشویق می‌کرد تا علیه انگلستان متحد شوند و مردم را به قیام وادار کنند‌‌.او به کسانی که از آمادگی او برای جنگ با هم وطنانش تعجب می‌کردند می گفت:«وطن من همه جهان است‌‌، نه انگلستان و مذهب من انسانیت است‌‌، نه مسیحیت‌‌.» بالاخره مردم سند برای مبارزه علیه انگلیس آماده‎شدند‌‌. آن‌‌ها باید به انگلیسی‌‌‌ها در سرزمین‌‌های همسایه سند حمله می‏کردند‌‌. حمله سندی‌‌‌ها با پاسخ سخت‎تری از سوی انگلیسی‌‌‌ها همراه شد‌‌.سربازان انگلیسی به کمک آتش شدید توپخانه، سندی‌‌‌ها را عقب راندند و وارد سرزمین آن‌‌‌ها شدند‌‌.آن‌‌ها اعلام کردند چون مردم سند مناطق تحت تصرف انگلیس را تهدید کرده‌اند‌‌، باید سرزمین سند را اشغال کنند تا این تهدید‌‌ها برای همیشه به پایان برسد‌‌. سندی‌‌ها از این بهانه جویی انگلیسی‌‌‌ها برای تسخیر سرزمینشان تعجب نکرده بودند‌‌، چیزی که آن‌‌ها را بسیار شگفت زده کرده بود شخصی بود که فرماندهی انگلیسی‌‌‌ها را به عهده داشت: سرگرد چارلز ناپیرهمان انگلیسی انسان دوستی که مدت‌‌‌ها در میان آن‌‌ها زندگی کرده بود و اکنون کت و شلوار سفیدش را با لباس افسران ارتش کمپانی هندشرقی عوض کرده و سربازانش را برای حمله به سندی‌‌ها رهبری می‌کرد. در حقیقت انگلیسی‌‌‌ها از نخستین روز‌‌هایی که وارد هند شدند‌‌، به هیچ منطقه ای بدون بهانه حمله نکردند‌‌، اکنون نیز که در نیمه قرن نوزدهم‌‌، تقریباً تمام مناطق هند را در تصرف داشتند برای اشغال سرزمین‌‌‌های کوچک باقی مانده هم بهانه‌‌‌هایی را جست وجو می‌کردند‌‌. بهانه آن‌‌ها برای حمله به سند‌‌، تهاجم سندی‌‌ها به سربازان آن‌‌ها در مناطق همسایه بود‌‌. تهاجمی که با تشویق یک انگلیسی سفیدپوش به نام ناپیر انجام شده بود. دولت انگلستان پس از تصرف سواحل سند لقب «سِر» را به چارلز ناپیر اهدا کرد و هشتصد هزار روپیه از ثروت این منطقه را به او پاداش داد.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی، ج 8 ص12)قسمت نود و شش: شلیک به زیباییانگلیسی‌ها که تاسال ۱۸۴۹ میلادی تقریباً تمام هند را به تصرف درآورده بودند‌، در نخستین سال‌های دهه ۱۸۵۰ چند نقطه کوچک باقیمانده را هم به قلمرو خود افزودند‌.یکی از این نقاط‌، شهر کوچک و زیبای آغزا بود که ارتش کمپانی هندشرقی در سال ۱۸۵۳ میلادی آن را در محاصره گرفت‌. شهر آغزا با دیواری بلند که آن را به قلعه‌ای استوار شبیه کرده بود‌ حفاظت می شد‌.افسران انگلیسی انتظار داشتند مردم شهر پس از دیدن پیروزی‌های آن‌ها در سراسر هند از مقاومت دست بردارند و دروازه‌های شهر را باز کنند‌. انتظار فرماندهان انگلیسی واقع بینانه نبود‌، مردم شهر به سختی مقاومت می‌کردند و هر بار که سربازان دشمن به دیوار نزدیک می شدند با گلوله بارانی شدید آن‌ها را عقب می راندند‌.توپخانه انگلیسی‌ها هم توان ویران کردن دیوار بزرگ شهر را نداشت. فرمانده انگلیسی تصمیم گرفت از پادگان‌های دیگر کمک بخواهد‌.رسیدن نیروی کمکی چند روز طول می‌کشید و آن‌ها آذوقه ای را برای این مدت طولانی آماده نکرده بودند.مقاومت مردم شهر گره بزرگی در کارشان انداخته بود تا اینکه یکی از افسران با پیشنهادی به دیدار فرمانده رفت، توپخانه آن‌ها باید از دیوار شهر فاصله می گرفت‌، روی یکی از تپه‌های نزدیک شهر مستقر می شد و کاخ‌های زیبا و قدیمی شهر را نشانه می‌رفت‌.هندی‌ها باید تهدید می‌شدند که اگر به پایداری ادامه دهند توپخانه ارتش کمپانی قصرهای بی نظیر شهر را زیر آتش خواهد گرفت و نابود خواهد کرد‌.فرمانده پیشنهاد افسر را پذیرفت و پیکی به سرعت روانه شهر شد تا تهدید جدید فرمانده را به اطلاع هندی‌ها برساند‌.مردم شهر یک شبانه روز فرصت داشتند تا پاسخ انگلیسی‌ها را بدهند و بناهای تاریخی و بی همتای آغزا را نجات دهند‌.سرانجام در آخرین دقایقی که مهلت انگلیسی‌ها به پایان می رسید‌، یکی از دروازده‌ها باز شد و مردی از آن بیرون آمد‌.مرد با سرعت به سوی اردوگاه انگلیسی‌ها می دوید تا پیش ازپایان وقت‌، خبر تصمیم اهالی را به آن‌ها برساند، مردم آغزا حاضر بودند تفنگ‌های خود را زمین بگذارند تا آسیبی به یادگارهای تاریخی و فرهنگی شهرشان وارد نشود‌.انگلیسی‌ها از اولین روزهایی که به هند وارد شده بودند‌، خود را مردمی متمدن معرفی می‌کردند که باید هندی‌ها را هم با اصول تمدن آشنا می‌کردند و اکنون تنها چند دقیقه با ویران کردن یکی از گرانبهاترین میراث‌های هنری هند فاصله داشتند‌.مردم آغزا که مانند بقیه ساکنان هند از سوی انگلیسی‌ها به بی فرهنگی و توحش متهم بودند برای نگهداری از یادگارهای هنری نیاکانشان‌، از مقاومت سرسختانه خود دست برداشتند و دروازه‌های شهر را به روی دشمن باز کردند‌.حاکمان مناطقی مانند آغزا که به تصرف انگلیسی‌ها در می آمدند‌، برکنار می شدند و شهر‌، کاملاً در قلمرو کمپانی هند شرقی قرار می‌گرفت‌.این قلمرو وسیع «هند بریتانیا» نام گرفته بود، اما در بعضی بخش‌های هند هم انگلیسی‌ها حاکم محلی را با شرط‌ها و محدودیت‌هایی بر سر کار نگه می‌داشتند‌.این حکومت‌ها در ظاهر مستقل بودند، اما سررشته همه کارهایشان در دست یک مأمور انگلیسی بود که «رزیدنت» یا مقیم نامیده می‌شد‌.پولی که انگلیسی‌ها بدون دردسر می توانستند از این حاکمان دست نشانده بگیرند‌، تنها علت نگه داشتن آنها در قدرت بود‌. انگلیسی‌ها از فردی به نام «میر جعفر» 40 میلیون لیره گرفتند تا او را به عنوان حکمران ایالت بنگال منصوب کنند‌. میرجعفر به سراج الدوله‌، حاکم پیشین بنگال‌، که به جنگ با انگلیسی‌ها مشغول بود‌، خیانت کرده بود‌. مدتی بعد‌، از فرد دیگری به نام میر کاظم 10 میلیون لیره گرفتند و او را به جای میر جعفر به حکومت رساندند، اما سه سال بعد 25 میلیون لیره از میر جعفر گرفتند و دوباره او را بر تخت حکومت نشاندند‌. دو سال پس از این‌، از فردی به نام نجم الدوله 11 میلیون لیره گرفتند و حکومت را به او سپردند‌. فرماندار انگلیسی هند‌، وارن‌هاستینگز‌، از برخی حکمران‌های محلی سالی ۲۵۰ هزار لیره به عنوان کمک به خزانه کمپانی دریافت می‌کرد‌.او تعهد کرده بود در برابر این پول‌، از اشغال سرزمین آن‌ها خودداری کند‌. مدتی بعد هم از هر کدام مبلغی رشوه می گرفت و به حساب شخصی خودش واریز می‌کرد تا به این کمک سالانه چیزی اضافه نکند‌. اما بالاخره پیمان شکنی کرد و این ایالت‌ها را هم به هند بریتانیا اضافه کرد.هاستینگز‌، حاکم ایالت «اوز» را وادار کرد تا 5 میلیون لیره به کمپانی هند شرقی بپردازد‌.تمام ثروتی که انگلیسی‌ها به این صورت از فرمانروایان محلی می‌گرفتند‌، دسترنج کشاورزان هندی بود که حاکمان به نام مالیات با بهانه‌های دیگر از چنگ آن‌ها بیرون کشیده بودند.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی، ج8 ص17)قسمت نود و هفت: قفسانگلیسی‌‌ها بیش از پنجاه نوع مالیات و عوارض مختلف از کشاورزان هندی ‌می‌گرفتند.آن‌ها زمین‌های هر ایالت را به کشاورزان اجاره ‌می‌دادند و مهم ترین مالیاتی که از آن‌ها می‌گرفتند «نذرانه» نام داشت.نذرانه پول زیادی بود که هر کشاورز در آغاز کار باید به انگلیسی‌ها پرداخت می‌کرد. انگلیسی‌ها کشاورزانی را که نمی‌توانستند مالیاتشان را بدهند در قفس‌‌های فلزی ‌می‌انداختند و این قفس‌‌ها را زیر آفتاب سوزان هندوستان ‌می‌گذاشتند.بقیه کشاورزانی را که شاهد زجر و مرگ هم وطن خود بودند‌، سعی می‌کردند از هر راهی که ممکن بود‌، مالیات انگلیسی‌ها را بدهند آن‌‌ها حتی بچه‌‌های خود را ‌می‌فروختند تا از عهده اجاره و مالیات زمین برآیند.بسیاری از کشاورزان که تحمل این وضع برایشان غیرممکن بود‌، زمین و روستای خود را ر‌ها می‌کرند و می‌گریختند. بیش از یک سوم جمعیت هندبریتانیا پس از مدتی از روستا‌های خود فرار کردند و به مرد‌می‌آواره و گرسنه تبدیل شدند.بسیاری از این آواره‌‌ها به شهر‌هایی ‌می‌رفتند که انگلیسی‌ها کارخانه‌‌هایی را در آنجا تأسیس کرده بودند. خوشبخت ترین آن‌‌ها ‌می‌توانستند در این کارخانه‌‌ها همراه همسر و تمام فرزندان خود به کار مشغول شوند. دستمزد اندک و ساعت‌‌های طولانی کار‌، مخصوصاً در کارخانه‌‌های نساجی‌، باعث می‌شد این کارگران با کمترین غذا و وسایل زندگی روزگار خود را بگذرانند. آن‌‌ها به صورت گروهی اتاقی را در شهر اجاره می‌کردند و گاهی در یک اتاق کوچک و تاریک سی نفر همراه حیوانات خود زندگی می‌کردند گروهی از این کشاورزان آواره هم در معادنی که انگلیسی‌‌ها آن‌‌ها را اداره می‌کردند به کار مشغول ‌می‌شدند. معدن‌‌هایی که در بسیاری از آن‌‌ها زنان هندی هم هر روز به عمق زمین فرو ‌می‌رفتند و در کنار مرد‌ها به کندن سنگ و خاک در راهرو‌های تاریک معدن مشغول ‌می‌شدند. این زن‌‌ها بچه‌‌های خود را باخوراندن تریاک به خواب‌‌های عمیق و طولانی فرو ‌می‌بردند تا بتوانند با خیالی آسوده تر راهی معدن شوند. انگلیسی‌‌ها در بیشتر سال‌هایی که هند را در تصرف داشتند‌، مشغول جنگ با رقیبانشان در اروپا و آمریکا بودند به همین علت معتقد بودند هندی‌‌ها باید تمام این شرایط سخت را به نام وضعیت جنگی تحمل کنند؛ جنگ‌‌هایی که هیچ ارتباطی به هندی‌‌ها نداشت. لرد ولزلی‌، یکی از فرمانداران انگلیسی هند‌، کتابی را تألیف کرد به نام«کتاب جیبی سرباز برای خدمت در میدان جنگ». او در بخشی از این کتاب نوشت:«همیشه بر سر ما می‌کوبند و تکرار می‌کنند که شرافت و صداقت بهترین سیاست است. اما این جملات زیبا برای سرمشق‌های کودکان دبستانی خوب است. اگر کسی بخواهد در زمان جنگ هم شرافت داشته باشد‌، بهتر است شمشیرش را زمین بیندازد.»(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی، ج8 ص21)قسمت نود و هشت: ارتش گرسنگانکشاورزان بی زمین و بی خانمان‌، راه دیگری هم برای فرار از گرسنگی داشتند‌‌؛ ورود به ارتش انگلیس‌، مزدوری برای کمپانی هند شرقی و جنگ با هم وطنانشان.بیچارگی‌، گرسنگی و فرزندفروشی چشم بسیاری از هندی‌‌ها را به روی ستم انگلیسی‌‌ها بسته بود.آن‌ها حاضر بودند در ارتش اشغالگران کشورشان خدمت کنند تا خود و فرزندانشان را از مرگ نجات دهند.اشتیاق هندی‌های پابرهنه برای ورود به ارتش به اندازه ای بود که پس از مدتی به جز افسران و تقریباً ‌سی‌درصد از سربازان‌، بقیه ارتش کمپانی هند شرقی از هندی‌‌ها تشکیل شده بود.علاقه مردان هندی برای ورود به ارتش و ر‌هایی از گرسنگی و شکنجه‌ی مالیات‌‌ها به حدی رسید که انگلیسی‌‌ها به انتخاب و دستچین کردن آن‌‌ها مشغول شدند.ماراتا‌ها‌، گروهی از ساکنان سرزمین‌‌های غرب هند بودند که پیش از این به سختی با انگلیسی‌‌ها جنگیده بودند و ارتش کمپانی به دشواری توانسته بود سرزمین آن‌‌ها را اشغال کند‌، اکنون این افراد هم مایل بودند سرباز کمپانی شوند.انگلیسی‌‌ها که مبارزه جویی و سرسختی ماراتا‌ها را از یاد نبرده بودند. از ورود آن‌ها به ارتش خود هراس داشتند و استخدام آن‌ها را ممنوع کرده بودند‌‌؛اما گروهی از ماراتا‌ها در نامه ای به حکومت انگلستان نوشتند:«ما افراد ماراته‌، ساکن در ولایت بمبئی ورود زندگی بخش انگلستان را تجربه کرده ایم و در انتظار امتیاز‌هایی هستیم که امپراتور بزرگ آن کشور به مردم ما خواهد داد. ملکه ویکتوریای نجیب رسیدن افراد ما را به مقام‌‌های مهم ممنوع کرده است. ما هم چنین انتظاری نداریم‌‌؛ چون به خوبی تربیت نشده ایم و لیاقت این مقام‌‌ها را نداریم! اما با فروتنی درخواست می‌کنیم در ارتش یا پلیس استخدام شویم. اگر هم امکان ندارد به عنوان سرباز وارد خدمت شویم‌،حاضریم خدمتکار یا قاطرچی باشیم.»سرانجام انگلیسی‌‌ها که از روحیه سلحشوری ماراتا‌ها خبر داشتند و فکر می‌کردند می‌توانند از جنگندگی آن‌ها استفاده کنند‌، گروهی از آن‌ها را وارد ارتش خود کردند.کمپانی هند شرقی‌، از سربازان هندی فقط در جنگ‌‌های داخلی هندوستان استفاده نمی‌کرد.این سربازان برای کشورگشایی‌‌های کمپانی در خارج از هند‌، راهی سرزمین‌‌هایی مانند برمه یا چین هم ‌می‌شدند. رودررو شدن این سربازان با مردم این کشور‌ها باعث ‌می‌شد مردم آن‌‌ها از هندی‌‌ها متنفر شوند‌‌؛ تنفری که خشنودی و رضایت انگلیسی‌‌ها را به دنبال داشت‌، چون مایل نبودند مردم مناطقی که تحت اشغال آن‌ها بودند روزی با هم متحد شوند.هزینه تمام جنگ‌‌هایی که کمپانی هند شرقی در خارج از هند به راه ‌می‌انداخت و سربازان هندی را در آن‌‌ها به کشتن ‌می‌داد‌، از داخل هند و جیب مردم هند تأمین ‌می‌شد. دولت انگلستان برای هیچ یک از این جنگ‌‌ها حتی یک سکه هم نپرداخت.در طول قرن نوزدهم میلادی ۴۵۰میلیون لیره از ثروت هند برای جنگ‌‌های کمپانی هند شرقی در خارج از این کشور هزینه شد.تعداد سربازان هندی که در این جنگ‌‌ها شرکت کردند‌، به هشتصد هزار نفر ‌می‌رسید.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی، ج8 ص25)قسمت نود و نه: تاگزگرسنگی همه هندی‌ها را در برابر انگلیسی‌‌ها به زانو در نیاورده بود.بعضی از جوانان هندی ظلم اشغالگران را تاب نیاوردند و تصمیم گرفتند سازمانی بسیارسِری به نام «تاگز»یا فداییان را به وجود آورند.وظیفه این سازمان‌، کشتن بیگانگان یا کسانی بود که با آن‌ها همکاری می‌کردند.اعضای تاگز در کاروانسرا‌ها و جاده‌‌ها با انگلیسی‌‌هایی که به تنهایی سفر ‌می‌کردند دوست ‌می‌شدند و در لحظه ای مناسب آن‌‌ها را از پا در ‌می‌آوردند و اموالشان را بر ‌می‌داشتند.تمام این اموال در اختیار سازمان قرار ‌می‌گرفت تا بین مردم توزیع شود‌، گاهی نیز بخشی از این عنیمت‌‌ها به بعضی از حاکمان محلی داده ‌می‌شد که فعالیت تاگز را نادیده ‌می‌گرفتند و گزارشی به انگلیسی‌‌ها نمی‌دادند. فداییان با پنهانکاری فراوان و رازداری بی مانندی به شکار انگلیسی‌‌ها مشغول بودند.چیره دستی آن‌‌ها در قتل اشغالگران و نابود کردن اجساد آن‌‌ها به اندازه ای بود که مردم محلی در پاسخ سربازانی که به جست و جوی افراد گم شده ‌می‌آمدند‌، قتل آن‌‌ها را به حیوانات درنده یا موجودات خیالی نسبت ‌می‌دادند. انگلیسی‌‌ها در سال ۱۸۳۱ میلادی گروه ویژه ای را به ریاست فردی به نام«ویلیام اسلی من» مأمور کردند تا سازمان تاگز را شناسایی و نابود کند. خبرچین‌هایی که انگلیسی‌‌ها در سراسر هند داشتند به این گروه کمک کرد تا سرنخ‌‌هایی را به دست آورند و بعضی از افراد سازمان را دستگیر کنند. اطلاعاتی که گروه ویژه از این افراد به دست آورد‌، برای متلاشی شدن تمام سازمان کافی نبود. درحقیقت‌، تاگز به شکلی طراحی شده بود که بسیاری از افراد از بخش‌‌های دیگر سازمان بی اطلاع بودند.زیرکی و رازداری اعضای فداییان باعث شد تلاش انگلیسی‌‌ها برای نابودی آنها هفتاد سال طول بکشد. انگلستان تنها در سال‌های پایانی قرن نوزدهم میلادی توانست سازمان تاگز را کاملاً تارومار کند.در طول این هفتاد سال‌، بسیاری از انگلیسی‌‌ها با شنیدن نام این سازمان به خود ‌می‌لرزیدند و تا مدت‌‌ها کسی باور نداشت گروه فداییان کاملاً از میان رفته است.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج8 ص29)قسمت صد: نان اسرارآمیزاولین روز‌های سال ۱۸۵۷ میلادی خبر‌هایی از شهر‌های شمالی هند به انگلیسی‌‌ها ‌می‌رسید که آن‌ها را نگران کرده بود.مردم نان‌‌های کوچکی به نام «چاییتی» ‌می‌پختند که علامت ویژه ای هم روی آن‌‌ها بود. این نان‌‌ها به رایگان بین مردم پخش ‌می‌شد. از گذشته‌‌های دور‌، مردم شمال هند هرگاه ‌می‌خواستند خبر واقعه بزرگی را به یکدیگر برسانند و برای این حادثه آماده شوند‌، چاپیتی ‌می‌پختند و پخش می‌کردند. انگلیسی‌‌ها نمی‌دانستند علت این کار چیست و از طرفی نمی‌توانستند از مردم بخواهند به یکدیگر «نان» ندهند‌، با آنکه ‌می‌دانستند آن‌‌ها به این ترتیب پیا‌می‌را به هم منتقل می‌کنند.کانینگ‌، یکی از رئیسان کمپانی هند شرقی‌، در نامه ای نوشت:«واقعه ای عجیب و اسرارآمیز در حال رخ دادن است که علت آن ناشناخته است. گروه‌‌هایی از مردم نان‌های کوچکی ‌می‌پزند و از محله ای به محله دیگر ‌می‌برند.معنی این کار چیست؟ هنوز روشن نشده.»با آغاز سال ۱۸۵۷‌، حکومت کمپانی در هند صد ساله شده بود.هنگا‌می‌که در سال ۱۷۵۷ میلادی رابرت کلایو‌، افسر انگلیسی‌، سراج الدوله را در بنگال شکست داد کمپانی نخستین ایالت بزرگ را به چنگ آورد و حکومت خود را آغاز کرد.اکنون صد سال از آن روز‌ها می‌گذشت.در این سال‌ها به تدریج باوری در بین مردم به وجود آمده بود که حکومت کمپانی در هند صد سال دوام خواهد آورد و نه بیشتر.پیش از آغاز سال شایعه‌‌هایی در میان مسلمانان و هندو‌ها پراکنده شده بود:«ارتش بزرگی از لندن به سوی هند اعزام شده است تا تمام هندی‌ها‌، چه مسلمان و چه هندو را مسیحی کنند.انگلیسی‌‌ها با لجاجت جلوی چشم‌‌های هندو‌ها گوشت ‌می‌خورند تا باور‌های مذهبی آن‌ها را سست کنند.»هندو‌ها پیروان یکی از ادیان بسیار قدیمی‌ هند بودند و خوردن گوشت حیوانات را حرام ‌می‌دانستند و اگر شاهد خوردن گوشت توسط یک انگلیسی بودند‌، پس از آن سایه او را هم آلوده کننده محیط به حساب ‌می‌آوردند و ظرف‌‌های غذای خود را از سایه او هم دور نگه ‌می‌داشتند. هندی‌‌ها‌، پیرو هر مذهبی که ‌می‌بودند‌، همه ستم‌‌ها و تحقیر‌ها را تحمل می‌کردند‌، اما نمی‌توانستند ا‌هانت به عقاید مذهبی شان را تاب بیاورند.انگلیسی‌‌ها نمی‌توانستند جلوی این شایعه‌‌ها را بگیرند. پخش شدن این اخبار همراه دست به دست شدن نان اسرارآمیز آن‌‌ها را نگران کرده بود.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی، ج8 ص33)قسمت صد و یکم: قیام نیلوفر(اولین قیام مردم هند علیه استعمار انگلیس)افسران انگلیسی که در پادگان شهر«میروت» مستقر بودند با تعجب به رفتار سربازانشان خیره بودند. گل نیلوفر درشتی بین سربازها دست به دست می‌شد. هر سربازی که ساقه نیلوفر را در دست می‌گرفت لحظه ای به آن خیره می شد و آن را به دست نفر بعدی می‌داد. انگلیسی‌ها زمانی معنای این کار را فهمیدند که دیر شده به دنبال کادیبه بود. مدتی بود که تفنگ های جدیدی به پادگان‌ها رسیده بود. فشنگ این تفنگ‌ها برای آنکه به خوبی وارد لوله تفنگ شوند چرب شده بودند. به سربازان خبر رسیده بود روغنی که به فشنگ‌ها زده شده از چربی گاو و خوک تهیه شده است. هندوها گاو را مقدس و کشتن آن را گناه می دانستند ؛ مسلمان‌ها هم معتقداند خوک و چربی آن نجس است. در ۲۶ فوریه ۱۸۵۷، هشتاد و پنج نفر از سربازان هندی اعلام کردند حاضر نیستند از آنها استفاده کنند و زمانی دست از مخالفت برخواهند داشت که مطمئن شوند در پادگان های دیگر هم از این فشنگ‌ها استفاده نمی شود. فرمانده انگلیسی پادگان به سرعت دادگاه نظامی تشکیل داد و هر کدام از این سربازان را به ده سال زندان محکوم کرد. روز بعد، بقیه سربازان هندی به سوی زندان پادگان به راه افتادند و هموطنان خود را از زندان رها کردند. سربازان، سپس به طرف خوابگاه افسران انگلیسی رفتند و همه آنها را به گلوله بستند. پس از این پادگان را به آتش کشیدند و به سوی دهلی، پایتخت هند، به راه افتادند. دهلی در شصت و پنج کیلومتری میروت قرار داشت. در همین زمان پادگان شهر «بهرام ور» نیز که صد و پنجاه کیلومتر از میروت فاصله داشت به دست سربازان شورشی افتاد. هنگامی که سربازان انقلابی به دهلی رسیدند، ارتشیان هندی هم که در این شهر زیرفرمان انگلیسی‌ها بودند به آن‌ها پیوستند و شهر به سرعت به دست هندی‌ها افتادند. بزرگ ترین انبار اسلحه هند در دهلی قرار داشت. افسران انگلیسی پیش از فرار این انبار را منفجر کردند تا سلاح‌ها به دست انقلابی‌ها نیفتد. سربازان هندی به سوی کاخ امپراتور به راه افتادند. بهادرشاه دوم، آخرین پادشاه گورکانی، درحالی که بیش از هفتاد سال از عمرش می گذشت هنوز هم به عنوان امپراتور هند در این کاخ حضور داشت. او سالها بود که حکومتی تشریفاتی داشت، در این قصر به نام پادشاه زندگی میکرد، اما هیچ قدرتی نداشت و حکومت در اختیار کمپانی هند شرقی بود. امپراطوری گورکانی از نخستین سالهای قرن شانزدهم میلادی بربسیاری از سرزمین‌های شمال و مرکز هند حکومت می‌کرد. انگلیسی‌ها که در طول دویست سال به تدریج وارد هند شدند و جای پای خود را محکم کردند قدرت پادشاهان گورکانی را روز به روز کمتر و محدودتر کردند تا آنکه آخرین افراد این سلسله تنها نامی از پادشاهی برایشان مانده بود. رئیسان کمپانی، بهادرشاه دوم را هم مانند پدرانش به عنوان امپراتور در قصر نگه داشته بودند تا به حضورشان در هند شکلی قانونی بدهند، آنها هنوز هم مدعی بودند که در حال تجارت هستند و حاکم کشور، بهادرشاه است. بهادرشاه رهبری سربازان انقلابی را به عهده گرفت و از آنها خواست شهرهای دیگر را نیز آزاد کنند. مدتی بعد شهرهای آگرا و کانپور هم به دست هندی‌ها افتاد. شهر لکنهو هم در ژوئیه ۱۸۵۷ به دست ارتش انقلابی افتاد. فرماندار انگلیسی کل هندوستان، سرهنری لارنس، در این شهر به دست سربازان هندی افتاد و اعدام شد. انقلاب به ایالت های شرقی هند همچون بنگال کشیده شد. تمام هندی‌ها، مسلمان و هندو در این قیام شرکت داشتند. اکنون تنها سربازان نبودند که با انگلیسی‌ها می‌جنگیدند، همه مردم سر به شورش برداشته بودند. رانی جانسی، دختر بیست ساله ای بود که در شهر گوالیور زندگی میکرد. هنگامی که خبر انقلاب به این شهر رسید، رانی لباس مردانه پوشید و مردم را تشویق کرد تا جنگ را علیه انگلیسی‌ها آغاز کنند. رانی رهبری انقلابی های شهر را به عهده گرفت و پس از نبردی سخت قلعه مستحکم گوالیور را از چنگ انگلیسی‌ها بیرون کشید. ژنرالی که در این جنگ فرمانده انگلیسی‌ها بود، «سِر هیو رُز» نام داشت. رز از شهر گریخت تا در زمانی مناسب بازگردد و شکستی را که از یک دختر جوان هندی خورده بود، جبران کند. در مناطق دورافتاده هند هم که تعداد هندی‌ها برای آغاز شورش کم بود یا بیرون راندن انگلیسی‌ها امکان نداشت مردم به هر شکلی که می توانستند با آن‌ها مخالفت میکردند. یکی از ژنرالهای انگلیسی در دفترخاطراتش نوشت :«پیرمردی هندی در آشپرخانه ام خدمت می‌کند. امروز جلوی چشم‌های من ظرف های چینی و بلور را به زمین میکوبید و خرد میکرد. پرسیدم: چه کار میکنی؟ جواب داد: تا امروز شما فرمان میدادید و حالا نوبت ماست.»(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی، ج 8 ص38)قسمت صد و دو : هر سادو به اندازه یک لشکر ارزش دارد(قسمت اول)انگلیسی‌ها سیاه ترین روزهای خود را از آغاز ورود به هندوستان می گذراندند؛ بسیاری از سربازان، افسران و حتی کارمندان آنها کشته شده بودند، در هیچ نقطه ای امنیت نداشتند و بخش بزرگی از هند به دست سربازان انقلابی افتاده بود ؛ اما هنوز ناامید نشده بودند.انگلستان برای اداره هند از یک اصل مهم که آن را درتمام قوانینی که برای هند تصویب می شد، رعایت می کرد بهره می برد.آن‌ها به شکل رسمی در کمپانی هند شرقی همچنین دولت انگلستان این اصل را اعلام کرده و بسیار از قوانین را به علت مخالفت با این اصل، مردود اعلام کرده کنار می گذاشتند.این اصل در یک جمله کوتاه خلاصه ش بود: divide et impera.یعنی : بین مردم جدایی بینداز و بر آنها حکومت کن.آن‌ها از اتحاد سربازان مسلمان و هندو در هنگام شورش به سختی زیان دیده بودند؛ درحالی که پیش از آن برای تشکیل ارتشی از هندی ها به این اصل توجه کرده بودند.در هنگام سازماندهی این ارتش ، ژنرال «اِدِن» به رئیسان کمپانی نوشت: هدف اصلی ما ساختن ارتشی با بهره بردن از اصل صحیح «جدایی بینداز و حکومت کن» بوده است. تلاش آنها برای جدایی انداختن بین مردم هند در بیرون از ارتش نیز ادامه داشت.اختلاف های مذهبی در هند، بهترین فرصت برای انگلیسی‌ها بود.هندوها و مسلمانان دو گروه مذهبی بزرگ در هند بودند ، اما دین های دیگری هم در هند وجود داشت.«سیک» ها دسته ای از مردم هند بودند که هم با مسلمانان و هم با هندوها اختلاف داشتند، بیشتر سیک ها در ایالت پنجاب زندگی میکردند.انگلیسی‌ها برای اختلاف انداختن بین پیروان این دینها ، مأموران مخفی خود را به شکل « سادو » بین آنها می فرستادند.سادوها افرادی بودند که مانند درویش ها یا روحانیهای دین های مختلف لباس می پوشیدند و به میان مردم می رفتند.آنها را علیه کسانی که به مذهب دیگری اعتقاد داشتند تحریک میکردند و دو طرف را به جان هم می انداختند.انگلیسی‌ها برای اشغال هند بارها از سادوها یا درویش های دروغین استفاده کردند؛به اندازه ای که هر سادو برای آنها بیش از یک لشکر نظامی ارزش داشت.هنگامی که انقلاب هند به اوج رسیده بود و انگلیسی‌ها در بیشتر شهرها شکست خورده ، در حال فرار بودند، ژنرال سِر هیو رُز که پس از اعدام سِرهنری لارنس فرماندهی انگلیسی‌ها را به عهده گرفته بود به فکر استفاده از اصل « جدایی بینداز و حکومت کن» افتاد.ژنرال پیامی را برای سیک های پنجاب ارسال کرد و به آنها هشدار داد که هندوها در حال قوی شدن هستند و اگر دست انگلیسی‌ها از هند کوتاه شود، هندوها به سیک ها رحم نخواهند کرد.سرزمین پنجاب آخرین منطقه از هند بود که در سال ۱۸۴۹ میلادی به دست انگلیسی‌ها افتاده بود و اکنون هشت سال بود که کمپانی هندشرقی بر آنها حکومت میکرد.سیکهای پنجاب می توانستند از انقلابی که هندوها و مسلمانان به راه انداخته بودند ، استفاده کنند و آنها نیز در پنجاب استقلال خود را به دست آورند ؛ اما کینه ای که از هندوها داشتند باعث شد با انگلیسی‌ها متحد شوند.ژنرال رز ، سیک ها را در کنار سربازان انگلیسی به طرف دهلی به حرکت درآورد و در سیزدهم سپتامبر ۱۸۵۷ این شهر را در محاصره گرفت.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج8 ص41)قسمت صد و سه: هر سادو به اندازه یک لشکر ارزش دارد(قسمت دوم)محاصره دهلی هفت روز طول کشید و در تمام این مدت توپخانه انگلستان به شدت شهر را زیر آتش گرفته بود.سربازانی که از شهر دفاع میکردند می‌دانستند توان پیروزی در برابر سربازان پرشمار سیک و انگلیسی را ندارند اما مقاومت میکردند تا بیشتر مردم بتوانند از شهر فرار کنند. هنگامی که در روز بیستم سپتامبر انگلیسی‌ها توانستند وارد شهر شوند ، بسیاری از خانه ها به پشته هایی از خاک تبدیل شده ، شهر تقريباً ویران شده بود.بیشتر مردم شهر گریخته بودند. انگلیسی‌ها وارد خانه هایی می شدند که صاحبان آنها حاضر نشده بودند از شهر بروند، انگلیسی‌ها تمام خانه را جست وجو میکردند و اگر یک شیء انگلیسی در آن پیدا میکردند تمام افراد خانواده را تیرباران می‌کردند به این بهانه که آن ها حتماً این کالا را در روزهای شورش از انگلیسی‌ها دزدیده اند.تعداد بیشماری از سیک ها هم به طرف شهر «الله آباد» رفتند و با آنکه هندی‌ها به سختی از این شهر دفاع میکردند آن را تسخیر کرده، به انگلیسی‌ها تحویل دادند.انگلیسی‌ها که از دیدن کینه سیک ها از هندوها ذوق زده شده بودند، جایزه هایی برای آنها تعیین کردند؛ هرکس که سر یک سرباز هندی ها را همراه سلاح او برای انگلیسی‌ها می آورد، پنجاه روپیه جایزه می گرفت و اگر سر سرباز را بدون سلاح تحویل می داد، بیست و پنج روپیه جایزه داشت.بی نظمی هندی ها هم به کمک انگلیسی‌ها آمده بود.سربازان هندی پس از آغاز شورش ، مردم شهرهای مختلف را به قیام دعوت کرده بودند، اما در ادامه جنگ نتوانسته بودند انقلاب های هر شهر را با شهرهای دیگر هماهنگ کنند.به همین علت بسیاری از شهرهایی که در برابر انگلیسی‌ها و سیک ها مقاومت می کردند.نمی توانستند از مناطق دیگر کمک بگیرند.در آغاز سال ۱۸۵۸ میلادی شهرهای کانپور و لکنهو هم به دست انگلیسی‌ها افتاد و مردم این شهرها به شکل هولناکی به دست سربازان انگلیسی قتل عام شدند.ژنرال سِر هیو رُز با لشکری از سربازان انگلیسی و سیک به طرف شهر گوالیور رفت تا آن را از دست رانی جانسی، دختر بیست ساله ای که سال گذشته ژنرال را از آنجا فراری داده بود، بیرون بکشد.در جنگ سختی که در گوالیور رخ داد رانی جانسی درحالی که سوار بر اسب، شمشیر به دست گرفته بود و سربازان شهرش به جنگ تشویق می کرد ، گلوله‌ای خورد و کشته شد و شهر به دست دشمن افتاد.ژنرال رز دستور داد در فاصله دو شهر گوالیور و کانپور، به هر درخت یک هندی را دار بزنند.ژنرال نیل، یکی دیگر از فرماندهان انگلیسی بود که یک روش ابتکاری برای اعدام دسته جمعی داشت و به آن افتخار می‌کرد.او هندی ها را در دسته های هشت نفری با یک طناب به شاخه های درختان انبه می بست و سر دیگر طناب را به گردن فیلی می‌بست و آن را به حرکت درمی آورد.هر هشت نفر با هم به بالا کشیده می‌شدند و از پا درمی آمدند .انقلاب در بسیاری از شهرها شکست خورده بود، اما کشتار مردم هند ادامه داشت.خشونت سربازان انگلیسی به اندازه ای بود که فرمانده آن ها را هم به وحشت انداخت ژنرال می ترسید قتل عام مردم و سوزاندن مزارع و نابودی باغ ها چیزی برای انگلستان باقی نگذارد، او به افسران زیر دستش گفت:« اگر دشمنی خود را بیشتر کنیم و خشنتر باشیم ، نتیجه های منفی آن گریبان خود ما را خواهد گرفت.وقتی دهکده ها را آتش می زنیم، زمین های سوخته‌ای باقی می ماند که هیچ چیزی در آن ها نمی روید.بعد از آن قحطی رخ خواهد داد و این قحطی جان بقیه هندی ها را خواهد گرفت، آن وقت نه کارگری خواهیم داشت و نه کسی باقی خواهد ماند تا کالاهای انگلیسی را مصرف کند.»پس از این، ژنرال دستور داد سربازان دست از کشتار و ویران کردن بردارند.هنگامی که خبر دستورهای تازه ژنرال به انگلستان رسید، جنجالی در لندن به پا شد.بسیاری از انگلیسی‌ها خواستار سرکوب شدیدتر هندی ها بودند و ژنرال را با تمسخر «آقای بخشاینده» می‌نامیدند.مردم در لندن طومار بلندی را امضا کردند و آن را به دفتر کمپانی هند شرقی فرستادند، آنها خواستار برکناری ژنرال بودند.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج8 ص44)قسمت صد و چهار: آخرین امپراتورانگلیسی‌ها پس از اشغال دهلی، نتوانستند بهادرشاه دوم را در شهر پیدا کنند.امپراتور از شهر گریخته بود. مدتی بعد، درحالیکه خبر شکست انقلابیها در شهرهای مختلف، پی درپی، به دهلی می رسید امپراتور پیر در خانه ای در اطراف دهلی به دام افتاد.پیرمرد را به شهر برگرداندند و روز بعد دو پسر او به نام های میرزا و خیر و نوه اش؛ ابوبکر، را هم دستگیر کردند شاهزاده ها را درون یک گاری که گوساله های وحشی آن را می کشیدند، در شهر می‌گرداندند.آنها پیش از این، سوار بر فیل، به گردش می رفتند؛ اما اکنون باید تحقیر می شدند افسرانگلیسی که آن ها را دستگیر کرده بود، دستور داد برهنه شوند.شاهزاده ها جلوی چشم های مردم لباس هایشان را درآورردند، افسر انگلیسی لحظاتی صبر کرد و هنگامی که مطمئن شد همه مردم شاهزاده ها را در این وضع دیده اند. روی گاری رفت، تپانچه اش را بیرون کشید و با شلیک سه گلوله، هر سه نفر را از پا انداخت.بهادرشاه دوم به جای قصر در خانه ای کوچک زندانی شد تا روز محاکمه اش فرابرسد. او دیگر برتخت نمی نشست. بلکه تشک کوچکی را روی زمین پهن کرده بودند تا روی آن بنشیند و با حسرت به زمین خیره شود.انگلیسی‌ها برای تفریح به دیدنش می رفتتند. دو نگهبان در کنار او ایستاده بودند و با بادبزن هایی که از پرطاووس درست شده بود او را باد می زدند؛ تنها نشانه ای که از دوران شاهی اش به جا مانده بود.بهادرشاه در دادگاه به تبعید محکوم شد. انگلیسی‌ها او را به برمه اعزام کردند تا بقیه عمرش را در شهر «رانگون» بگذراند.دستگیری بهادرشاه برای آنها ارزش زیادی داشت. آنها با محاکمه آخرین امپراتور گورگانی می‌توانستند برای هندی هایی که هنوز از مقاومت دست برنداشته بودند پیغامی بفرستند که رهبر قیام به بند کشیده شده و پایداری بی فایده است،(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج8 ص46)قسمت صد و پنجم: هند به من تعلق داردکمپانی هند شرقی با کمک سیک‌های پنجاب توانست انقلاب مردم هند را در ۱۸۵۷ میلادی سرکوب کند. در آن روزها ارتش کمپانی، بزرگ ترین ارتش دنیا بود و بخش عظیمی از این ارتش، سر به شورش برداشته بود. انگلیسی‌ها به سختی از این قیام هولناک جان به در بردند. سرکوب شورش برای آنها نود و هشت میلیون لیره هزینه داشت.کمپانی باید بدون کمک دولت انگلستان این خسارت ها را جبران میکرد و تنها یک راه پیش رو داشت : تمام هزینه های کشتار مردم هند را از هندی ها بگیرد.تعداد سهامداران کمپانی در سال ۱۸۵۷ میلادی هزار و هفتصد نفر بود. این افراد از رئیسان کمپانی خواستند که ضرر نود و هشت میلیون لیره ای را از دویست و پنجاه میلیون هندی که تحت تسلط کمپانی زندگی میکردند بگیرد.کمپانی مالیات تازه ای را برای بازسازی ارتش برقرار کرد ؛ این مالیات سرانه نام داشت. اما رساندن این پول به خزانه کمپانی به سادگی ممکن نبود.شهرها، روستاها و کشتزارها ویران شده بودند و بسیاری از کشاورزان به قتل رسیده یا گریخته بودند. با آنکه شعله های قیام فروکش کرده بود؛ اما سازمان بزرگ کمپانی هم فلج شده بود.گروه زیادی از مردم انگلستان، تقصیر را به گردن رئیسان کمپانی می انداختند. آنها نتوانسته بودند از شورش جلوگیری کنند و هندی ها را با هزینه های زیاد آرام کرده بودند. بیشتر انگلیسی‌ها معتقد بودند که کمپانی دیگر نمی تواند برهند حکومت کند و دولت انگلستان باید اختیار هند را در دست بگیرد. نخست وزیر انگلستان، لرد پالمرستون، به مجلس پیشنهاد کرد وزارت خانه ای به نام «وزارت هند» در دولت تشکیل و به اداره هند مشغول شود. عنوان فرماندار انگلیسی کل هند هم به نایب السلطنه تغییر میکرد. در همین زمان ویکتوریا، ملکه انگلستان، در یک سخنرانی، مغرورانه این جمله را بر زبان آورد : «هند به من تعلق دارد.» تلاش بعضی از کارکنان کمپانی برای آنکه دولت و ملکه را از این کار منصرف کنند به جایی نرسید. جان استوارت میل نویسنده سرشناس انگلیسی، که کتاب‌های مهمی را در ستایش آزادی نوشته است یکی از کارمندان کمپانی بود(آزادی‌خواهان دنیا عجیباً به نان استعمار علاقه دارند). او چهل سال در کمپانی خدمت کرده بود و اکنون نمی توانست منحل شدن آن را باور کند؛ در نامه ای به ملکه نوشت:«ما امپراتوری بزرگی را در آن سوی دریاها تأسیس کردیم، ما بر سرزمین حکومت و از آن دفاع کردیم بدون آنکه وزارت خزانه داری انگلستان سکه ای را در این راه مصرف کند.»نامه نگاری‌های جان استوارت میل به جایی نرسید. دولت انگلستان تصمیم گرفته بود کمپانی را از سهامداران آن بخرد و برای آنکه آن‌ها با رضایت کامل سهامشان را بفروشند، قیمت آن را دو برابر کرد. هر سهم کمپانی در سال ۱۸۵۷ میلادی صد لیره ارزش داشت و دولت هر سهم را دویست لیره خریداری کرد؛ اما دولت انگلستان این پول هنگفت را از کجا به دست می آورد؟ اکنون دولت، هند را در اختیار داشت و این هزینه را هم باید از همین سرزمین به چنگ می‌آورد. تمام قیمت سهام دویست لیرهای کمپانی به عنوان بدهی هندی ها به دولت انگلستان در نظر گرفته شد، اما دولت که می دانست هندی ها نمی‌توانند در این شرایط چنین پولی را بپردازند، آن را به عنوان «بدهی» برای آنها به حساب آورد تا به تدریج در کنار مالیات‌های دیگر این مبلغ جدید را هم به مأموران انگلیسی بدهند. به این صورت دولت انگلستان به هندی ها قرض داده بود، پس باید بهره و سود این وام را هم دریافت می کرد: به همین خاطر ده درصد هم به اصل پول اضافه کرد تا تمام آن را در چند قسط از مردم هند بگیرند.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج8 ص50)قسمت صد و شش:روی سر نیزه نمی شود نشست(قسمت اول)انگلیسی‌ها که چند قرن در مناطق گوناگون دنیا با مردم سرزمین‌های دور و نزدیک جنگیده بودند، ضرب المثلی داشتند که می گفت :«با سرنیزه خیلی کارها می شود کرد، اما نمی‌توان روی آن نشست.»منظور آنها این بود که می شود با زور به حکومت رسید اما نمی‌توان برای همیشه با زور و کشتار و شکنجه به حکومت ادامه داد. قیام ۱۸۵۷ میلادی درس بزرگی برای انگلیسی‌ها بود که به این ضرب المثل بیشترتوجه کنند. آنها نمی خواستند مردم هند دوباره به انقلاب و خیزش رو کنند؛ با آنکه فشار مالیات‌ها از گذشته هم بیشتر شده بود. انگلیسی‌ها پس از قیام تلاش کردند شکل اداره هند را عوض کنند. آن‌ها باید هندی‌ها را به عنوان کارمند در اداره‌های دولتی استخدام میکردند و برای این کار باید به آنها اجازه می دادند درس بخوانند.مدرسه هایی برای هندی‌ها تأسیس شد. افرادی که از این مدرسه‌ها بیرون می آمدند باید در اداره‌های انگلیسی مشغول به کار می شدند؛ به همین خاطر آموزش‌های کم و محدودی برای آن‌ها در نظر گرفته می شد؛ حتی دخترها هم از این تحصیل محروم بودند، چون قرار بود فقط مردها در اداره‌ها به کار مشغول شوند.در سال ۱۸۵۸ میلادی، یک سال پس از قیام بزرگ، ملکه ویکتوریا در فرمانی اعلام کرد :«تصمیم ما این است که در هند، بدون در نظر گرفتن اختلاف رنگ پوست و نژاد افراد، اشخاص شایسته را در اداره‌ها به کار بگماریم و هر کس را با توجه به توانایی هایش به درجه‌های بالاتر برسانیم.»فرمان ملکه فقط برای آرام کردن هندی‌ها صادر شده بود؛ تا نود سال بعد که هند استقلال خود را به دست آورد و از اشغال انگلستان آزاد شد، فقط ۴ ٪ کارکنان اداره‌ها هندی بودند و از میان آن‌ها هم، هیچکدام اجازه پیدا نکردند به مقام‌های بالای اداری برسند. آموزش هندی‌ها هم به همان مدرسه‌های انگلیسی محدود شده بود و دولت انگلستان با هر وسیله ای که‌ ممکن بود جلوی پیشرفت آموزشگاه‌های هندی را می گرفت.انگلیسی‌ها برای آنکه مدرسه‌های قدیمی هندی‌ها را تعطیل کنند زمین‌های وقف شده را تصرف میکردند. پیش از ورود انگلیسی‌ها به هند، مدرسه‌ها را افراد نیکوکار می ساختند. این اشخاص، زمین‌هایی را هم به این مدرسه‌ها می بخشیدند تا اداره کنندگان مدرسه با فروش محصولات این زمین‌ها، هزینه‌های مدرسه را تأمین کنند. به این کار وقف زمین برای مدرسه می‌گفتند، حکومت هند هم برای آنکه به آموزش مردم کمک کرده باشد، از این زمین‌ها مالیات نمی‌گرفت.هنگامی که انگلیسی‌ها هند را تسخیر کردند، از زمین‌های وقفی هم مالیات گرفتند و زمین‌های هر مدرسه را که مدیر آن نمی توانست مالیات آن‌ها را بدهد، تصرف می‌کردند. پس از آن، پولی وجود نداشت تا خرج مدرسه شود و مدرسه تعطیل می شد. انگلیسی‌ها با همین شیوه تعداد زیادی از آموزشگاه‌های هندی را از سر راه برداشتند. یکی دیگر از راه‌های جلوگیری از آموزش هندی‌ها، مانع تراشیدن در راه رسیدن کتاب‌های چاپی به دست آنها بود. حادثه ای که در حیدرآباد رخ داد نمونه ای از این رفتار انگلیسی‌ها است.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج8ص54)قسمت صد و هفت:روی سر نیزه نمی توان نشست(قسمت دوم)حیدرآباد یکی از ایالت هایی بود که در ظاهر حکومت مستقلی داشت. حکومت این بخش از هند به دست فردی هندی بود؛ اما «رزیدنت» یا نماینده کمپانی در تمام امور آن دخالت می کرد.حکمران حیدرآباد که اخباری را درباره دستگاه‌های چاپ در اروپا شنیده بود، از رزیدنت خواهش کرد نمونه ای از این دستگاه را برای او بیاورد.مرد انگلیسی مدتی بعد یک دستگاه چاپ را به دربار حیدرآباد برد.حکمران حیدرآباد با شگفتی و ستایش، کاردستگاه را تماشا کرد، اما هنگامی که کنجاوی اش د که بقیه هدیه‌ها به پایان رسید، دستور داد آن را به انباری ببرند که و اشیاء نفیس را در آن نگه می داشتند.او از این دستگاه برای چاپ کتاب استفاده نکرده بود؛ اما هنگامی که خبراین ماجرا به فرماندار انگلیسی هند رسید پیغام سرزنش آمیزی را برای رزیدنت حیدرآباد ارسال کرد؛ او به هیچ وجه حق نداشت یک دستگاه چاپ را به دست هندی‌ها برساند.رزیدنت در نامه ای به فرماندار توضیح داد که حاکم حیدرآباد هیچ کتابی را چاپ نکرده و دستگاه را هم به انبار منتقل کرده است.اما این توضیح، نگرانی‌های فرماندار را از بین نبرد و از رزیدنت خواست با اعزام مأمور مخفی خود به انبار کاخ دستگاه را بشکند و از کار بیندازد تا خیال آن‌ها کاملا آسوده شود.سال‌ها طول کشید تا انگلیسی‌ها اجازه دهند مردم هند از دستگاه چاپ استفاده کنند. انگلیسی‌ها برای ضعیف کردن فرهنگ مردم هند، زبان اداری این کشور را هم تغییر دادند.پیش از تسلط آن‌ها، زبان اداره‌ها و وزارت‌خانه‌های هند «فارسی» بود.همه نامه‌های اداری به فارسی نوشته می‌شد و فرمان‌ها و اعلامیه‌های حکومتی هم به زبان فارسی منتشر می شد. بسیاری از مردم هند یا به زبان فارسی صحبت میکردند و یا آن را مانندزبان دوم خود آموخته بودند.آشنایی هندی‌ها با زبان فارسی آنها را به مردم ایران، افغانستان و آسیای مرکزی پیوند می داد.آن‌ها شعرهای شاعران ایرانی را می خواندند و خودشان هم به فارسی شعر می‌گفتند.اما انگلیسی‌ها زبان اداری را به انگلیسی تبدیل کردند؛ جوانان هندی که می خواستند در اداره‌های انگلیسی استخدام شوند باید این زبان را می آموختند و هر کس که وارد این اداره‌ها می شد.اگر نمی توانست به این زبان صحبت کند کاری از پیش نمی برد.تلاش انگلیسی‌ها برای گسترش زبانشان باعث شد به تدریج زبان فارسی در هند فراموش شود.هندی‌ها دیگر نمی توانستند بسیاری از کتاب‌های ارزشمند قدیمی را که به فارسی نوشته شده بود بخوانند و ارتباطشان با فرهنگ گذشته شان هر روز، ضعیف تر می شد؛ این وضعیت همان چیزی بود که انگلیسی‌ها می خواستند.انگلیسی‌ها «تاریخ هند» را هم به شکلی که آنها را مردمی صلح دوست و آرام نشان می داد دوباره نویسی کردند.در کتاب‌های تاریخی که در آموزشگاه‌های انگلیسی تدریس می‌شد تأکید شده بود که هند، پیش از ورود انگلیسی‌ها، پر از آشوب، ناآرامی، هرج و مرج و زد و خورد بود و پس از تسلط آنها به سرزمینی منظم و دارای قانون تبدیل شد.آنها برانداختن رسم «ساتی» را هم به خودشان نسبت می دادند.ساتی رسمی بود که بین هندوها رواج داشت؛ هر مردی، که از دنیا می رفت همسرش هم باید همراه جنازه او سوزانده می شد.«ران موهان روی» یکی از روحانیان هندو بود که تغییراتی را در این مذهب ایجاد کرد؛ یکی از دستورهای او کنار گذاشتن رسم هولناک ساتی بود.فرمان‌های موهان روی در سراسر هند پخش شده و دیگر بیوه زنان هندو سوزانده نمی شدند؛ فرماندار انگلیسی هند که برانداختن این مراسم را فرصت خوبی می دانست تا انسان دوستی هم وطنانش را ثابت کند، فرمانی را منتشر و انجام ساتی را در سراسر هند ممنوع اعلام کرد؛ درحالیکه مدت‌ها بود «ساتی» برگزار نمی شد.انگلیسی‌ها حتی در بیشتر کتاب هایی که اکنون درباره هند منتشر می شود، جلوگیری از ساتی را به فرماندار انگلیسی هند نسبت می‌دهند.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی، ج8ص56)قسمت صد و هشتم: می‌توانید جواهرات میلیون‌ها خانه را یکجا سرقت کنید؟هنگامی که هند تقریباً آرام شده بود و انگلستان احساس میکرد بر تمام شهرها و روستاها مسلط شده و برنامه های «وزارت هند» به خوبی پیش می‌رود، اعلام کرد که حاضر است به هندی‌ها وام بدهد. برای نخستین بار بود که انگلیسی‌ها می‌خواستند کمکی به هندی‌ها بکنند و مبلغی را به آنها بپردازند. تا آن روز آنها فقط دست گیرنده داشتند و با مالیات های مختلف هندی‌ها را هر روز بیش از گذشته سرکیسه میکردند. البته حکومت انگلیسی هند اعلام کرد این وام به کشاورزان ساده هندی داده نمی شود چون معلوم نبود که آن‌ها می‌توانند قسط های وام خود را بپردازند یا نه. این وام به کسانی که صاحب زمین های بزرگی بودند یا شهرنشین هایی که کسب و کار و شغل مناسبی داشتند، پرداخت می‌شد. وام توسط بانک های انگلیسی که در هند شعبه داشتند، داده می‌شد، اما با واحد پول هند یعنی روپیه پرداخت می‌شد نه لیره استرلینگ. بسیاری از هندی هایی که این خبر را می‌شنیدند. مطمئن بودند انگلیسی‌ها به دنبال آن هستند که دل مردم هند را به دست بیاورند و فکر انقلاب و شورش را از سر آن‌ها بیرون کنند. آنها احساس میکردند که انگلیسی‌ها بالاخره به این نتیجه رسیده اند که نمی توان روی سرنیزه نشست. مدت زیادی نگذشت که تعداد بسیاری از ساکنان شهرهای هند و زمین داران در مقابل بانک های انگلیسی صف کشیدند. اسکناس های روپیه، بین هندی‌ها توزیع می‌شد و این افراد با خرید کالاهای جدید، وسایل زندگی شان را نو یا تعداد آن‌ها را بیشتر میکردند. این کالاها یا در انگلستان ساخته شده بودند و یا در کارخانه هایی هندی که صاحب انگلیسی داشتند زمان کوتاهی از پرداخت وام‌ها نگذشته بود که ناگهان خبری مثل تندباد در بازارهای هند پیچید : ارز گران شده است. تنها پول خارجی یا ارز که در بازارهای هند وجود داشت لیره انگلستان بود که ناگهان قیمت آن بدون هیچ دلیلی بالا رفته بود. حالا هر کس می‌خواست یک لیره انگلیسی را بخرد باید تعداد بیشتری روپیه پرداخت می‌کرد ؛ یعنی ارزش روپیه کم شده بود، با کم شدن ارزش روپیه، خیلی از اجناس گران شدند، چون مردم برای خرید یک کالا تعداد بیشتری سکه کم ارزش روپیه پرداخت می‌کردند. یکی از این اجلاس « طلا » بود، طلا هم گران شده بود و همان بانک‌های انگلیسی که به مردم وام داده بودند، اعلام کردند حاضرند طلاهای آن‌ها را بخرند. انگلیسی‌ها به کسانی وام داده بودند که از بقیه هندی‌ها وضع مالی بهتری داشتند و کمی دستشان به دهانشان می‌رسید. این خانواده‌ها از گذشته های دور عادت داشتند که پس اندارهای اندکشان را به صورت طلا نگهداری کنند، این طلاها مخصوصاً به صورت جواهراتی که زن‌ها برای آرایش خود استفاده می‌کردند نگهداری می‌شد. هندی‌ها که هم گرفتار گرانی شده بودند و هم باید قسط های خود را به بانک پرداخت می‌کردند، برای فروش طلاهای خود به بانک‌ها سرازیر شدند. بانک های انگلیسی طلاهای هندی‌ها را با سکه های روپیه که هر روز ارزش آن‌ها کمتر می‌شد، عوض میکردند. انگلستان با تسخیر هند تمام معادن طلا و الماس آن را به چنگ آورده بود و به سرعت مشغول استخراج این معدن‌ها بود، اما چشم طمعی هم به جواهراتی داشت که میلیون‌ها هندی در خانه هایشان نگه می‌داشتند، آن‌ها باید طلاهایی را هم که بر گردن یا دست و پای زنها و دختران هندی بود به دست می‌آوردند و با پرداخت وام و بازی کردن با قیمت ارز، هندی‌ها را فریب داده بودند. در دورانی که همه کشورها تلاش میکردند طلا را در داخل مرزهایشان نگه دارند طلای هند با همین حیله انگلیسی‌ها به سوی بانک های لندن می‌رفت و در زیرزمین این بانک‌ها ذخیره می‌شد.(سرگذشت استعمار مهدی‌میرکیایی، ج8 ص60)قسمت صد و نه: استخوان بافندگاناگر هندی‌ها کارخانه‌های بزرگی داشتند که کالا تولید کنند و در کشورهای دیگر بفروشند، بالا رفتن قیمت ارز به نفع آنها بود، چون هرقدر کالای بیشتری تولید میکردند ارز بیشتری هم که حالا گران شده بود، به دست می‌آوردند؛ اما سالها بود که انگلیسی‌ها صنایع هند را از بین برده بودند. هندی‌ها پیش از تسلط انگلیسی ها، صنعت پارچه بافی بزرگی داشتند و پارچه‌های هندی به تعداد زیادی از کشورهای آسیایی و اروپایی و حتی انگلستان صادر می‌شد. انگلیسی‌ها برای آنکه‌این پارچه‌ها به کشورشان وارد نشود عوارض گمرکی بالایی از آن‌ها می‌گرفتند. عوارض گمرکی به پولی گفته می‌شود که هر کشوری در بندرهای خودش از تاجرانی که اجناس خارجی را به آن کشور وارد میکنند، دریافت میکند. انگلیسی‌ها از پارچه‌های هندی که به بندرهای انگلستان می‌رسید ۸۰ ٪ گمرکی می‌گرفتند. یعنی اگر قیمت صد متر پارچه ده لیره بود، آن تاجر باید هشت لیره به دولت می‌داد. به‌این صورت قیمت پارچه به هجده لیره می‌رسید و کسی نمی توانست آن را بخرد. دولت انگلستان مدتی بعد قانون سخت تری را برقرار کرد؛ طبق‌این قانون استفاده از پارچه‌های هندی یا خرید هر کالای هندی جرم بود و تنبیهی برای آن در نظر گرفته شده بود. اما در هند همه چیز برعکس بود. از کالاهای انگلیسی که به هند وارد میشد هیچ مبلغی به عنوان گمرکی گرفته نمی شد؛ به همین خاطر‌این کالاها با قیمت ارزانی به هند وارد می‌شد تا مردم به خریدن آنها علاقه مند باشند. از آنجایی که پارچه‌های انگلیسی با دستگاه و در کارخانه‌های بزرگ تولید می‌شدند از پارچه‌های هندی که به صورت دستی و با چرخ‌های کوچک بافته می‌شدند ارزان تر بودند. مردم‌این پارچه‌های ارزان را می‌خریدند و کالای پارچه باف‌های هندی روی دستشان می‌ماند و به فروش نمی رفت. هنگامی که گروهی از صنعتگران هندی تصمیم گرفتند چند دستگاه بافندگی را از اروپا به هند بیاورند، انگلیسی‌ها عوارض گمرکی‌این دستگاه‌ها را آنقدر بالا بردند که قیمت آن‌ها به شکل سرسام آوری بالا رفت. پس از مدتی هم ورود‌این دستگاه‌ها به هند ممنوع شد. بیشتر پارچه بافان هندی شغل خود را از دست دادند؛ انگلیسی‌ها تعدادی از‌این بافندگان را به زور به کارگاه هایی که به کمپانی هند شرقی تعلق داشت می‌بردند تا در آنجا به کار مشغول شوند. صنایع فلزکاری، شیشه سازی و کاغذسازی هند هم به همین صورت نابود شد و میلیون‌ها نفر از کارگران هندی بیکار شدند. گروهی از‌این افراد که دیگر در شهرها نمی توانستند زندگی کنند راهی روستا شدند تا به کشاورزی مشغول شوند. کشاورزان، زمین‌های کوچک خود را به قسمت هایی کوچک تر تقسیم می‌کردند تا بتوانند آنها را به‌این کارگران آواره بفروشند. در‌این وضعیت، هر کشاورز صاحب زمین بسیار کوچکی بود که شکم خانواده اش را هم سیر نمی‌کرد و فقر در روستاها از گذشته هم بیشتر شد. اما بسیاری از کارگران بیکار توان خریدن زمین را هم نداشتند، آنها چاره‌ای نداشتند جز‌اینکه از گرسنگی بمیرند. در سال ۱۸۳۴ میلادی فرماندار انگلیسی هند در گزارشی نوشت: «استخوان‌های بافندگان پنبه سراسر دشت‌های هند را پوشانده و سفید کرده است.»(سرگذشت استعمار مهدی‌میرکیایی ج8 ص63)قسمت صد و ده: راه آهنراه آهنی که انگلیسی‌هادر هند ساختند به آنها کمک زیادی کرد تا کالاهای خود را آسان‌تر به همه مناطق هند برسانند و صنایع هندی را با سرعت بیشتری نابود کنند. در آغاز، کالاهای انگلیسی به بندرها و شهرهای ساحلی وارد می‌شد و بیشتر در اطراف همین شهرها پخش می شد،اما انگلیسی‌ها در نیمه دوم قرن نوزدهم میلادی،راه آهنی را به طول پنجاه هزار کیلومتر در سراسر هند کشیدند. این راه آهن کمک کرد تا کالاهای انگلیسی به دورترین نقاط هند هم منتقل شوند و صنایع دستی هند در دورافتاده ترین روستاها هم از بین بروند. این راه آهن به انگلیسی‌هاکمک می کرد به راحتی سربازهایشان را از نقطه ای به نقطه دیگر اعزام کنند و هر شورش و اعتراضی را به سرعت سرکوب کنند. راه آهن بزرگ هند با پول هندی‌ها و کار صدها هزار کارگر هندی که پس از نابودی صنایع هند شغلشان را از دست داده بودند، ساخته شده بود.اما هیچ یک از هندی‌ها حق نداشتند در بخش‌های درجه یک و درجه دو قطار سوار شوند. فقط قسمت درجه سه به هندی‌ها اختصاص داشت؛ واگن‌هایی تنگ و تاریک مانند واگن حمل حیوانات که تعداد زیادی از هندی‌ها در آن به صورت فشرده سوار می شدند. تمام کارمندان راه آهن، انگلیسی بودند و هیچ یک از هندی‌ها برای اداره این تأسیسات عظیم استخدام نمی شدند. از آنجایی که حکومت انگلیسی هند از این راه آهن برای اعزام سربازان و انجام کارهای اداری نیز استفاده می‌کرد و سعی می‌کرد کالاهای انگلیسی را با قیمت ارزانی جابه‌جا کند، درآمد راه آهن روزبه روز کمتر می شد و با ضرر همراه بود. انگلستان با برقراری مالیات‌های تازه این خسارت‌ها را جبران می‌کرد.با این حال،بدهی راه آهن هند در سال ۱۹۲۵ میلادی به ده میلیون لیره رسیده بود.(سرگذشت استعمار مهدی‌میرکیایی ج8 ص66)قسمت صد و یازده:نوکر عجیب (قسمت اول)در سال ۱۸۸۵ میلادی یک خبرنگار انگلیسی که به اقامتگاه نایب السلطنه انگلیسی هند رفته بود با حادثه عجیبی روبه‌رو شد. خبرنگار که آماده بود از دیدارنایب السلطنه با چند حکمران محلی هند گزارش تهیه کند، برای انجام کاری یکی از خدمتکارها را صدا زد. او خدمتکارها را از روی کفش‌های براق‌ و شلوارهایی که مخصوص آنها بود می شناخت. مردی که خبرنگار او را صدا زده بود، لحظه ای سرش را بالا آورد و به چشم های او نگاه کرد، اما از جایش تکان نخورد. خبرنگار دوباره او را صدا زد،مرد این بار سرش را به آرامی تکان داد، اما باز هم از جایش تکان نخورد خبرنگار به چهره او خیره ماند. نمی دانست چرا خدمتکار به طرف او نمی آید، از طرفی هم احساس می‌کرد این مرد را جایی دیده است. مرد دوباره به چشم های خبرنگار نگاه کرد و سرش را بسیار آهسته تکان داد. خبرنگار ناگهان چهره او را به خاطر آورد. دهانش از تعجب بازماند و بی اختیار به صورت مرد خیره ماند؛او یکی از حاکمان محلی هند بود که این خبرنگار روز گذشته به دیدارش رفته بود. یک روز پیش،این حاکم با جامه‌ها و آرایشی باشکوه در برابر او حاضر شده بود.سه ردیف گردن بند، روی سینه اش را زینت می داد، دستبند طلا به دست داشت،چند رشته مروارید به دستارش دوخته شده بود و شمشیر جواهرنشان بزرگی را به کمربسته بود؛ اما امروز مثل یکی از خدمتکارهایش لباس پوشیده بود. خبرنگار با تعجب به طرف حکمران رفت: «چه اتفاقی افتاده است؟ شما مثل نوکرهایتان لباس پوشیده اید. مثل آن ها کفش براق و شلوار مستخدم ها را به پا کرده اید.» حکمران جواب داد: «اتفاق خاصی نیفتاده است. آنها نوکر ما هستند و ما نوکر جناب لرد. اگر با لباس ها و جواهرات گران بها در خانه جناب لرد حاضر شویم،ایشان،این کار را اهانتی به خودشان می دانند. ما باید در مقابل جناب لرد لباس نوکرها را بپوشیم.» منظور حکمران از جناب لرد، نایب السلطنه انگلیسی هند بود.نایب السلطنه لقبی بود که پس از شکست انقلاب ۱۸۵۷ به فرماندار انگلیسی هند داده شده بود. پس از لحظاتی نایب السلطنه در مجلس حاضر شد نگاهی به حکمرانان محلی که همه آنها لباس مستخدم‌ها را، پوشیده بودند، انداخت و از در دیگری بیرون رفت، جناب لرد به هیچ یک از حکمرانان اجازه صحبت نمی‎داد، آنها مشکلات خود را باید به رزیدنت یا نماینده مقیم انگلستان در ایالتشان می گفتند. این جلسات فقط برای ابراز وفاداری به نایب السلطنه برگزار می شد. انگلیسی‌ها که با اصرار اصل «جدایی بینداز و حکومت کن» را پیگیری میکردند،حکومت های محلی هند را که در ظاهر مستقل بودند و در اصل رزیدنت انگلیسی بر آنها حکمروایی می‌کرد به ۶۰۱ دولت کوچک تقسیم کرده بودند. این دولت ها باید با یکدیگر رقابت و هم چشمی می‌کردند و برای اعلام وفاداری به انگلستان از هم پیشی می گرفتند. نایب السلطنه انگلیسی هند که این حاکمان را به این صورت تحقیر میکرد،مردم عادی را به عنوان «انسان»هم قبول نداشت.(سرگذشت استعمار مهدی‌میرکیایی ج8ص68)قسمت صدو دوازده:نوکر عجیب(قسمت دوم)اما همه انگلیسی‌هابا این سیاست و رفتار موافق نبودند. آن‌ها تحقیر بیش از حد هندی‌ها را خطرناک می‌دانستند و می‌ترسیدند که این بی‌احترامی‌ها در کنار فقر و گرسنگی، دوباره هندی‌ها را به سوی قیامی مانند انقلاب ۱۸۵۷ بکشاند؛ یکی از این افراد،شخصی به نام«آلن هیوم» بود. هیوم به همکاران انگلیسی‌اش تذکر می‌داد که اگر حرف‌های هندی‌ها را نشنوید از وضع آنها بی اطلاع خواهید بود و یک روز مانند آوریل ۱۸۵۷ غافلگیر خواهید شد. او پیشنهاد می‌کرد گروهی از افراد برگزیده هندی در مجلسی حاضر شوند و برای اداره بهتر هند، پیشنهادهایی را به دولت انگلستان ارائه دهند. این پیشنهادها باعث می‌شد مردم هند احساس کنند به آن‌ها هم توجه می شود و کسی حرف هایشان را می شنود. اصرارهای آلن هیوم بالاخره به نتیجه رسید و در سال ۱۸۸۵ میلادی این مجلس با نام «کنگره ملی هند» تشکیل شد.‌ بیشتر اعضای کنگره از جوان‌هایی بودند مدرسه‌های انگلیسی درس خوانده و برای کار در اداره های که انگلیسی تربیت شده بودند. اولین جلسه کنگره در شهر بمبئی با حضور ۲۰۰۰ نفرتشکیل شد. همه اعضا در این جلسه وفاداری خود را به انگلستان اعلام کردند و با ادب و احترام فراوان از دولت انگلستان خواهش کردند بعضی از مشکلات مردم هند را حل کند. اصلی‌ترین درخواست کنگره «هندی شدن» اداره ها بود؛ آن‌ها تقاضا داشتند به جای مأموران انگلیسی جوانان هندی در این اداره ها به کار مشغول شوند. گویا اعضا به این نکته توجه نداشتند که دستگاهی که انگلیسی‌ها در هند برپا کرده اند،مشغول نابود کردن مردم هند است و تفاوت زیادی نداشت که گرداننده این دستگاه هندی‌ها باشند یا انگلیسی‌ها. درخواست‌ها و پیشنهادهای کنگره ملی هند در اولین سال فعالیتش به همین موارد محدود بود؛ اما هرچه می‌گذشت، جسارت اعضای آن بیشتر می‌شد و افراد شجاع تری در آن عضو می شدند. کنگره در سال های بعد به حقوق بالای ماموران انگلیسی در ارتش و اداره‌ها اعتراض کرد و سپس با خروج طلا و نقره از هند به سوی انگلستان مخالفت کرد. اعتراض‌ها سال به سال شدیدتر می‌شد تا جایی که نخستین ندای استقلال خواهی و آزادی هند از درون کنگره ملی برخاست. شاید روزی که انگلیسی‌ها و افرادی مانند «آلن هیوم» تشکیل کنگره را برای جلوگیری از انقلاب هندی‌ها پیشنهاد کردند، حدس نمی‌زدند که همین کنگره،روزی استقلال هند را با انقلابی آرام زمینه سازی کند.(پدران استقلال هند مثل گاندی و جواهرلعل نهرو(منبع اصلی کتاب برای نوشتن این مطالب) و راداکریشنان از همین کنگره هند بودند.) شاید قیام ۱۸۵۷ هندی‌ها شکست نخورده بود.همان انقلاب، در سالهای بعد انگلیسی‌ها را به هراس انداخته بود تا اجازه دهند کنگره ملی تشکیل شود و کنگره ملی هم به آرامی پرچم استقلال هند را بلند کرده بود.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی ج8 ص71)💎قسمت 128: زنی به جای مردانهنگامی که سلطان مراد عثمانی، جانشین سلطان سلیمان، از آشفتگی و آشوبهای داخلی ایران باخبر شد، تصمیم گرفت با سپاهی بزرگ که خودش مدعی بود تعداد سربازان آن به سیصد هزار نفر می رسد به ایران حمله کند.EroditoEroditoTue, 19 May 2026 14:30:35 +0330https://virgool.ir/@erodito/گزیده-ی-سرگذشت-استعمار-جلد-هفتم-bbyx0fc7iaqpقسمت هفتاد و سوم: کوه نوردر ششم آوریل ۱۸۵۰ میلادی،رزمناو انگلیسی«مدیا»برای انجام مأموریتی بسیار محرمانه از بمبئی،بندری درغرب هندوستان،به مقصد انگلستان به راه افتاد.مأموریت مدیا آن قدر سری بود که حتی ناخدا لاکر،فرمانده رزم ناو ، از آن اطلاعی نداشت. تنها سه نفر از مسافران از راز این سفر آگاه بودند،لرد دالهوزی،فرماندار انگلیسی کل هندوستان،همسرش و سروان رمزی، یک افسر انگلیسی که همیشه در کنار فرمانده کل حضور داشت.دو سگ درشت اندام به نام های بارون و باندا همواره به دنبال لرد دالهوزی در حرکت بودند و حتی هنگام خواب درکنار تخت او نگهبانی می دادند.مأموریت دالهوزی انتقال کوه نور،بزرگ ترین الماس جهان،از هند به انگلستان بود الماس در یک کیسه چرمی قرار داشت و کیسه نیز در آستر کمربند لرد دالهوزی پنهان شده بود ؛کمربندی که از دو لایه شال کشمیری و پوست بز دوخته شده بود.لرد دالهوزی این کمربند را برای لحظه ای هم از کمر باز نمیکرد.او پیش از این کوه نور را از لاهور،شهری در شمال شبه قاره هند،به بمبئی آورده بود؛ مأموریتی پر از اضطراب و نگرانی.در بمبئی الماس را در جعبه آهنی کوچکی که قفل فلزی داشت،قرار داده بودند.دور جعبه با تسمه ای بسته شده و مهروموم شده بود. کلید این جعبه به سرهنگ دوم مکسون،یکی از افسران مورد اعتماد فرماندار، سپرده شده بود.جعبه فلزی را در یک کیف دستی قفل دار پنهان کرده و کلید آن را به سروان رمزی داده بودند.کیف دستی نیز تا رسیدن رزم ناو مدیا به بندرگاه،در یکی از گاوصندوق های خزانه بمبنی قرار داده شده بود.با تصرف لاهور،مرکز ایالات پنجاب،انگلستان تقریباً فتح هند را پس از دویست و پنجاه سال کامل کرده بود و اکنون لرد دالهوزی، فرماندار هند ، با افتخار به سوی انگلستان می رفت تا بزرگ ترین الماس جهان را که در فتح پنجاب به دست آورده بود به ملکه ویکتوریا ، فرمانروای انگلستان تقدیم کند.پنهان کاری دالهوزی و دو همراهش برای حفاظت از الماس کافی نبود.کشتی هنوز روی اقیانوس هند در حرکت بود که بیماری وبا در آن شیوع پیدا کرد و دو نفر از ملوانان را از پا درآورد.هنگامی که کشتی به جزیره موریس،یکی از جزایر تحت اشغال انگستان در اقیانوس هند رسید،برای گرفتن آذوقه و سوخت در ساحل لنگر انداخت،اما اهالی جزیره که از شایع شدن بیماری در کشتی آگاه شده بودند،اجازه ندادند کسی از آن پیاده شود و با اصرار از ناخدا لاکر خواستند که کشتی را از جزیره دور کند.لاکر قصد نداشت بدون گرفتن آذوقه و سوخت از آنجا دور شود،برای همین اهالی از فرماندار جزیره خواستند که کشتی را غرق کند.اما فرماندار موریس متوجه شد که لرد دالهوزی،فرماندار کل هندوستان، از مسافران کشتی است، به همین علت تقاضاهای لاکر را برآورده کرد و کشتی به راه خودش ادامه داد.اگر فرماندار جزیره با ترس و اضطراب مردم از بیماری شریک شده بود،بیگمان کوه نور به قعر آبهای اقیانوس هند رفته بود.اما خطرها به پایان نرسیده بود.چند روز بود مدیا با طوفان عظیمی روبه رو شده بود که کشتی را به مدت دوازده ساعت تکان می داد و روی امواج بالا و پایین می برد،دو قایق نجات از بدنه کشتی کنده شدند و به دریا افتادند و دو ملوان به میان امواج اقیانوس پرتاب شدند.سرانجام رزم ناو مدیا در بیست و نهم ژوئن ۱۸۵۰ میلادی به بندر پرتسموث انگلستان رسید.لرد دالهوزی در سوم ژوئیه الماس کوه نور را رسماً به ملکه ویکتوریا تقدیم کرد؛ الماسی به قصر باکینگهام در لندن رفت و در یک دیدار خصوصی به وزن ۱۸۶ قیراط که هیچکس نمی دانست نخستین صاحب آن کیست، چه کسی آن را یافته و کدام هنرمند آن را تراش داده است، الماسی که ردپای آن در تاریخ از حدود سیصد و پنجاه سال پیش پیدا شده بود، بین پادشاهان مختلف و کشورهای هندوستان، ایران و افغانستان دست به دست شده بودو اکنون در چنگ انگلیسی ها بود ...داستان رسیدن الماس به دست انگلیسی ها همانند ماجرای فتح هند بهدست آنها شگفت انگیز و باورنکردنی است(سرگذشت استعمار ج 7 ص10)قسمت هفتاد و چهار:همه هزینه های جهان در مدت دو روز و نیماولین باری که از الماس بزرگ در تاریخ صحبت می شود،زمانی است که ظهیرالدین بابُر، نخستین پادشاه گورکانی،هند شمالی را فتح میکند. بابُر از نوادگان تیمور لنگ بود که به هند هجوم برد و درسال ۱۵۲۶ میلادی دهلی را فتح کرد.پیش از او سلاطین لودی بر شمال هند فرمانروایی میکردند؛ ابراهیم لودی آخرین پادشاه از این سلسله بود که در برابر بابُر تسلیم شد. گنجینه جواهرات لودی در شهر دیگری به نام آگرا پنهان شده بود. بابُر پسرش همایون، را با بخشی از سپاه به طرف اگرا فرستاد.هنگامی که همایون به آگرا نزدیک شد، گروهی از بزرگان شهر از دروازه بیرون آمدند و از او خواهش کردند به شهر حمله نکند. همایون که تلاش می کرد از خونریزی جلوگیری کند. دستور داد سپاهیانش در برابر حصار شهر اردو بزنند و مراقب دروازه ها باشند که کسی جواهرات خزانه را از آنجا خارج نکند. شبی به همایون خبر دادند همسر و فرزندان حاکم شهر که قصد داشته اند از شهر فرار کنند،دستگیر شده اند. خانواده حاکم در انتظار دستور همایون بودند و هنگامی که آرامش او را دیدند،شگفت زده شدند. همایون فرمان داد آن ها را آزاد کنند. همسر حاکم در برابر این بزرگواری همایون، جواهراتی را که همراه داشت به او هدیه کرد. در میان این جواهرات الماس بزرگی به وزن ۱۸۶ قیراط به چشم می خورد. همايون الماس را به پدرش بابُر،تقدیم کرد و جواهرشناسی که در دربار بابُر خدمت می کرد ارزش این الماس بی نظیر را به اندازه تمام پولهایی که در مدت دو روز و نیم در جهان خرج می شود، برآورد کرد!! بابُر الماس را به عنوان پاداش به همایون بازگرداند؛چون اگر او سیاست صلح دوستی و آرامش جویی را پیش نمی گرفت، معلوم نبود الماس چه سرنوشتی پیدا میکرد. چند سال پیش از فتح شمال هند به دست بابُر، پای نخستین گروه از اروپایی ها به جنوب این شبه قاره رسیده بود.در سال ۱۴۹۸ میلادی واسکودوگاما،دریانورد پرتغالی به بندر کالیکوت در جنوب غربی هندوستان رسید.گاما به حاکم کالیکوت گفت برای یافتن گروهی از مسیحیان که قرن هاست در هند زندگی می کنند و همچنین خرید ادویه به آن سرزمین آمده است. از مسیحیان در هند خبری نبود.اما ادویه در آن فراوان بود؛کالایی که از سالهای دور بازرگانان ایرانی و عرب آن را از هند به سواحل دریای مدیترانه می رساندند و در آنجا به تاجران ونیزی می‌فروختند و این تاجران ادویه را در سراسر اروپا پخش می‌کردند. اکنون گاما با یافتن یک مسیر دریایی تازه و دور زدن قاره آفریقا به هند رسیده بود تا ادویه را مستقیماً از هندی ها خریداری کند و دیگر احتیاجی به بازرگانهای ایرانی، عرب و ونیزی نداشته باشد. دو سال پس از واسکودوگاما که اینک به پرتغال بازگشته بود،در سال ۱۵۰۰ میلادی یک دریانورد دیگر پرتغالی به نام کابرال راهی هند شد. کابرال از دشمنی حاکم کالیکوت با حاکم بندر دیگری به نام کوشن استفاده کرد و کوشن را با پرتغال متحد کرد و به کشورش برگشت.در سال ۱۵۰۲ میلادی واسکودوگاما دوباره راهی هند شد ؛ او این بار کاروانی از بیست و یک کشتی جنگی را رهبری میکرد تا ناوگان تجاری ایرانی ها و عرب ها را در اقیانوس هند نابود کند و تجارت ادویه را کاملاً در اختیار کشورش قرار دهد. یکی از کشتی هایی که گاما به آن حمله کرد، ۳۸۰۰ مسافر را که تعداد زیادی زن و کودک در میان آن‌ها بود، برای سفر حج به عربستان می برد. گاما دستور داد کشتی را با همه مسافرانش به آتش بکشند ؛ درحالی که پیش از آن کشتی به را غارت کرده بودند. گاما سپس بندر کالیکوت را گلوله باران کرد و بعد راهی بندر کوشن شد و هر مقدار ادویه که می خواست با قیمتی که خودش تعیین میکرد، از حاکم کوشن خرید ! حاکم کوشن به اتحاد با پرتغالی ها در برابر کالیکوت افتخار میکرد؛ اما هنگامی که فرمانروای کالیکوت کشتی‌هایش را به سوی کوشن روانه کرد؛ گاما تصمیم گرفت با محموله ارزشمند ادویه اش از آنجا دور شود و حاکم کوشن را در برابر دشمن تنها گذاشت. هشت سال بعد،در ۱۵۱۰ میلادی یک دریانورد دیگر پرتغالی به نام «آلبوکرک» راهی هند شد.او بندر«گوا»را در غرب هند تصرف کرد و در آنجا پایگاه مهمی برای نفوذ پرتغال در هند ساخت. آنها پس از مدتی بندر بمبئی و نیز ساحلی را که بعدها شهر مدرس در آنجا بنا شد، تصرف کردند. کشتی های هلندی هم به تدریج به طرف آسیا به راه افتادند؛ هلندی ها مناطقی را در جاوه و سوماترا، جزیره هایی که امروز کشور اندونزی را تشکیل می‌دهند، اشغال کردند. چشم پرتغالی‌ها و هلندی‌ها به ادویه هند بود، نه آن‌ها و نه بقیه کشورهای اروپایی از ثروت بی‌همتای هند،معادن الماس و طلا و جواهرات بی نظیری مانند کوه نور خبر نداشتند.(سرگذشت استعمار ج7 ص15)قسمت هفتاد و پنج :امپراتور سرگرداندر همان زمان که اروپایی‌ها، یکی یکی، به جنوب هند وارد می شدند، در شمال هند، جنگ بین فرمانروایان مختلف جریان داشت.بابُر در سال ۱۵۳۰ میلادی از دنیا رفت و همایون جانشین او شد. همایون لذت بردن از زندگی را به کشورگشایی ترجیح میداد. کسانی که به تاج و تخت گورکانیان چشم طمع داشتند، از همین وضعیت سوء استفاده کردند تا همایون را از تخت به زیر بکشند؛برجسته ترین این افراد، شیر شاه سوری، حکمران بیهار بود. شیرشاه در سال های 1539 و 1540میلادی دو بار با همایون جنگید و او را شکست داد. همایون مجبور شد دهلی را ترک کند و همراه خانواده و گروهی از خدمتکارانش به طرف افغانستان و ایران بگریزد؛در حالی که از تمام جواهرات خزانه اش تنها کوه نور و چند قطعه یاقوت را برداشته بود. حاکمان محلی که در مسیر حرکت همایون قرار داشتند. از پناه دادن به او می ترسیدند؛ هراس آنها از شیرشاه سوری باعث می شد از امپراتور سرگردان عذرخواهی کنند و کاروان کوچک او را با دادن آب و آذوقه بدرقه کنند. همسر همایون در سال ۱۵۴۲ میلادی در کنار رود سند پسری را به دنیا آورد که نام او را اکبر گذاشتند. همایون از تولد این پسر بسیار خوشحال بود، اما چیزی نداشت که به همراهانش هدیه کند، تمام دارایی او کوه نور و همان چند قطعه یاقوت بود. همایون دانه مُشکی را از همسرش گرفت و آن را با لبه بشقاب چینی خرد کرد، سپس تکه های مُشک را بین اطرافیانش تقسیم کرد و گفت:«این تنها چیزی است که می توانم به مناسبت ولادت پسرم به شما بدهم. امیدوارم همان طور که عطر این دانه مشک اطراف ما را پر کرده است، شهرت این پسرهم جهان را پر کند.»شادی همایون از تولد پسرش خیلی طولانی نشد؛ پیک سلطان سند به اردوگاه آنها رسید و از همایون خواست تا هرچه زودتر قلمرو سلطان را ترک کند. در همان دقایقی که همایون با ناامیدی به آینده تیره و تارش می اندیشید، سواری خسته و خاک آلود به اردوگاه رسید او کسی نبود جز «بایرام بیگ» سردار شجاع همایون که پس از آخرین جنگ با شیرشاه، ناپدید شده بود و خود را به پادشاهش رسانده بود.بایرام بیگ یک جنگجوی ایرانی بود که چند سال پیش از آن به امید ثروتمند شدن راهی هند شده بود و با جنگیدن در سپاه بابُر و همایون تا مقام فرماندهی سپاه بالا رفته بود. بایرام بیگ به امپراتور پیشنهاد کرد به کشور زادگاه او ایران، پناهنده شود؛چون مطمئن است شاه تهماسب(پسر شاه اسماعیل اول)، دومین پادشاه صفوی از ملاقات با او بسیار خوشنود خواهد شد.همایون با توصیه بایرام بیگ راهی ایران شد و در قزوین با شاه تهماسب دیدار کرد. شاه تهماسب به همایون پیشنهاد کرد مذهب شیعه را بپذیرد در برابر، او نیز دوازده هزار سرباز در اختیار همایون می گذاشت تا سلطنتش را باز پس گیرد.همایون پذیرفت و پیرو مذهب شیعه شد، شاه نیز فرمان داد دوازده هزار سپاهی برگزیده را برای اعزام به هند آماده کنند.همایون هنگامی که به اقامتگاهش بازگشت، الماس کوه نور و یاقوت هایی را که همراه داشت در جعبه ای که از صدف ساخته شده بود گذاشت و برای پادشاه ایران ببرد. همایون هنگامی که نگاه شگفت زده سردارش را دید گفت:«نمی‌خواهم مدیون پادشاه باشم. این جواهرات هر کمکی که به من بکند جبران خواهد کرد.»بایرام بیگ به قصر بازگشت و جعبه صدفی را به شاه تهماسب تقدیم کرد. کوه نور در ایران ماند و همایون راهی هند شد. دوازده هزار سرباز ایرانی به همایون کمک کردند تا شیرشاه را در دهلی به سختی شکست دهد و دوباره برتخت امپراتوری تکیه بزند. اما کوه نور در ایران ماندگار نشد. در مرکز و جنوب هند، علاوه برحکومتهای کوچک و پراکنده، پنج پادشاهی بزرگ تر هم بر مناطقی از شبه قاره فرمان می راندند، دکن، بیدار، احمدنگر، بیجاپور و گلکنده نام این پنج حکومت بودند. فرمانروایان بیجاپور و گلکنده پیرو مذهب تشیع بودند و در سال ۱۵۴۷ میلادی برهان نظام، پادشاه احمدنگر، نیز تصمیم گرفت مذهب تشیع را قبول کند. شاه تهماسب هنگامی که این خبر را شنید به اندازه ای خوشحال شد که دستور داد کوه نور را به عنوان پاداش برای برهان نظام شاه بفرستند. کوه نور دوباره به هند بازگشت اما فردی به نام مهتار جمال از طرف شاه تهماسب مأمور بود این هدیه را به دست پادشاه احمدنگر برساند او در برابر ارزش الماس وسوسه شدو آن را به تاجری فروخته و ناپدید شد. نه مأموران شاه تهماست توانستند مهتار جمال را پیدا کنند و نه سربازان پادشاه احمدنگر.(سرگذشت استعمار ج 7ص21)قسمت هفتاد و شش: تاجر انگلیسیهنوز مدتی از به تخت نشستن دوباره همایون نگذشته بود که درباریان از به خدمت گرفتن یک بازرگان فرنگی در قصر شاهی خبر دادند؛ این بازرگان یک نفر انگلیسی به نام لیدز بود که پس از رهایی از زندان هلندی‌ها در جنوب هند و سرگردانی فراوان به دهلی رسیده، شغلی را در دربار پیدا کرده بود.دو تاجر دیگر هم با او به دست هلندی‌ها زندانی شده بودند که هرکدام سرنوشت متفاوتی پیدا کردند. این سه تاجر، نخستین انگلیسی هایی نبودند که به هند رسیدند. پیش از آنها یک جهانگرد انگلیسی به نام سِر توماس استیفنر به هند رسیده بود که توصیف‌های او از ثروت هند بسیاری از انگلیسی‌ها را شیفته هند کرده بود سه سال بعد، در ۱۵۵۳ میلادی سه بازرگان انگلیسی به نام‌های رالف فیتیچ، جیمز نیوبری و لیدز از راه خشکی راهی هند شدند.اما هلندی هایی که در هند مشغول تجارت بودند و به نام دفتر تجاری پایگاهی را در آنجا تأسیس کرده بودند هر سه تاجرانگلیسی را ربودند، ثروتشان را از چنگشان بیرون کشیدند و در زندان خودشان از آن‌ها پذیرایی کردند. سه تاجر انگلیسی هنگامی که از بند هلندی‌ها رهایی پیدا کردند، فقیر و درمانده در شهرهای هند آواره شدند تا راه نجاتی پیدا کنند. رالف فیتیچ پس از مدت‌ها پرسه زدن در هند، از آوارگی خسته شد و به کشورش برگشت.جیمز نیوبری دکانی باز کرد و به کسب و کاری کوچک سرگرم شد و لیدز، در دهلی در قصر امپراتور گورکانی به کار مشغول شد. او نخستین اروپایی بود که ثروت خیره کننده هند را از نزدیک می‌دید، یکی از شگفتی‌های قصرهای سلطنتی در دهلی تالار تختگاه بود. در این تالار تختی، با قطر زیاد از طلا ساخته شده بود که سایه بانی از طلا و نقره داشت و این سایه بان را دوازده ستون ضخیم طلا بالای تخت نگه می‌داشت. همه بالشهای دورتا دورتخت با الماس و سنگ‌های گران بها زینت داده شده بودند.لیدز به نامه نگاری با انگلستان مشغول شد و بازرگانان وطنش را به سفر به هندوستان تشویق کرد؛ اما او به جای سخن گفتن از معادن الماس گلکنده و ذخیره انبوه طلا در هند از سودآوری تجارت فلفل در جنوب هند می‌نوشت. او کینه هلندی‌ها را در دل داشت و دلش می‌خواست هموطنانش با سماجت، با هلندی‌ها رقابت و دست آنها را از هند کوتاه کنند. تجار انگلیسی بییشتری راهی هند شدند تا با خرید فلفل به پخش کننده اصلی آن در اروپا تبدیل شوند. اما هلندی‌ها انحصار تجارت فلفل را در هند به دست گرفته بودند. آنها تمام محصول را از هندی‌ها می‌خریدند و چیزی باقی نمی ماند که به دست انگلیسی‌ها برسد.هنگامی که تاجران انگلیسی به هلندی‌ها پیشنهاد فروش فلفل دادند، هلندی‌ها به سرعت قیمت‌ها را برای هر کیلو از شش شلینگ به دوازده و سپس شانزده شلینگ رساندند. انگلیسی‌ها نمی‌توانستند با آنها رقابت کنند و باید چاره دیگری پیدا میکردند.(سرگذشت استعمار ج7ص27)قسمت هفتاد و هفت: کاروان دریاییهمایون در سال ۱۵۵۶ میلادی از دنیا رفت و پسرش، اکبر، به جای او نشست. اکبر به صحبت درباره ادیان گوناگون علاقه‌مند بود و روحانیان مختلف در برابر او به بحث با یکدیگر مشغول می‌شدند همین ویژگی باعث شد پای دومین گروه از اروپایی‌ها به دربار دهلی باز شود: کشیشان پرتغالی. این کشیشان امیدوار بودند اکبر را به دین مسیحیت دعوت کنند اکبر با دقت صحبت‌های آن‌ها را شنید اما مسیحی نشد. با این حال کشیشان پرتغالی اجازه پیدا کردند در هند به تبلیغ مسیحیت مشغول شوند. پای کشیشان پرتغالی به سرزمین‌های شمالی شبه قاره هم رسیده بود در حالی که تاجران این کشور در جنوب، روز به روز تجارت خود را، گسترش می‌دادند و به رقابت با هلندی‌ها مشغول بودند، اما یک رقیب دیگر هم به آرامی وارد صحنه می‌شد. انگلیسی‌هایی که از سرسختی هلندی‌ها در نگه داشتن انحصار بازرگانی فلفل به تنگ آمده بودند، در لندن در تالاری که به «فاندرز هال» مشهور بود جمع شدند و با نوشتن نامه ای به ملکه الیزابت از او اجازه خواستند شرکتی را برای تجارت با هند شرقی تأسیس کنند. آنها باید با قدرت بیشتری با رقیبانشان رو در رو می‌شدند. ملکه با اشتیاق به نامه این بازرگانان پاسخ مثبت داد و در سال ۱۶۰۰ میلادی فرمان تشکیل کمپانی هند شرقی انگلستان را صادر کرد. انگلستان در آن سالها، در تسخیر و بهره برداری از سرزمین‌های آن سوی دریاها از بقیه کشورهای اروپایی عقب تربود و کشور فقیری به شمار می‌رفت، پرتغالی‌ها که سال‌ها پیش از انگلستان مناطقی را در جنوب هند تصرف کرده بودند، ملکه الیزابت را «پادشاه ماهیگیران» و رهبر کشوری بی ارزش می‌نامیدند. در آن سال‌ها کف اتاق‌های کاخ ملکه مانند بسیاری از خانه‌های انگلستان با علف پوشیده شده بود و از فرش یا هر پوشش دیگری در آنها خبری نبود تنها تفاوت کاخ ملکه با خانه‌های دیگر آن بود که برخی اوقات کف اتاق‌های او با علف خوشبو و گاهی وقت‌ها با گل تزئین می‌شد. مدت‌ها طول کشید تا انگلستان به ثروتی دست پیدا کند که پادشاه بتواند فرش‌ها و قالیچه‌های ایرانی را در اتاق هایش پهن کند و از علف‌های تر و خشکی که جانورانی در میان آن‌ها می‌لولیدند آسوده شود. نخستین کاروان شرکت هند شرقی انگلستان از پنج کشتی تشکیل شده بود که بزرگ ترین آن ها« اژدهای سرخ » نام داشت. این ناوگان در اول ژانویه ۱۶۰۱ میلادی به سوی اقیانوس هند به راه افتاد. فرماندهی ناوگان به عهده یک دریانورد باتجربه به نام « جیمز لنکستر » بود. کاروان انگلیسی هنگامی که به مقصد رسید ، متوجه شد که نه می‌تواند چیزی بفروشد و نه چیزی بخرد. مردم بومی به در و پنجره‌های فلزی، لباسهای پشمی و بقیه کالاهای انگلیسی نیاز نداشتند و از سویی ادویه خود را به پرتغالی‌ها فروخته بوخته بودند. ناخدا لنکستر برای فرار از این وضعیت فقط یک راه پیش رو داشت:نابودی رقیب به هر قیمتی. انگلیسی‌ها در یکی از گذرگاه‌های دریایی در کمین پرتغالی‌ها نشستند و همین که ناوگان آنها نزدیک شد حمله را آغاز کردند. پرتغالی‌ها که غافلگیر شده بودند تسلیم شدند، کشتی هایشان به دست انگلیسی‌ها غارت شد و تمام انبارهایشان که انباشته از فلفل بود به تاراج رفت. نخستین کاروان تجاری کمپانی هند شرقی با فلفل‌هایی که از پرتغالی‌ها دزدیده بود در هشتم ماه می‌۱۶۰۳ میلادی به لندن رسید. وزن این فلفلها 468182 کیلو بود که در بازار لندن با قیمت خوبی به فروش رسید و جیمز اول پادشاه انگلستان، که جانشین ملکه الیزابت شده بود به ناخدا لنكستر لقب«سِر» اعطا کرد. دریانوردان کمپانی در سفرهای دوم و سوم توانستند به جای سرقت از رقیبان با بومی‌ها معامله کنند. سود حاصل از سفر دوم ناامیدکننده بود و هر سرمایه گذار فقط دو برابر سرمایه اش سود دریافت کرد!!! اما در سفر سوم کشتی‌ها با محموله ای از تخم گشنیز بازگشتند که آن را به قیمت ۲۹۴۸ لیره استرلینگ خریده بودند و در لندن به مبلغ ۳۶۲۸۷ لیره استرلینگ یعنی دوازده برابر قیمت خرید به فروش رساندند.(سرگذشت استعمار ج7ص30)قسمت هفتاد و هشت: سگ و پلنگدر روزهایی که پای انگلیسی‌ها هم به هند باز می‌شد، اکبر از دنیا رفت و پسرش جهانگیر جانشین او شد. جهانگیر در ۲۱ اکتبر ۱۶۰۵ میلادی بر تخت نشست و از همان روزهای نخست پادشاهی اعلام کرد که از تمام لذتهای سلطنت به جز«جامی از شراب و رانی از جوجه»به چیز دیگری نیاز ندارد. او خوشگذران ترین پادشاه گورکانی بود و البته بعضی از لذت جویی های دیگرش را از قلم انداخته بود، او عاشق شکار و کشیدن تریاک هم بود. آن روزها، اخبار حمله کشتی های پرتغالی به کشتی های زائران هندی، پی درپی به دربار می‌رسید. اما هیچ نشانه ای از خشم و انتقام جویی امپراتور دیده نمی شد. حتی هنگامی «ویلیام هاوکینز»قصد دیدار با او را دارد دقیقاًنمی دانست انگلیسی‌ها چه ارتباطی با پرتغال دارند قدرت دریایی کدام یک بیشتر است. کشتی هاوکینز در ۱۶۰۸ میلادی به هندوستان رسید. او باید نامه جیمزاول، پادشاه انگلستان ، را به جهانگیر می‌رساند. پرتغالی‌ها تلاش کردند از رسیدن آنها به خشکی جلوگیری کنند و حتی چند نفر از همراهان هاوکینز را زندانی کردند اما ناخدای انگلیسی به هرزحمتی بود از کشتی پیاده شد و هنگامی که تلاش کرد کالاهای انگلیسی را در سورات به فروش برساند، حاکم محلی بیشتر آن‌ها را به عنوان هدیه تصاحب کرد!هاوکینز برای دیدار با جهانگیر به طرف پایتخت به راه افتاد و در ملاقات با امپراتور متوجه شد امضای قرارداد با او کاری بسیار دشوار است، چون جهانگیر عادت نکرده بود خود را به قراردادی پایبند بداند. هاوکینز مجبور شد به انگلستان بازگردد. اما چهار سال بعد، در ۱۶۱۲ میلادی انگلیسی‌ها به چیزی که می‌خواستند دست پیدا کردند. کشتی های کمپانی با ناوگان پرتغال در اقیانوس هند درگیر شدند و به سختی آن‌ها را شکست دادند. جهانگیر از شنیدن این خبر بسیار خوشحال شده بالاخره کسی پیدا شده بود که وظیفه او را در حمایت از کشتی های زائران مکه انجام دهد. پس از این پیروزی، شرکت هند شرقی نماینده ای را به نام«ویلیام ادواردز»به دربار جهانگیر فرستاد. ادواردز یک سگ بولداگ انگلیسی را با صورت پهن، دم کوتاه و پوست قهوه ای روشن به جهانگیر هدیه کرد امپراتور این سگ را با یک پلنگ به جنگ وادار کرد، سگ انگلیسی زخم های کاری به پلنگ وارد کرد و او را فراری داد. جهانگیر به شدت ذوق زده شد و پیروزی سگ بر پلنگ را نشانه ای از پیروزی انگلستان بر پرتغال دانست و به سرعت فرمانی را برای حاکم سورات ارسال کرد؛کمپانی اجازه تجارت در سورات را پیدا کرده بود، فرمانی که کمپانی سالها در انتظار آن بود. کمپانی می‌خواست از فرصتی که پیش آمده بود بیش از این‌ها بهره برداری کند، برای همین از دولت انگلستان خواست تا سفیر ویژه ای را به دربار جهانگیر اعزام کند، تا آن روز کمپانی فرستادگانی را از طرف خود به دربار روانه نکرده بود. پادشاه انگلستان مردی به نام «سر توماس رو»را به عنوان اولین سفیر کشورش در هند انتخاب کرد. او با غروری عجیب وارد بندر سورات شد و هنگام پیاده شدن از کشتی دستور داد توپ های کشتی به افتخار او چهل و هشت گلوله شلیک کنند سر توماس در دربار جهانگیز نیز با همین رفتار مغرورانه حاضر شد. او مأمور بود که قدرت کشورش را به رخ امپراتور بکشد. هدیه او برای امپراتور یک تابلوی نقاشی بود که ادعا میکرد برجسته ترین هنرمندان انگلستان آن را خلق کرده اند، آن هم در شیوه ای که ویژه نقاشان اروپایی است، چند روز پس از نخستین دیدار، جهانگیر، سِر توماس را احضار کرد و شش تابلوی نقاشی را که شبیه تابلوی اهدایی او بودند در برابرش به نمایش گذاشت و از او خواست تابلوی اصلی را پیدا کند. سر توماس، چندین بار از مقابل ردیف تابلوها گذشت. جزئیات آن‌ها را با هم مقایسه کرد و سرانجام درحالی که هنوز مطمئن نشده بود، تابلوی اصلی را به جهانگیر نشان داد. امپراتور که تردید و دودلی مرد انگلیسی را می‌دید، زیرکانه لبخندی زد و گفت:«پس متوجه شدید که نقاشان ما توانایی و هنر نقاشان اروپایی را ندارند!». سر توماس می‌دانست که جهانگیر بیشتر وقت خود را به شراب خواری، شکار و تماشای کار نقاشان دربارش میگذراند. او بارها از مرد انگلیسی خواسته بود توانایی اش در شراب خواری را هم به نمایش بگذارد. بالاخره سِر توماس توانست فرمان جدیدی را برای کمپانی از جهانگیر بگیرد. این فرمان آزادی های بیشتری را به کارکنان کمپانی می‌داد. آنها می‌توانستند با سلاح وارد خاک هند شوند، ساختمان هایی در هند بسازند و در درگیری و اختلافی با یکدیگر داشتند، دستگاه قضایی هند حق دخالت نداشت. این فرمان، زمینه های خودمختاری کمپانی را در هند فراهم آورد. شیوه برخورد سِرتوماس با هندی‌ها برای نشان دادن قدرت انگلستان، ثمربخش بود. مدتی بعد، در سال ۱۶۲۷ میلادی، جهانگیر از دنیا رفت و پسرش، شاه جهان جانشین او شد.(سرگذشت استعمار ج7 ص35)قسمت هفتاد و نهم: پسر روغن فروش اصفهانیدر سال 1570 میلادی یک جوان ایرانی وارد حیدرآباد در جنوب هند شد. جوانی که قرار بود سرنوشت او به دربار امپراتور هند و بازی‌های سیاسی این کشور گره بخورد، این جوان، محمد سعید نام داشت. پدر محمد سعید یکی از اهالی اردستان بودکه در اصفهان زندگی می‌کرد. محمد سعید، هم در همین شهر به دنیا آمد. شغل پدر روغن فروشی بود، کاری که چرخ خانواده را به سختی می‌چرخاند. بسیاری انتظار داشتند محمد سعید هم در دکان پدر به کار مشغول شود و روزی جای او را بگیرد؛ اما محمد سعید که شاهد تهیدستی پدر بود و هوش و استعدادی سرشار داشت به شغل دیگری فکر می‌کرد. در شانزده سالگی در مغازه یک جواهرفروش اصفهانی به کار مشغول شد. این جواهرفروش هر سال اسب‌های اصیل ایرانی را به حیدرآباد مرکز گلکنده هند می‌برد و با الماس‌های آن شهر مبادله میکرد. گُلکُنده، صاحب یک پادشاهی مستقل در جنوب هند بود. پادشاهان این منطقه مذهب شیعه داشتند همین وضعیت، بسیاری از ایرانی‌ها را به این شهر می‌کشاند. محمدسعید پس از سال‌ها خدمت در دکان جواهرفروشی در یکی از سفرها با استادش راهی هند شد مرد جواهرفروش در این سفر نیز تعدادی اسب را با الماس معاوضه کرد و به ایران برگشت؛ اما محمدسعید در حیدرآباد ماندگار شد. محمدسعید در این شهر هم به عنوان شاگرد یک جواهرساز به کار مشغول شد، اما به سرعت زیر و بم‌های تجارت الماس را آموخت و صاحب دستگاه و دکان مستقلی شد. هوش و زیرکی عجیبش باعث شد در زمانی کوتاه ثروتش را چند برابر کند و مدتی بعد با اجاره کردن چند معدن الماس به بازرگانی مشهور تبدیل شود. چهار سال پس از ورود به هند تصمیم گرفت خودش را به دربار گلکنده نزدیک کند. پادشاه گُلکُنده عبدالله قطب شاه نام داشت و وزیر دارایی اش فردی ایرانی به نام شیخ محمدبن خاتون بود. محمد سعید با هموطنان ارتباط گرفت و از او خواست شغلی را در دربار برای او دست و پا کند. شیخ محمد که آوازه زرنگی و زیرگکی محمدسعید را شنیده بود. او را به عنوان رئیس بایگانی سلطنتی منصوب کرده شغلی که مهم نبود اما به او اجازه می‌داد از اسرار دربار آگاه شود. دو سال بعد محمد سعید با نمایش لیاقت خود به عبدالله قطب شاه به عنوان حاکم بندر«ماشیلی پنتام»منصوب شد. این شهر بزرگ ترین بندر گُلکُنده بود و به خاطر تجارت پارچه‌های کتان، چیت و چاوار شهرت داشت. حکومت محمدسعید در این شهر هم با رضایت پادشاه همراه بود و در سال ۱۶۳۷ به دربار احضار شد. محمد سعید با هدایایی فراوان که در میان آنها چند فیل سیلانی که به زیبایی آراسته شده بودندبه چشم می‌خورد راهی قصر پادشاه شد. قطب شاه، محمدسعید را در پایتخت نگه داشت و او را به سمت «سرخیلی» منصوب کرد. این سمت چند مسئولیت اداری و نظامی را شامل می‌شد و دارنده آن یکی از بزرگان کشور به شمار می‌رفت. نخستین اقدام محمدسعید در پایتخت، ساختن بنایی چهار طبقه و زیبا برای «حیات بخش بیگم»مادر پادشاه بود که آن را حیات محل نامیدند. پس از مدتی شیخ محمد ابن خاتون، حامی همیشگی محمدسعید به عنوان صدراعظم گُلکُنده منصوب شد و شغل پیشین او، یعنی وزارت دارایی، به محمدسعید تعلق گرفت در همین زمان در جنوب، انگلیسی‌ها توانستند سرزمین وسیعی را در ساحل شرقی شبه قاره هند در اختیار بگیرند. این منطقه در قلمرو فرمانروایی احمدنگر یکی دیگر از پادشاهی‌های مستقل جنوب هند بود که در همسایگی گلکنده قرار داشت. انگلیسی‌ها از پادشاه احمدنگر اجازه گرفتند در این منطقه قلعه ای بسازند و از آن برای تجارت در ساحل شرقی هندوستان استفاده کنند. این قلعه به دژ سن جرج مشهور شد. اطراف این قلعه نیز شهرکی ساختند که پس از مدتی«مَدرَس» نام گرفت. این قطعه زمین بزرگ، نخستین جایی بود که انگلیسی‌ها در هند به تملک درآوردند. حضور انگلیسی‌ها در نزدیکی مرزهای گُلکنده حساسیت عبدالله قطب شاه را برانگیخته نکرد؛ او دراندیشه کشورگشایی و جنگ با حاکم میسور، یکی دیگر از حکومت‌های مستقل جنوب هندبود. قطب شاه به میسور لشکرکشید، به آسانی آنجا را فتح کرد و حکمران مخصوص خودش را در آنجا به کار گماشت. این حکمران کسی نبود به جز محمدسعید اصفهانی. اکنون محمدسعید به قدرت و ثروتی رسیده و بود که حد و اندازه نداشت؛ افزون بر چهار هزار سربازی که قطب شاه در اختیارش گذاشته بود، یک ارتش خصوصی هم تأسیس کرده بودکه پنج هزار نیروی سوار و بیست هزار سرباز پیاده داشت، با توپخانه ای بسیارقوی، سیصد فیل جنگی و چهارصد شتر نیز این ارتش را همراهی میکردند اما هیچ یک از اینها به اندازه معادنی که در قلمرو فرمانروایی محمدسعید قرار داشتند، اهمیت نداشت؛ معادن بزرگ الماس. همه این معادن به پادشاه تعلق داشتند شایع بود که او صاحب 233 کیلوگرم الماس است.(سرگذشت استعمار ج7 ص41)قسمت هشتاد: رشک شاهپیشرفت، قدرت و دارایی محمدسعید، شک و حسادت عبدالله قطب شاه را برانگیخته کرد و او را برای مذاکره ای مهم به پایتخت احضار کرد. در پایتخت، حیات بخش بیگم، مادر شاه، به محمدسعید اطلاع داد که پسرش قصد دارد او را مسموم یا نابینا کند. محمدسعید، پیش از این با ساختن بنای زیبای حیات محل، این زن را مدیون خودش کرده بود. محمد سعید به سرعت به میسور بازگشت و برای اتحاد با پادشاه بیجاپور و فرمانروای دکن وارد مذاکره شد. مدتی بود که دکن به دست امپراتوری گورکانی فتح شده بود و حاکم دکن که شاهزاده اورنگ ریب، پسرشاه جهان، امپراتور گورکانی بود. پادشاه بیجاپور به نامه او پاسخی نداد ؛ اما اورنگ زیب هنگامی که نامه محمدسعید را خواند همه توصیف‌های جاسوسانش را درباره او به خاطر آورد:«او کشوری پرجمعیت را دست دارد ؛ با قلعه‌ها، بندرها و معدن‌های طلا و الماس. هرچند که مقام او با یک وزیر برابر است اما از عظمت یک پادشاه چیزی کم ندارد.»اورنگ زیب درخواست کمک محمدسعید را همراه توصیف‌هایی که از او شنیده بود به دهلی، دربار شاه جهان فرستاد و به امپراتور تأکید کرد که از وجود این ایرانی می‌توان بهره‌های فراوانی برد. شاه جهان در نامه ای بر پشتیبانی خود از محمد سعید تأکید کرد و در پیامی تهدیدآمیز به عبدالله قطب شاد سلطان گُلکُنده از او خواست بخشی از اموال محمد سعید که مصادره کرده بود به او بازگراند. قطب شاه به تهدید شاه جهان توجهی نکرد و شاهزاده اورنگ زیب در پاسخ به این گستاخی، سپاهش را از دکن به سوی حیدرآباد به حرکت درآورد. از سویی محمدسعید نیز با ارتش نیرومندش از میسور به طرف حیدرآباد به راه افتاد تا هر دولشکر، دراتحاد با یکدیگر حیدرآباد را محاصره کنند. در همین زمان انگلیسی‌ها پیغام را برای محمدسعید ارسال کردند؛ آن‌ها توپخانه نیرومند خود را تحت فرمان محمدسعید می‌گذاشتند، در مقابل او هم باید در خلیج بنگال، زمین‌هایی را به انگلیسی‌ها می‌بخشید. محمدسعید با این معامله موافق بود ؛ انگلیسی‌ها نخستین جای پا را در خلیج بنگال به دست آوردند و ده پایگاه در این منطقه ساختند. حضور آنها در خلیج بنگال زمینه ساز پیروزی‌های بسیار بزرگی در سالهای آینده بود. حیدرآباد در محاصره محمدسعید و اورنگ زیب بود که عبدالله قطب شاه با فرستادن پیکی به دربار شاه جهان از او تقاضا کرد با دریافت گنجینه‌های بزرگی از طلا و الماس از محاصره شهر دست بردارد. سفیر گلکنده در دهلی نیز با پرداخت رشوه به بعضی از درباری‌ها از آنها می‌خواست تا نظر شاه جهان را درباره تسخیر حیدرآباد عوض کنند. سرانجام شاه جهان از جنگ منصرف شد و به اورنگ زیب دستور داد از محاصره شهر دست بردارد. اورنگ زیب و محمدسعید، با بی میلی، سربازان خود را از اطراف حیدرآباد عقب کشیدند. محمدسعید آماده حرکت به سمت میسور بود که فرمان جدیدی از شاه جهان رسید؛او باید به دهلی می‌رفت و به عنوان وزیر اعظم امپراتور انجام وظیفه میکرد. سرنوشت مسیر تازه ای را پیش پای او گشوده بود. شاه جهان به دنبال جدا کردن شهر قندهار از ایران بود؛ شهری که سپاهیان امپراتوری صفوی با قدرت از آن دفاع میکردند. شاه جهان معتقد بود فقط مکر، حیله و زیرکی این ایرانی در برابر قدرت هموطنانش کارسازخواهد بود. محمدسعید به طرف دهلی به راه افتاد ؛ درحالی که هدایای ارزشمندی را برای سپاسگزاری از شاه جهان به همراه داشت. محمد سعید، نخست دویست زنجیر فیل را به شاه جهان تقدیم کرد، سپس هزار سکه طلا را به او پیشکش کرد، هدیه بعدی اش تعداد بی شماری از سنگ‌های قیمتی همچون لاجورد، عقیق یمانی، عقیق سرخ، سنگ زمرد و یاقوت بود. محمدسعید می‌خواست آخرین هدیه را با دست‌های خود به امپراتور تقدیم کند. درحالی که جعبه کوچکی را دست داشت به تخت نزدیک شد و در برابر چشمان امپراتور در جعبه را باز کرد؛ درخشندگی بی همتایی چشمان شاه جهان را خیره کرد؛ الماسی درشت درون جعبه بود؛الماسی به وزن ۱۸۲ قیراط . . . کوه نور دوباره به دربار دهلی بازگشته بود... . از زمانی که مهتار جمال، کوه نور را در احمدنگر فروخته بود، ۱۱۰ سال میگذشت، هیچکس نمی داند در این مدت این الماس چند بار خرید و فروش و دست به دست شده بود تا در گُلکُنده به دست محمدسعید، بزرگ ترین تاجر الماس آن روزهای هند رسیده بود ...(سرگذشت استعمار ج7 ص46)قسمت هشتاد و یک: بندر حقلیشاه جهان در اندیشه حمله به قندهار بود و فرمانده سپاه را هم از پیش معین کرده بود: محمدسعید اصفهانی. اما محمدسعید نمی خواست با صفویان بجنگد چون کشتی‌های او، انحصار تجارت بین گلکنده و خلیج فارس را در اختیار داشتند و این تجارت در جنگ لطمه می‌خورد اگر با صفویان درگیر می‌شد. محمدسعید تلاش کرد توجه شاه جهان را به ثروت جنوب هند جلب کند:«سنگهای قیمتی جنوب ارزشمندتر از صخره‌های قندهار هستند.» و از طرفی تأکید می‌کرد «تا زمانی که اقتدار اعلی حضرت از کوه‌های هیمالیا در شمال هند تا سواحل جنوب گسترش پیدا نکرده، نباید آسوده بنشینند.» شاید اشاره محمدسعید به مناطقی بود که پرتغالی‌ها از صد سال پیش در شمال شرقی هند در اختیار داشتند. شاه جهان با اقتدار بر تخت نشسته بود؛ اما اخباری که از بندر حقلی، در ایالت بنگال، در سواحل شمال شرقی هند می‌رسید خوشایند نبود. پرتغالی‌ها که به بهانه تجارت نمک و تنباکو در این بندر مستقر شده بودند پس از مدتی با ترساندن تجار محلی از سلاح‌های آتشین، شروع به گرفتن مالیات از آنها کرده بودند. تجارت برده، فعالیت تازه پرتغالی‌ها در این بندر بود، آنها کودکان و زنان هندی را می‌دزدیدند و به دزدان دریایی می‌فروختند. پرتغالی‌ها در آخرین تلاش برای آدم ربایی، به روستایی در شرق بنگال حمله کردند و تعدادی از زنان این روستا را با خود بردند. خبر حمله به این روستا، شاه جهان را خشمگین کرد؛ او باید حداقل قدرت خود را در تمام شمال شبه قاره به اثبات می‌رساند. شاه جهان یکی از سرداران خود را به نام قاسم خان با سپاهی بزرگ به طرف بندر حقلی فرستاد. این لشکر، با آنکه پرتغالی‌ها از پشتیبانی توپخانه ای بسیار قوی برخوردار بودند، سرانجام بندر حقلی را تصرف کرد و بسیاری از پرتغالیها را به اسارت گرفت. شکست پرتغالیها در حقلی، با شکست‌هایی که از رقیبان اروپایی خود در نقاط دیگر شبه قاره هند تحمل کردند همراه شد؛ مدتی بعد هلندی‌ها نیز جزیره سیلان را از چنگ آنها بیرون کشیدند. سرانجام آنها توانستند فقط در چهار نقطه هند پایگاه‌های خود را حفظ کنند؛ بندرهای بمبئی، گوا، دامان و دیو. اما بمبئی نیز باید به شکلی دیگر از دست آنها خارج می‌شد. در سال ۱۶۶۱ میلادی پادشاه پرتغال به انگلستان پیشنهاد کرد که دو کشور در برابر اسپانیا متحد شوند. چارلز دوم، پیشنهاد اتحاد را پذیرفت و قرار شد به نشانه این پیمان دوستی، کاترین، خواهرپادشاه پرتغال با چارلز ازدواج کند. جهیزیه کاترین، شهر بمبئی در ساحل غربی هند بود که به انگلستان تعلق گرفت. چارلز، این بندر را در برابر سالی ده لیره به کمپانی هند شرقی اجاره داد !!!(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی، ج7 ص49)قسمت هشتاد و دوم: فرار از بهشت احمق‌هاپس از اخراج پرتغالی‌ها از حقلی، شاه جهان به اروپایی‌ها اجازه داده بود تحت نظارت حکومت هند در حقلی رفت و آمد و تجارت کنند. با پایان حکومت شاه جهان در سال ۱۶۵۸ میلادی حقلی دوباره دچار آشوب و هرج و مرج شد و جزایر اطرافش به مخفیگاه دزدان دریایی اروپایی تبدیل شد. اورنگ زیب که جانشین پدر شده و بر تخت امپراتوری تکیه زده بود تصمیم گرفت نظم و قانون را به این بندر مهم برگرداند. او یکی از سرداران خود به نام شایسته خان را راهی حقلی کرد. شایسته خان پس از مدت کوتاهی حقلی و اطراف آن را آرام و منظم کرد؛ به گونه ای که بیش از گذشته رونق پیدا کرد. آبادانی و رونق بندر، طمع انگلیسی‌ها را بیش از پیش تحریک کرد. در سال ۱۶۸۶ میلادی، سه مرد انگلیسی مأمور شدند با نوشیدن شراب فراوان و در حالت مستی در خیابان‌های شهر به مغازه‌ها حمله کنند و رهگذران را کتک بزنند. حاکم شهر دستور دستگیری این سه نفر را صادر کرد و رئیس دفتر کمپانی هند شرقی در حقلی، دستور داد، در اعتراض به این اقدام به هر جایی که می‌توانند حمله کنند. انگلیسی‌ها شروع به غارت مغازه‌ها و به آتش کشیدن شهر کردند. شایسته خان عازم حقلی شد. با رسیدن شایسته خان به بندر، انگلیسی‌ها از شهر بیرون رفتند و در کشتی‌های خود پناه گرفتند. انگلیس کاروان بزرگی از کشتی‌های جنگی را به سوی هند اعزام کرد اما بیش از آن انگلیسی‌ها باید بندر سورات را تخلیه می‌کردند. در اکتبر ۱۶۸۸ میلادی، ناوگان انگلیسی به بندر سورات رسید و فرمانده ناوگان از حاکم شهر به خاطر حمله هندی‌ها به بندر حقلی غرامت خواست. حاکم سورات در پاسخ به این درخواست انگلیسی‌ها دستور داد تمام انگلیسی‌های باقی مانده در شهر را دستگیر کنند. فرمانده ناوگان انگلیس هم به کشتی‌های هندی حمله کرد و به بمبئی بازگشت. حاکم سورات نیز در جواب این حمله، دستور داد زندانی‌های انگلیسی را به زنجیر بکشند. چند روز بعد، بخشی از کشتی‌های جنگی انگلیسی از بمبئی به طرف سواحل شرقی هند به راه افتادند. در اول فوریه ۱۶۸۹ میلادی، اورنگ زیب بمبئی را در محاصره نیروهای خود قرار داد و همه انگلیسی‌های آن به دام افتادند. آنها پیغام فرستادند که در صورت اشغال بمبئی، هیچ یک از کشتی‌های هندی در امان نخواهند بود و مسیر زائران هندی به سوی مکه برای همیشه بسته خواهد شد. اورنگ زیب تهدید را جدی گرفت و دست از محاصره برداشت؛در مقابل انگلیسی‌ها هم تعهد کردند به هیچ منطقه ای درهند حمله نکنند. انگلیسی‌ها هنگامی که به بنگال بازگشتند قلعه ای را درساحل شمال شرقی هند به نام ویلیامز برپا کردند. این قلعه به تدریج به یکی از مراکز مهم فعالیت انگلیسی‌ها تبدیل شد و بعدها شهر کلکته در کنار آن بنا شد. اورنگ زیب پس از جنگ با انگلیسی‌ها و گسترده کردن قلمروش در جنوب و شرق شبه قاره به قدرتمندترین پادشاه سلسله تبدیل شده بود. هنگامی که اورنگ زیب در سال ۱۷۰۷ میلادی از دنیا رفت، برابر بود با مرگ اقتدار و صلابت امپراتوری گورکانی. پس از اورنگ زیب، در طول دوازده سال، چهار پادشاه بر تخت نشستند و بعد از مدتی به زیر کشیده شدند. هرج و مرجی که در دربار و پایتخت امپراتوری به وجود آمده بود، بهترین فرصت را برای کشورهای اروپایی، مخصوصاً انگلستان و فرانسه، پدید آورده بود تا جای پای خود را در هند محکم کنند. یکی از این پادشاهان ضعیف، فرخ سیر بود که از سال ۱۷۱۳ تا ۱۷۱۹ میلادی حکومت کرد. در زمان این پادشاه، کمپانی هند شرقی انگلیس نفوذ خود را در دربار هند بیشتر کرد و حتی پزشک مخصوص امپراتور، یکی از کارمندان کمپانی به نام دکتر هامیلتون بود. کمپانی در سال ۱۷۱۷ توانست فرمانی را به امضای فرخ سیر برساند. این فرمان به کمپانی اجازه می‌داد در تمام بندرهای ایالت بنگال به تجارت مشغول باشد، زمین‌های بیشتری را در اطراف قلعه ویلیام اجاره کند و در بمبئی سکه‌های روپیه هند را ضرب کند، در برابر همه این امتیازها کمپانی باید هر سال سیزده هزار روپیه به دربار هند پرداخت می‌کرد. در سال ۱۷۱۹ میلادی پنجمین پادشاه پس از اورنگ زیب به تخت نشست، او که جوان هفده ساله ای بود تمام کارهای حکومت را به دست وزیرانش سپرد و خودش در لذت جویی غرق شد. ضعف امپراتوری هند که روی گنجینه‌های فراوانی نشسته بود، نادرشاه افشار را وسوسه کرد که به این کشور لشگرکشی کند. نادرشاه به تازگی در ایران به قدرت رسیده بود، او توانسته بود افغان‌ها را که سلسله صفوی را سرنگون کرده بودند، از ایران بیرون کند و در غرب ایران عثمانی‌ها را به سختی شکست دهد. نادر برای آنکه شهر قندهار را هم به ایران برگرداند، آن را در محاصره گرفت و هنگامی که گروهی از افغان‌هایی که از شهر گریخته بودند به هند پناهنده شدند، بهانه خوبی برای حمله به این کشور پیدا کرد. حمله ای که انگلیسی‌ها بیشترین سود را از آن بردند.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی، ج7ص57)قسمت هشتاد و سه: گنج‌های دهلینادرشاه پس از تصرف قندهار گروهی از جوانان و نوجوانان این شهر را وارد ارتش خود کرد. یکی از این نوجوانان، پسری به نام احمد بود که بعدها سرنوشت، او را به سوی الماس کوه نورکشاند. سپاه نادرشاه در یازدهم فوریه ۱۷۳۹ میلادی در منطقه کرنال، در نزدیکی دهلی، با سپاه محمدشاه گورکانی رو در رو شد. جنگ هنگام ظهر آغاز شد و بیش از سه ساعت طول نکشید. شیوه‌های جنگی نادر و آتش شدید توپخانه ایران ارتش هند را به سرعت متلاشی کرد محمدشاه که به جنگ و خونریزی عادت نداشت، به سرعت تسلیم شد و به نشانه تسلیم دو زنجیر فیل برای نادرشاه فرستاد. پشت یکی از فیل‌ها صندوقی پر از جواهر و پشت دیگری یک صندوق سرشار از سکه‌های طلا بود. نادرشاه به هدایای محمدشاه اعتنایی نکرد، اما آماده شد تا به ضیافت شامی برود که محمدشاه در قصرش به افتخار او ترتیب داده بود. در قصر، نادر این بیت از امیرخسرو دهلوی، شاعر فارسی زبان هند، را دید که با خطی طلایی روی دیواری که سراسر آن از مرمر سفید پوشیده بود، نوشته شده:اگر فردوس بر روی زمین است-همین است و همین است و همین استدر وسط تالار، تخت طاووس قرار داشت تختی با طول یک متروهشتاد و عرض یک متروبیست سانتی مترکه با چهارپله به زمین می رسید و با دوازده ستون از طلای ناب نگهداری می شد. ستونهایی که با یاقوت، زمرد و الماس تزئین شده بودند. سایه بان تخت پارچه زربافتی بود که ردیفی از مرواریدهای ظریف حاشیه‌های آن را آرایش کرده بود. بالای سایه بان طاووسی قرار داشت با دم باز شده، تمام اندام طاووس از یاقوت کبود، یاقوت سرخ، زمرد و سنگهای قیمتی ساخته شده بود. محمدشاه سفره رنگینی را هماهنگ با شکوه این تالار عجیب آماده کرده بود، بوی زعفران و ادویه گوناگون از طرف غذاهای متنوع برمی خاست و مشام میهمانان را پر می کرد. هنگامی که محمدشاه از نادر خواست تا صرف شام را آغاز کند نادر دستش را به جیب برد و تکه نان خشکیده ای را بیرون آورد؛ نانی که پس از مدت‌ها به رنگ سبز در آمده بود. نادر به محمدشاه گفت: «این نان دو سال پیش در ایران پخته شده است. سربازان من هم از همین نان می خورند»و به سختی تکه ای از نان را شکست و در دهان گذاشت. محمدشاه کنایه نادر را دریافت کرده بود. سردار پیروز می خواست به امپراتور هند که در لذت و خوشگذرانی غرق بود بفهماند که علت شکست او و پیروزی سپاه ایران چیست. پس از شام، نادر به مذاکره با محمدشاه مشغول شد. امپراتور هند که با پناه دادن به افغان‌ها باعث شده بود سپاه ایران به هند حمله کند باید هزینه این لشکرکشتی را می پرداخت. آنچه نادر می خواست اطلاعاتی بود که از جاسوسانش دریافت کرده بود: تمام خزانه هند، تخت طاووس، نُه تخت جواهرنشان دیگر، ۱۰۰۰ فیل، ۱۷۰۰۰ اسب، ۱۰۰۰۰ شتر، ۶۰۰۰۰ کتاب نفیس، ۱۰۰ نویسنده، ۳۰۰ معمار، ۲۰۰ آهنگر و ۱۰۰ جواهرتراش. محمدشاه چگونه می توانست در برابر درخواست‌های نادر مقاومت کند. او در چنگ شاه ایران اسیر بود و برایش همین کافی بود که نادر قصد نداشت در هند بماند. چند روز پس از ضیافت، به نادر خبر دادند یکی از همسران محمد شاه می خواهد پنهانی با او صحبت کند. نادر در یکی از اتاق‌های قصر به انتظار این زن نشست. زن که صورت خود را پوشانده بود به اتاق آمد و به نادر گفت که می خواهد رازی را برای او آشکار کند. محمدشاه مدتها بود که به این زن بی توجه بود و او، قصد داشت با فاش کردن این راز از او انتقام بگیرد. در خزانه دهلی الماس بسیار بزرگ و بی نظیری وجود داشت که شاه آن را از خزانه خارج کرد تا به دست ایرانی‌ها نیفتد. او این الماس‌ها را در چین‌های دستار بزرگش پنهان کرده است. نادر هنگامی که قصد داشت به ایران بازگردد دستور داد میهمانی بزرگی در کاخ محمدشاه برگزارشود. در این میهمانی حدود یکصد نفر از بزرگان و شخصیت‌های برجسته هند حضور داشتند. نادر شمشیری را که دسته و غلاف آن با سنگ‌های قیمتی تزئین شده بود به کمر محمدشاه بست و دستور داد سکه‌هایی را با نام او ضرب کنند، او با این کار امپراتوری هند را به محمدشاه بازپس داد. سپس هدایایی را به بزرگان هندی تقدیم کرد. در پایان مراسم، نادر از محمدشاه خواست تا مطابق یک رسم قدیمی به نشانه دوستی دستارهایشان را با هم عوض کنند. محمدشاه چاره ای جز اطاعت نداشت؛ دستارش را به نادر داد و دستار نادر را بر سرگذاشت. نادرشاه با اشاره دست پایان مراسم را اعلام کرد و با شتاب به اتاقش برگشت، دستار محمدشاه را از سر برداشت و با احتیاط شروع به باز کردن آن کرد. چند لحظه بعد درخشش الماس درشتی از میان پارچه بلند دستار چشم هایش را خیره کرد... کوه نور دوباره به ایران بازگشته بود...(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی،ج7ص66)قسمت هشتاد و چهار: سردار بیگانهنادرشاه با خالی کردن خزانه هند به ایران برگشت. او نمی دانست با بیرون کشیدن این ثروت هنگفت از هند و زخمی کاری که بر تن ارتش هند زده بود چه خدمتی به اروپایی‌هایی کرده است که به دنبال تصرف هند و نفوذ در بخش های شبه قاره بودند. با حمله نادر، حکومت مرکزی هند بیش از گذشته تضعیف شد و این وضعیت بهترین فرصت برای انگلیسی‌ها و فرانسوی‌ها بود تا حاکمان محلی را که دیگر از پشتیبانی امپراتوری قوی برخوردار نبودند، بترسانند و آنها را زیر نفوذ خود بکشند. اما ثروتی که نادر به ایران آورد، نه برای او خوشبختی آورد و نه برای مردم ایران. نادر پس از آنکه به پسرش شک کرد که در توطئه ای برای قتل او شرکت کرده، او را زندانی و کور کرد. اما کوری فرزندش او را به شدت افسرده و ناامید کرده بود. تندخویی‌اش هر روز بیشتر می‌شد و برای آنکه خشمش را به مردم نشان دهد بار مالیات‌ها را روزبه روز سنگین تر می کرد. رفتار بی‌رحمانه نادر و بهانه جویی‌های او برای کشتار مردم و حتی سران سپاهش، سرداران ایرانی او را به تنگ آورد و سرانجام گروهی از این فرماندهان تصمیم گرفتند او را در اردوگاهی که نزدیک شهر قوچان برپا کرده بود، از پا درآورند. جاسوسان نادر، جزئیات توطئه را به او خبر دادند و نادر که از فرماندهان هموطنش ناامید شده بود، یکی از جوانان افغانی را که فرماندهی سربازان افغان را در سپاه او به عهده داشت احضار کرد. این جوان بیست و سه ساله، احمد نام داشت و همان نوجوانی بود که هشت سال پیش از این در قندهار به سپاه نادر پیوسته بود. نادر از احمدخان خواست تا صبح فردا تمام سرداران ایرانی ارتش او را به بند بکشد. شجاعت این جوان از مدت‌ها پیش توجه و علاقه او را جلب کرده بود. اما توطئه‌گران برخلاف نقشه ای که طراحی کرده بودند منتظر صبح نشدند، شبانه به چادر نادر ریختند و سر او را از بدنش جدا کردند. زنی افغانی که از خدمتکاران نادر بود خبراین واقعه را به احمدخان رساند. احمدخان به سرعت خودش را به چادر نادر رساند. قاتلان شاه که مایل بودند خبر مرگ او در اردو پخش نشود، بی سروصدا چادر را ترک کرده بودند؛آنها تصمیم داشتند سرنادر را برای علیقلی میرزا، برادرزاده و جانشین نادر که در این توطئه با آنها همدست بود، ارسال کنند. احمدخان وارد چادر شد، مهر سلطنتی را از انگشت جنازه بی سر بیرون آورد، بعد به طرف صندوقچه کوچکی که همیشه همراه نادر بود رفت و آن را برداشت؛کوه نور و تعداد دیگری از جواهرات برجسته هند در این صندوقچه بود. احمدخان به طرف چادرهای سربازانش برگشت و ساعتی بعد همراه آن ها، به سوی افغانستان شروع به تاختن کرد. این واقعه در ۲۰ ژوئن ۱۷۴۷ روی داد.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی،ج7 ص69)قسمت هشتاد و پنجم: درویش مرموزپس از مرگ نادرشاه، افغان‌ها به فکر استقلال از ایران افتادند. آنها به دنبال کسی بودند که قبیله‌ها را متحد کند و کشوری نیرومند بسازد. در شورایی که از بزرگان افغانی تشکیل شد نگاه‌ها به سوی سردار جوانی چرخید که لیاقت و شجاعت خود را در سپاه نادر ثابت کرده بود و با گرانبهاترین جواهر جهان به سرزمینش بازگشته بود. شورای قبایل(لوی جرگه) احمدخان را به عنوان پادشاه افغانستان انتخاب کرد. پس از این، احمدشاه درحالی که الماس کوه نور را روی لباسش نصب می‌کرد به اداره امور کشورش می‌پرداخت. اما چیزی از پادشاهی‌اش نگذشته بود که پای درویش مرموزی به دربار او باز شد. درویشی که از او می‌خواست به هند حمله کند. این درویش صابرشاه نام داشت و به و به پیشگویی های عجیب مشهور بود. درویش صابرشاه به احمدشاه لقب دُر افغان‌ها را داده بود و او را احمدشاه دُرانی خطاب میکرد. او پیروزی بزرگی را برای حمله احمدشاه به هند پیش بینی می‌کرد؛ فتحی عظیم با غنیمت های فراوان، احمدشاه می‌دانست امپراتور گورکانی پس از حمله نادر، دوباره خزانه‌اش را با الماس های جنوب هند پر کرده است و از سویی هنوز در ضعف و ناتوانی به سر می‌برد و توان رویارویی با سپاه او را ندارد. حمله او به هند همان حادثه ای بود که انگلیسی‌ها در انتظار آن بودند. آنها از پادشاهی نیرومند مانند اورنگ زیب زخم های فراوانی خورده بودند و امیدوار بودند که امپراتوری گورکانی هیچگاه به آن روزهای قدرت و اقتدار بازنگردد. پس از ضربه نادر، امپراتور باید زخم دیگری برمی داشت تا نتواند روی پاهایش بایستد؛ آیا درویش مرموز با مأموریتی ویژه به دیدار احمدشاه دُرانی رفته بود؟!! مدتی از دیدار درویش صابرشاه با احمدشاه دُرانی نگذشته بود که این درویش به شهر لاهور، مرکز ایالت پنجاب، وارد شد. پنجاب ایالتی از هند بود که بین افغانستان و دهلی، پایتخت امپراتوری، قرار داشت. درویش مدتی مردم لاهور را به گرد خود جمع کرد، از حوادث مهمی که در آینده رخ خواهد داد صحبت کرد و بسیاری از مردم را شیفته خود کرد.آوازه درویش به قصر حکمران پنجاب نیز رسید. حاکم که آنچه درباره درویش صابرشاه شنیده بود بسیار کنجکاوش کرده بود او را به قصر خود دعوت کرد.صابرشاه در ملاقات با حاکم پنجاب هم به پیشگویی آینده پرداخت و تأکید کرد که در آینده ای نزدیک به قلمرو او حمله خواهد شد و اگر کوچک ترین مقاومتی نشان دهد سرنوشتی بسیار شوم در انتظار او و مردم پنجاب خواهد بود. پیش بینی صابرشاه به زودی از محدوده قصر حکمران هم گذشت و در شهر پیچید. مردم و سربازان منتظر حادثه ای هولناک بودند و هرکس درباره اینکه چه کسی به پنجاب حمله خواهد کرد حدسی میزد. هنگامی که سپاهیان احمدشاه در سال ۱۷۴۸ میلادی به پنجاب نزدیک شدند، نه سربازان روحیه ای برای جنگیدن داشتند و نه حکمران جوان شهر. حاکم پنجاب بدون هیچ مقاومتی تسلیم شد. در همین زمان انگلیسی‌ها مشغول دست و پنجه نرم کردن با یک حریف اروپایی جدید بودند که بیش از پرتغالی‌ها و هلندی‌ها سرسختی نشان میداد. فرانسوی‌ها که پیش از این به این نتیجه رسیده بودند که گسترش تجارت آنها وابسته به نابودی تجارت انگلستان در هند است به مَدرَس، مهم ترین مرکز بازرگانی انگلیسی‌ها در هند حمله کرده و آن را تسخیر کرده بودند. اما دو سال بعد، در ۱۷۴۸میلادی انگلیسی‌ها توانستند مدرس را پس بگیرند. فرانسوی‌ها از این شکست دلسرد نشدند و از شیوه کهنه اروپایی‌ها برای نفوذ بیشتر در هند استفاده کردند، بهره برداری از اختلاف های حاکمان محلی، حکومت ایالت کارناتیک در جنوب و ایالت بزرگ دکن در مرکز، هند به خاطر نزاع بر سر جانشینی حاکمان قبلی خود، در آشوب و هرج و مرج بودند. فرانسوی‌ها در هر دو منطقه از یکی از از مدعیان حکومت پشتیبانی کردند و پس از پیروزی او حکومتش را تحت حمایت و نفوذ کمپانی هند شرقی فرانسه قرار دادند کمپانی هند شرقی انگلیسی که از پیشروی های کمپانی هند شرقی فرانسه به شدت نگران شده بود از دولت انگلستان می‌خواست پادشاه فرانسه را تحت فشار بگذارد تا کمپانی فرانسوی از تهدید انگلیسی‌ها در هند دست بردارد. ترسیدن دربار فرانسه از یک جنگ بزرگ، باعث شد فرانسوی‌ها در سال ۱۷۵۴ میلادی عهدنامه ای را نام «پیمان گودهو» با انگلیسی‌ها امضا کنند، پیمانی که پیشروی آنها را در هند متوقف میکرد؛ اما اختلاف‌ها به پایان نرسید، گویا جنگ بزرگی لازم بود تا همه رقابت‌ها به پایان برسد.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی،ج7 ص74)قسمت هشتاد و ششم: اروپایی‌ها را لمس نکنیدانگلیسی‌ها با پیمان گودهو توانسته بودند خطر فرانسوی‌ها را در هند کاهش دهند. اما حضور یک حاکم جوان و جسور در ایالت بنگال آنها را نگران کرده بود. سراج الدوله جوانی بود که جانشین پدرش علی وردی خان در بنگال شده بود. علی وردی خان حاکمی زیرک، تیزبین و باتجربه بود و از حیله‌های انگلیسی‌ها برای نفوذ در هندوستان باخبر بود. سرزمین او، بنگال، از حاصلخیزترین مناطق هندوستان بود. رودخانه عظیم گنگ این دشت پهناور را آبیاری میکرد. برنجی که در بنگال کاشته می شد در هیچ منطقه دیگری از هند به دست نمی‌آمد. ادویه، شکر، سبزیجات و روغن بنگال نیز مشهور بود و در رودخانه‌های آن انواع ماهیها صید می شدند.پیداست که چنین منطقه‌ای چقدر اشتهای اروپایی‌ها برای نفوذ در آن یا تصرفش تحریک میکرد. علی وردی خان، غارتگری‌های پرتغالی‌ها را در بندر حقلی و سپس جنگ اورنگ زیب را با انگلیسی‌ها بر سر این شهر ایالتش به یاد داشت. اما او در دورانی بر این منطقه حکومت می کرد که حکومت مرکزی هند به شدت ضعیف شده بود. پیرمرد باتجربه همیشه سعی داشت با اروپایی‌ها با احتیاط برخورد کند.او نه آن قدرها به آن‌ها نزدیک می شد که بتوانند به آسانی او را سرنگون کنند و نه بهانه‌ای به دستشان می داد که بتوانند به بنگال حمله کنند. همیشه می گفت:«اروپایی‌ها شبیه زنبور عسل اند، می توانید از عسل آن‌ها استفاده کنید. اما اگر آن‌ها را لمس کنید شما را می‌گزند!».اکنون علی وردی خان از دنیا رفته بود و پسرش سراج الدوله جانشین او شده بود. سراج الدوله جوان فکر میکرد پدرش بیش از اندازه با انگلیسی‌ها مهربان بوده است.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی،ج7ص76)قسمت هشتاد و هفت: نبرد در قلعه ویلیامهنوز مدت زیادی از حکومت سراج الدوله نگذشته بود که به او خبر دادند انگلیسی‌ها قصد دارند قلعه ویلیام را گسترش دهند و استحکامات جدیدی برای آن بسازند. این قلعه، همان دژی بود که انگلیسی‌ها پس از صلح با اورنگ زیب توانسته بودند در ساحل بنگال بسازند و بعدها به شهر کلکته تبدیل شد. سراج الدوله در نامه ای به «دریک» فرمانده انگلیسی قلعه از او خواست ساخت‌وساز را متوقف کند. دریک توجهی به درخواست سراج الدوله نکرد و حاکم جوان در چهارم ژوئن ۱۷۵۶ فرمان داد دفتر کمپانی را در شهر قاسم بازار تعطیل کنند و یک روز بعد سپاهش را به سوی قلعه ویلیام به راه انداخت. سربازان سراج الدوله در شانزدهم ژوئن به نزدیکی قلعه رسیدند. انگلیسی‌ها که از جسارت سراج الدوله باخبر بودند و از سویی نمی‌خواستند قلعه را از دست بدهند تصمیم گرفتند زن‌ها و کودکان را به کشتی‌های خود که در نزدیکی ساحل لنگر انداخته بودند منتقل کنند و مردها برای مقاومت در قلعه باقی بمانند. حدود سی کودک و چند زن با قایق به یکی از کشتی‌ها برده شدند. روی عرشه کشتی، یکی از کارمندان کمپانی متوجه شد یکی از زنان پوستی تیره تر از بقیه دارد. این زن، ماری کَری نام داشت و همسر یکی از کارکنان کمپانی بود. گویا او از دورگه‌های هندی.انگلیسی بوده است.کارمندان کمپانی به این زن به خاطر پوست تیره و تفاوت نژادی با انگلیسی‌ها اجازه ماندن در کشتی را ندادند. شیون و التماس‌های او هم تأثیری نداشت و سربازان با قایقی ماری کَری را به ساحل بازگرداندند تا تنها زنی باشد که در کنار بقیه مردان انگلیسی در قلعه ویلیام شاهد جنگ باشد. در هجدهم ژوئن نیروهای سراج الدوله جنگ را آغاز کردند.گلوله باران قلعه بسیار شدید بود.فاصله انگلیسی‌ها از نزدیک ترین پایگاهشان در هند یعنی بندر مَدرَس، بسیار زیاد بود و می‌دانستند پیش از رسیدن نیروهای کمکی، دشمن قلعه را نابود خواهد کرد. دو تن از افسران انگلیسی به بهانه انتقال زنان و کودکان از میدان جنگ گریختند و پس از آن‌ها دریک، فرمانده قلعه، هم با قایقی از ساحل دور شد و حدود صد و هفتاد سرباز و کارمند کمپانی را در قلعه تنها گذاشت. کسانی که در قلعه مانده بودند افسری به نام «هوول» را به عنوان فرمانده انتخاب کردند و به جنگیدن ادامه دادند؛ اما پایداری فایده ای نداشت و قلعه ویلیام در نوزدهم ژوئن به دست سراج الدوله افتاد.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی،ج7 ص79)قسمت هشتاد و هفت: نبرد در قلعه ویلیامهنوز مدت زیادی از حکومت سراج الدوله نگذشته بود که به او خبر دادند انگلیسی‌ها قصد دارند قلعه ویلیام را گسترش دهند و استحکامات جدیدی برای آن بسازند. این قلعه، همان دژی بود که انگلیسی‌ها پس از صلح با اورنگ زیب توانسته بودند در ساحل بنگال بسازند و بعدها به شهر کلکته تبدیل شد. سراج الدوله در نامه ای به «دریک» فرمانده انگلیسی قلعه از او خواست ساخت‌وساز را متوقف کند. دریک توجهی به درخواست سراج الدوله نکرد و حاکم جوان در چهارم ژوئن ۱۷۵۶ فرمان داد دفتر کمپانی را در شهر قاسم بازار تعطیل کنند و یک روز بعد سپاهش را به سوی قلعه ویلیام به راه انداخت. سربازان سراج الدوله در شانزدهم ژوئن به نزدیکی قلعه رسیدند. انگلیسی‌ها که از جسارت سراج الدوله باخبر بودند و از سویی نمی‌خواستند قلعه را از دست بدهند تصمیم گرفتند زن‌ها و کودکان را به کشتی‌های خود که در نزدیکی ساحل لنگر انداخته بودند منتقل کنند و مردها برای مقاومت در قلعه باقی بمانند. حدود سی کودک و چند زن با قایق به یکی از کشتی‌ها برده شدند. روی عرشه کشتی، یکی از کارمندان کمپانی متوجه شد یکی از زنان پوستی تیره تر از بقیه دارد. این زن، ماری کَری نام داشت و همسر یکی از کارکنان کمپانی بود. گویا او از دورگه‌های هندی.انگلیسی بوده است.کارمندان کمپانی به این زن به خاطر پوست تیره و تفاوت نژادی با انگلیسی‌ها اجازه ماندن در کشتی را ندادند. شیون و التماس‌های او هم تأثیری نداشت و سربازان با قایقی ماری کَری را به ساحل بازگرداندند تا تنها زنی باشد که در کنار بقیه مردان انگلیسی در قلعه ویلیام شاهد جنگ باشد. در هجدهم ژوئن نیروهای سراج الدوله جنگ را آغاز کردند.گلوله باران قلعه بسیار شدید بود.فاصله انگلیسی‌ها از نزدیک ترین پایگاهشان در هند یعنی بندر مَدرَس، بسیار زیاد بود و می‌دانستند پیش از رسیدن نیروهای کمکی، دشمن قلعه را نابود خواهد کرد. دو تن از افسران انگلیسی به بهانه انتقال زنان و کودکان از میدان جنگ گریختند و پس از آن‌ها دریک، فرمانده قلعه، هم با قایقی از ساحل دور شد و حدود صد و هفتاد سرباز و کارمند کمپانی را در قلعه تنها گذاشت. کسانی که در قلعه مانده بودند افسری به نام «هوول» را به عنوان فرمانده انتخاب کردند و به جنگیدن ادامه دادند؛ اما پایداری فایده ای نداشت و قلعه ویلیام در نوزدهم ژوئن به دست سراج الدوله افتاد.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی،ج7 ص79)قسمت هشتاد و هشت: افسانه حفره سیاهسربازان سراج الدوله، صد و چهل و پنج مرد انگلیسی را به همراه ماری گری، همان زنی که به خاطر پوست اندکی تیره رنگش اجازه سوار شدن به کشتی را پیدا نکرده بود، به اسارت گرفتند. هوول، فرمانده جدید انگلیسی‌ها که اکنون در اسارت بود، ادامه ماجرا را به این شکل روایت میکند:«اتاق کوچکی در قلعه بود به طول شش و عرض سه متر. این اتاق به عنوان زندان سربازان و دریانوردان خطا کار به کار می‌رفت.هنگامی که سراج الدوله با گروه اسیران روبه رو شد، دستور داد همه آن‌ها را در این اتاق کوچک زندانی کنند. با فشار و فریادهای سربازان و تهدید سرنیزه، ۱۴۵ مرد و یک زن وارد اتاقی شدند که مساحت آن فقط هجده متر بود. دو پنجره کوچک روی دیوار غربی اتاق وجود داشت که نور اندکی از آن‌ها به درون می‌تابید. زندانیان به تدریج درهم فشرده تر می‌شدند، کسی نمی توانست بنشیند، آنها در حال ایستاده هم به سختی نفس می‌کشیدند، هنگامی که آخرین نفر در داخل اتاق جا داده شد، سربازان با فشار و به سختی در را بستند. گرمای اتاق به هشتاد درجه سانتیگراد می‌رسید!همه سعی می‌کردند با هر زحمتی هست خود را به پنجره‌ها نزدیک کنند.افراد ضعیف نفس های آخر خود را می‌کشیدند. من همه را به آرامش دعوت کردم و از زندانیان خواستم با بازی«بشین و پاشو » خود را سرگرم کنند و برای لحظاتی هم از خنکی کف سلول لذت ببرند!همه از این نظر استقبال کردند؛با اینکه گروهی از افراد در همان دقیقه های نخست از دنیا رفته بودند.مدتی بعد تشنگی به جان زندانیان افتاد و شروع به التماس کردند، شاید سربازان سراج الدوله به آن‌ها رحم کنند و ظرف آبی برایمان بیاورند؛اما هندی‌ها کاملاً بی‌تفاوت بودند.»روایت هوول بسیار طولانی و هولناک است؛آنها به مدت ده ساعت در این اتاق که آن را حفره سیاه نامیده بودند اسیر بودند، اما شرح درد و زجرآن‌ها جزئیات دردناک فراوانی داشت. صبح روز بعد سراج الدوله اجازه می‌دهد که زندانی‌ها آزاد شوند اما صد و بیست و سه نفر جانشان را از دست داده بودند و تنها بیست و سه نفر به سختی از سلول خارج شدند. سراج الدوله که احساس می‌کرد انگلیسی‌ها را به خوبی تنبیه کرده است آن‌ها را آزاد کرد تا سرنوشت تلخشان را برای بقیه اروپایی‌ها تعریف کنند و در اندیشه تسخیر بنگال نباشند. هوول به انگلستان رفت و خاطرات آن شب هولناک را به صورت کتابی منتشر کرد. این کتاب غوغایی در انگلستان به پا کرد. مردم به شدت هیجان زده شده بودند و از دولت انگلستان می‌خواستند به شکل زجرآوری از سراج الدوله انتقام بگیرد. احساس همدردی مردم انگلستان با هموطنانشان در هند به شدت برانگیخته شده بود، همه از وحشیگری هندی‌ها خشمگین بودند و بسیاری آماده می‌شدند برای به زنجیر کشیدن و کشتن این وحشی‌ها راهی هند شوند. گویا هیچکس نمی پرسید چگونه ۱۴۶ نفر در یک اتاق ۱۸ متری جا شده و بعد به بازی « بشین و پاشو » مشغول می‌شوند! آن هم در حرارت ۸۰ درجه سانتیگراد! جالب اینکه در چنان شرایط دشواری، هوول دماسنج نیز به همراه داشته است. افسانه سرایی هوول مانند کابوسی فراموش نشدنی در ذهن مردم انگلیس باقی ماند. پس از آن اخباری که از کشتار هندی‌ها می‌رسید اعتراض های کمتری را برانگیخته میکرد. کمپانی هند شرقی بیشترین بهره را از داستان حفره سیاه برده بود، اکنون آنها می‌توانستند برای گسترش سرزمین های کمپانی هر قدر که می‌خواهند خشونت به خرج دهند. سال‌ها بعد پس از گسترش شهر کلکته و ویرانی قلعه ویلیام انگلیسی‌ها همچنان یاد و خاطره این حادثه را زنده نگه داشتند. اداره پست کلکته در محلی که زمانی قلعه برپا بود ساخته شد.تابلویی روی دیوار اداره پست نصب شده بود:«این بنا برویرانه های حفره سیاه برپا شده است.» انگلیسی‌ها حتی پس از استقلال هند اصرار داشتند که دولت هند این تابلو را برندارد. تابلو تا سال ۱۹۸۰ میلادی در این محل دیده می‌شد.(سرگذشت استعمارمهدی میرکیایی،ج7ص84)قسمت هشتاد و نه و نود: خیانتهیچکس نمی‌دانست چرا احمدشاه درانی هنگامی که در سال ۱۷۴۸ میلادی پنجاب را تصرف کرد لشکرکشی اش را به سوی دهلی ادامه نداد. احمدشاه نُه سال صبر کرد و در ژانویه ۱۷۵۷ سپاهش را به سوی دهلی به حرکت درآورد؛درست در زمانی که انگلیسی ها برای گرفتن انتقام از سراج الدوله به بنگال لشکر کشیدند. آیا همزمان بودن این حمله کاملاً اتفاقی بوده است؟ آیا این بار هم صابرشاه، همان درویش مرموز،به سراغ احمدشاه درانی آمده بود؟ احمدشاه به آسانی دهلی را تصرف کرد.در کاخ امپراتور گورکانی مقیم شد و سکه هایی را به نام خود ضرب کرد. او یک ماه در دهلی ماند و هنگامی که تهاجم انگلیسی ها به بنگال به پایان رسید، دهلی را ترک کرد و به افغانستان برگشت. انگلیسی ها یکی از فرماندهانشان را به نام رابرت کلایو مأمور حمله به بنگال و گرفتن انتقام از سراج الدوله کردند. رابرت کلایو، پیش از این سربازان انگلیسی را در جنگ با فرانسوی ها رهبری کرده و پیروزی های بزرگی به دست آورده بود. او اکنون مأموریت داشت قلعه ویلیام را دوباره تسخیر کند،انتقام فاجعه سیاه چال را از سراج الدوله بگیرد و سپس تمام سرزمین بنگال را تصرف کند. در ژانویه ۱۷۵۷ میلادی کاروان بزرگی از ناوهای انگلیسی به ساحل بنگال رسید و آتشبازی روی قلعه ویلیام را آغاز کرد. شدت آتش توپخانه به اندازه ای بود که قلعه به سرعت تسلیم شد و کلایو آن را به عنوان پایگاه خود برای ادامه حمله به بنگال انتخاب کرد.فرمانده انگلیسی در قدم اول شروع به مذاکره با طایفه های مختلفی کرد که پیرو مذهب هندو بودند. این مذهب از ادیان کهن سرزمین هند بود و پیروان آن در کنار مسلمانان بیشتر ساکنان هند را تشکیل می دادند.او تلاش می‌کرد از اختلاف مذهبی هندوها با سراج الدوله که فردی مسلمان بود بهره برداری کند. کلایو در این راه موفق بود و توانست تعداد زیادی از هندوها را در کنار سربازان انگلیسی مسلح کند. حضور تفنگداران هندی در کنار سربازان انگلیسی پس از این نیز در جنگ های مختلف ادامه پیدا کرد،گویا جنگیدن در کنار اروپایی ها برای این افراد هیچ اهمیتی نداشت؛ گروهی از آن ها به خاطر پول می جنگیدند و برخی نیز به علت کینه ای که از طوایف دیگر هند داشتند با انگلیسی ها همکاری میکردند. با آنکه هندی های زیادی به ارتش کلایو پیوسته بودند اما او باز هم احساس خطر میکرد و از قدرت سراج الدوله می ترسید، به همین خاطر تصمیم گرفت با نرمش و مذاکره به اهدافش نزدیک شود. او نامه ای به سراج الدوله نوشت و او را مطمئن کرد که نباید هیچ ترسی از انگلیسی ها داشته باشد و آن ها می توانند روابط دوستانه ای داشته باشند؛ اما همزمان با یکی از وزیران سراج الدوله به نام میرجعفر ارتباط برقرار کرد تا اسباب سقوط او را فراهم کند. میر جعفر قول داد بخش بزرگی از سپاه بنگال را به یاری او بیاورد و در مقابل،پس از جنگ به عنوان حکمران منطقه منصوب شود. او همچنین تعهد کرد یک میلیون لیره به عنوان غرامت جنگی به کمپانی هند شرقی بپردازد و پانصد هزار لیره هم به کارمندان کمپانی و شخص کلایو بدهد. کلایو بار دیگر برای سراج الدوله پیغام فرستاد که تمایل دارد یک بار برای همیشه روابطش را با حکومت بنگال سامان دهد و در همان حال سپاهش را به طرف ناحیه «پلاسی» در بنگال به حرکت درآورد؛ بیش از دو سوم سربازان کلایو، هندی بودند. خبر آرایش جنگی انگلیسی‌ها در پلاسی به سراج الدوله رسید و متوجه شد که همه نامه نگاری‌ها حیله ای بیش نبوده است. سراج الدوله برای آنکه جلوی پیشروی انگلیسی‌ها را بگیرد سربازانش را به سوی پلاسی به حرکت درآورده اما پیش از آغاز حرکت به او خبر دادند تعداد زیادی از سربازان تحت فرماندهی میر جعفر اردو را ترک کرده و در کنار انگلیسی‌ها قرار گرفته اند. با وجود این خیانت، سراج الدوله قصد نداشت از مقابل دشمن عقب بنشیند. جنگ در ۲۳ ژوئن آغاز شد؛نبردی سخت و خونین که در همان روز به پایان رسید. سراج الدوله شکست خورد و به روستاهای اطراف گریخت ولی نیروهای میر جعفر که تا چند روز پیش سربازان سراج الدوله بودند او را پیدا کردند و به قتل رساندند. رابرت کلایو در ۲۸ ژوئن، پیروزمندانه وارد مرکز بنگال شد. میر جعفر به عنوان حکمران ایالت بر تخت نشست؛درحالی که فرمانروای واقعی کلایو بود. میر جعفر به کلایو القاب امیرالممالک، ثابت جنگ و سیف جنگ را اعطا کرد! همچنین سی روستا را در بنگال به او بخشید تا روستاییان هندی به عنوان رعیت برای او کشاورزی کنند. تمام این هدایا برای آن بود که ثابت شود میرجعفر حاکم واقعی ایالت است اما قراردادی که او با انگلیسی‌ها امضا کرده بود محتوای دیگری داشت. او اکنون باید یک و نیم میلیون لیره به کلایو می پرداخت، اما آیا فاتح انگلیسی به مبلغ قرارداد راضی بود؟ کلایو تمام خزانه بنگال را می خواست. چند روز بعد حدود دویست قایق کوچک و بزرگ در ساحل مقابل قصر حکمران صف کشیدند. این قایق‌ها انباشته از طلا، نقره، جواهر و ظرفهای قیمتی بودند. ارزش آنها به چهل میلیون پوند می رسید، یعنی بیش از ۱۶ برابر چیزی که در قرارداد ذکر شده بود. بخشی از این غنیمت سرشار به کلایو و افسران زیر فرمانش رسید. چند سال بعد، هنگامی که کلایو به انگلستان برگشت ثروت او را با ارقامی باورنکردنی تخمین می زدند. او هنوز به بیست سالگی نرسیده بود که به عنوان یک منشی ساده راهی هند شده بود. پیش از این دائم از مدرسه فرار می کرد و پدرش قصد داشت او را از خانه اخراج کند. در آن زمان چه کسی فکر می‌کرد او روزی به چنین ثروت عجیبی برسد. کلایو قصر بزرگی را در اطراف لندن خرید و یکی از نوابهای بزرگ لندن شد. نواب لقب کسانی بود که خانواده های ثروتمند و اشرافی نداشتند، آنها آدم هایی عادی بودند که راهی هندوستان می شدند و پس از مدتی با گنج هایی افسانه ای به وطن بازمی‌گشتند و در کنار اشراف، زندگی مرفهی را در پیش می‌گرفتند. جنگ پلاسی، آغاز حکومت رسمی انگلستان در هند به شمار می رود. جنگی که در آن انگلیسی‌ها نخست از اختلاف هندوها با مسلمانان و سپس از اختلاف درباریان بنگال بهره بردند و به پیروزی رسیدند. آنها می دانستند کسانی که به هموطنان خود خیانت کرده اند ممکن است به آنها هم از پشت خنجر بزنند برای همین به شدت مراقب میر جعفر هند بودند. کلایو در نامه ای به رئیس هیئت مدیره کمپانی هند شرقی نظرش را درباره هندی‌ها و نیز حکومت میر جعفر در بنگال این طور اعلام کرد:«من با مردم این سرزمین و طبیعت بی‌مانندش از نزدیک آشنا هستم و با اطمینان می توانم بگویم تمام قلمرو این پادشاهی را با تمام ثروت و توانمندی اش، می‌توان با یک نیروی دو هزار نفری اروپایی تسخیر کرد. هندی‌ها بیش از حد تصور، مردمی تنبل، تن پرور، ترسو و نادان هستند. مطمئن باشید تا وقتی میر جعفر که به کمک ما بر تخت نشسته است به قولش پایبند باشد می‌تواند با خوشی و خرمی به حکومت ادامه دهد. اما شما می‌دانید که این مردم بسیار کوته بین هستند و روش زندگیشان خیانت و دورویی است. بعید نیست که میرجعفر روزی هم علیه منافع ما دست به اقدامی بزند و به دنبال نابودی ما باشد؛ به همین خاطر باید به شدت مراقب او باشیم و آنچنان با قدرت بر او فرمان برانیم که هرگز، حتی در خواب هم، به فکر خیانت و سرکشی نباشد.»انگلیسیها به همین شکل به مدت دو سال مراقب میر جعفر بودند و همین که متوجه شدند تصمیم دارد قدمی برخلاف منافع کمپانی بردارد در سال ۱۷۵۹ میلادی او را از حکومت برداشتند و دامادش، میرقاسم، را به حکومت بنگال منصوب کردند.(سرگذشت استعمار، مهدی میرکیایی،ج7 ص92)قسمت نود و یک: شاه عالمروی کار آمدن پادشاهان ضعیف در دهلی، پس از محمدشاه گورکانی که از نادرشاه شکست خورده بود، همچنان ادامه داشت. احمدشاه و عالمگیر دوم، بعد از محمدشاه به تخت سلطنت نشستند اما توان رودررویی با انگلیسی‌ها، فرانسوی‌ها یا احمدشاه درانی، پادشاه افغانستان، را نداشتند. پس از این دو نفر در سال ۱۷۵۹ میلادی، شاه عالم دوم برتخت نشست. شاه عالم تلاش کرد ارتش امپراتوری را تقویت کند و در سال ۱۷۶۱ میلادی برای اخراج انگلیسی‌ها به بنگال لشکر کشید. در همین سال، احمد شاه درانی، درست مانند خنجری که از پشت به پیکر هند وارد شود، دوباره به دهلی حمله و آن را تصرف کرد. اما شاه عالم از جنگ با انگلیسی‌ها دست نکشید.کمپانی هند شرقی در نزدیکی شهر بیهار با ارتشی که از سربازان انگلیسی و هندی تشکیل شده بود به جنگ با او پرداخت. شاه عالم شکست خورد و به اسارت انگلیسی‌ها درآمد. کمپانی پادشاه را به ایالت «اود» تبعید کرد؛اما او در اینجا هم آرام نگرفت و در سال ۱۷۶۴ میلادی به همراهی حکمران اود به بنگال حمله کرد. شاه عالم در این جنگ هم شکست خورد و دوباره به دست انگلیسی‌ها افتاد. رابرت کلایو، امپراتور اسیر را به امضای فرمانی مجبور کرد که اداره ایالت‌های بنگال و بیهار را به کمپانی ‌می‌داد. سپس شاه عالم را در همان شهر بیهار به تخت سلطنت نشاند و فرمانی را از او گرفت که کلایو را به عنوان نخست وزیر هند هم منصوب کرده بود! یک سال پیش از این دست فرانسوی‌ها هم از هند قطع شده بود. فرانسه و انگلستان که از مدتها پیش در نقاط مختلف جهان، مخصوصاً آمریکای شمالی و هندوستان، با هم رقابت می‌کردند در سال ۱۷۵۶ میلادی کارشان به جنگ کشید. این جنگ که تا سال ۱۷۶۳ ادامه داشت جنگ هفت ساله نامیده شد؛جنگی که با شکست فرانسه پایان یافت. پس از جنگ، فرانسه مجبور شد سرزمین‌های وسیعس را در آمریکا و هند به انگلستان واگذار کند. در هند فقط شهرهای پوندیچری و چاندرانگر در تصرف فرانسه باقی ماند. شش سال پس از این کمپانی هند شرقی فرانسه منحل شد. اکنون تنها انگلیسی‌ها مانده بودند و سرزمین بزرگ هند. یکی از راه‌هایی که آنها برای تسلط بیشتر بر هند به کار ‌می‌بردند استفاده از اصل«داوینی»بود.آنها از حاکمان محلی در برابر رقیبانشان حمایت ‌می‌کردند و حکام نیز برای جبران محبت آن‌ها گردآوری مالیات‌ها را به عهده انگلیسی‌ها می‌گذاشتند. بیشتر مالیات جمع شده به جیب کمپانی هند شرقی انگلیس ‌می‌رفت و بخش کوچکی از آن به حاکم ایالت و امپراتور گورکانی پرداخت می‌شد. انگلیسی‌ها می‌دانستند این امپراتوران ضعیف هنوز هم می‌توانند برای آن‌ها دردسر درست کنند. آن‌ها از سویی باید بر تخت سلطنت ‌می‌ماندند تا بسیاری از حرکت‌های کمپانی رنگ و بوی قانونی بگیرد و از طرفی نباید آن قدرها قوی ‌می‌شدند که بتوانند هندی‌ها را متحد کنند و پای انگلیسی‌ها را از شبه قاره هند قطع کنند. در این زمان کمپانی تنها با دو دشمن سرسخت در هند روبه رو بود؛اولی تیپو سلطان حاکم ایالت میسور و دو‌می‌ماراتاها که در سرزمین‌های وسیعی در غرب هند ساکن بودند.ایالت پنجاب هم در شمال غربی هند، در مرز افغانستان هنوز استقلال خود را حفظ کرده بود. تیپوسلطان، حاکم ‌میسور، بیش ‌از ‌حکمرانان ‌ایالت‌های ‌دیگر ‌از ‌وضعیت ‌سیاسی هند، همسایگان آن و درگیری‌های ‌کشورهای اروپایی باخبر بود. او که چندین بار تلاش کرده بود از اختلاف انگلیسی‌ها با فرانسوی‌ها در اروپا بهره برداری کند، در آخرین تدبیر خود، در اندیشه اتحاد با پادشاه جدید افغانستان علیه انگلیسی‌ها بود.(سرگذشت استعمار، مهدی میرکیایی، ج7 ص96)قسمت نود ‌و ‌دو: کوه نور در قلعه آشوکاحمدشاه دُرّانی در سال ۱۷۷۳ میلادی از دنیا رفت و پسرش تیمور،جانشین او شد. مالک جدید کوه نور مانند پدرش به دنبال کشورگشایی نبود و از سوی او خطری هند را تهدید نمی‌کرد، او پس از بیست سال در ۱۷۹۳ میلادی درگذشت و پسرش، زمان میرزا، به جای او نشست. زمان میرزا که اکنون زمان شاه نامیده ‌می‌شد، برعکس پدر، جاه طلب بود و آرزوهای بزرگی در سر داشت؛ او ‌می‌خواست پا جای پای پدربزرگش بگذارد؛ اما روزگار عوض شده بود. در دوران احمدشاه، انگلیسی‌ها علاقه‌مند بودند که افغان‌ها به هند حمله کنند و امپراتور گورکانی تضعیف شود؛ اما اکنون آنها بر بیشتر مناطق هند مسلط بودند و حمله به هندوستان، تهاجم به منافع آن‌ها بود.هرکس که چشم طمعی به هندوستان داشت بدترین دشمن انگلستان به شمار ‌می‌رفت. تیپو‌سلطان برای همین برای پادشاه جدید، زمان شاه، پیغام فرستاد تا هم‌متحد شوند و به انگلیسی‌ها حمله کنند؛ اما زمان شاه با مشکلات زیادی رودررو بود، قبیله‌های مختلف افغان در رقابت دائمی‌به سر ‌می‌بردند و هرکدام از سران قبیله‌ها به دنبال نشاندن فرد دلخواه خود بر تخت شاهی بودند. یکی از این افراد، محمود، برادر زمان شاه بود‌ که بسیاری از نیروهای نظا‌می‌را با خود همدست کرد و زمان شاه را از کابل فراری داد. زمان شاه، کوه نور و مقداری از جواهرات خزانه را برداشت و با گروهی کوچک به سوی جنوب کشور گریخت. شاه آواره با همراهانش، به سوی شهر پیشاور ‌می‌رفت که شب فرارسید. آنها به قلعه ای رسیدند که به فردی به نام آشوک تعلق داشت. آشوک با روی باز پادشاه را به قلعه دعوت کرد و دستور داد به گر‌می‌ از آنها پذیرایی شود. خوراک دلپذیری برای شاه فراهم شد و بهترین اتاق قلعه را برای آنها آماده کردند. سواران خسته به خواب سنگینی فرورفته بودند‌که نیمه شب با سروصدای سربازان قلعه بیدار شدند. آشوک به حدود دویست سرباز دستور داده بود اقامتگاه زمان شاه را محاصره و او را دستگیر کنند. خبر فتح کابل به دست محمود میرزا، پیش از این به او رسیده بود و اکنون قصد داشت با تحویل دادن زمان شاه به او توجه پادشاه جدید را جلب کند. زمان شاه که متوجه حیله آشوک‌شده بود، به سرعت سوراخی را در دیوار اتاقش کند و کوه نور و جواهرات را در آن که پنهان کرد. پادشاه سابق را با همراهانش به کابل فرستادند. در پایتخت، محمود میرزا که اکنون محمودشاه شده بود دستور داد برادرش را کور کنند و همراهان او را گردن بزنند. او سپس زمان شاه نابینا را در سیاه چالی در قصر شاهی به بند کشید و شکنجه او را آغاز کرد. شاه سابق باید محل پنهان کردن کوه نور را فاش می‌کرد. شکنجه‌های محمودشاه به جایی نرسید،پادشاه تیره بخت ادعا می‌کرد که در راه کابل، جواهرات را در رودخانه ای انداخته است. کوه نورهمچنان در دیوار قلعه آشوک باقی ماند. تیپو سلطان که نتوانسته بود با پادشاه افغانستان متحد شود در جنگ با انگلیسی‌ها تنها مانده بود. جنگ‌های او با ارتش کمپانی هند شرقی نبردهایی سخت و حماسی بود که بسیاری از سربازان انگلیسی را به کشتن داد. سرانجام در سال ۱۷۹۹ میلادی انگلیسی‌ها توانستند برتیپو سلطان غلبه کنند و میسور را به تصرف درآورند. تیپو نیز که در میان مردم ایالت بسیار محبوب بود در جنگ کشته شد. انگلیسی‌ها که از این علاقه و محبت باخبر بودند تشییع جنازه باشکوهی برای تیپو سلطان ترتیب دادند. در دو سوی خیابانی که به سوی مقبره خانوادگی سلطان میسور ‌می‌رفت گارد نظا‌می‌ با احترام صف کشیدند و پشت تابوت، گروه موزیک آهنگ عزا ‌می‌نواخت! انگلیسی‌ها چهار پسرتیپو را به شهرهای دوردست تبعید کردند و فردی را از یکی از خاندان‌های اصیل میسور برتخت حکمرانی ایالت نشاندند. رئیس کمپانی با این شخص پیمانی را امضا کرد که براساس آن حاکم میسور باید سالیانه دویست و هشتاد هزار پوند به کمپانی پرداخت می‌کرد و در مقابل تحت حمایت کمپانی قرار ‌می‌گرفت. همچنین کمپانی حق داشت در تمام امور ایالت، بدون هیچ مانع و شرطی،دخالت کند.(سرگذشت استعمار، مهدی میرکیایی ج7 ص100)قسمت نود و سه: بازگشت الماسپس از پیروزی در میسور‌، کمپانی از سویی به جنگ با ماراتاها در غرب هند فکر می‌کرد و از طرفی به نفوذ در افغانستان؛ تا پادشاهی بر تخت بنشیند که با انگلستان متحد شده‌، چشم طمعی به هند نداشته باشد.جنگ‌هایی که در این کشور بر سرتاج و تخت در می‌گرفت این فرصت را به انگلیسی‌ها ‌می‌داد تا با یکی از مدعی‌های سلطنت پیمان ببندند و از او حمایت کنند‌، به شرط آنکه او هم امنیت مرزهایش با هند را تضمین کند.جنگ قدرت در افغانستان پایانی نداشت‌، محمودشاه که برادرش زمان شاه را کور کرده بود‌، پس از مدتی به دست شجاع میرزا‌، برادر دیگرش برکنار شد و به زندان افتاد.شجاع میرزا که اینک شاه شجاع شده بود‌، برادر نابینای خود‌، زمان شاه‌، را از زندان آزاد کرد و زمان شاه نیز برای جبران محبت او محل پنهان کردن کوه نور را به او اطلاع داد.شاه شجاع گروهی از سربازان زبده‌اش را به سوی قلعه آشوک فرستاد.آن‌ها آشوک را دستگیر کرده و گردن زدند و کوه نور و جواهرات را به شاه شجاع رساندند.در فوریه ۱۸۰۹ میلادی‌، نمایندگان کمپانی هند شرقی به ریاست فردی به نام«مانت استوارت الفينستون»به دیدار شجاع‌شاه رفتند‌، آنها باید قرارداد دوستی کمپانی با افغانستان را با پادشاه جدید امضا می‌کردند.الفینستون متوجه شد که شاه‌شجاع عاشق تجملات شاهانه است‌، او بر تختی طلایی نشسته بود و دستبندی به دست داشت که الماس درشت کوه نور روی آن می‌درخشید.اما همه این شکوه و جلال موقت بود. محمود‌، پادشاهی که به دست شجاع‌شاه عزل شده بود پس از مدتی با کمک چند قبیله افغان به کابل حمله کرد و شجاع‌شاه را از سلطنت کنار زد.شاه شجاع به سوی کشمیر که در آن زمان یکی از ایالت‌های افغانستان بود گریخت و همسر و خانواده اش را به سوی ایالت پنجاب هند فرستاد؛ درحالی که کوه‎نور را به همسرش سپرده بود.شاه شجاع در کشمیر نتوانست پناهگاهی مناسب پیدا کند.عطامحمدخان‌، حاکم کشمیر‌، شاه آواره را دستگیر کرد تا به زبان ساده کوه نور را به چنگ آورد.در پنجاب‌، وفا یکم همسر شجاع شاه به دربار لاهور رفت و به رنجیت سینگ پناه آورد.او به رنجیت سینگ قول داد که اگر همسرش را از چنگال حاکم کشمیر آزاد کند کوه نور را به او خواهد داد.سپاهیان پنجاب به سرعت راهی کشمیر شدند و مکانی را که شاه شجاع در آن اسیر بود در محاصره گرفتند مدافعان قلعه نتوانستند مدت زیادی مقاومت کنند‌، قلعه تسلیم شدند و سربازان پنجابی در سیاه چال‌های آن‌، شاه شجاع را پیدا کردند و با خود به لاهور بردند‌، اکنون همسر شاه شجاع باید به عهدش وفا می‌کرد.کوه نور سرانجام به حاکم پنجاب رسید.در این اوضاع انگلیسی‌ها همان طور که حوادث افغانستان را زیر نظر داشتند در هند به جنگ با آخرین حریف سرسختشان مشغول بودند.ماراتاها مرد‌می‌ جنگجو و بی‌باک بودند که نبرد انگلستان با آنها هفده سال طول کشید‌، شاید همین سلحشوری ماراتاها باعث شده بود انگلیسی‌ها تا سالیان دراز از رودررویی با آن‌ها پرهیز کنند و تنها هنگا‌می‌ به تصرف سرزمین آنها فکر کردند که جای پای خود را در بخش‌های دیگر هند محکم کرده بودند.جنگ سربازان کمپانی با ماراتاها از ۱۸۰۳ تا ۱۸۱۷ به طول انجامید‌، انگلیسی‌ها نبردهای دشواری را در این سالها تجربه کردند و چندین بار به سختی شکست خوردند.سرانجام از اختلاف‌هایی که بین چند طایفه اصلی ماراتاها به وجود آمده بود استفاده کردند و توانستند مقاومت هر طایفه ای را به صورت جداگانه درهم بشکنند و قلمرو آن‌ها را نیز به مناطقی که تحت کنترل کمپانی بود اضافه کنند.اکنون سراسر شبه قاره هند‌، به جز ایالت پنجاب‌، در تصرف انگلیسی‌ها بود تا آنجا که دولت انگلیس فردی را به عنوان فرماندار کل هندوستان منصوب کرده بود...(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی، ج7 ص104)قسمت نود و چهار: آخرین سفررئیسان کمپانی هند شرقی‌، پس از برکناری شاه شجاع و آشفته بازاری که در افغانستان برای تعیین پادشاه به وجود آمده بود‌، به دنبال به تخت نشاندن کسی بودند که از دوستی او با انگلستان مطمئن باشند‌، شاه شجاع هنوز هم بهترین گزینه بود.در سال ۱۸۳۸ میلادی درحالی‌که دوست محمدخان‌، رئیس یکی از قبیله‌های افغانستان در کابل حکومت را در دست گرفته بود. انگلیسی‌ها با سیزده هزار سرباز برای به سلطنت رساندن شاه شجاع به این کشور لشکر کشیدند.اردوکشی انگلیس به افغانستان با شکستی سخت و هولناک همراه شد و بسیاری از سربازان انگلیسی در گردنه‌های دوردست کوهستان‌های افغانستان از پا درآمدند.کمپانی پس از این شکست از دخالت در افغانستان دست برنداشت؛ اما برای آنکه خیال رئیسان آن از حمله این کشور به هند برای همیشه آسوده شود باید ایالتی از هند را که همسایه افغانستان بود‌، به تصرف در‌می‌آوردند؛ این ایالت پنجاب نام داشت؛ آخرین بخش از هندوستان که انگلیسی‌ها در اندیشه تسخیر آن بودند. رنجیت سینگ‌، حاکم مقتدر پنجاب‌، در سال ۱۸۳۸ از دنیا رفت و پس از او در طول دوازده سال چهار نفر به حکمرانی رسیدند: سه فرمانروای اول پسران رنجبیت سینگ بودند که در طوفانی از توطئه‌ها و حسادت‌ها گرفتار شدند و آخرین آن‌ها نوه او‌، دالیپ سینگ‌، نام داشت. این کشمکش‌ها در هنگا‌می‌رخ میداد که حتی مردم ساده کوچه و بازار هم ‌می‌دانستند انگلستان پس از تصرف تمام نواحی هند برای حمله به پنجاب آماده می‌شود. درگیری‌های درون دربار‌، ارتش را هم ضعیف کرده بود و هنگا‌می‌که انگلیسی‌ها جنگ را آغاز کردند سپاه پنجاب توان پایداری نداشت؛ با آنکه سربازان پنجابی شجاعت‌های زیادی از خود نشان دادند و تحسین«سِرهنری‌هاردینگ»‌، فرمانده‌انگلیسی‌ها‌، راهم برانگیختند. در غروب روز ۲۹ مارس ۱۸۴۹ میلادی‌، دالیپ سینگ‌، حاکم دوازده ساله پنجاب‌، در قصر خود از « لرد دالهوزی »‌، فرماندار انگلیسی هند‌، پذیرایی کرد. دالهوزی در این مراسم اعلامیه ای را خواند که به استقلال پنجاب برای همیشه پایان ‌می‌داد: همه اموال دولت پنجاب‌، بدون استثنا و درهر جایی که یافت شود به کمپانی محترم هند شرقی تعلق خواهد داشت. والاحضرت دالیپ سینگ از ادعای سلطنت بر پنجاب یا هر کشور دیگری چشم پوشی خواهد کرد. کمپانی یک حقوق سالانه برای والاحضرت در نظر خواهد گرفت. الماس کوه نور از سوی والاحضرت به ملکه هندوستان تقدیم خواهد شد.رزم ناو «مدیا» در آوریل ۱۸۵۰ میلادی کوه نور را به انگلستان منتقل کرد.در لندن‌، ملکه «ویکتوریا» دستور داد الماس را دوباره تراش دهند تا درخشش آن بیشتر شود.جواهرتراشی که در مدت ۳۸ روز آن را تراشید ۴۳ ٪ از وزن اصلی آن را کم کرد و وزن آن را به ۱۰۸ قیراط رساند.پس از این کوه نور روی تاج ملکه نصب شد. کوه نور که در طول چند صد سال ماجراهای بسیاری را از سر گذرانده بود‌، درست در زمانی که انگلیسی‌ها تصرف هند را کامل کردند‌، به ملکه ویکتوریا رسید؛ انگار این الماس بی نظیر نشانه ای از سرزمین بی‌همتای هند بود.سرزمینی که تسخیر آن پایان یافته بود؛ اما اداره اش بسیار دشوار به نظر ‌می‌رسید.(سرگذشت استعمار مهدی میرکیایی، ج7 ص 104 (پایان جلد هفتم))EroditoEroditoMon, 18 May 2026 13:30:43 +0330https://virgool.ir/@erodito/گزیده-ی-سرگذشت-استعمار-جلد-پنجم-xkgu99lijtntقسمت چهل و سوم: غرب وحشیغریبه‌ها(لقبی که سرخپوست های برایِ کاشفین اسپانیایی داده بودند) از جایی که کشتی لنگرانداخته بود با قایق‌های کوچکی به طرف ساحل به راه افتادند؛ درحالی که هریک شمشیری را در دست داشتند، سرخ پوست‌ها به سرعت به طرف کلبه‌هایشان دویدند و با دستانی پر بازگشتند ؛ آنها بسیار مهربان بودند و برای غریبه‌ها آب و غذا آورده بودند. آن روز سوم اکتبر ۱۴۹۲ میلادی بود. فرمانده غریبه‌ها «کریستف کلمب» نام داشت که برای نخستین بار به قاره ی آمریکا قدم گذاشته بود. كريستف کلمب ايـن سرخ پوست‌ها را که از قبیله ای به نام «آراواک» بودند، این گونه توصیف می‌کند:«آن‌ها برای ما طوطی، توپ‌های پنبه ای و میوه‌های جنگلی آوردند و با میل و رغبت، هرچه را که داشتند با ما مبادله می‌کردند. بدن‌هایشان ورزیده و چهره‌هایشان دلنشین بود. هیچ سلاحی حمل نمی‌کردند. اصلا هیچ سلاحی را نمی‌شناختند ؛ مثلا وقتی شمشیرم را به آن‌ها نشان دادم، از روی نادانی به تیغه ی آن دست کشیدند و خود را مجروح کردند. آن‌ها مناسب خدمتکاری هستند ؛ تنها با پنجاه سرباز می‌توانیم آن‌ها را به زانو درآوریم و به هر کاری که مایلیم وادار کنیم.»کریستف کلمب در گزارشی به دربار اسپانیا نوشت:« این سرزمین، شگفت انگیز است. کوه و دشت،سبز و حاصل خیز است و رودخانه‌های بزرگ و پهن آن پر از طلا هستند.»او سپس صاحبان این سرزمین را این گونه توصیف میکند:«به قدری خام و ساده اند و درباره‌ی دارایی خود آن قدر سخاوتمندند که اگر کسی ندیده باشد باور نمی‌کند. اگر چیزی از آن‌ها بخواهید هیچگاه « نه » نخواهند گفت. حتی برعکس، مایلند هر چیزی را که دارند با دیگران تقسیم کنند.»کریستف کلمب در سفر دومش به آمریکا، در سال ۱۴۹۵ میلادی، دوباره به آراواک‌های مهربان رسید و به شکار برده پرداخت. هزاروپانصد سرخ پوست آراواک، مـرد و زن و کودک، اسیرو در قفس‌های بزرگی زندانی شدند. سپس پانصد نفر از آن‌ها انتخاب و به کشتی منتقل شدند. از این پانصد نفر، دویست نفر در سفر دریایی جان خود را از دست دادند. بقیه سالم به اسپانیا رسیدند و در قفس‌های بزرگی به فروش گذاشته شدند. اکنون آراواک‌ها ایـن غریبه‌های شمشیر به دست را بهتر می‌شناختند. کلمب که به پادشاه اسپانیا قـول داده بود محموله‌های بزرگی از طلا را برای او ارسال کند سرخ پوست‌ها را وادار به جست وجوی طلا در کف جویبارها و رودخانه‌ها میکرد. تنبیه کوچکی برای سرخ پوست‌هایی که زیر بار نمی‌رفتند در نظر گرفته شده بود ؛ یک دستشان را قطع میکردند و آن‌ها را به حال خودشان رها میکردند تا پس از خونریزی فراوان بمیرند. آراواک‌ها تلاش کردند یک نیروی نظامی‌برای دفاع از خودشان ایجاد کنند ؛ اما حریف اسپانیایی‌ها که توپ، تفنگ و اسب داشتند نشدند. سرخ پوست‌های اسیر جلوی سگ‌های گرسنه انداخته شده یا زنده در آتش سوختند. کار برای یافتن طلا وظیفه ی مردان بود، اما زن‌ها هم وظیفه داشتند که در کشتزارها کار کنند. غذایی که به آن‌ها داده می‌شد بسیار اندک بود. پس از مدتی زن‌ها خشک و لاغر شده و بیشتر کودکان مرده بودند. هنگامی‌که معلوم شد دیگر طلایی پیدا نمی‌شود، همه ی مردان و زنان را در مزارع به کارگرفتند. سرخ پوست‌ها باید محصولات مزرعه را که در بارهایی به وزن ۴۰ تا ۵۰ کیلوگرم بسته بندی شده بود روی شانه می‌گذاشتند و به نقاط دورتری که از کشتزارها ۲۵ تا ۵۰ کیلومتر فاصله داشت میبردند. اسپانیایی‌ها که در این مسیر طولانی مراقب سرخ پوست‌ها بودند، بر تخت روان‌هایی می‌نشستند که روی شانه ی چهار سرخ پوست حمل می‌شد. هزاران نفر از آراواک‌ها در شرایط سخت معادن و کشتزارها یا بر اثر تنبیه اسپانیایی‌ها از بین رفتند ؛ به طوری که در سال ۱۵۵۰ میلادی یعنی پنجاه و هشت سال پس از ورود کلمب به سرزمینشان تنها پانصد نفر از آن‌ها زنده بودند. این جمعیت هنگام ورود اسپانیایی‌ها به سرزمین آن‌ها پنجاه هزار نفر بود. «لاس کاداس» کشیشی بود که همراه اسپانیایی‌ها به آمریکا رفته بود.او درباره ی رفتار هم وطنانش با سرخ پوست‌ها می‌نویسد :«وقتی اسپانیایی‌ها سرخ پوستان را با چاقو مجروح میکردند و یا تکه‌هایی از بدن آن‌ها را می‌بریدند تا تیزی شمشیرهایشان را امتحان کنند، هیچ فکر بدی در سرنداشتند....»(سرگذشت استعمارج5 ص11)قسمت چهل و چهارم : بیماری اسپانیایی‌هاپس از کریستف کلمب، فرناندو کورتز از طرف دربار اسپانیا مأمور شد تا فتح قاره‌ی جدید را ادامه دهد. کورتز به مکزیک رسید و توانست امپراتوری بزرگی را که سرخ پوست‌ها بنا کرده بودند تسخیر کند. تمدن سرخ پوست‌های «آزتک» نتوانست در برابر اروپایی‌ها و تمدن اروپایی که با سلاح آتشین به سراغ آن‌ها آمده بود مقاومت کند. در نخستین روزهایی که کورتز به مکزیک رسیده بود. سرخ پوست‌ها فکر می‌کردند می‌توانند آن‌ها را با دادن هدیه‌هایی آرام کنند، آن‌ها وقتی شادی اسپانیایی‌ها را از دیدن اشیاء طلایی دیدند طلای بیشتری برای آن‌ها آوردند اما از هیجان اسپانیایی‌ها شگفت زده شدند. اسپانیایی‌ها معدن ایـن طلاها را می‌خواستند. یکی از سرخ پوست‌ها که از علاقه‌ی عجیب تازه واردها به این فلز زرد تعجب کرده بود. علت آن را از کورتز سوال کرد. کورتز یک دستش را روی قلبش گذاشت و گفت:«تمام مردم ما به یک بیماری مبتلا هستند، یک بیماری قلبی که فقط با طلا درمان می‌شود.»تمدن اینکا در پـرو هـم نتوانست در برابـر ایـن بیماری اسپانیایی مقاومت کند. سرخ پوستان پرویی هم هنگامی‌که با این غریبه‌ها آشـنـا شـدند، تلاش کردند آن‌ها را با هدیه ای شاد کنند: یک خورشید طلایی و یک ماه نقره ای. ارسال این هدیه برای پادشاه اسپانیا کافی بود تا چند نسل از سرخ پوست‌های پرو به کار در معدن و کندن غارهایی در دل کوه‌ها وادار شوند و گروه گروه در این غارها که به دست خودشان ساخته شده بود، جانشان را از دست بدهند. زجرآورترین کار در معدن هنگامی‌پیش می‌آمد که آب به درون آن راه می‌یافت. سرخ پوست‌ها مجبور بودند در کوتاه ترین زمان و زیر شلاق اسپانیایی‌ها درحالی که فریادهای این اربابان در راهروهای تاریک معدن می‌پیچید، آب را با ظرف‌های کوچک جمع کنند و معدن را خشک کنند. هزاران سرخ پوست جان خود را از دست می‌دادند تا داروی قلب بیماری سفیدها را از دل کوه بیرون بکشند. زمان زیادی از ورود اسپانیایی‌ها به قاره جدید نگذشته بود که بقیه اروپایی‌ها هم به خاطر هم چشمی‌با آن‌ها به طرف این دنیای تازه به راه افتادند. هنگامی‌که اسپانیایی‌ها بخش‌های بزرگی از آمریکای مرکزی و جنوبی را تسخیر کرده بودند، انگلیسی‌ها و هلندی‌ها مجبور بودند به نقاط شمالی تر آمریکا قدم بگذارند.(سرگذشت استعمار ج5 ص 15)قسمت چهل و پنجم: گرسنگان زمیندولت انگلستان با سرخ پوستهایی که از آبله نجـات پیدا کرده بودند، پیمانی بست تا آنها به سمت غرب آمریکا مهاجرت کنند و منطقه ای به نام «آپالاچ» محل زندگی آنها را از سیزده مهاجرنشین انگلیسی که در سواحل شرقی آمریکا می‌زیستند، جـدا کند. مهاجرنشین‌ها بـه ایـن حـكـم دولت انگلستان مانند بسیاری دیگر از فرمان‌های آنها اعتراض کردند. آنها اکنون برای انقلاب و اعلام استقلال از انگلستان آماده می‌شدند؛ و معتقد بودند کشورشان تا غرب آمریکا و سواحل اقیانوس آرام گسترده است. هنگامی‌که جنگهای استقلال درگرفت و حکومت انگلستان و مهاجرنشینهای انگلیسی به جان هم افتادند، سرخ پوستها هم به طرفداری از انگلستان برخاستند که لااقل غرب آمریکا را برای زندگی آنها در نظر گرفته بود؛ اما ایـن بـارهـم بخت و اقبال با سرخ پوستها یار نبود، یک بار دیگر هم پیمان سرخ پوست‌ها شکست خورد. مهاجرنشین‌ها پیروز شدند و ایالات متحده آمریکا را تأسیس کردند. سرخ پوست‌ها پس از دو جنگ بزرگ و از دست دادن متحـدان خـود، با یک ملت جدید روبه رو بودند؛ ملتی که «گرسنه‌ی زمین» بود.(هنوزم هستن نمونه‌ش همین حیوانی که الان رئیس‌جمهورشون هست.)(سرگذشت استعمارج5 ص40)قسمت چهل و ششم: راهپیمایی اشک‌هاقانونی که انـدرو جکسون(هفتمین رئیس‌جمهور آمریکا) به تصویب رسانده بود، باید به تدریج بـه اجـرا درمی‌آمـد و قبیله‌های مختلف سرخ پوسـت بـا امضای قرارداد و یا به زور بـه آن سـوی می‌سی‌‎سی‌پی کوچ می‌کردند. اما دولت آمریکا درباره ی انتقال یک قبیله عجله داشت: چیروکی‌ها. ایـن سرخ پوست‌ها ساکن جنوب آمریکا بودند و در سرزمین‌های آن‌ها طلا کشف شده بود. پس خیلی زود باید به راه می‌افتادند. رئیس جمهور فوراٌ بـه ژنرال وينفيلداسکات دستور داد به منطقه ی چیروکی‌ها برود و آن‌ها را وادار کند که چادرهایشان را جمع کنند و به سمت غرب به راه بیفتند. اسکات با پنج هنگ سرباز و چهارهزار سفیدپوست داوطلب بـه سراغ چیروکی‌ها رفت. زمستان بود و هوا کاملاٌ سرد؛ اما اسکات باید دستور رئیس جمهور را اجرا می‌کرد سرخ پوست‌ها اجازه نداشتند منتظر بهار بمانند. اسکات سرخ پوست‌ها را جمع کرد تا؛ دستور رئیس جمهور را به آن‌ها اطلاع دهد: «رئیس جمهور ایالات متحـده مـرا بـا یک ارتـش قـوی اعزام کرد تا شما را مجـبـور کـنـنـد بـرای زندگی در رفاه کامـل بـه آن سـوی رود می‌سی سی پی بروید. قرص کامـل مـاه در حال کوچک شدن است و قبل از آن کـه قـرص ماه دیگری به پایان برسد، باید همه به سمت غرب حرکت کرده باشید. سربازان مـن مسیر حرکت شما را زیر نظر دارند و هزاران تفنگدار از همـه سـو بـه طـرف شـما می‌آینـد تـا بـا فـرار يا مقاومت به صورت یکسان مبارزه کنند. آیا می‌خواهید با مقاومت خود ما را مجبور کنید دست به سلاح ببریم ؟ خدا نکند ! آیا می‌خواهید فرار کنید و در جنگل پنهان شوید؟ خدا نکند!»(چقد شبیه پست‌های ترث‌سوشال هست.) چیروکیها در سرمای سخت زمستان به راه افتادند تا جویندگان طلا به سرعت جانشین آنها شوند. صدها کیلومتر پیاده روی در زمین‌های یخ زده و پوشیده از برف بسیاری از سرخ پوست‌ها مخصوصاٌ زنان و کودکان را از پا می‌انداخت. چیروکی‌ها حدود هفت هزار نفر بودند که چهارهزار نفر آن‌ها در این راهپیمایی هولناک کشته شدند. آن‌ها هنگامی‌که به رودخانه می‌سی سی پی رسیدند، رودخانه نیمه یخ زده بود و یخ‌های شناور برای قایق‌هایی که از عرض رودخانه می‌گذشتند، بسیار خطرناک بودند. اما قانون ایالات متحده باید اجرا می‌شد، محل زندگی آن‌ها غرب رودخانه بود، نه شرق آن. سرخ پوست‌ها که پس از راهپیمایی طولانی دیگر توانی برایشان نمانده بود، در قایق‌ها نشستند و به سوی ساحل شرقی به راه افتادند. تکه‌های بزرگی از یخ‌های شناور با قایق‌ها برخورد و بعضی از آنها را واژگون میکردند. یخ زدن در آب می‌سی سی پی سرنوشت گروهی دیگری از چیروکی‌ها بود. هنگامی‌که آخرین نفرات آنها در ساحل شرقی پیاده می‌شدند؛ جریان آرام می‌سی سی پی اجساد منجمد افراد قبیله را دورتر و دورتر می‌برد.چیروکیها تا سالهای بسیار درد و رنج خود را از این راهپیمایی به یاد می‌آوردند. سفری که نام «راهپیمایی اشک‌ها» را برایش انتخاب کرده بودند. درهمین روزها اندرو جکسون، رئیس جمهور آمریکا در کنگره سخنرانی کرد و به نمایندگان گفت:« با خوشحالی فراوان خبر انتقال کامل سرخ پوستهای چیروکی را به سرزمین جدیدشان به اطلاع می‌رسانم. این اقدام بهترین نتایج را به دنبال داشته است.»(ظاهرا این آمریکاییا هیچ تغییری نکردن در طول این 2 قرن همون‌حرفا)(سرگذشت استعمار ج 5 ص45)قسمت چهل و هفتم: برادران سیاهدر سال‌هایی که سفیدپوست‌ها، سـرخ پوست‌ها را از سرزمین‌هایشان می‌راندند، سیاه پوست‌ها هم با کشتی از آفریقا به آمریکا منتقل می‌شدند تا در مزارع پنبه و نیشکر بردگی کنند. برده‌هایی که از ظلم سفیدها به تنگ می‌آمدند، گاه فرار می‌کردند و به قبیله‌های سرخ پوست پناهنده می‌شدند. یکی از قبیله‌هایی که‌این برده‌ها را پناه می‌داد قبیله‌ای در جنوب آمریکا به نام «سمینول» بود. سیاهان در دهکده‌های سرخ پوستان سمینول به آرامش می‌رسیدند، با دختران سرخ پوست ازدواج می‌کردند و فرزندانشان را به صورت انسان‌هایی آزاد بزرگ می‌کردند. سرزمین سمینول‌ها در چشم دولت آمریکا زمینی بسیار حاصلخیز بود که می‌توانست به کشتزارهای عظیم پنبه تبدیل شود؛ اما حضور سرخ پوست‌ها در‌این منطقه که روزگارشان را با شکار می‌گذراندند و به مزارع کوچک ذرت بسنده می‌کردند، مانع بزرگی برای به ثمر رسیدن‌این اندیشه‌های اقتصادی بزرگ بود. چیزی نگذشت که قرار برده‌ها به دهکده‌های سرخ پوستی بهانه خوبی به دست آمریکایی‌ها داد. آن‌ها اعلام کردند که سرخ پوست‌ها برده‌ها را به فرار تحریک می‌کنند و چادرهای آنها پناهگاه برده‌های فراری و تبهکار است. دولت بدون هیچ هشداری حمله به دهکده‌های سرخ پوست نشین را آغاز کرد و بدون آنکه در جست و جوی برده‌ها باشد، چادرها را به آتش می‌کشید و مرد و زن و کودک را به قتل می‌رساند. کشتار سمینول‌ها، سرزمین وسیعی را در اختیار دولت آمریکا گذاشت که آن را با قیمت خوبی به سرمایه داران سفید فروخت. با نابودی سمینول‌ها و آماده شدن زمین‌های آن‌ها برای کشت پنبه قیمت برده در آمریکا به شدت بالا رفت؛ برده‌هایی که باید‌این زمین‌ها را بـه مـزارع بـزرگ و پنبه تبدیل می‌کردند. آزادی‌این زمین‌ها سنگ بنای برپایی « امپراتوری پنبه » در آمریکا بود. ‌این امپراتوری،آمریکا را به بزرگ ترین تولیدکننده‌ی پنبه در جهان تبدیل کرد. پنبه‌ای که از‌ایـن مـزارع به دست می‌آمد، به انگلستان صادر می‌شد تا چرخ کارخانه‌های ریسندگی منچستر به گردش بیفتد. پارچه‌های منچستر نیز صنایع پارچه بافی بسیاری از کشورهای مشرق زمین را به نابودی کشاندند. اکنون‌این کشورها برای به دست آوردن لباسی که تنشان را بپوشاند، به آمریکا و انگلستان وابسته بودند.(سرگذشت استعمار ج5 ص49)قسمت چهل و هشتم: تب طلاسـرخ پوست‌هایی که به قانون دولت سفیدها گردن گذاشته بودند و راهی غرب می‌سی سی پی شده بودند، باید در صلح و آرامش، بدون آنکه چشمشان به هیچ سفیدپوستی بیفتد، زندگی می‌کردند. اما تنها ده سال از این کوچ اجباری گذشته بود که در کالیفرنیا طلا پیدا شد و در عرض چند ماه هزاران سفیدپوست از می‌سی سی پی گذشتند تا به جست و جوی طلا بروند. اما دولت آمریکا که به سرخ پوست‌ها قول داده بود، غرب رودخانه «تا هنگامی‌که سبزه می‌روید» به آن‌ها متعلق است، چه پاسخی برای آن‌ها داشت؟ پس از مدتی اعلامیه «تقدیر» از طرف دولت آمریکا صادر شد. در این اعلامیه آمده بود: تقدیر و سرنوشت حکم می‌کند که اروپایی‌ها و فرزندان آن‌ها بـر سراسر قاره آمریکا حکومت کنند. آن‌ها نماینده‌ی نژاد برتر و پیروز هستند و مسئولیت نگهداری از جنگل‌ها و بیرون آوردن ثروت‌هایی که در این زمین‌ها نهفته است، به عهده آن‌هاست. این اعلامیه عجیب جواب دولت آمریکا به رؤسای قبایلی بود که آن‌ها را به عهدشکنی متهم میکردند. جالب است که تنها یک گروه از سفیدپوستان با این اعلامیه مخالفت کردند؛ ساکنان «نیوانگلند» که همه‌ی سرخ پوست‌های سرزمینشان را کشته یا آواره کرده بودند. اکنون کالیفرنیا به عنوان سی و یکمین ایالت آمریکا مشخص شده بود؛ اما هنگامی‌که خـبـر پیـدا شـدن رگه‌هایی از طلا در کوه‌های «کلرادو» منتشر شد، ایالات‌های تازه کانزاس و نبراسکا در سرزمین‌های سرخ پوست‌ها متولد شدند.(البته قبل از اون آمریکا سر بدست آوردن این مناطق که متعلق به مکزیک بود یک جنگ وحشتناک با مکزیک برای بدست آوردن تگزاس و نیومکزیکو و آریزنا و کلرادو و کالیفرنیا انجام داد و هزینه‌های بسیار سنگینی را برای همین داد که طلای بیشتری غارت کنه. بعد هم سراغ این بخت‌برگشته‌ها رفت.)(سرگذشت استعمار ج5 ص 52)قسمت چهل و نهم: شاهین سیاهبسیاری از سرخ پوستان نه به اعلامیه تقدیر توجه کردند ونه به وعده‌های جدید سفیدها که باز هم به آن‌ها قول می‌دادند، زمین‌هایی را «تا هنگامی‌که سبزه می‌روید» به سرخ پوست‌ها اختصاص خواهند داد؛ یکی از این افراد «شاهین سیاه» رئیس قبیله فوکس(روباه؟) بود.او اعتقاد داشت امریکایی‌ها تنها با زبان دروغ و فریب صحبت می‌کننـد وهیچگاه نباید به آن‌ها اعتماد کرد(ظاهرا این قضایای امروز ما تازه نیست و این آمریکاییا اصلا ذات‌‍شون همین کثافتی‌ست که می‌بینید). شاهین سیاه قبیله اش را با سه قبیله ی دیگر به نام وینه باگو، پتاووتامی‌و کیکاپو متحد کرد و به مهاجران جدید اعلان جنگ داد. اتحاد چهار قبیله سرخ پوست برای آمریکایی‌ها به دردسر بزرگی تبدیل شده بود؛ به ویژه آن‌ها که سرخ پوست‌ها از جنگ رو در رو پرهیز می‌کردند. آن‌ها به دسته‌های کوچک تقسیم شده بودند و در کوه و دشت به ستون‌های سربازان و باشگاه‌های آن‌ها حمله می‌کردند و دوباره ناپدید می‌شدند. این وضع بسیاری از سران ایالات متحده را به فکر واداشته بود که رفتار خشونت آمیز با سرخ پوست‌ها گاهی می‌تواند هزینه‌های بسیاری داشته باشد و باید به گونه ای آن‌ها را وادار کرد که از زندگی گذشته ی خود دست بکشند، شیوه ی زندگی آمریکایی را بپذیرند، پایبند زمین، شهر و تجارت شوند و شکار و زندگی در طبیعت را رها کنند. در این میان رئیس جمهور آمریکا پیشنهاد جالبی داشت«از سرخ پوستان بخواهیم به جای آن که با سربازان ما بجنگند و کشته شوند، در زمین‌های کوچکی خانه بسازند و مشغول کشاورزی شوند. بعد آن‌ها را به پذیرفتن زندگی متمدنانه ی آمریکایی تشویق کنیم. اکنون آن‌ها با سفیدها تجارت می‌کنند و کالا می‌خرند، بدهی به بار می‌آورند و برای پرداخت بدهی‌هایشان مجبور می‌شوند زمین‌هایشان را واگذار کنند.»درحقیقت رئیس جمهور حتی برای همان قطعه‌های کوچک زمین که ممکن بود در برابران دشت‌های وسیع به سرخ پوستان داده شود، نقشه کشیده بود، اما فرماندهان ارتش که در حال جنگ با شاهین سیاه بودند. به نقشه‌هایی نیاز داشتند که زودتر به نتیجه برسد. آنها سرانجام با گروهی از قبیله وینه باگو مذاکره و آن‌ها وادار به خیانت به شاهین سیاه کردند. وینه باگوها قبول کردند که در برابر بیست رأس اسب وصد دلار پول نقد، شاهین سیاه را به دامی‌بکشانند که امریکایی‌ها برای او پهن کرده بودند. شاهین سیاه با همین حیله اسیر شد. او را به پایتخت آمریکا بردند تا به عنوان رهبر شورشی‌ها در برابر چشم‌های تماشاگران کنجکاو بایستد ؛ اما شاهین سیاه در برابر سفیدها شروع به سخنرانی کرد: «من هیچ خطایی نکرده ام که باعث خجالت یک سرخ پوست شوم. من با سفیدهایی جنگیدم که سال به سال، قـدم بـه قـدم، با دروغ و فریب جلو می‌آمدند تا زمین‌های ما را از چنگمان بیرون بکشند. اگر یک سرخ پوست مثل شما دروغ گو باشد، از قبیله اخراج می‌شود تا گرگ‌ها او را بدرند. مردان سفید معلمان بدی هستند، آنها به سرخ پوست‌ها لبخند می‌زنند تا گمراهشان کنند، با سرخ پوست‌ها دست می‌دهند تا فریبشان دهند. آنها مانند مار به میان ما خزیدند و ما را مسموم کردند». کسانی که صحبت‌های شاهین سیاه را می‌شنیدند. این جملات رئیس جمهور را هـم بـه خاطر داشتند:«اگر نتوانیم سرخ پوست‌ها را به راه راست هدایت کنیم، باید آن‌ها را از بین ببریم». شاهین سیاه به زندان منتقل شد و پس از مدتی از دنیا رفت. اسکلت او را از بقیه اجزای بدنش جدا کردند و آن را به فرماندار ایالات «آیـوا» که تازه تأسیس شده بود، هدیه کردند. فرماندار تازه کار، اسکلت شاهین سیاه را به عنوان یک شیء زینتی در دفتر کارش گذاشت.(سرگذشت استعمار ج5 ص56)قسمت پنجاه: ماهی که گوزن سُم می‌زندسرخ پوست‌هایی که حضور سفیدها را در غرب آمریکا تحمل می‌کردند و به ساختن پاسگاه‌ها، حفـر معـدن و از بـيـن بـردن جنگل‌ها اعتراض نمی‌کردند، بـاز هـم آرامشی همیشگی نداشتند. سربازان همیشه با بدبینی مراقـب آن‌ها بودند و هر حادثه‌ی ناگواری را کـه بـرای سـفیدها رخ می‌داد، به سرخ پوست‌ها نسبت می‌دادند. برخی از سرخ پوست‌ها به خاطر همین بدگمانی‌ها به دست سربازان کشته می‌شدند. افراد قبیله برای انتقام به پاسگاه‌ها حمله میکردند و جنگ آغاز می‌شد. یکی از قبیله‌هایی که مدتی طولانی در چنین جنگ و گریزهایی درگیر بود «ناواهو» نام داشت. مردان ناواهو گله داران بزرگی بودند؛ اما بسیاری از چارپایان خود را در جنگ با سربازان آمریکایی از دست داده بودند. آن‌ها به تدریج به این نتیجه رسیدند که باید قرارداد صلحی را با ارتشی‌ها امضا کنند. قرارداد صلح بين«مانوئه ليتو» رئیس قبیله‌ی ناواهو و سرهنگ کنبی در دژ«فانتل روی» امضا شد. با امضای قرارداد، آرامش در منطقه حاکم شد و گاهی هم مسابقات اسب دوانی بین سرخ پوست‌ها و سفیدها در داخل دژ برگزار می‌شد؛ مسابقاتی که سرخ پوست‌ها علاقه‌ی زیادی به آنها داشتند. مسابقات معمولاً از نخستین ساعت‌های صبح آغـاز می‌شد و نزدیک ظهر این رقابت‌های دو نفری ادامه داشت؛ اما هنگام ظهر بهترین سوارهایی که از دو طرف آمادگی خود را برای مسابقه اعلام کرده بودند، وارد میدان می‌شدند. در این لحظه هیجان به اوج می‌رسید و هردو طرف جایزه‌هایی را برای برنده تعیین می‌کردند؛ پول نقد، پتو، اسب، مروارید و هر چیز با ارزش دیگر سرخ‌ها و سفیدها جایزه‌ها را پایین دیوار در می‌گذاشتند و به میدان مسابقه برمی‌گشتند تا هنگامی‌که برنده مسابقه مشخص شد، به طرف دیوار برود و همه را برای خودش بردارد. روزی که قرار شد رئیس قبیله یعنی «مانوئه لیتو» در مسابقه شرکت کند، جوانهای قبیله از شدت هیجان به آستانه‌ی دیوانگی رسیده بودند. مانوئـه لـیـتـو از چند روز قبل به سربازان دژ خبر داد که می‌خواهد با بهترین سوار ارتشی رقابت کند، سرخ پوست‌ها جایزه‌های با ارزشی که برای چنین مسابقه ای مناسب باشد، آماده کرده اند و بهتر است سربازها هم هدیه‌هایی شایسته آماده کنند. مسابقه در یکی از روزهای آخر تابستان در «ماهی که گوزن سم می‌زند» برگزار شد. صدهـا مـرد و زن و کودک سرخ پوست زیباترین لباس‌هایشان را پوشیدند، بهترین اسب‌هایشان را سوار شدند و بـه طـرف دژ به راه افتادند. سرخ پوست‌ها با چشم‌هایی که می‌درخشید و سروصدا و خنده‌های بلند وارد دژ می‌شدند. چند سرباز داور مسابقه بودند و یکی از آنها با شلیک گلوله ای رقابت را آغاز کرد. هردو اسب از جا کنده شدند و شروع به تاخت کردند. اما پس از چند لحظـه مانوئه لیتو احساس کرد اسب در اختیارش نیست، طوری که دیگر نمی‌توانست حیوان را در اختیار داشته باشد و مسابقه بیرون پرید، سروان با سرعت پیش می‌تاخت و سرانجام به خط پایان رسید. مانوئـه لـيـتـو اسبش را آرام کرد و خیلی زود فهمید که کسی لگام اسب را با چاقو بریده است، مردان ناواهـو بـه طرف داوران دویدند و از آن‌ها خواستند مسابقه را باطل کنند. اما سربازان زیر بار نرفتند. سروان همراه چند سرباز با هلهله شادی به سوی دیوار دژ تاخـت تـا جـوایـز را تصاحب کند. مردان ناواهـو که از فریبکاری سفیدها خشمگین شده بودند به دنبال سربازان دویدند تا دست آن‌ها را از جوایز کوتاه کنند. اما در همیـن حـال متوجه شدند که در دژ پشت سر آن‌ها بسته شد. یکی از آن‌ها به طرف در دوید، اما با گلوله یکی از نگهبانان از پا درآمد. یکی از ارتشی‌ها بـه نـام سـروان «نیکلاهـات» ماجـرای آن روز را در یادداشت‌هایش نقل کرده است:« ناواهوها، زن و بچه و مرد، به هر سو می‌گریختند، سربازها به هر کدامشان که می‌رسیدند با سرنیزه یا شلیک گلوله او را از پا درمی‌آوردند. من توانستم بیست نفر از مردان آن‌ها را جمع و به طرف در شرقی دژ هدایت کنم، سربازی را دیدم که می‌خواست زن سرخ پوستی را با دو کودک سر ببرد. با فریادی از او خواستم که دست نگه دارد، اما به فرمان من توجهی نکرد. با تمام توان به طرف او دویدم، اما وقتی به او رسیدم که کار هردو بچه را ساخته بود و زن را مجروح کرده بود. سرهنگ کنبی، فرمانده دژ، دستور داد با توپ‌های سبک کوهستانی به سرخ پوست‌هایی که از دژ بیرون رفته بودند، شلیک کنند، سرخ پوست‌ها در تمام دره ای که دژ برآن مشرف بود، پراکنده شده بودند و هراسان بـه هـر طـرف می‌دویدند. هرکدام از توپ‌ها به سویی نشانه رفتند و آتشباری آغاز شد...». قانون عوض نشده بود؛ سرخ پوست‌ها به هر بهانه ای باید کشته می‌شدند. پس از این حادثه ناواهوها هیچگاه روی صلح و آرامش را ندیدند تا اینکه آخریـن نـفـرات آن‌ها در جنگ و گریز با سفیدها کشته شدند.(سرگذشت استعمار ج5 ص61)قسمت پنجاه و یکم: پسر گم شده آقای وارد«وارد» سفیدپوستی بود که در ایالت نیومکزیکو زندگی می‌کرد و با یک زن سرخ پوست ازدواج کرده بود. آنها صاحب پسری شده بودند که روحیه ی سلحشوری و عشق به آزادی را از مادرش به ارث برده بود. «وارد» وقتی رفتارهای پسرش را می‌دید که به سرخ پوست‌ها بیشتر شبیه است تا سفیدها به شدت خشمگین می‌شد و تا جایی که از نفس می‌افتاد پسرش را کتک می‌زد. در یکی از روزها وارد، درحالی که شراب زیادی خورده بود و بر خودش مسلط نبود، به خانه آمد و همین که چشمش به پسرش افتاد، شروع به بهانه گیری کرد و بعد به جان او افتاد.کتک‌های وارد آن قدر خشن و وحشیانه بود که پسر دورگه اش مجبور شد خودش را از خانه بیرون بیندازد و پا به قرار بگذارد. هنگامی‌که وارد به خودش آمد متوجه شد که پسرش همراه چند رأس از دام‌هایش گم و گور شده است. وارد فوراً به سراغ سربازان رفت و به آنها گفت «کوچیزه» رئیس سرخ پوستان «چیریکا هوا» پسرش را همراه چند رأس دام دزدیده است. ارتش، ستونی از سربازان را برای تنبیه کوچیزه و آزادی پسر دورگه آماده کرد. هنگامی‌که خبر به دهکده ی سرخ پوست‌ها رسید کوچیزه، رئیس تنومند سرخ پوست‌ها، تصمیم گرفت با پای خودش به اردوگاه سربازان برود و بی گناهی اش را ثابت کند. کوچیزه با چند نفر از مردان قبیله اش راهی اردوگاه شد و به فرمانده سربازان اعلام کرد که برای مذاکره آمده است. فرمانده از او و مردانش خواست وارد چادر شوند و هنگامی‌که رئیس «چیریکاهوا» را درون چادر دید نتوانست در برابر وسوسه ی دستگیر کردن او مقاومت کند. با اشاره ی فرمانده، سربازان چادر را محاصره کردند و بعد فرمانده به «کوچیزه» گفت که او و همراهانش در اسارت خواهند ماند تا آن پسرو دام‌ها بازگردانده شوند. هنوز حرف فرمانده تمام نشده بود که کوچیزه کاردش را بیرون کشید، چادر را پاره کرد و از آن بیرون پرید. سربازان که ناگهان این سرخ پوست قوی هیکل و بلند بالا را در مقابل خود دیده بودند، بی اختیار خود را کنار کشیدند و راه را برای او باز کردند. کوچیزه گریخت، اما پارانش در دست سفیدها اسیر بودند. مدتی بعد مجبور شد سه سفیدپوست را گروگان بگیرد تا آنها را با دوستانش معاوضه کند؛ اما فرمانده حاضر به مذاکره نبود. او اصرار می‌کرد که کوچیزه باید گروگان‌ها، پسر آقای وارد و دام‌ها را فوراً آزاد کند. کوچیزه از سماجت سفیدها که بدون هیچ مدرکی او را به دزدیدن آن پسر متهم می‌کردند، به تنگ آمده بود. سرانجام دستور داد تا هر سه گروگان را بکشند. فرمانده سربازان هم هرشش اسیر سرخ پوست را به دار آویخت و سربازانش را برای جنگ با قبیله چیکاهوا به راه انداخت که بیش از ده سال طول کشید و از آنجا به نیومکزیکو و آریزونا هم کشیده شد. این نبردها به «جنگ‌های کوچیزه» معروف شد و سفید پوست‌هایی که حاضر نشده بودند درباره ی حرف‌های آقای «وارد» به درستی تحقیق کنند سربازان بسیاری را در این جنگ‌ها از دست دادند. کوچیـزه هـم پس از ده سال جنگ و گریز به دام افتاد و اعدام شد؛ اما مقاومت جانانه ی قبیله ی او به یکی از طولانی ترین پایداری‌ها در برابر سفیدپوستان تبدیل شد. ارتش آمریکا که مجبور شده بود برای غلبه بر قبیله ی چیریکاهـوا از مردان غیر نظامی‌هم استفاده کند؛ برای تشویق آن‌ها جوایزی را تعیین کرده بود. هرکس پوست سـر مـرد سرخ پوستی را به سربازان تحویل می‌داد، چهل دلار جایزه می‌گرفت. پوست سر زن‌ها یا سرخ پوستهای زیر دوازده سال هم بیست دلار جایزه داشت! ریشه ی سرخ پوستان چیریکاهوا به این صورت از خاک آمریکا کنـده شـد؛ اما هیچ کس خبـری از پسر گم شده ی آقای «وارد» پیدا نکرد.(سرگذشت استعمار ج5 ص74)قسمت پنجاه و دوم: سرنوشت کاپیتان جکدولت آمریکا همواره از سرخ پوست‌ها می‌خواست که (متمدن) شـوند. شکار را کنار بگذارند و به کشاورزی بسنده کنند. از پراکندگی در دشت‌ها دست بردارند و در شهرها ساکن شوند، مسیحی شوند، مثل سفیدپوستها لباس بپوشند و ازهمان کالاهایی که آنها مصـرف می‌کنند، استفاده کنند. در ایـن صـورت هیچ مشکلی پیش نخواهد آمد، درگیری‌ها تمام خواهد شد و آرامش به زندگی سرخ پوست‌ها بازخواهد گشت[از توجه‌‎تان متشکرم!!!]. این درخواست‌ها به گوش نوجوان سرخ پوستی به نام «کینت پـواش» هم می‌رسید. او در قبیله ی «مودوک» در کالیفرنیا زندگی می‌کرد و پدرش رئیس قبیله بود. پدر کینت پواش حرف‌های سفیدها را باور نمی‌کرد، آن‌ها را اشغال گروخائن می‌دانست و دائم تکرار میکرد از روزی که در کالیفرنیا طلا پیدا شده است، قبیله‌اش ساعتی را هم در آرامش نگذرانده‌اند. بالاخره پدر در جنگی با سفیدها کشته شد و کینت پواش به ریاست قبیله رسید. کینت پواش به عنوان رئیس قبیله به مناطق سفید پوست نشین سفر کرد تا با آنها به صلح برسد. کینت پـواش عاشق لباس‌های سفیدپوستان بود او از خانه‌های آنها و درشکه‌هایی که سوار می‌شدند و به گردش می‌رفتند. خوشش می‌آمد. افراد قبیله مودوک دوستان خوبی در شهر ایرکا پیدا کردند، به مسیحیت گرویدند. سفید پوست‌ها کینت پواش را که حالا مثل همه ی آن‌ها مسیحی بود «کاپیتان جک» نامیدند. پس از مدتی نمایندگانی از دولت به قبیله ی مودوک آمدند و به کاپیتان جک قول دادند اگر به قرارگاه محصوری در شمال کالیفرنیا بروند به هر خانواده، به اندازه کافی زمین کشاورزی، داده خواهد شد. کاپیتان جک به نمایندگان دولت تأکید می‌کرد که آن‌ها مسیحی شده اند و تمام شرط‌های دولت را برای « متمدن » شدن پذیرفته اند؛ پس سفیدها هم باید آن‌ها را راحت بگذارند. اما نمایندگان دولت اصرار داشتند که سرخ پوست‌ها زمانی واقعاً متمدن خواهند شد که زمین‌هایشان را به دولت واگذار کنند! بالاخره کاپیتان جک قرارداد را امضا کرد و قبیله ی مـودوک راهی قرارگاه «کلامات» در شمال کالیفرنیا شد. از خوارباری هم که دولت وعده داده بود خبری نمی‌شد؛ درحالیکه نمایندگان دولت لباس و خواربار کلامات‌ها را تأمین میکردند. کاپیتان جک متوجه شد که فریب خورده است. افراد قبیله اش گرسنه بودند، او نمی‌توانست شاهد مرگ کودکان قبیله باشد. جک دستور داد که قبیله از قرارگاه خارج شوند. آن‌ها به طرف دره ی «لاست ریور» که زمانی در آنجا زیسته بودند رفتند تا شکار کنند، ماهی بگیرند و از ریشه گیاه «کاماس» غذا درست کنند. سفید پوستانی که در دره «لاست ریور» صاحب مزرعه بودند نمی‌توانستند سرخ پوستها را در اطراف خود ببینند و به دولت شکایت کردند. مقامات دولتی برای جک پیغام فرستادند که به قرارگاه کلامات بازگردد. جک پاسخ داد که بهتر است قرار گاهی به آن‌ها اختصاص یابد. دفتر امور سرخ پوستان این درخواست را منطقی تشخیص داد، اما صاحبان مزارع حاضر نبودند حتی یک وجب از دره را به سرخ پوستان بدهند. دولت بار دیگر به قبیله ی «مودوک» دستور داد که به قرارگاه کلامات بازگردد. جک زیر بار نرفت. یک هنگ سواره نظام از دژ کلامات بیرون آمد و به طرف دره ی لاست ریور به راه افتاد تا قبیله ی مودوک را به زور به قرارگاه برگرداند. سربازان چادرهای سرخ پوستان را محاصره کردند و سرگرد جکسن، فرمانده هنگ، به جک اعلام کرد که از طرف «پدر همه» یا همان رئیس جمهور آمریکا مأمور است که آنها را به کلامات بازگرداند و سپس از جک خواست تفنگش را روی بسته ی علفی که جلوی پاهایش بود بگذارد. جـک مخالفتی نکرد و از بقیه ی سرخ پوست‌ها هم خواست تفنگشان را کنار تفنگ او بگذارند. افراد قبیله از دستور سرپیچی نکردند و تفنگ‌هایشان را کنار تفنگ او گذاشتند؛ تنها یک نفر حاضر نشد سلاحش را تحویل دهد. مرد سرخ پوست به طرف آن‌ها شلیک کرد و یکی از سربازها را از پا درآورد. سرگرد جکسن فرمان تیراندازی را صادر کرد. چند مرد سرخ پوست روی زمین افتادند و زن‌ها و کودکان پا به از فرار گذاشتند. سربازان اجازه ندادند سرخ پوست‌ها بیش از این دور شوند. آن‌ها را دوباره گرد آوردند و درحالی که جک و سه نفر دیگر را به زنجیر کشیده بودند به طرف دژ کلامات به راه افتادند. جک و سه سرخ پوست دیگر در دادگاه به جرم آدمکشی محاکمه شدند. درحالیکه دادگاه در حال بررسی ماجرا بود، سربازان در بیرون ساختمان در حال برپا کردن دار بودند؛ هیچکس در تشریفاتی بودن محاکمه شک نداشت. کاپیتان جک به سرعت به دار آویخته شد. شب بعد از اعدام جسدش را مخفیانه از گور بیرون آوردند و به ایرکا بردند؛ شهری که در آنجا عاشق تمدن سفیدها شده بود. دوستان سفیدش که روزی او را به مسیحیت دعوت کرده بودند، جسدش را مومیایی و به پایتخت منتقل کردند. در آنجا جسد را به نمایش گذاشتند؛ هرکس که به تماشا می‌آمد باید ۱۰ سنت می‌پرداخت.قسمت پنجاه و سوم: آخرین سلحشور«جرونیمو» آخرین رئیس قبیله ی آپاچی ها بود که در سال ۱۸۸۶ میلادی پس از سالها جنگ و کشمکش با ارتش آمریکا خودش را به آن ها تسلیم کرد.هنگامی که او در مرز مکزیک سلاحش را به سربازان ارتش تحویل داد، لباس هایش پاره و مندرس بود، از خستگی توان ایستادن نداشت و گرسنگی امانش را بریده بود. تمام افراد قبيلـه همین وضعیت را داشتند. آپاچی ها به قرارگاهی در فلوریدا اعزام شدند. در آنجا در میان خواربار و آذوقه ای که برای آن ها آماده شده بود، بیش از هر چیز شیشه های شراب دیده می شد. پیش از ورود اروپایی ها به قاره آمریکا سرخ پوست ها، با شراب آشنا نبودند. سفید پوست ها با فروش شراب به سرخ پوست ها معامله های بسیار سودآوری انجام می دادند و از طرفی تلاش می کردند روحیه سلحشوری آن ها را با اعتیاد به این نوشیدنی از بین ببرند. جرونیمو پس از مدتی تمام داروندارش را برای خریدن مشروب فروخت. سرخ پوست شجاعی که سفیدپوستان تا سال ها از شنیدن نامـش بـه لـرزه می افتادند در یکی از روزهای سرد فوریه ۱۹۰۹ برای فروختـن تنها یادگار دوران عظمت و سلحشوری اش از خانه بیرون رفت. او بایـد تيـر و کمانش را می فروخت تا بتواند با آن شیشه ای مشروب بخرد. پیرمرد مست هنگام بازگشت به خانه از گاری اش پایین افتاد و زیر باران سردی که می بارید از دنیا رفت. سفیدها در معتاد کردن سرخ پوست ها به این نوشیدنی موفق بودند، حتی اکنون هم سرخ پوست های اندکی که در آمریکا باقی مانده انـد بـه اعتیـاد بـه الکل و شرابخواری و بدمستی معروف اند. آمریکایی هایی که در آغاز فقـط مناطق شرقی قـاره آمریکای شمالی را در اختیار داشتند، رسیدن به غرب قاره و تشکیل کشوری را که از اقیانوس اطلس تا اقیانوس آرام گسترده بود «سرنوشت نمایان» نام گذاشته بودند. دولت امریکا هیچ گاه به صورت رسمی به این سیاست اشاره نکرد و تنها تاجران و ماجراجویان از آن یاد می کردند، امـا عقـب راندن سرخ پوست ها به صورت گام به گام ، سیاست دائمی دولت آمریکا در قرن نوزدهم بود. کشف طلا ، نقره و نفت جویندگان ثروت را به سرزمین سرخ پوست ها می کشاند و دولت به سرخ پوست ها اعلام می کرد که نمی تواند جلوی این افراد را بگیرد از سویی دشت های وسیعی که سرخ پوست ها دراختیار داشتند به کشتزارهای عظیمی تبدیل می شد که اقتصاد جهان را تحت تأثیر قرار می داد. در سالهای ۱۸۶۰ تا ۱۸۹۰ میلادی یعنی دقیقاً سالهایی که «عملیات پاکسازی» تکمیل می شد انقلابی به نام انقلاب کشاورزی در آمریکا صورت گرفت. در این سی سال تعداد مزارع در آمریکا سه برابـر شـد و از دو میلیون بـه شـش میلیون مزرعه رسید. مساحت این کشتزارها هم از ۱۶۰ میلیون به ۳۲۵ میلیون هکتار رسید. تمام این زمین ها با کشتار مردان ، زنان و کودکان سرخ پوست به دست آمده بود. در پایان قرن ،از تمام مساحت کشور آمریکا فقط ۲۲۰۰۰ کیلومتر مربع آن در اختیار سرخ پوست ها قرار داشت. منطقه ای که اکنون نیز به سرخ پوست ها تعلق دارد. نسبت این عدد به مساحت کل آمریکا (۹۸۲۶۶۳۰) مشخص می کند که دولت آمریکا فقط یک چهار صد و پنجاهم زمین های کشور را به صاحبان اصلی آن اختصاص داده است.(سرگذشت استعمار، مهدی میرکیایی پایان جلد 5 ص 108)EroditoEroditoMon, 18 May 2026 13:12:29 +0330https://virgool.ir/@erodito/گزیده-ی-سرگذشت-استعمار-جلد-ششم-dd05wsno60agقسمت پنجاه و چهار: ازدواج با دریاصدها سال پیش، هر سال، جشن عجیبی در شهر ونیز در ایتالیا برگزار می‌شد.حاکم شهر در روز مشخصی با قایق به وسط دریا می‌رفت.حلقه ازدواجی را از جیبش بیرون می‌آورد، لحظه ای آن را به طرف دریا می‌گرفت و بعد آن را با احترام به درون آب می‌انداخت.حاکم به این صورت با دریا ازدواج می‌کرد و صاحب آن میشد.این مراسم نشانه فرمانروایی ونیز بر دریا بود؛ شهری که دریانوردان مشهوری داشت و از تجارت دریایی به ثروت فراوانی رسیده بود.بازرگانان ونیزی کالاهای شرقی مثل ادویه، پارچه، فرش و ابریشم را از کشورهای آسیایی می‌خریدند و در اروپا می‌فروختند.ونیز به ثروتمندترین شهر اروپا تبدیل شده بود.تجار از شمال و جنوب اروپا راهی ونیز می‌شدند و در ساحل،منتظر کشتی‌هایی می‌ماندند که به بندرهای مصر و سوریه رفته بودند.سکه‌های طلا و نقره از سراسر اروپا به ونیز سرازیر می‌شد.اما همه ثروتمندان ونیز، بازرگان و دریانورد نبودند؛ گروهی از آن‌ها افرادی بودند که با به دست آوردن پول،از سفرهای دریایی دست کشیده و خود را از خطرهای آن آسوده کرده بودند.آن‌ها به تاجرانی که از بقیه کشورهای اروپایی به ونیز می‌آمدند «پول» قرض می‌دادند و پس از مدتی پول بیشتری را از آنها پس می‌گرفتن؛ کاری که روحانیان مسیحی هم آن را حرام می‌دانستند.این افراد روی نیمکت‌هایی به نام«بانکی» می‌نشستند و به معامله با تجار مشغول می‌شدند.سال‌ها بعد تجارت پول که در بین ونیزی‌ها رواج داشت در بقیه کشورهای اروپایی هم رایج شد. آن‌ها از نیمکت‌های ونیزی یا بانکی الگوبرداری کردند و مؤسسه‌هایی به نام بانک شکل گرفت.(سرگذشت استعمار ج 6 ص8)قسمت پنجاه و پنج :تاجر ونیزیدر سال ۱۳۷۸ میلادی یک نویسنده ایتالیایی به نام «جووانی فیورنتینو» داستانی نوشت به نام «کندذهن». در این داستان، جوان محترمی‌با دختری از خانواده ای ثروتمند ازدواج میکند. جوان که برای ازدواج به پول احتیاج دارد با یکی از تاجران پول که روی بانکی خودش نشسته و چشم به راه بازرگانان بلند پرواز اروپایی است صحبت می‌کند و از او قرض می‌خواهد.صاحب بانکی به یک شرط حاضر می‌شود به این جوان محترم پول قرض بدهد، او باید چیزی را به عنوان ضمانت این وام نزد تاجر پول بگذارد تا مجبور باشد پول را در زمان تعیین شده برگرداند.اما دست جوان خالی است : او اگر چیزی داشت جلوی بانکی این مرد نمی‌ایستاد.تاجر پول بالاخره راه حلی پیدا میکند: جوان سندی را امضا میکند که اگر نتواند در موعد مشخص پول را برگرداند تاجر می‌تواند نیم کیلو از گوشت تن او را ببرد.«ویلیام شکسپیر» نمایشنامه نویس انگلیسی، حدود دویست سال بعد نمایشنامه «تاجر ونیزی» را براساس داستان کند ذهن تألیف کرد.در نمایشنامه شکسپیر، مرد ثروتمندی به نام شایلاک حاضر می‌شود به خواستگار جوانی به نام باسانیو پول قرض بدهد.باسانیو دوست تاجری دارد به نام «آنتونیو».آنتونیو به عنوان تاجری که چند کشتی روی آب دارد ضمانت باسانیو را به عهده می‌گیرد؛ اما شایلاک قبول نمیکند و به او می‌گوید:«ثروت تو خیالی است.یکی از کشتیهای تو در راه لیبی است و دیگری به طرف هند شرقی رفته است. یکی به سوی مکزیک رفته و آن یکی هم روانه انگلستان شده. طوفان این کشتی‌ها را تهدید میکند، دزدان دریایی همه جا هستند. تو در حال حاضر هیچ چیزی نداری...» پیشنهاد شایلاک همان است که در داستان کند ذهن خواندیم.انتونیو باید وام را با نیم کیلو از گوشت تن خودش ضمانت کند.با آنکه دوران شکسپیر با دوره ای که نویسنده داستان کند ذهن در آن زندگی میکرد قابل مقایسه نیست. شکسپیر در دوران ملکه الیزابت اول در قرن شانزدهم زندگی میکرد؛ قرنی که اکتشاف‌های دریایی آغاز شده بود و طلا نقره زیادی از قاره آمریکا به اروپا می‌رسید.دو قرن پیش از این، در زمان جووانی فیورنتینو، نویسنده داستان کند ذهن، اروپا طلا و نقره بسیار کمی‌در اختیار داشت.سکه‌های اروپایی برای خرید کالاهای شرقی به آسیا می‌رفت و ذخیره طلا و نقره اروپا روز به روز کمتر می‌شد. این سکه‌ها به اندازه ای عزیز بودند که صاحبان بانکی چنین ضمانت‌های سختی را از مردم می‌خواستند.سکه در بعضی قسمت‌های اروپا آن قدر کم شده بود که مردم از فلفل و پوست سنجاب به جای پول استفاده میکردند.حتی در برخی مناطق واژه «پول» معنای اصلی خود را از دست داده بود و به جای کلمه «زمین» به کار می‌رفت.اروپایی‌ها بسیاری از جوانان شرق قاره را به عنوان برده در غرب آسیا می‌فروختند تا چاره ای برای «قحطی پول» در کشورهای خود پیدا کنند.و نبودن پول در اروپا باعث میشد بسیاری از تاجران به خاک سیاه بنشینند و به دنبالشان کسانی هم که به آنها پول قرض داده بودند، دار و ندارشان را از دست بدهند.هنگامی‌که یک تاجر پول به این صورت سرمایه اش را از دست میداد دو نفر از مأموران حکومت به سراغش می‌آمدند و نیمکت یا بانکی او را واژگون و سپس با تبر به دو نیم میکردند.کلمه «بانکراتس» یا «ورشکستگی حال و روزهمین تجار را توصیف میکرد.اما وضع اروپا به همین صورت باقی نماند؛ کاشفانی - مانند کریستف کلمب، کورتس و پیزارو به قاره آمریکا رسیدند و کشتی‌های بادبانی، پر از طلا و نقره، از قاره جدید - روانه اروپا شدند.(سرگذشت استعمار ج 6 ص12)قسمت پنجاه و شش: شرکتخیلی از کسانی که پولهایشان را به بانک‌های آمستردام می‌سپردند علاقه داشتند با کشتی‌های هلندی به تجارت ادویه مشغول شوند.هلندی‌ها دریانوردان خوبی بودند و به دنبال پرتغالی‌ها به هندوستان و جزیره‌های جنوب شرقی آسیا رسیدند. کشتی‌های هلندی در آسیا انبارهایشان را از ادویه پر می‌کردند و راهی کشورشان می‌شدند.اما دزدهای دریایی همیشه در کمین بودند؛ به همین خاطر کشتی‌ها به صورت گروهی حرکت میکردند.طوفان‌های اقیانوس هم قابل پیش بینی نبودند و ممکن بود تمام هستی یک تاجر را به باد دهند.در سال ۱۵۹۸ میلادی از بیست و دو کشتی که از هلند به طرف هند رفتند فقط ده کشتی بازگشتند.بازگشت کشتی‌ها آن قدر هیجان انگیز بود و خبر خوبی به شمار می‌رفت که نقاشان چیره دست هلندی در ساحل تابلوهایی از کشتی‌های از راه رسیده میکشیدند.موزه تاریخی آمستردام پر از تابلوهایی است که کشتی‌هایی را در راه رفتن به هند و جزایر جنوب شرقی آسیا نشان می‌دهند.زیر یکی از این تابلوها نوشته است : «چهار کشتی بادبان کشیدند و برای آوردن ادویه در اول مه ۱۵۹۸ به راه افتادند. آنها انباشته از کالا در نوزدهم ژوئن ۱۵۹۹ به آمستردام بازگشتند.»سفر این چهار کشتی چهارده ماه طول کشیده بود.زمان مسافرت آن‌ها بسیار کمتر از کاروان‌های دیگر بوده است.این سفرها طولانی و خطرناک بودند و اگر کشتی‌ها بازنمی‌گشتند ممکن بود تاجری که آن‌ها را به راه انداخته بود تمام سرمایه خود را از دست بدهد، هلندی‌ها به فکر چاره افتادند.راه حلی که بازرگانان هلندی به دست آوردند آن بود که پول‌هایشان را روی هم بگذارند و کشتی‌های زیادتری را به راه بیندازند.هر یک از این کشتی‌ها به هیچ یک از تاجرها متعلق نبود، بلکه هر کدام سهمی‌در آن داشتند.هلندی‌ها به نوآوری بسیار جالبی دست زده بودند؛ آنها «شرکت سهامی‌» را اختراع کرده بودند.در ۱۶۰۰ میلادی شش شرکت سهامی‌در هلند تشکیل شده بود؛ بعضی از این شرکت‌ها فقط برای انجام یک سفر شکل می‌گرفتند.یعنی هنگامی‌که کشتی‌ها برمی‌گشتند هر کس سرمایه و سود خودش را برمی‌داشت و دنبال کار خودش می‌رفت.ممکن بود این فرد با اشخاص دیگری برای انجام یک سفر تازه شریک شود.شرکت‌های کوچک و موقت با مشکلی بزرگ در آسیا رو به رو بودند.آن‌ها باید با پرتغالی‌ها هم مقابله می‌کردند و حتی گاهی به جنگ می‌پرداختند؛ اما سرمایه شان برای این کار کافی نبود.حکومت هلند تصمیم گرفت شرکت‌های کوچک را با هم متحد کند و یک شرکت بزرگ و دائمی‌بسازد؛ شرکتی که تمام تجارت هلند را در شرق در اختیار می‌گرفت و هیچ شرکت هلندی دیگری نمی‌توانست به آسیا کشتی بفرستد.این شرکت «هند شرقی هلند» نام داشت.پیداست که تمام شرکت‌ها مجبور بودند به این شرکت بپیوندند چون انحصار تجارت با شرق در اختیار این شرکت بود.با آنکه شرکت‌های سهامی‌با ابتکار هلندی‌ها به وجود آمده بودند؛ اما ترکیب شرکت‌ها و ساختن یک شرکت بزرگ با انحصار تجارت کار انگلیسی‌ها بود که دو سال زودتر از هلندی‌ها در سال ۱۶۰۰ میلادی شرکت هند شرقی انگلیس را پایه گذاری کرده بودند.اما شرکت هند شرقی هلند برتری‌هایی نسبت به شرکت انگلیسی داشت.تعداد سهامداران این شرکت بسیار بیشتر بود.ماهیگیران، صنعتگران و حتی خدمتکارها برای خریدن سهام آن هجوم بردند؛ فقط در آمستردام ۱۱۴۳ نفر سهامدار شرکت بودند.از این تعداد تنها هشتاد نفر بیش از ده هزار گیلدر (واحد پول هلند) سرمایه داشتند و بقیه با پولهایی اندک به میدان آمده بودند.سرمایه شرکت به شش میلیون و چهارصد و پنجاه هزار گیلدر رسید؛ درحالیکه شرکت انگلیسی حدود هشتصد و بیست هزار گیلدریعنی یک هشتم هلندی‌ها سرمایه داشت.(سرگذشت استعمار ج 6 ص26)قسمت پنجاه و هفت: آقای بورسشرکت هندشرقی هلند با سهام‌داران قرار گذاشته بود تا ده سال، سرمایه‌هایشان را از شرکت پس نگیرند و هر سال فقط «سود» دریافت کنند؛ اما کسی که به پولش احتیاج داشت و می‌خواست از تجارت با هندشرقی کنار بکشد باید چه کار میکرد؟!یکی از سهام‌داران به نام آقای «فان دِر بورس» راه حلی را پیشنهاد کرد: سهام‌داری که می‌خواهد از شرکت جدا شود باید سهام‌ش را به فرد دیگری بفروشد به این ترتیب، هم این فرد به پولش می‌رسد و هم سرمایه شرکت دست نخورده باقی می‌ماند.پیشنهاد آقای بورس برای مردم جالب بود و خانه بزرگ او در شهر «بروژ» هلند به سرعت به مرکز خرید و فروش سهام شرکت تبدیل شد.هرکس می‌خواست صاحب سهم بیشتری در تجارت با آسیا شود به خانه آقای بورس می‌رفت و سهم کسانی را که می‌خواستند از شرکت جدا شوند می‌خرید.به این صورت، پس از شرکت‌های سهامی، «بورس» هم به دست هلندی‌ها راه اندازی شد.بانکداران هلندی از سود بالای شرکت هند شرقی هلند مطمئن بودند؛ به همین علت اگر یکی از سهامداران شرکت برای گرفتن وام به بانک آنها می‌آمد حاضر بودند«سهام شرکت» را به عنوان ضمانت قبول کنند؛ برگه‌های سهام در بانک باقی می‌ماند تا شخص وام گیرنده، پول بانک را در تاریخی که مشخص شده بود برگرداند. شاید اگر خواستگار جوان داستان کند ذهن در این دوران در هلند زندگی می‌کرد مجبور نمی‌شد نیم کیلو از گوشت تنش را به عنوان ضمانت وام گرو بگذارد.اما بانکدارها نقشه دیگری هم برای سهامداران داشتند.آنها که مطمئن بودند کشتی‌هایی که به آسیا می‌روند با انبارهای پر از ادویه گران بها برمی‌گردند حاضر بودند به مردم وام بدهند تا آنها به خانه آقای بورس بروند و سهام شرکت را خریداری کنند.بانکدارها خیالشان راحت بود که با بازگشت اولین کشتی‌ها، این سهامدارها وام آن‌ها را با سود آن به بانک بازخواهند گرداند.به این ترتیب، بورس، بانک و شرکت دست به دست هم دادند تا سرمایه داری اروپایی را پایه گذاری کنند؛ اما کافی بود برای یک روز دست هلندی‌ها از آسیا و جنگل‌ها و کشتزارهایی که از آن‌ها ادویه برداشت می‌شد، کوتاه شود تا این مثلث طلایی از هم بپاشد و سرمایه داران توپا دوباره به مردمی‌فقیر تبدیل شوند.شرکت هند شرقی هلند برای به دست آوردن سرزمین‌های بیشتری در آسیا یا باید با بومی‌ها می‌جنگید و یا با رقیبان اروپایی. پیتر زون کوئن، رئیس جوان شرکت، می‌گفت:«بدون تجارت نمی‌توانیم بجنگیم و بدون جنگ نمی‌توانیم تجارت کنیم.»او در جزیره باندای اندونزی بومیها را قتل عام کرد و با کشتار مردم جاکارتا آنجا را تصرف کرد. پیشروی آنها در سریلانکاهم با خونریزی بی رحمانه‌ای همراه بود.(سرگذشت استعمار ج 6 ص29)قسمت پنجاه و هشت: چاپیدن چاپلدپس از هلند، بورس‌هایی هم در بقیه کشورهای اروپایی به راه افتاد، بورس‌هایی که چشم همه سهامداران آن‌ها به آن سوی آب‌ها، قاره تازه کشف شده آمریکا و آسیا بود.همین انتظارها و نگرانی‌ها باعث می‌شد گروهی از سهام‌داران حیله‌گر بقیه افرادی را که به بورس آمده بودند سرکیسه کنند.یکی از این اشخاص فریبکار که صاحب سهام زیادی در بورس لندن بود، «سر چاپلد» نام داشت.چاپلد هر وقت تصمیم می‌گرفت مقدار زیادی از سهام مردم را تصاحب کند به کارمندانش دستور می‌داد خودشان را ناراحت نشان دهند و با افسردگی در راهروهای بورس رفت و آمد کنند و ناخن‌هایشان را بجوند، با هم آهسته صحبت کنند و دائم سر تکان دهند و سپس اخبار ناگواری را از هندوستان پراکنده کنند... قدم بعدی فروش سهام بود... چاپلد ده هزار و گاهی اوقات بیست هزار از سهام خود را به سرعت می‌فروخت... مردمی‌که اضطراب کارمندان او را دیده بودند و اکنون شاهد فروش سهام او بودند مطمئن می‌شدند که خطری بورس را تهدید می‌کند و قیمت‌ها به سرعت پایین خواهند آمد.به همین خاطر شروع به فروختن سهام‌شان میکردند، پس از مدت کوتاهی بورس پر از آدم‌هایی می‌شد که برای فروش سهام صف کشیده بودند.به این صورت قیمت سهام هفت یا هشت درصد و حتی بیشتر کاهش می‌یافت. در این هنگام آقای چاپلد به گروه دیگری از کارمندانش دستور می‌داد که بی سر و صدا و با احتیاط سهام مردم را بخرند.آقای چاپلد همان ده هزار پوند را به کار می‌انداخت و سهامی‌را که حدود ده درصد ارزان شده بود می‌خرید. چند هفته بعد سِر چاپلد آهنگ تازه ای ساز می‌کرد و با فریبی دیگر مردم را به خریدن سهام وادار می‌کرد و سهامی ‌را که پیش از این از آن‌ها خریده بود به خودشان می‌فروخت و ده تا دوازده درصد سود می‌برد.اروپایی‌ها از سویی با بهره کشی از بومیان سرزمین‌های کشف شده به سرمایه‌های فراوان می‌رسیدند و از طرفی با کلاهبرداری و نیرنگ در کشورهای خودشان یکدیگر را می‌چاپیدند.جنگ در آن سوی آب‌ها و دروغ در این سو،دو پرچم برافراشته سرمایه‌داری بودند(بازار آزاد،اقتصاد غیردستوری و لسه‌فر و نظم خودجوش(قاتالاقسی) و امثال مزخرفاتی که شنیدید). در هلند هم مدیران شرکت هند شرقی در سال ۱۶۱۱ میلادی شروع به فروش سهامی‌کردند که اصلاً وجود نداشت و به خریداران قول داده بودند مدتی بعد این سهام را به آن‌ها تحویل می‌دهند آن‌ها مطمئن بودند فروش همین سهم‌ها قیمت را در بورس پایین می‌آورد و می‌توانند سهامی‌را با بهای کمتری خریداری کنند و به خریداران تحویل دهند، مدیران شرکت هم فروشنده و هم خریدار را سرکیسه کرده بودند.(سرگذشت استعمار ج 6 ص 33)قسمت پنجاه و نهم :حراج شمعیبا همه این نیرنگ بازی‌ها «بورس» قلب پایتخت‌های اروپایی بود و پول را مثل خون از شهرها و روستاهای دیگر به درون خود میکشید و دوباره به سوی آنها می‌فرستاد.قیمت سهام شرکت‌هایی که برای تجارت با آن سوی اقیانوس تأسیس شده بودند در بیشتر روزها افزایش داشت بورس در روزهای اندکی از سال کاهش قیمت را به چشم می‌دید.کالاهایی که به بندرها می‌رسیدند آن قدر خواهان داشتند که مدت زمان بسیار کوتاهی در دست تجار می‌ماندند؛ زمانی حتی کوتاه تر از زمان سوختن و تمام شدن یک شمع.در لندن حراج‌های شمعی به راه افتاده بود.نماینده شرکت هندشرقی انگلستان، در تالار حراج، شمعی را روشن میکرد و خریداران فقط تا هنگامی‌که شمع می‌سوخت فرصت داشتند با هم رقابت کنند و قیمت‌های جدیدی را پیشنهاد بدهند.در حراج شمعی لندن گاهی یک محموله ادویه یکصد هزار لیره انگلیسی به فروش می‌رفت.نخستین کشتی پرتغالی که با بار فلفل و میخک از هند بازگشت بیش از شصت برابر هزینه سفر سودآوری داشت!میانگین سود شرکت هند شرقی انگلیس در قرن هفدهم میلادی صد درصد بود که بسیاری از سهامداران را خشمگین میکرد؛ انتظار آنها بیش از اینها بود.(سرگذشت استعمار ج 6 ص 36)قسمت شصت: نوکیسه‌هاثروتی که به اروپا رسید، باعث می‌شد بسیاری از مردم عادی هم به زندگی پر از تجمل رو کنند.ظرف‌های نقره ای از لوازم معمولی بسیاری از مردم بود ؛ اما بعضی افراد میزها و صندلی‌هایشان را هم از نقره می‌ساختند.زن‌های معمولی خود را با طلا و جواهر بسیار زینت میدادند و ثروتمندان زین و برگ اسب‌هایشان را با پوششی از طلای ناب تزئین میکردند.پرنده‌های نایابی همچون توکا و باقرقره برای رنگین کردن سفره‌ها با قیمت‌هایی گران خریداری می‌شدند و لاک پشت‌های بزرگی که از اقیانوس صید می‌شدند، از گراز کباب شده، گران تر بودند.بسیاری از اشراف افرادی را فقط برای خدمت در کنار میز ناهار استخدام می‌کردند و آن‌ها را میزگردان می‌نامیدند. یک کتاب آشپزی که در سال ۱۶۵۰ میلادی در فرانسه منتشر شد میز ناهار را اینگونه توصیف می‌کند:«میهمانان به اندازه یک صندلی از یک دیگر فاصله داشته باشند. دامن سفره از هر چهار طرف میز باید به زمین برسد. غذای مهمانان هشت نوع است. هشتمین غذا می‌تواند مربا، شیرینی‌های حبه ای، پاستیل، بادام سوخته یا شیرینی‌هایی با عطر مشک و عنبر باشد. سرپیشخدمت که شمشیری را به کمرش آویخته، دستور تعویض بشقاب‌ها را برای غذای جدید صادر می‌کند. برای هر غذا باید یک بشقاب و برای دو غذا یک دستمال سفره عوض شود.»سفیر ایتالیا در فرانسه در سال ۱۵۵۷ میلادی در نامه ای به دوستش نوشت:«در مهمان خانه‌های پاریس در برابر پول هر غذایی را برای شما آماده می‌کنند. اگر هوس کنی گوشت کباب شده ققنوس را بخوری پرنده ای - افسانه ای که در آتش می‌سوزد و دوباره از خاکسترش برمی‌خیزد ـ در برابر بیست و پنج سکه برایت آماده میکنند.»اما همه این اتفاقات در زمان بسیار کوتاهی رخ داد.نویسنده ای فرانسوی نوشت:«مردم فقط در نیم قرن گذشته آموختند که چگونه باید غذا بخورند.»اروپایی‌ها با همین اشتهای تحریک شده به سرزمین‌هایی که در شرق و غرب فتح کرده بودند،می‌رفتند.در اندونزی پرخوری آنها باعث تعجب و دشنامگویی مردم شده بود.حتی یک جهانگرد اروپایی نگران نسل حیوانات در سوماترا ۔ یکی از جزایر اصلی اندونزی - شده بود:«در میان مردم اینجا اگر ارباب بزرگی باشید،می‌توانید یک مرغ بریان را بخورید ؛ اما در تمام روز وعده غذایی دیگری نخواهید داشت. ولی مردم میگویند این دو هزار اروپایی که به جزیره آمده اند، به زودی همه گاوها و مرغ‌های اینجا را خواهند خورد.»علاقه فرانسوی‌ها به خوردن غذاهای متنوع به اندازه ای شدید بود که در سال ۱۷۴۶ میلادی یک کتاب آشپزی با نام «آشپز شهرنشین» پرفروش ترین کتاب فرانسه شد و همه کتاب‌های علمی، ادبی، تاریخی و هنری را پشت سرگذاشت.(سرگذشت استعمار ج6ص39)قسمت شصت و یک: آقای ساندویچپول زیادی که به اروپا رسیده بود، فساد زیادی را در بین اروپایی‌ها رواج داده بود.مردم برای رسیدن به پول بیشتر به قمارخانه‌ها می‌رفتند و راه‌های عجیبی را برای ازدواج با بیوه‌های ثروتمند پیدا میکردند.فرمانده نیروی دریایی انگلستان در نیمه دوم قرن هجدهم یکی از این افراد بود که به سختی می‌توانست از میز قمار جدا شود.جان مونتاگ که لقب خانوادگی‌اش «ارل ساندویچ» بود، در سال‌هایی که فرمانده نیروی دریایی انگلیس بود، افراد بسیاری را با گرفتن رشوه به ریاست بخش‌های مختلف نیروی دریایی منصوب کرد.او به این پول‌ها نیاز داشت، چون به قمار معتاد شده بود و باید پول‌هایی را که می‌باخت از جایی به دست می‌آورد. ارل ساندویچ طوری به میز بازی وابسته شده بود که حتی فرصت غذا خوردن نداشت و دستور می‌داد غذایش را طوری آماده کنند که بتواند در کنار میزبازی هم آن را بخورد.این غذای آماده بعدها به نام او مشهور شد و «ساندویچ» نام گرفت. آقای ساندویچ علاقه زیادی هم به اکتشافات دریایی داشت و جزیره‌هایی را در اقیانوس اطلس برای انگلستان فتح کرد که «جزایر ساندویچ» نام گرفتند.رالف مونتاگ هم یکی از اقوام ارل ساندویچ بود که به عنوان سفیرانگلستان در فرانسه منصوب شده بود.رالف که مشاور خصوصی پادشاه انگلستان هم بود، برای به دست آوردن ثروت، ازدواج با بیوه‌های ثروتمند را انتخاب کرده بود.او نخستین بار با بیوه ی «ارل نورثامبرلند» یکی از ثروتمندترین مردان انگلستان، ازدواج کرد و همه دارایی او را بالا کشید.این زن مدتی بعد از دنیا رفت و رالف مونتاگ تصمیم گرفت با الیزابت کاوندیش، بیوه ثروتمند دوک آلبرمارل، ازدواج کند.اما مانعی بر سر راهش بود؛ الیزابت دیوانه بود و میل داشت با امپراتور چین ازدواج کند.جان مونتاگ راه حل ساده ای پیدا کرد او لباس امپراتور چین را پوشید و به خواستگاری الیزابت رفت.بیوه ی ثروتمند به سرعت پاسخ مثبت داد، ثروت دوک البومارل هم به دارایی جان مونتاگ استه شد. او تا پایان عمر در برابر همسرش با لباس امپراتور چین حاضر می‌شد.(سرگذشت استعمار ج6ص43)قسمت شصت و دو : تفاوت پشم با پنبهکسانی که به این سرعت ثروتمند می‌شدند، شاهان و حکومت‌ها را به خودشان وابسته میکردند.سرمایه دارانی که درآلمان، هلند و انگلستان ظهور کرده بودند، می‌توانستند به حکومت‌ها وام بدهند تا هزینه جنگ‌هایشان را پرداخت کنند، آن‌ها حتی به کشیشان پول می‌دادند تا نمایندگی پاپ، بالاترین مقام مذهبی اروپا، را در مناطق مختلف از او بخرند.به این ترتیب هم دولت‌ها و هم کلیساها به سرمایه داران وابسته می‌شدند.یکی از خانواده‌هایی که بسیاری از پادشاهان اروپایی و پاپها به او مقروض بودند، خاندان فوگر بود.یوهان فوگر در شهر آگسبورگ یک کارگاه کوچک پارچه بافی داشت که پارچه‌های پشمی‌تولید میکرد.فوگر پس از مدتی متوجه شد که پارچه‌هایی که از پنبه تولید می‌شوند، برتری‌هایی بر پارچه‌های پشمی‌دارند. فوگر شروع به تولید پارچه‌های پنبه ای کرد.مشتری‌ها با اشتیاق زیاد از این پارچه‌ها استقبال کردند، به گونه‌ای که اجناس فوگر از بازار محلی خودش فراتر رفت و طرفداران بیشتری پیدا کرد.پارچه باف ساده آگسبورگی تصمیم گرفت پنبه مورد نیاز کارگاهش را خودش فراهم کند.پنبه از مصر وارد اروپا می‌شد و تجارت آن در دست بازرگانانی بود که با مشرق زمین در زمینه ابریشم و ادویه نیز معامله میکردند.فوگر پس از مدتی که به واردات پنبه سرگرم بود؛ تجارت ابریشم را پرسود تر دید و تولید پارچه را کنار گذاشت و مشغول خرید و فروش ابریشم و ادویه شد.هنگامی‌که پرتغالی‌ها راه دریایی به هند را گشودند و محموله‌های بزرگ ادویه را به اروپا رساندند، فوگر به معامله با آن‌ها پرداخت و پخش ادویه را در آلمان و شمال اروپا به عهده گرفت.پس از مرگ یوهان فوگر پسرش «یاکوب» راه او را دنبال کرد.یاکوب با سرمایه خانواده یک بانک تأسیس کرد و به استخراج مس در معادن اتریش پرداخت.یکی از شیوه‌های او برای بالا بردن قیمت «مس» در یک منطقه آن بود که با تجار دیگر قرار می‌گذاشت که هیچ کدام در این منطقه مس نفروشند تا خریداران در تنگنا قرار بگیرند و تسلیم قیمت‌های پیشنهادی آن‌ها شوند.یاکوب فوگر با آنکه بانک دار بزرگی بود از بانک‌های دیگر وام می‌گرفت، بانک دارها می‌دانستند که سرمایه او از دولت‌ها بیشتر است، برای همین با خیال راحت به او وام می‌دادند و سود کمتری از او درخواست میکردند. یاکوب با این پول به پادشاه وام می‌داد و سود بیشتری از او می‌گرفت.او به شارل پنجم پول داد تا به امپراتوری آلمان برسد. فردریک سوم و ماکسیمیلیان اول - پادشاهان اتریش - هم وام‌های سنگینی از او گرفتند.هنگامی‌که پادشاه اتریش پس دادن پول فوگر را عقب انداخت، یاکوب در نامه ای به او نوشت:«بدیهی است که اعلی حضرت بدون کمک من هرگز نمی‌توانستند تاج امپراتوری را تصاحب کنند؛ اما خودم کوچک ترین سودی از این معامله نبردم. اگر خاندان پادشاهی اتریش را فراموش میکردم و پشتیبان فرانسه میشدم، سود هنگفتی می‌بردم. امیدوارم با توجه به این خدمت من، اعلی حضرت مبلغی را که بدهکارند به سرعت پرداخت کند و سود آن را نیز فراموش نکنند.»هر گاه جنگی رخ میداد حکومت‌ها برای پرداخت هزینه‌های جنگ دستشان را به طرف سرمایه‌دارانی مانند فوگر دراز میکردند و به آنها نیازمند می‌شدند.وابستگی حکومت به سرمایه داران باعث می‌شد این ثروتمندان امتیازهایی را از پادشاه بگیرند و از منابع و بازارهای کشور به آسانی بهره برداری کنند.به همین علت پس از مدتی مردان ثروتمند اروپا به دخالت در کشمکش‌های پادشاهان پرداختند؛ به شکلی که سرنوشت جنگ و صلح بین کشورها تا اندازه زیادی به خواست و منفعت آن‌ها بستگی داشت.(سرگذشت استعمار ج6ص52)قسمت شصت و سه: آقای شلغمهیجان ثروتمند شدن به زمین‌های کشاورزی اروپا هم کشیده شد.سرمایه دارها که زمین‌های بزرگ را در اختیار داشتند، زمین‌های کوچک دهقانان را هم می‌خریدند و به املاک خود اضافه میکردند.آنها این زمین‌ها را با ابزار بهتری زیر کشت می‌بردند؛ در حالی که بازارهای بزرگ تری هم انتظارشان را می‌کشید، گوسفندهای بیشتری در بخش‌هایی از این زمین‌ها می‌چریدند و پشم فراوان تری برای کارگاه‌های نساجی تولید می‌شد.دهقانان با زمین‌های کوچکشان هیچ یک از این امکانات را نداشتند.ابزارهای کشاورزی روی همین کشتزارهای بزرگ پیشرفته تر شدند و شیوه‌های تازه کشت و کار اختراع شد.چارلزتاونزند یکی از اشراف انگلستان بود که در سال ۱۷۳۰ میلادی شیوه تازه‌ای برای بالابردن بهره وری زمین اختراع کرد؛ شیوه‌ای که در آغاز با ریشخند و تمسخر بقیه اشراف روبه رو شد.کشاورزان هر سال یک سوم از زمینشان را زیر کشت نمی‌بردند تا از توان خاک در سال بعد استفاده کنند این کار «آیش» نام داشت.تاونزند به جای این کار، در سال اول؛ در تمام زمین گندم کاشت سال دوم به جو و در سال سوم به ماش روی آورد. او سال چهارم را شلغم کاشت و گوسفندانش را به چرا در مزرعه شلغم وا داشت تا از آن تغذیه کنند و کودی را که از خوردن شلغم به دست آمده بود، به خاک مزرعه وارد کنند.تاونزند در سال پنجم دوباره گندم کاشت.دوستان اشرافی اش به این شیوه زراعت می‌خندیدند و به او لقب «آقای شلغم» داده بودند؛ اما هنگامی‌که دیدند محصول گندم او سی درصد افزایش یافته است شروع به تقلید از او کردند.اکنون بیشتر اشراف انگلستان به جای صحبت از سگ و شکار در مزرعه شان از شلغم و کود شلغم صحبت میکردند.اما ابتکار آقای شلغم به سرعت فراموش شد.اروپایی‌ها یک نوع کود تازه را در سواحل پرو در آمریکای جنوبی یافته بودند که باروری خاک را به شدت افزایش می‌داد.این کود از فضولات مرغ‌های دریایی ساحل پرو به دست می‌آمد و مقدار زیادی فسفات و ازت داشت به که (ترکیباتی بعدها در ساختن کود شیمیایی از آنها استفاده شد.)کودی که از پرو می‌رسید، در کنار شیوه‌ها و ابزارهای جدید، تولید محصولات کشاورزی را به شدت بالا برد گویا هر چیزی که اروپایی‌ها از دست بومیان قاره‌های جدید می‌گرفتند، نقش طلا را پیدا می‌‍کرد.در کنار کود مرغان دریایی، محصولات جدیدی هم از سرزمینهای تازه کشف شده می‌رسید؛ محصولاتی مانند سیب زمینی، توتون، فلفل و گلهای ماگنولیا و کوکب.بذرهای توتون را که پرتغالی‌ها به کشور خودشان برده بودند؛ ژان نیکو، سفیر فرانسه در پرتغال، برای ملکه فرانسه، کاترین دومدیسی، ارسال کرد.بعدها سمی‌ که از برگ‌های توتون گرفته شد، به افتخار آقای سفیر (نیکوتین) نامیده شد.اروپایی‌ها برای کاشت این محصول جدید هم مزارع بیشتری را زیر کشت بردند؛ حتی بسیاری از مرداب‌ها برای تبدیل به مزرعه خشکانده شدند. افزایش زمین‌ها و محصولات کشاورزی به اندازه‌ای بود که انقلاب کشاورزی نامیده شد.دهقانانی که در این مدت نتوانسته بودند با سرمایه داران بزرگ رقابت کنند و زمین خود را به آن‌ها فروخته بودند، راهی شهرها شدند.جمعیت شهرها افزایش پیدا کرد و این تازه واردان باید در بخشهای صنعتی مشغول به کار می‌شدند.پس از انقلاب تجاری و کشاورزی نوبت انقلاب صنعتی بود.(سرگذشت استعمار ج 6 ص 55)قسمت شصت و چهارم:عاقبت ولگردی و گداییسرمایه داران برای پیشرفت بیشتر مایل بودند همه مردم یا در کشتزارها و چراگاه ها به کار مشغول باشند و یا در کارخانه ها.حکومت هم که به پول این ثروتمندان نیاز داشت به جان افراد بیکار و ولگرد افتاد.«قانون مجازات ولگردان» که در انگلستان تصویب شده بود،تأکید میکرد که اگر شخص تندرستی به ولگردی مشغول شد،پلیس او را دستگیر خواهد کرد و روی سینه اش به شکل حرفV داغی زده خواهد شد.این شخص ولگرد به یکی از اهالی محل سپرده خواهد شد تا به مدت دو سال برای او بردگی کند و تنها آب ، نان و آشغال گوشت بخورد.اگر پس از این مدت باز هم ولگردی میکرد.روی پیشانی اش با حرف S داغ زده می شد و برای همه عمر به بردگی محکوم می شد.در قانون دیگری حکم شده بود که افراد بیکار را پشت ارابه ها ببندند و به آن ها تازیانه بزنند و بعد حلقه های آهنین و سنگینی را روی گردن هاشان بیندازند.قانون دیگری که علیه گداها تصویب شده بود،آن ها را به سوزاندن و سوراخ کردن گوش راستشان تهدید میکرد و اگر باز هم گدایی میکردند، اعدام می شدند.تمام این قوانین برای بیشتر شدن تعداد کارگران و پایین ماندن میزان دستمزدها تصویب می شد.در فرانسه کسانی که شغلی نداشتند باید بین اخراج از کشور و پاروزنی یکی را انتخاب میکردند.حکومت هلند و فرانسه برای یافتن افرادی که کار پاروزنی درکشتی ها را انجام می دادند «سازمان شکار ولگردان» را تأسیس کردند.آنها حتی دادگاه ها را مجبور می کردند تا برای جرم های کوچک هم مجازات پاروزنی را تعیین کنند.کارخانه دارها حتی کودکان را به کار در کنار دستگاه های عظیم وامی داشتند.در بلژیک صنعت توربافی کاملاً در دست بچه ها بود و استخدام دخترانی که بیش از دوازده سال سن داشتند در این صنعت ممنوع بود.کودکان دستورهای کارفرمای خود را به آسانی قبول می کردند. یک سوم تا یک ششم بزرگ ترها حقوق می گرفتند و حتی گاهی غذای ناچیزی که در کارخانه ها می خوردند دستمزدشان محسوب می شد.در انگلستان بسیاری از سازمان های خیریه که برای حمایت از کودکان ساخته شده بودند این بچه ها را به کارخانه داران می فروختند.کارخانه های «لانکشایر» پر بود از چنین کودکانی،رئیسان این سازمان های خیریه به بچه ها می گفتند مردان و زنانی مهربان در کارخانه انتظارشان را می کشند.به آنها گوشت بریان و مسقطی آلو می دهند.آن‌ها را بر اسب های خودشان سوار خواهند کرد و به آنها ساعت های طلایی و پول خواهند داد.در «بیرمنگام» بچه های هفت ساله وارد کارخانه می شدند؛ اما در شمال و جنوب غربی انگلیس کودکان پنج ساله و حتی چهار ساله هم در کنار دستگاه های ریسندگی به کار گرفته می شدند.هنگامی که در سال ۱۷۹۶ میلادی کارخانه‌دارها به دولت اعلام کردند که نمی توانند مالیات های جدید را بپردازند دولت انگلستان پاسخ داد:«کودکان را به کار گیرید تا هزینه هایتان کاهش یابد.»کار بچه ها در کارخانه ها ۱۲ تا ۱۸ ساعت طول میکشید.کارخانه داری که فقط به مدت ۱۳ ساعت از ۶ صبح تا ۷ عصرا ز بچه ها کار میکشید «یک کارفرمای مهربان و انسان دوست» به شمار می رفت.گاهی بچه ها از خستگی به خواب می رفتند و انگشت هایشان زیردستگاه قطع می شد.محیط کارخانه ها هم آلوده بود و بهداشت در آن ها رعایت نمی شد.پنجره ها باریک و تقریباً همیشه بسته بود.گردی که از بسته های پاک نشده پنبه بلند می شد بچه ها را به بیماری‌های تنفسی دچار می کرد.در سال ۱۷۸۴ میلادی در شهر منچستر که بزرگ ترین کارخانه های پارچه بافی جهان در آن قرار داشت یک بیماری عجیب بسیاری از بچه های کارگر را از پا درآورد.این بیماری تب کارخانه نام داشت.(سرگذشت استعمار ج6ص66)قسمت شصت و پنجم: کندوی غُرغُروتب پولدار شدن بیشتر مردم اروپا را گرفتار کرده بود.همه در رؤیا می دیدند که روزی سرمایه‌دار بزرگی می شوند و کارخانه و بانک تأسیس میکنند.این تب به جان نویسندگان و اندیشمندان اروپایی هم افتاد.گروهی از این نویسندگان با نوشتن کتاب هایی پول‌پرستی و حرص و ولع برای ثروتمند شدن را به عنوان کارهایی خوب و شایسته ستایش می کردند.و دسته دیگری از این نویسندگان در کنار نوشتن آثار ادبی و علمی وقت زیادی را به پولدار شدن اختصاص می دانند برنارد مندیول، پزشک انگلیسی، از افراد گروه اول بود.مندیول در سال ۱۷۰۵ کتابی را به نام«کندوی غرغرو» منتشر کرد.این کتاب فقط ده صفحه داشت و در آن زندگی انسان ها در جامعه با زندگی زنبورها در کندو مقایسه شد بود. مندیول نوشته بود که«موفقیت یک کندو به خاطر اخلاق های زشت و ناشایست تک تک زنبورهاست.هر زنبوری حریص است و سعی میکند تا جایی که می تواند از شیره گلها تغذیه کند و عسل بسازد.هر زنبوری خشن و جنگجوست و به کسی که کوچک ترین مزاحمتی برای او فراهم کند، رحم نمیکند.زنبورها در حالت جمعی هم ستیزه جو و وحشی هستند.»مندیول سپس به جامعه انسان ها اشاره کرده بود و ثروت و قدرت هر کشور را وابسته به رفتارهای ناشایست مردم آن دانسته بود.او نوشت«فرض کنیم سودجویی،خودخواهی،نادرستی و جنگ طلبی به پایان برسد.مردم فقط به اندازه سیر شدن غذا بخورند و فقط لباس هایی را بپوشند که آنها را از سرما حفظ می کند و هیچ تجملی در آن ها نباشد.فرض کنید که این مردم یکدیگر را فریب ندهند ، به همدیگر آزاری نرسانند،بدهی های خود را سر وقت بپردازند و از وسایل تجملی و زینتی استفاده نکنند. در چنین وضعی وکیل ها و قاضی ها از گرسنگی خواهند مرد، هیچکس به دوردست سفر نخواهد کرد، هیچ سرزمین تازه ای کشف نخواهد شد،هیچ معدن طلا و نقره ای کاوش نمی شود، هیچ اختراعی صورت نمی گیرد و هیچ کالای تفریحی و زینتی تولید نمی شود.»برنارد مندویل تاکید کرده بود کسانی که سودجوی دیداری،حرص،خودخواهی و جنگ طلبی را زشت می شمارند آدم های غرغرویی هستند که می خواهند جلوی پیشرفت جامعه را بگیرند.آقای پزشک کتاب ده صفحه ای خود را در سالهای ۱۷۱۴ و ۱۷۲۳ میلادی گسترش داد و در دو جلد منتشر کرد. این بار نام کتاب «داستان زنبورها» بود و در دو کشور انگلستان و فرانسه منتشر شد.نسخه های زیادی از کتاب در هر دو کشور به فروش رفت.برای مردم جالب بود که کسی ولع آن ها را برای رسیدن به پول با کلماتی زیبا ستایش کند:«تنها با حرص زدن بیشتر ثروتهای هنگفت به وجود می آیند و در سایه همین ثروت فراوان،آثار هنری برجسته ساخته میشوند»مندیول نوشت:«عشق به تجمل یا دلبستگی به هر چیزی که بیشتر از نیاز روزانه ماست پایه تمدن و صنعت اروپاست».انگار اروپاییان به کسانی نیاز داشتند تا همه ستم‌ها ، نیرنگ‌سازی‌ها و آزمندی‌هایی را که در این سال‌ها از آنها سرزده بود با واژه هایی آراسته به عنوان رفتارهایی عادی توضیح دهند و عذاب وجدان آنها را اندکی کاهش دهند.(الان برید به حرفای بسیاری از اقتصاددان‌ها گوش بدید ببینید چی میگن همین حرفا رو میزنن. یعنی توجیه میکنن.)(سرگذشت استعمار ج 6 ص70)قسمت شصت و ششم: شاعر میلیونر«پی‌یر کارون»پسر یک ساعت ساز فرانسوی بود که در اطراف پاریس زندگی میکرد.پی‌یر عاشق فلسفه و ادبیات بود؛ اما پدرش اصرار میکرد که او شغل ساعت سازی را دنبال کند.پی یر بالاخره دستور پدر را پذیرفت اما عشق به فلسفه را در دلش زنده نگه داشت.در بیست و یک سالگی یک چرخ ظریف برای ساعت ساخت که ساختن ساعت های نازک و کوچک را ممکن میکرد.پی‌پر ساعت بسیار کوچکی ساخت که در یک انگشتر جا میگرفت و آن را به عنوان هدیه برای مادام دو پومپادور،یکی از زنان(فواحش-نقشش در دربار همین بود، فاحشه مخصوص شاه فرانسه بود در کنار صدها زن درباری و زنان درباریان که همین نقش را برای شاه فرانسه و درباریان‌ش داشتند.) دربارلویی پانزدهم،پادشاه فرانسه،فرستاد.ساعت کوچکی هم برای پادشاه ساخت.(شاید تعجب کنید ولی این رسم فحشا و اباحه‌گری بین اشراف فرانسوی در قرن هجدهم اساس بسیاری از مباحث امروزی اباحه‌گریست چنان‌چه یکی از سبک‌های ادبی قرن هجدهم فرانسه موسوم به لیبرتین(آزاداندیشی) بود برگرفته از همین فحشای شدید دربار فرانسه و البته دربارهای دیگر اروپایی مخصوصا انگلیس بود که در قالب رمان‌هایی فانتزی‌های این اشراف هرزه که برگرفته از تجارب متعدد آنها بود را منعکس می‌کرد. مارکی‌دوساد فرانسوی این سبک را به اوج خود رساند و وحشتناک‌ترین کتب این سبک از اوست. سادیسم از نام ایشون برگرفته شده.) در سال ۱۷۵۵ میلادی شغلی را در آبدارخانه قصر از رئیس پیر آن، آقای فرانکه،خرید.اشتیاق مردم به پول در این سال ها هر در بسته ای را باز میکرد.پی‌یر یکی از پیشخدمت هایی شد که کنار میز غذای شاه می ایستادند.یک سال بعد آقای فرانکه از دنیا رفت و پی‌یر با بیوه او که شش سال از خودش بزرگ تر بود،ازدواج کرد.این زن صاحب یک مزرعه کوچک به نام «بو‌مارشه»بود.پی‌یر نام مزرعه را به نام خود اضافه کرد و به «بو‌مارشه»مشهور شد. سال بعد همسرش درگذشت و پی‌یر این ملک را هم به ارث برد.بومارشه علاقه به فلسفه و ادبیات را از یاد نبرده بود.او به دیدار فیلسوفان و نویسندگان بزرگ فرانسه می رفت و آثار آن ها را با اشتیاق می خواند.به تدریج شروع به نوشتن شعر و نمایشنامه کرد.در قصر سلطنتی که دختران شاه چنگ می نواختند ابتکاری در ساختن چنگ به خرج داد و توجه دختران شاه را به خود جلب کرد.در سال ۱۷۵۹ میلادی به معلم موسیقی این دختران تبدیل شد و نفوذش در قصر باز هم بیشتر شد در همین سال یکی از بانک داران فرانسه به نام دوراز او خواهش کرد از دخترهای شاه کمک بخواهد تا آن ها از پدرشان تقاضا کنند از بانک او حمایت کند.پی‌یر به سادگی این درخواست او را برآورده کرد.بانک دار برای جبران این کمک شصت هزار فرانک از سهام بانک را به بومارشه بخشید و اسرار و راز و رمز بانک‌داری و ثروتمند شدن را به او آموخت پس از این بومارشه همزمان عشق به شعر و پول را دنبال کرد. او آن قدر پولدار شده بود که توانست مقام منشی‌گری شاه را خریداری کند.خریدن این مقام فقط یک «لقب» را به او می بخشید ؛ اما در اصل منشی شاه فرد دیگری بود.بومارشه برای تجارت با آن سوی دریاها،مخصوصاً آفریقا،شرکتی را تأسیس کرد.این شرکت بردگان سیاه را از تاجران برده در آفریقا تحویل می گرفت و به امریکا می فرستاد.بومارشه شاعر و نویسنده در حالی به تجارت برده مشغول بود که فراموش کرده بود یک سال پیش شعر بلندی علیه برده داری سروده بود؛شعری پراحساس که اشک را در چشم بسیاری از فرانسوی های احساساتی نشانده بود.نمایشنامه های او که در کنار اشعارش منتشر می شدند از مرزهای فرانسه گذشتند.در سال ۱۷۷۳ میلادی پادشاه از او خواست به عنوان مأمور مخفی فرانسه راهی انگلستان شود.بومارشه هنرمند بزرگی بود و کسی به او شک نمیکرد.بومارشه به انگلستان رفت و در آنجا از انتشار کتابی علیه دربار فرانسه جلوگیری کرد.هنگامی که لویی شانزدهم به تخت نشست بومارشه را همچنان به عنوان جاسوس در استخدام خود نگه داشت.در سال ۱۷۷۵ میلادی دوباره به لندن اعزام شد.این بار او باید درباره شورش مهاجرنشین های انگلیسی در آمریکا علیه انگلستان تحقیق میکرد.انگلیسی ها با بیرون راندن سرخ‌پوست‌ها در بخش های بزرگی از آمریکا سیزده مهاجرنشین تأسیس کرده بودند؛اما اکنون همان مهاجرنشین‌ها علیه انگلیس سر به شورش برداشته بودند.بومارشه در ۱۷۷۶ میلادی از انگلستان پنهانی نامه ای به پادشاه فرستاد و تأکید کرد که روابط انگلستان با مهاجرنشینان در آمریکا به دشمنی کشیده شده است و بهتر است فرانسه در جنگ آینده از آمریکایی ها حمایت کند.بومارشه به فرانسه برگشت و شرکتی به نام «رودریگ هورتالز» تأسیس کرد.این شرکت در ظاهر به تجارتی معمولی مشغول بود،رئیس آن هنرمندی محبوب و فیلسوفی انسان دوست بود؛ اما در واقع برای خرید و ارسال سلاح به آمریکا تأسیس شده بود.بومارشه نه تنها با پول دربار کشتی های زیادی را از سلاح پر کرد و به آمریکا فرستاد بلکه چند میلیون لیور از ثروت خودش را هم برای نیرومند کردن آمریکاییها خرج کرد.پس از جنگ،آمریکایی ها پیروزی خود را بیش از هر کسی مدیون بومارشه می دانستند.بومارشه در آثارش از آزادی انسان دفاع می کرد وانسان‌دوستی را تنها راه خوشبختی می دانست؛اما هیچ یک از این اندیشه ها باعث نمی شد او حساب بانکی اش را از یاد ببرد و کشتی‌هایش را به سرزمینهای آفریقایی، آسیایی و آمریکایی که فرانسه اشغال کرده بود اعزام نکند.(سرگذشت استعمار ج6ص75)قسمت شصت و هفتم: فیلسوف میلیونر نویسنده بزرگی بود که «پی‌یر بومارشه» به شاگردی او افتخار میکرد.نویسنده ای که پادشاهان اروپایی با علاقه بسیار او را به قصر خود دعوت میکردند و مردم در سراسر اروپا آثار او را می خواندند.این نویسنده که بومارشه بخشی از ثروتش را برای انتشار آثار او خرج کرده بود«ولتر»نام داشت(اسم واقعی او فرانسوا ماری آروئه بود).ولتر فيلسوف و نویسنده ای بود که نوشته هایش زمینه را برای انقلاب فرانسه در سال ۱۷۸۹ میلادی آماده کرده بود انقلابی که شعار اصلی اش «آزادی،برابری و برادری»بود.با آنکه بومارشه پول زیادی برای چاپ آثار ولتر خرج کرد.اما ولتر به این کار نیازی نداشت.او بسیار جلوتر از بومارشه میلیونر شده بود. ولتر فرانسوی در سی و دو سالگی به انگلستان رفته بود و در آنجا پولی را به عنوان هدیه از پادشاه انگلستان دریافت کرده بود.او با سرمایه گذاری همین پول و خرید سهام شرکت‌هایی که با آن سوی آبها در هند و آمریکا تجارت میکردند روزبه روز ثروتمندتر شد.در سال ۱۷۵۰ میلادی فردریک، پادشاه پروس- کشوری که در بخش هایی از سرزمین های آلمان ، لهستان و سوئیس تشکیل شده بود_ولتر را به قصر خویش دعوت کرد تا در کنار او زندگی کند.فردریک عاشق فلسفه بود،شعرهم می سرود.او درنامه ای به ولترنوشت:«شما فیلسوفيد و من هم فيلسوفم و فیلسوفان برای آن آفریده شده اند که در کنار هم زندگی کنند.»هنگامی که ولتر به قصر رسید شاه دست‌ش را گرفت تا ببوسد ولی ولتر اجازه نداد و خودش دست شاه را بوسید.فردریک برای او سالی ۲۰۰۰۰ فرانک حقوق تعیین کرد.کار ولتر در دربار پروس آن بود که اشعار شاه را اصلاح کند؛ اما فیلسوف میلیونر نمی توانست ذهن‌ش را از اندیشه پول و درآمد بیشتر آزاد کند.چند سال پیش از آن، یک بانک هلندی اوراق بهادری منتشر کرده بود به نام«برگه های درآمد»اما ارزش این برگه ها در هلند به نصف کاهش یافته بود.فردریک در پیمانی که با هلند امضا کرد آنها را مجبور کرده بود این برگه ها را از پروسی‌ها به قیمت اولیه آن بخرند.اکنون گروهی از پروسی های حریص به هلند می رفتند این برگه ها را به نصف قیمت می خریدند به پروس برمیگشتند و آنها را به قیمت کامل به بانک هلندی ها در پروس می فروختند.هلندی ها به فردریک اعتراض کردند و پادشاه پروس دستور داد ورود این برگه‌ها را به پروس ممنوع کند. ولتر که از سود بادآورده پروسی ها باخبر شده بود با یک تاجر یهودی به نام ابراهام هیرش صحبت کرد.۱۸۴۳۰ فرانک به او داد و از او خواست اوراق بهاداری را از هلند برای او خریداری کند.آبراهام هیرش فرمان شاه را به ولتر یادآوری کرد اما ولتر مقام خود را در دربار به او تذکر داد و به او اطمینان داد که حمایتش خواهد کرد،بعد چکی را به هیرش داد تا در پاریس به پول تبدیل کند.هیرش هم مقداری الماس به ارزش ۱۸۴۳۰فرانک را به عنوان ضمانت به ولتر داد.هیرش راهی هلند شد؛اما ولتر از معامله پشیمان شد برای او پیغام فرستاد.هیرش از خریدن اوراق برای ولتر خودداری کرد؛اما بر سر چکی که باید در پاریس به پول تبدیل می شد و الماس ها بین آنها اختلاف پیش آمد.ولتر هیرش را به دادگاه کشاند و تاجر یهودی در آنجا اعلام کرد که ولتر قصد خرید اوراق بهادر از هلندی ها داشته است ولتر به قاضی گفت که حرف های هیرش دروغ است و او را برای خریدن پوست خز به هلند فرستاده بود.هیچ کس در دادگاه حرف های ولتر را باور نکرد.خبر رسوایی ولتر به پادشاه رسید و فردریک در نامه ای به او نوشت:«تا قبل از آمدن شما خانه ام را آرام نگاه داشته بودم. اما اگر در اندیشه توطئه و نیرنگ هستید در آمدن به اینجا اشتباه کرده اید. هر گاه بخواهید مانند یک فیلسوف زندگی کنید از دیدار خود شما خشنود خواهم شد ولی اگر بخواهید به دنبال هوس هایتان بروید بهتر است در پایتخت من نمانید».ولتر از پادشاه عذرخواهی کرد.فدریک او را بخشید؛اما به جای قصر خانه ای در روستایی آرام برای او در نظر گرفته شد.ولتر برای جمع آوری ثروت به قمار پرداخت و پس از مدتی به رباخواری مشغول شد؛ به مردم پول قرض می داد و مبلغ بیشتری از آن ها پس میگرفت. تعداد کتابهای ولتر به ۹۹ جلد می رسد.هنگامی که از دنیا رفت روی تابوتش نوشتند:«او ذهن انسان را تکان داد و برای ما آزادی آورد.»(سرگذشت استعمار ج6ص80)قسمت شصت و هشتم: استاد میلیونرهمان طور که بومارشه به شاگردی ولتر افتخار میکرد ولتر هم خودش را شاگرد جان لاک،فیلسوف انگلیسی، میدانست. ولتر همیشه به سرزمین انگلستان آفرین می گفت که دانشمندی همچون جان لاک را به جهان هدیه کرده است لاک در آخرین سال های قرن هفدهم مهم ترین کتاب های خود را منتشر کرد. در آن سالها انگلستان به تدریج در آمریکا پیشروی می کرد و سرخ پوست‌ها را عقب می راند. لاک کتابی را تألیف کرد با نام«دو رساله درباره حکومت». او در این کتاب استفاده انگلیسی ها را از سرزمین گسترده امریکا کاری طبیعی و خردمندانه دانسته است؛مخصوصاً که سرخ پوست ها از طبیعت آمریکا بهره نبرده بودند. لاک نوشت:«تصور کنید به درخت سیب با بلوطی رسیده اید که مال کسی نیست.حالا میوه این درخت به کسی تعلق دارد که آن را چیده یا از پای درخت جمع آوری کرده است... آبی که در ظرف است برای کسی است که آن را از چنگ طبیعت آزاد کرده است.خدا جهان را به همه انسانها داده است.نباید به کسی که قسمتی از آن را برداشته و به اندازه کافی برای دیگران هم گذاشته اعتراض کرد.»لاک،سرخ پوست های آمریکا را کم عقل و تنبل می نامد.به همین علت انگلیسی ها باید زمین های آن ها را از دستشان بیرون بکشند و آباد کنند:«بومیان بی خرد و راحت طلب امریکا این زمین ها را به حال خود رها کرده و به فقر و تنگدستی دچار شده اند.آنها به خاطر همین تنبلی،یک صدم آسایش و رفاهی را که ما از آن بهره می بریم ندارند.حتی شاه این سرزمین پهناور و پر از نعمت در خوراک و پوشاک از یک کارگر انگلیسی عقب تر است.»لاک این متن را در روزهایی نوشت که اخبار جنگ ها و خون ریزی های سفید پوست ها در سرزمین سرخ پوست ها پی درپی به انگلستان می رسید.اگر عده ای هنوز دلشان آسوده می شد برای سرخ پوست ها می سوخت و هم وطنانشان را آدم هایی متجاوز و خشن می دانستند با شنیدن حرف های فیلسوف و معلم بزرگشان باید قلبشان آرام می گرفت و خاطرشان آسوده می شد.در حقیقت جان لاک این کلمات را برای آرام کردن وجدان خودش نیز می نوشت.او هم مثل بسیاری از اروپایی ها به سرمایه دار شدن فکر میکرد و مخصوصاً فروش برده را بسیار پرسود می دانست.لاک در دو شرکت برده داری انگلیسی سرمایه گذاری کرده بود.او بخشی از سهام شرکت«سلطنتی آفریقا»را خریداری کرد و یکی از سهام داران اصلی آن به شمار می رفت.او همچنین یکی از یازده سهام دار شرکت باهاما بود که در جزایر کارائیب فعالیت میکرد.لاک بعدها سهام یکی از اعضای شرکت را خرید و صاحب یک نهم شرکت شد.جان لاک به سرمایه گذاری در این شرکت ها راضی نشد و عازم آمریکا شد.او در منطقه کارولینا چهل و هشت هزار جریب زمین به دست آورد و به یکی از زمین داران بزرگ آمریکای شمالی تبدیل شد.جالب اینجاست هنگامی که پای این فیلسوف بزرگ به آمریکا رسید رئیسان مهاجرنشین های انگلیسی از نوشته های او در کتاب«دو رساله درباره حکومت»استفاده کرده و قوانینی را درباره مالکیت زمین تصویب کردند.لاک با بهره بردن از همین قوانین صاحب زمین های کارولینا شد.(سرگذشت استعمار ج6 ص83)قسمت شصت و نهم: خاندان سپر سرخ«مایر آمشل» یک نوجوان یهودی بود که پدر و مادرش را در یازده سالگی از دست داده بود و چون بزرگ ترین فرزند خانواده بود رئیس خانه شده بود.آنها در شهر فرانکفورت در آلمان زندگی میکردند.در قرن هجدهم خانه های فرانکفورت شماره نداشتند و هر خانه از علامتی که روی سردر آن نصب شده بود شناخته می شد.این خانواده یهودی نیز به خاندان سپر سرخ یا روچیلد معروف شدند.مایر آمشل تلاش کرد شغل پدرش را ادامه دهد.در آن سال ها سرزمین آلمان به چند منطقه تقسیم شده بود که هر کدام حکومت جداگانه ای داشتند.این حکومت ها پول ویژه خود را داشتند و افرادی که بین این مناطق سفر می کردند باید دائم پولهای خود را عوض میکردند.مایر هم مثل پدرش از همین راه چرخ خانواده را می چرخاند او پول های این مسافران را عوض میکرد و از تفاوت ارزش آن ها سود می برد.ماير نوجوان در کنار کارش سرگرمی مخصوص خودش را داشت.او سکه های قدیمی و کمیاب را جمع آوری می کرد و مجموعه اش به اندازه ای متنوع شده بود که شهرتش در فرانکفورت پیچید و به گوش شاهزاده ویلیام،پسر حکمران فرانکفورت،هم رسید.شاهزاده ویلیام نیز به گردآوری سکه های قدیمی علاقه داشت و خیلی زود برای مایر پیغام فرستاد و او را به قصرش دعوت کرد.مایر شاهزاده را برای کامل کردن مجموعه اش راهنمایی کرد و به او قول داد سکه های کمیابی را که پیدا میکند برای شاهزاده بفرستد.دوستی آن ها محکم شد و هنگامی که مایر به بیست سالگی رسید لقب«کارگزار سلطنتی»را از شاهزاده دریافت کرد.این لقب به مایر کمک کرد تا در تجارت پول از گذشته موفق تر باشد.هنگامی که ویلیام جانشین پدرش شد،مایر را بیش از گذشته در کارهای درباره دخالت داد و همین کارها درآمد مایر را بالا برد.در نیمه دوم قرن هجدهم میلادی جنگ هایی در اروپا اتفاق افتاد،مایر که اکنون ثروتمند شده بود برای ارتش های درگیر آذوقه و سلاح تهیه می کرد و سرمایه اش را بیشتر می کرد.در سال 1۷۹۵ میلادی ارتش فرانسه هلند را تصرف کرد آمستردام ،پایتخت هلند،که مرکز مالی اروپا بود اهمیت خود را از دست داد و همه سرمایه ها به فرانکفورت سرازیر شد.ویلیام ، حاکم فرانکفورت و مایر آمشل روچیلد،بیشترین سود را از این موقعیت بردند.ویلیام به بزرگ ترین بانک دار اروپا تبدیل شد و مایر ثروتش را باز هم افزایش داد.مایر صاحب پنج پسر شده بود که هر کدام از آن ها را به یکی از شهرهای اروپا فرستاده بود.ناتان در لندن ، آمشل در فرانکفورت ، جیمز در پاریس ، کارن در آمستردام و سلیمان در هر جایی که پدرش تشخیص می داد مقیم شده بودند.وضعیت بازار و قیمت کالاها را در این شهرها به یکدیگر اطلاع می دادند و در بازار بورس این شهرها معامله میکردند.هنگامی که ناپلئون در سال ۱۸۰۴ میلادی خود را امپراتور فرانسه نامید، ویلیام احساس کرد که فرانکفورت هر لحظه ممکن است به دست ناپلئون تسخیر شود و ثروتش در این شهر امنیت نخواهد داشت.او انگلستان را برای انتقال پول هایش انتخاب کرد.این کشور به صورت جزیره ای در کنار قاره اروپا قرار گرفته بود و ارتش ناپلئون به سادگی نمی توانست آن را به تصرف درآورد.در آن روزها انگلستان برای ثروتمندان امن ترین نقطه اروپا بود.ویلیام برای ثروت افسانه ای اش از مایر امشل روچیلد کمک خواست.ناتان ، پسر مایر، سالها بود که در لندن تجارت و زندگی میکرد و بهترین گزینه برای ویلیام بود.دارایی ویلیام به لندن منتقل شد و ناتان به عنوان کارگزار مالی او این ثروت بی نظیر را در اختیار گرفت.نمایندگی ثروتمندترین مرد اروپا در لندن برای ناتان اعتبار زیادی درست کرده بود؛ اما او و برادرانش به تجارت با سرمایه خودشان ادامه می دادند؛به ویژه آن که ناپلئون تمام اروپا را به جنگ تهدید میکرد و آنها امیدوار بودند با بهره بردن از این جنگ ها به ثروتی بیش از آنچه در دستهای ویلیام بود برسند.مایر آمشل همیشه به پسرانش می گفت : اگر نمی توانید محبوب باشید کاری کنید که از شما بترسند.(سرگذشت استعمار ج6ص92)قسمت هفتاد: هدیه ای برای دشمنبرادران روچیلد در راهی قدم گذاشتند تا خون ریزترین پادشاهان آن دوران از آنها بترسند.پنج برادر در پنج نقطه از اروپا نشسته بودند و جنگ های ناپلئون را زیر نظر داشتند.ناپلئون بخشهایی از اروپا را اشغال کرده بود.این جنگ ها قیمت سهام یا طلا را در یک منطقه پایین می آورد و در منطقه ای دیگر بالا می برد.برادران روچیلد این تغییرات را به هم اطلاع می دادند و با فروش سهام یا طلا از بازاری که جنگ ایجاد کرده بود سود می بردند.انگلیسی ها که منتظر حمله ناپلئون بودند پیشدستی کردند و سربازان خود را به فرماندهی« دوک ولینگتون » به درون قاره اروپا فرستادند.سربازان انگلیسی در پرتغال و کوهستان های اسپانیا مستقر شدند و جنگ با ناپلئون را آغاز کردند.اما کشتی های جنگی ناپلئون راه های دریایی را بسته بودند و اجازه نمی دادند پول و آذوقه به این سربازان برسد.ولینگتون در نامه ای به حکومت انگلستان نوشت:« افسران زخمی من برای آنکه پولی پیدا کنند لباس های خود را می فروشند.ما فقط تا دو ماه دیگر بدون پول زنده که می مانیم.»دولت انگلستان به فکر چاره افتاد بهترین راه در نظر آن ها استفاده از شبکه ای بود که پنج پسر روچیلد در اروپا ساخته بودند.نماینده دولت با ناتان که در لندن حضور داشت دیدار کرد.ناتان روچیلد پس از شنیدن درخواست دولت و دستمزد چشمگیری که برای این کار در نظر گرفته شده بود نقشه ای را طراحی کرد: جیمز روچیلد که در پاریس حضور داشت مهم ترین بخش این نقشه را بر عهده داشت.جیمز باید با مولین،وزیر دارایی فرانسه،ملاقات و به او پیشنهاد می کرد حاضر است در برابر پاداشی خوب مقدار زیادی از سکه های طلای انگلستان را پنهانی به فرانسه منتقل کند.مولین با این پیشنهاد به سرعت موافقت می کرد چون خروج طلا از انگلستان اقتصاد آن کشور را ضعیف می کرد و پس از مدتی آن را از پا درمی آورد.پولی که از این طریق به دست جیمز می رسید با شیوه دیگر از فرانسه به اسپانیا منتقل و به دست ولینگتون می رسید.تمام نقشه با نامه ای که با رمزنوشته شده بود برای جیمز داده شد.او در دیدار با وزیر دارایی فرانسه گفت: انگلیسی ها به شدت مراقب قاچاق طلا از کشورشان هستند و برادر او در لندن با جان خودش بازی میکند.سکه های طلا در قایق های کوچک شبانه به بندر دانکرک در فرانسه می رسیدند.جیمز آن ها را به بانک های فرانسه تحویل می داد و در مقابل چک هایی را برای اسپانیا می گرفت.این چک ها در اسپانیا به پول تبدیل میشد و این پول در کوهستان به دوک ولینگتون می رسید.برادران روچیلد،پول انگلیسی ها را از پاریس، قلب سرزمین دشمن، بور می دادند و به دست سربازانشان می رساندند و تمام این عملیات زیر نظر و با حمایت مولین، وزیر دارایی فرانسه،انجام می شد.اما همه بخشهای حکومت فرانسه مانند مولین ساده لوح نبودند.پلیس مخفی فرانسه به این عملیات سریع روچیلدها و موفقیت عظیم آنها در گول زدن پلیس انگلستان شک کرده بود.مارشال داوو ، یکی از فرماندهان پلیس مخفی فرانسه،فعالیت جیمز روچیلد را زیر نظر گرفت و به یکی از نامه های ناتان به جیمز دست پیدا کرد.نامه ناتان رمزگشایی شد و شک داوو را بیشتر کرد.داوو نامه ای را برای ناپلئون،امپراتور فرانسه،ارسال کرد و در آن نوشت: کسانی که میگویند پول نقد انگلیسی ها را از کشور خارج میکنند افراد توطئه گری هستند که فعالیت خود را زیر این ادعا پنهان میکنند.انگلیسی ها با همه توان در حال کمک به ارسال این سکه ها هستند.ناپلئون نامه داوو را خواند اما به آن اعتنا نکرد.به نظر او داوو یک افسر کار کشته بود اما اقتصاددان نبود.درحالیکه اقتصاددان توانایی مانند مولین تمام این عملیات را زیر نظر داشت و آن را به نفع فرانسه می دانست. پلیس مخفی فرانسه با بد گمانی بیشتر جیمز را زیر نظر گرفت؛ اما هیچگاه نتوانست نظر وزیر دارایی را درباره او تغییر دهد.جیمز کار خودش را ادامه داد و بین سالهای ۱۸۱۲ تا ۱۸۱۴ میلادی پانزده میلیون پوند از پولهای انگلستان را به دست ولینگتون رساند.دستمزد برادران روچیلد در این عملیات یک میلیون پوند بود.اما سرچشمه این پانزده میلیون پوند کجا بود ؟!این طلاها از سرزمین هند و توسط کمپانی هند شرقی در سال ۱۸۱۰ میلادی به انگلستان فرستاده شده بود . سکه ها ۸۸۴ صندوق و ۵۵ بشکه را پر کرده بودند.(سرگذشت استعمار ج 6 ص96)قسمت هفتاد و یکم: کبوتر نامه‌برکبوتر نامه بری که کنار دستهای آقای «روثورت» آرام گرفته بود،بارها بر فراز دریای مانش پرواز کرده،از فرانسه به انگلستان رفته بود.آقای روثورت یکی از کارمندان ناتان روچیلد بود که باید نتیجه را با این کبوتر به رئیسش در لندن اطلاع می داد. واترلو ، محل نبرد نهایی ناپلئون با دشمنان نیرومندش انگلستان و پروس ، در سال ۱۸۱۵ میلادی بود.فرماندهی سپاه انگلستان به عهده دوک ولینگتون بود و بلوخر، ژنرال اتریشی،فرماندهی پروسی ها را بر عهده داشت. ولینگتون با هشتاد هزار نفر با ناپلئون رودررو شد،جنگ دو سپاه هنوز به اوج نرسیده بود که بلوخر با حدود صد و ده هزار نفر وارد میدان نبرد شد.سربازان ناپلئون مقاومت خود را از دست دادند و عقب نشینی کردند.جنگ به سرعت به پایان رسید و امپراتور فرانسه به اسارت انگلیسی ها درآمد.آقای روثورت،جاسوس روچیلدها در واترلو، خبر پیروزی انگلیسی ها را به رمز روی برگه کوچکی نوشت.برگه را به پای کبوتر بست و آن را به سوی آسمان رها کرد.روثورت با نگاهش کبوتر را آن قدر دنبال کرد تا ناپدید شد.میدانست برگه کوچکی که به پای این کبوتر بسته شده میلیون ها و شاید ده ها میلیون پوند ارزش دارد در لندن ،ناتان روچیلد نامه را از پای کبوتر باز کرد.رمز آن را گشود و به سرعت به سمت بورس لندن به راه افتاد بسیاری از سهامداران با اضطراب در بورس جمع شده بودند اما هیچکس از نتیجه جنگ اطلاع نداشت.آن ها دست کم باید یک روز دیگر صبر میکردند.هنگامی که ناتان وارد بورس شد همه ، نگاه ها به طرف او چرخید.ناتان آرام بود و به طرف ستونی که همیشه به آن تکیه می داد رفت و با اشاره هایی به کارمندانش که دورتر از او ایستاده بودند دستور داد که سهامش را به فروش برسانند.ترس تمام کسانی را که در بورس بودند فرا گرفت.مردم به یکدیگر می گفتند حتما نانان روچیلد از نتیجه جنگ خبر دارد که به بورس آمده و اکنون که با این عجله سهامش را می فروشد مطمئنا انگلستان در جنگ شکست خورده است.شایعه شکست انگلستان ارزش سهام را در بورس به شدت پایین آورد.قیمت سهام در بورس لندن تا آن روز به این اندازه کاهش پیدا نکرده بود.اکنون ناتان آرام تر از قبل بود و با اشاره کوتاهی به کارمندانش دستور داد تا جایی که می توانند سهام بخرند. بخش عظیمی از بورس لندن به دارایی های ناتان روچیلد افزوده شد.یک روز بعد، پیک دوک ولینگتون به لندن رسید و خبر پیروزی ارتش انگلستان بر فرانسه در همه جا منتشر شد. اولین نتیجه این پیروزی در بازار بورس مشاهده شد.قیمت سهام به شکل بی مانندی افزایش پیدا کرد و نسبت به روزهای قبل از نبرد واترلو چند برابر شد.ثروت ناتان در فاصله یک روز چند برابر شده بود.اما ساده لوحی است که فکر کنیم ناتان همه چیز را مدیون کبوترنامه برش بود.او فرد دیگری را هم در این سود شگفت انگیز شریک و سهیم کرده بود.ناتان روچیلد پیش از آغاز نبرد از دوک ولینگتون خواسته بود اخبار شکست یا پیروزی را به سرعت به لندن ارسال نکند و نتیجه هر چه که بود،حداقل یک روز در رساندن خبر آن صبر کند.«جنگ» مهم ترین منبع درآمد روچیلدها و سرمایه دارانی بود که پس از آنها پدیدار شدند.هنگامی که جنگی آغاز می شد این بانک داران بزرگ به دولتها وام می دادند و مدتی بعد پول خود را با سود بالایی از دولت پس می گرفتند اما این تمام ماجرا نبود.دولت ، سلاح و آذوقه ای را که برای جنگ به آن نیاز داشت از همین سرمایه داران می خرید و این پول بسیار جلوتر از آنکه دولت قرض خود را بپردازد به جیب بانک داران برمی گشت.مایر آمشل روچیلد پیش از پایان جنگ های ناپلتین با انگلستان از دنیا رفته بود و اکنون ناتان رئیس خاندان سپر سرخ بود.او پس از نبرد واترلو به ثروتمندترین مرد اروپا تبدیل شده بود و انتظار جنگ دیگری را می کشید.«هایزیش هاینه»شاعر آلمانی درباره او گفت : خدای عصر ما پول و روچیلد پیامبر اوست.ناتان به حکومت های مختلف اروپایی وام می داد و در انتخاب وزیران و رئیسان دولت ها دخالت می کرد.او با غرور خاصی با شاهزادگان و سیاستمداران اروپایی روبه رو می شد.برخورد ناتان با یکی از شاهزاده ها،در مجالس لندن،دهان به دهان نقل می شد.شاهزاده به دیدار ناتان رفته بود.ناتان جلوی پای او بلند نشده بود و فقط گفته «بفرمایید بنشینید.» و دوباره سرش را روی میز خم کرده،مشغول نوشتن شده بود.شاهزاده خشمگین شده بود و شروع به معرفی خود و خاندانش کرده بود و وسعت کشورش را یادآوری کرده،از افتخارها و پیروزی های پدرانش در جنگ ها یاد کرده بود ناتان روچیلد در پاسخ او گفته بود:« خوب بفرمایید روی دو صندلی بنشینید.»(سرگذشت استعمار ج 6 ص100)قسمت هفتاد و دو:فاخته ها لانه ندارندفاخته پرنده ای است که در انگلستان بیش از بقیه نقاط جهان دیده می شود.این پرنده زندگی عجیبی دارد. هیچگاه لانه نمی سازد و هنگامی که می خواهد تخم بگذارد به سراغ لانه پرنده های دیگر می رود و زمانی که پرنده در لانه اش نیست،تخمش را در کنار تخم های او می گذارد و از آنجا دور می شود.پرنده ای که صاحب لانه است روی تخم ها می خوابد و به همه آن ها گرما می دهد.پس از مدتی جوجه ها از تخم بیرون می آیند و جوجه فاخته،درحالی که هنوز چشم هایش را باز نکرده و هیچ پری روی بدنش نیست،به جان جوجه های صاحب لانه می افتد و آن ها را یکی یکی از لانه بیرون می اندازد پرنده صاحب لانه برای غذا دادن به جوجه ها بازمی گردد و فکر می کند از بین جوجه هایش همین یکی برایش مانده است و تمام غذا را به او می دهد.زندگی فاخته،شباهت عجیبی به تاریخ بعضی کشورهای اروپایی دارد که پس از اکتشافات دریایی وارد سرزمین های جدید شدند.آن ها در آغاز مهمان بومی ها بودند،اما پس از آن بومی ها را از بین بردند و سرزمین آن ها را تصاحب کردند.یک تاریخ نویس اروپایی به نام لوئیس مامفورد،به جای آنکه از شباهت زندگی فاخته با تلاش کشورهای اروپایی در آفریقا،آسیا و آمریکا شگفت زده شود،فاخته ها را با سرمایه داران این کشورها مقایسه می کند.او سرمایه داری را شبیه «تخم فاخته» می داند که هنگامی که در جایی قرار گرفت هیچ موجود دیگری را در کنار خود تحمل نمی کند.شرکت های هند شرقی انگلستان،هلند و فرانسه که پشت سر هم تأسیس شدند و کشتی هایشان را روانه آسیا کردند،در روزهای اول با بومی ها معامله می کردند؛هرچند که بسیاری از این معامله ها به کلاهبرداری شبیه بود و قیمت کالاها با ارزش واقعی آنها فاصله شگفت انگیزی داشت.اما شرکت ها به این هم راضی نبودند و پس از مدتی سرزمین ها را فتح و دست بومی ها را از همه منابع سرزمینشان کوتاه می کردند.اما جوجه فاخته فقط باید خودش را در لانه میدید.شرکت ها یکدیگر را هم تحمل نمی کردند و تمام رقابت های آن ها سرانجام به جنگ منجر شد تا آنکه یکی از آنها از لانه بیرون بیفتد.اما این پایان ماجرا نبود.صاحبان سهام همین شرکت پیروز در بورس به جان هم می افتادند.اکنون که شرکت در آن سوی آب ها بر شرکت های رقیب پیروز شده بود،ارزش سهامش بیشتر شده بود و سهام داران بزرگ تلاش می کردند سهام سرمایه گذاران کوچک تر را از چنگشان بیرون بکشند و آن ها را از شرکت کنار بزنند.پس از حذف کشورها و شرکت ها نوبت حذف آدم ها و هموطنان بود.در پایان حتی دو صاحب سرمایه بزرگ نمی توانستند کنار هم بمانند و سرانجام یکی از آن ها کنار می رفت تا یک نفر در قله شرکت باقی بماند.سرمایه داری جوجه فاخته بود که از همان نخستین لحظه های زندگی اش به دنبال حذف رقیبانش بود و تمام زندگی اش در یک جمله تکراری خلاصه می شد: درآغاز، فریب و در پایان، جنگ.سرمایه داران ثروتی را که اروپا از فتح سرزمین های آن سوی دریاها به دست آورده بود در دستان خود جمع میکردند.با این ثروت در سیاست دخالت می کردند، جنگ های تازه ای به راه می انداختند و با بهره بردن از شکست ها و پیروزی ها بر دارایی خود می افزودند.جمع شدن ثروت در دست این افراد،دولت ها را به اتحاد با آن ها وادار میکرد؛اما این ثروتمندان بیشتر رقیبان خود را از دور مسابقه و رقابت خارج کرده بودند، برای همین تنها چند کشور اروپایی از اتحاد با سرمایه دارانی مثل روچیلد بهره می بردند.آنها به کشورهایی بسیار قدرتمند تبدیل می شدند و سعی می کردند با به کار بردن زور بر سراسر جهان حکومت کنند.تلاش این کشورها از سالهای آخر قرن نوزدهم دوره جدیدی را در تاریخ آغاز کرد.(سرگذشت استعمار پایان جلد 6)EroditoEroditoMon, 18 May 2026 13:11:36 +0330https://virgool.ir/@erodito/گزیده-ای-از-سرگذشت-استعمار-جلد-سوم-sj7sjqpewhi0قسمت بیست و یکم:ماهی گیران سیاههنری، شاهزاده پرتغالی،عاشق دریانوردی و کشف سرزمینهای جدید بود. او بود که پای پرتغالی ها را به اقیانوس ها باز کرد و با پیشروی در ساحل آفریقا، بـه طـرف جنوب اقیانوس اطلس، به همه ثابـت کـرد کـه آفریقا بسیار بزرگ تر از آن است که آنها فکر میکرده اند. هنری دل باختـه طـلا، عـاج و فلفل آفریقا بود ؛ اما افریقا جذابیت دیگری هـم بـرای او داشت: برده. قبایل آفریقایی در جنگ همیشگی باهم بودند و قبیله پیروز ، مردان و زنان قبیله شکست خورده را به بردگی می گرفت. گاهی آن ها را نزد خود نگه می داشت و گاهی می فروخت آفریقایی ها نژادی نیرومند و سخت کوش بودند و هنری فکر میکرد به نیروی کار آنها در پرتغال نیاز دارد. برای همین ، به یکی از دریانوردانش، به نام آنتائو گونکالوس، دستور داد به شکار برده در سواحل آفریقا برود. گونکالوس در ساحل غربی قاره کشتی راند و هنگامی که به ساحل سنگال رسید، مردان و زنانی که مشغول ماهیگیری بودند، توجهش را جلب کردند. کلبه های کوچک ماهیگیران که با چوب و پوشال ساخته شده بودند در ساحل دیده می شد. گونکالوس تا شب صبرکرد. ماهیگیران پیش از غروب آفتاب به ساحل برگشتند. اکنون آن ها درون کلبه های خود جمع شده بودند و در نقاط دیگر ساحل و دریا پراکنده نبودند. هنگامی که هوا کاملا تاریک شد، قایق های پرتغالیها از بدنه کشتی جدا شدند و به طرف ساحل به راه افتادند؛ گونکالوس دستور حمله را صادر کرده بود. سربازان پرتغالی به کلبه ها حمله کردند. چهار مرد را کشتند و ده زن ، مرد و کودک را اسیر کردند و به کشتی بردند. کشتی پرتغالی ها با این ده برده به طرف لیسبون بادبان برافراشت. در لیسبون، شاهزاده هنری از دیدن این ده بـرده، که زنجیـر بـه گـردن و پاهایشان بسـته شـده بـود و از کشتی بیرون می آمدند ، بسیار شادمان شد.گونکالوس برای اجرای این عملیات پیروزمندانه لقب شوالیه گرفت و نشان «مسیح» به او اهدا شد.این واقعه در سال ۱۴۴۱ رخ داد.(سرگذشت استعمار ج3 فصل شکار انسان ص11)قسمت بیست و دوم: معلم ملکهجان هاوکینز قاچاق فروشی انگلیسی بود که با کشتی بین انگلستان ، آفریقا و سواحل آمریکای مرکزی رفت وآمـد و کالاهایی را بیـن سـه قـاره جابه جا می کرد. تبحر و استادی هاوکینز در قاچاق کالا به بندرها بود؛ اینکه کالایش را وارد سرزمین مقصد کند و پول گمرک را نپردازد. هاوکینز با رفت وآمـد زيـاد بـيـن سـه قـاره متوجـه سـود هنگفتی شد که پرتغالی ها و پس از آن ها اسپانیایی ها از تجارت برده می بردند. کسانی که برده های سیاه را از آفریقا به مستعمرات اسپانیا در آمریکای مرکزی می بردند ، سود بی نظیری دریافت می کردند. هاوکینز تصمیمش را گرفت و کشتی اش را به سوی سواحل آفریقـا بـرد. در آفریقا متوجه شد که تاجران بـرده، آن ها را چند برابر قیمتی که از رئیس قبایل و شکارچیان انسان خریده بودند در ساحل بـه فـروش می رساندند؛ پس بهتر نبود این راه را خودش می پیمود تا ایـن سـود هـم بـه جـيـب خـودش وارد می شد ؟! هاوکینز می دانست که بازرگانان برده فروش با رئیس قبیله ها معامله می کنند و اسیران جنگی آن ها را می خرند. او تصمیم گرفت همراه ملاحان کشتی اش، درحالی که همه سلاح همراه داشتند، در جنگ یکی از قبیله ها با قبیلۂ دیگر مشارکت کنـد و ملاحان و تفنگ هایشان را در خدمت رئیس قبیله قرار دهد؛ به شرطی که او هم اسیران را به انگلیسی ها ببخشد. رئیس قبیله پذیرفت. جنگ آغاز شد و خیلی زود پیروزی نصیب کسانی شد که سلاح آتشین داشتند؛ یعنی انگلیسی ها و متحدانشان. غـارت خانه ها و حیوانات سهم قبیله شد و اسیران در اختیار انگلیسی ها قرار گرفتند. هاوکینز با این نقشه و بدون کمترین هزینه ای سواحل گینه را با سیصد برده به طرف آمریکای مرکزی ترک کرد. او در آمریکا برده ها را به اسپانیایی ها فروخت و کشتی اش را پر از نیشکر، پنبه و تنباکو کرد و راه انگلستان را در پیش گرفت بازرگانان انگلیسی بارهای هاوکینز را به قیمت خوبی از او خریدند. مردی که سرمایه اولیه اش در آغاز این سفر تقریباً صفر بود، به درآمدی باورنکردنی دست یافته بود چیزی نگذشت که آوازه سفر پرسود هاوکینز در محافل تجاری لندن پیچید و به گوش ملکه الیزابت هم رسید. ملکه ، پیش از این ، از تجارت انسانی که پرتغالی ها و اسپانیایی ها به راه انداخته بودند ابراز تنفر می کرد اما هنگامی که با یک حساب ساده متوجه سود هنگفت جان هاوکیز شد ، او را به دربارش دعوت کرد. ملکه باید مردانی را که برای افزایش قدرت اقتصادی انگلستان تلاش می کردند تشویق می کرد. برای همین، به هاوکينز لقب شوالیه داد و اجازه داد خودش از میان اشیای قیمتی درون دربار هدیه ای را انتخاب کند. هاوکینر سپری را که نقش برده ای زنجیر شده روی آن بود برگزید.(سرگذشت استعمار ج3 فصل شکار انسان ص21)قسمت بیست و سوم: اول عاج، بعد بچهدر داستان قبل خواندیم که سود ‌هاوکینز از فروش برده آن قدر ریاد بود که حتی ملکه انگلیس را هم مجاب کرد تا از تجارت برده حمایت کند و خود نیز در این مسیر گام بردارد.ملکه، کشتی بزرگتری به نام عیسی مسیح را به هاوکینز داد تا بتواند برده‌های بیشتری را جابه‌جا کند و هاوکینز بار دیگر راهی آفریقا شد. به این ترتیب، انگلستان هم پس از پرتغال و اسپانیا وارد تجـارت بـرده شد. اروپایی‌ها هنگامی‌ که می‌دیدند جنگ بین قبیله‌های آفریقایی به نفع آن‌ها تمام می‌شود و آن‌ها می‌توانند اسیران را از طرف پیروز بخرند، به اختلافات و کینه‌های کهنه بین قبیله‌هـا دامن می‌زدند. آنها گاهی نیز به رئیس یک قبیله سلاح آتشین تحويل می‌دادند تا او به آسانی بر دشمنان خود پیروز شود و از آن‌هـا اسير بگیرد.اروپایی‌ها به این شیوه‌ها اکتفا نکردند و در جاهایی که امکان داشت خود نیز به شکار انسان دست زدند. گاه خانه ای کوچک در میان جنگل طعمه خوبی برای این شکارچیان بود. بچه‌هایی هم که در خانه‌ها تنها می‌ماندند ممکن بود به دست این شکارچی‌ها بیفتند. برده‌ای که در یازده سالگی به دست انگلیسی‌ها اسیر شده بود. بعدهـا آغاز بردگی اش را این گونه توصیف کرد «یک روز که همه مردم روستا برای کار به کشتزارها رفته بودند، من و خواهرم در خانه تنها بودیم. ناگهان دو مرد و یک زن از دیوار خانه ما بالا آمدند، به درون خانه پریدند و به سرعت ما را گرفتند. فرصت هیچ مقاومتی نداشتیم. آنان جلو دهانمان را گرفتند و ما را با خود به درون جنگل کشاندند.» این برده‌ها را همراه برده‌های دیگر به هم زنجیر میکردند و گاهی هفته‌ها در جنگل پیش می‌رفتند تا به محلی برسند که بقیه اروپایی‌ها منتظرشان بودند. کار و زحمت برده‌ها از همین نقطه آغاز می‌شد. اروپایی‌ها بارهای عاج یا فلفل و حتی محموله‌های طلا را روی شانه برده‌هایی که به هم زنجیر شده بودند می‌گذاشتند تا این کالاهـا را بـه طـرف ساحل حمل کنند. در ساحل، یک پزشک آنها را معاینه می‌کرد و بعد اجازه می‌داد سوارکشتی شوند. در اینجا ممکن بود به صاحب کشتی فروخته شوند، اما این امکان هم وجود داشت که شکارچی‌ها از کارکنان کشتی باشند. اگر بخت و اقبال یار برده‌ها بود. راهی اروپا می‌شدند؛ چون مسیر کوتاه و آسان بوده اما اگر قرار بود در آمریکا فروخته شوند، سفری هولناک روی اقیانوس اطلس انتظارشان را می‌کشید.برده‌هایی که در یک کاروان به هم زنجیر شده بودند، گاه ممکن بود مسیری دو هزار کیلومتری را در سخت ترین وضعیت در دل جنگل طی کنند تا به ساحل برسند. نگهبانان آن‌ها ممکن بود اروپایی یا آفریقایی باشند؛ اما با خشونتی عجیب با آن‌ها رفتار می‌کردند. مسافری که با یکی از این کاروان‌ها همراه بوده، در خاطراتش نوشته است:«نمی‌توانم کثیفی سر و تـن ایـن برده‌ها را توصیف کنم. بر تمام تنشان زخم‌های شلاق دیده میشد. مگس‌هایی که آن‌ها را دنبال می‌کردند، از خونی که از این زخم‌ها جـاری بـود تغذیه میکردند و همین وضع زخم‌های آن‌ها را دردناک تر می‌کرد. هر نگهبان، یک تفنگ، یک چاقو و یک نیزه همراه داشت. مـن بـه یکی از آن‌ها گفتم: این‌ها نمی‌توانند با این وضع بار حمل کنند. او لبخندی زد و گفت: چاره ای ندارند. یا بایـد بروند، یا بمیرند. گفتم: ' اگر آن قـدر بیمـار شـوند که نتوانند راه بروند، چه کار می‌کنی؟ گفت: سریع با یک نیزه کار را تمام می‌کنم. هر یک از زن‌ها یک عـاج بـزرگ را هم بر دوش می‌کشید. بعضی از آن‌ها بچه ای را هم در آغوش داشتند. از نگهبان پرسیدم: اگر آن قدر ضعیف شوند که نتواننـد عـاج را حمـل کـنـنـد، چه کار می‌کنید؟ نگهبان گفت: نمی‌توانیم یک عـاج ارزشمند را بـر زمیـن بیندازیم و برویم. مـا بـچـه را بـا نیـزه می‌کشیم و بار او را سبک می‌کنیم. اول عاج، بعد بچه. مادری که بچه اش را مقابل چشمانش با نیزه کشته بودند، در حالی که زنجیرهای کلفتی بر گردن و پاهایش سنگینی می‌کرد صدها کیلومتر را با یک عاج سنگین روی شانه در میان جنگل طی می‌کرد و هنگامی‌که به ساحل می‌رسید، تازه رنج‌هایش آغاز می‌شـد: سفر هراسناک دریایی در انبار تنگ و تاریک کشتی؛ جایی که در کنار برده‌های دیگر حتی برای نشستن هم جا نداشت.»(سرگذشت استعمار ج3 ص26)قسمت بیست و چهارم: از این بازار به آن بازاربرده‌ها چندین بار دست به دست می‌شدند؛ در جنگل، در ساحل آفریقا و در سواحل اروپا و امریکا. و هر بار، دلالان برده قیمت آن‌ها را به چند برابر می‌رساندند. هم در آفریقا و هم در اروپا و آمریکا، بازارهای بزرگ برده فروشی به وجود آمده بود. در بازارهای برده در آفریقا، برده‌ها را پیش از فروش می‌شستند و به تن آن‌ها روغن نارگیل می‌مالیدند تا پوستشان درخشان تر به نظر برسد. دخترهـای جـوان را آرایش می‌کردند و آنها را در پارچه‌های رنگارنگ می‌پیچیدند و گاهی با جواهـر، گردن، گوش‌ها و بینی آنها را زینت می‌کردند. برده‌ها در قفس‌های بزرگی به نمایش گذاشته می‌شدند. گاهی ۱۵۰ برده درون یک قفس قرار می‌گرفتند. برده‌ها برحسب سن، جنس یا قدرت بدنی به چند گروه تقسیم و هر گروه وارد یک قفس می‌شدند، شوهران و همسران آن‌ها را معمولا از هم جدا نگه می‌داشتند؛ چون کنار هم بودن آن‌ها هنگام معامله برای فروشنده یا خریدار دردسرساز می‌شد. هنگامی‌که برده‌ها را از قفس بیرون می‌آوردند، آنها را برحسب سن و درشتی اندام به صف می‌کردند. در اطراف صف، چند برده خانگی برده دار با سلاح مواظب برده‌ها بودند. صاحب برده‌ها مقابل صف راه می‌رفت، برده‌ها را یکی یکی معرفی می‌کرد، از توانایی‌های آنها سخن می‌گفت و قیمت هریک را مشخص میکرد. وقتی یکی از برده‌ها توجـه خریداری را جلب می‌کرد، فروشنده برده را از صـف جـدا می‌کرد و پیش می‌آورد. خریدار اندام‌های او را معاینه می‌کرد؛ درست مثل اینکه گوسفندی را از گلـه جـدا کـرده باشد و اندام‌های او را وارسی کند. او سپس شنوایی برده را امتحان می‌کرد و از او می‌خواست چند کلمه ای صحبت کند. بعد باید مطمئن می‌شد که او بیماری خاصی ندارد و مخصوصاً در خواب خرخر نمی‌کند. خرناس کشیدن در خواب ایراد بزرگی برای یک برده به شمار می‌رفت. وقتی خریدار مطمئن می‌شد برده هیچ مشکلی ندارد، با اربابش وارد معامله می‌شد. او حتی دندان‌های بـرده را هم یکی یکی معاینه می‌کرد. هنگامی‌که بر سر قیمت توافق می‌شـد برده فروش لباس‌های برده را از تن او بیرون می‌کشید و او را عریان به صاحب جدیدش تحویل می‌داد. گاهی زنها، درحالی که بچه‌هایشان را شیر می‌دادند، از شوهرانشان جدا می‌شدند و به ارباب جدید فروخته می‌شدند.(سرگذشت استعمار ج3 فصل شکار انسان ص 27)قسمت بیست و پنجم:خرید بردهبرده‌هایی که راهی آمریکا می‌شدند، چند روز پیش از رسیدن به مقصـد، غـذای اضافی دریافت می‌کردند و به بدنشان روغن می‌مالیدند تا سالم تر به نظر برسند. ورود کشتی‌های بـرده بـه لنگرگاه به جشنواره‌ای شبیه می‌شد. گاهی همه برده‌های یک کشتی پیشاپیش به یک خریدار فروخته می‌شدند ؛ اما خیلی وقت‌ها ناخـدا برده‌هایش را حراج می‌کرد. ابتدا مریض‌ها را جدا می‌کرد و آنها را به قیمت یک دلار می‌فروخت و بعـد فـروش هر گروه را آغاز می‌کرد. زن‌ها، مردها، پیرها و جوان‌ها چهار گروه بردگان بودند و ناخدا برای هر گروه قیمت ثابتی تعیین می‌کرد و بعد هر گروه را در هم می‌فروخت. خریداران به طرف برده‌ها هجوم می‌بردند، در میان آنها میلولیدند و برای آنکه بهترین و سالم ترین آن‌ها را به چنگ بیاورند، باهم می‌جنگیدند و آن‌ها را از دست هم می‌کشیدند. گاهی برده‌ها از دیدن این صحنه‌ها چنان وحشت زده می‌شدند که در ساحل پا به فرار می‌گذاشتند و خریداران حریص با سگ‌هایشان آنها را تعقیب می‌کردند. برده‌های خریداری شده به شهرهای آمریکا منتقل می‌شدند. در این شهرها، بـاز هـم بازارهای برده ای برپا بود و برده‌ها در آن‌ها با قیمت‌های بیشتری به فروش می‌رسیدند. برده‌ها بیشتر در شهرهای جنوبی آمریکا به فروش می‌رسیدند. همه شهرهای جنوبی بازار برده داشتند. این بازارها یک مرکز حراجی و یک ساختمان برای نگهداری برده‌ها داشت. ساختمانی که درحقیقت اصطبلی بود تا خریداران بتوانند برده‌ها را در آنجا معاینه کنند. شمار خریداران زیاد نبود ؛ بسیاری از خانواده‌ها توان آن را نداشتند که برده ای بخرند. برای همین، بیشتر خانواده‌ها هرگز برده نداشتند. قیمت برده‌ها تا رسیدن به شهرهای آمریکا بسیار بالا می‌رفت. گاهی قیمت دو برده سالم روی هم از قیمت یک خانه، زمیـن کنار آن و تمام دارایی‌های کل خانه بیشتر بود. دلالان برده، کسانی که در حمل ونقل آنها دست داشتند و دستگیرکنندگان برده‌های فراری، در نتیجه این قیمت‌های بالا به ثروت‌های هنگفتی رسیده بودند. در این میان، بیشتر برده‌ها را صاحبان کشتزارهای وسیع پنبه می‌خریدند. اختراع ماشین بافندگی در انگلستان، در پایان قرن هجدهم، سرنوشت تازه ای را برای بسیاری از مردم آفریقا رقم زد. این ماشین‌ها نخ را با سرعت بیشتری به پارچه تبدیل می‌کردند. اکنون به نخ بیشتری نیاز بود. سپس ماشینی هـم بـرای ریسیدن نخ از پنبه اختراع شد. پس از آن، ماشینی ساخته شد تا دانه‌های پنبه را از غـوزه جـدا کند. سرعت این ماشین پنجاه برابر از سرعت کار انسان بیشتر بود. اکنون به پنبه بیشتری نیاز داشتند. دشتهای وسیع آمریکا بهترین مکان برای کشت پنبه بود تا چرخ کارخانه‌های انگلستان از حرکت نایستد ؛ اما زیر کشت بردن این دشت‌های گسترده به نیروی کار نیاز داشت. تنها چاره ای که به ذهن مزرعه داران آمریکایی می‌رسید استفاده از برده‌ها بـود. نیـاز مـزارع پنبه قیمت برده‌ها را روز به روز در آمریکا بالا می‌برد و سود تجـارت برده را بیشتر و بیشتر می‌کرد. استفاده وسیع از برده‌ها در کشتزارهای آمریکا به جایی رسید کـه ایـن مـزارع بـه تولیدکننده ۷۵ درصد پنبه جهان تبدیـل شـدند.(سرگذشت استعمار ج3 فصل شکار انسان ص31)قسمت بیست و شش: داغ بردگیبرده‌ها کالاهایی ارزشمند بودند و ممکن بود روی زمین و دریا ربـوده شوند و حتی پا به فرار بگذارند. برای همین، هرکس مالک آنها می‌شد، نشانه خودش را روی تن برده‌ها می‌زد تا در صورت فرار یا دزدیده شدن بتواند ادعا کند که صاحب آن بوده است. این کار با داغ زدن روی بدن برده‌ها به انجام می‌رسید. قطعه فلزی که نام یا علامت شخص برده‌دار روی آن کنده شده بود در آتش کاملا داغ می‌شد.چند نفر دست و پای برده را می‌گرفتند و فرد دیگری داغ را روی سینه یا بازوی برده می‌گذاشت هنگامی‌که برده‌ها فروخته می‌شدند. صاحب جدید هم داغ خودش را روی تن آن‌ها می‌زد. برده‌ها آرزو می‌کردند که در اختیار ارباب جدید قرار نگیرند تا این شکنجه بارها و بارها تکرار نشود. گاهی اوقات، علامت شرکت‌ها یا مؤسسات بزرگ صاحبان برده روی تن آن‌ها می‌خورد؛ مثلا کمپانی انگلیسی آفریقا برده‌های خودش را با علامت DY مشخص می‌کرد.خانواده سلطنتی پرتغال روی بدن برده‌هایش نشان صلیب می‌زد. انجمن کلیسای آنگلیکن انگلستان هم از علامت SPG استفاده می‌کرد. افزایش روزافزون قیمت برده‌ها و تأثیری که در رونق کشاورزی و صنعت کشورهای مقصد داشتند باعث شد دولتهای اروپایی بیش از گذشته به تجارت برده توجه کنند. دولت‌ها در بندرهـا حـق گمرکی مناسبی از این کالاهای گران قیمت دریافت می‌کردند. تجـار بـرده‌ای هنگام ورود کشتی‌ها به بندرهای اروپا و آمریکا، پیش هر کاری، باید حق گمرکی برده‌های موجود در انبار کشتی را به دولت پرداخت می‌کردند. برخی از برده‌داران با تقلب و تقلید از داغ‌های خانواده سلطنتی یا انجمن کلیه انگلیکـن تـلاش می‌کردند حقوق گمرکی برده‌های خود را نپردازند.(سرگذشت استعمار ج3 فصل شکار انسان ص40)قسمت بیست و هفتم:سفر وحشتناک دریاییبرده‌ها با کشتی در بسیاری اوقات حتی نگهبانان اروپایی آنها را هم به وحشت می‌انداخت؛ چون بیماری‌هایی بین برده‌ها شایع می‌شد که کارکنان سفید کشتی را هم از پا درمی‌آورد. برده فروشان اروپایی برای اینکه بیشترین برده را با هر کشتی حمل کنند، در انبارهای کشتی‌ها طبقات چوبی کم ارتفاعی می‌ساختند و برده‌ها را درون آن‌ها جا می‌دادند؛ فقط می‌بایست دراز می‌کشیدند. در یک کشتی انگلیسی به درحالی که این برده‌ها حتی امکان نشستن هم نداشتند و نام بزوک، که مخصوص حمل برده ساخته شده بود. ارتفاع طبقات هشتاد سانتی متر در نظر گرفته شده بود. بازرگانان برده آن قدر به سوار کردن برده‌های بیشتر اهمیت می‌دادند که حتی از تفاوت هفت سانتی متر برای زنها و مردها نمی‌گذشتند. به این ترتیب، این برده‌ها در طول سفر چند هزارکیلومتری حتی امکان نشستن هم نداشتند. سفر دریایی، در همان دقایق نخست آنها را به تهوع، دچار می‌کرد و آن‌ها می‌بایست در همان جایی که دچار تهوع شده بودند دراز می‌کشیدند بوی تعفن کشتی‌های حامل برده از فاصله دور به مشام می‌رسید. در همین محیـط هـم، هر دو برده با زنجیـر بـه هـم بسته می‌شدند. درهای انبار را می‌بستند. گرمای هوا بدن برده‌ها را خیس عرق می‌کرد. بسیاری دچار تهوع می‌شدند. بشکه‌ای در انتهای انبار قرار داده بودند که مخصوص قضای حاجت بود. هر برده ای که به دستشویی نیاز داشت، می‌بایست همراه برده ای که به او زنجیر شـده بـود بـه طـرف ایـن بشکه می‌رفت. بویی که از این بشکه برمی‌خاست بـا بـوی عرق برده‌ها و بـوی تهوع درهم می‌آمیخت و در فضایی که کوچک ترین روزنه ای به بیرون نداشت پخش می‌شد. هوایی که آکنده از این همه تعفـن بـود، بسیاری از برده‌ها را از پا درمی‌آورد.بسیاری از اروپایی‌ها جرئت نمی‌کردند سرشان را در انبار کشتی وارد کنند. با این حال میکروب‌هایی که به جان سیاهان می‌افتاد آن‌ها را هم مبتلا می‌کرد. از هر چهار دریانورد اروپایی که در کشتی‌های حمل برده کار می‌کردند، یک نفر پیش از پایان سفر می‌مرد. هر روز، نصف کاسه ذرت نیم پخته یا خمیر ذرت و کمی‌آب به برده‌ها می‌دادند. اگر هوا خوب بود، ممکن بود به آن‌ها اجازه دهند روی عرشه بیایند و دقایقی را برای هواخوری بگذرانند، بعضی از برده‌ها از همین فرصت کوتاه استفاده می‌کردند و برای رهایی از رنج‌هایشان به دریا می‌پریدند. برده‌هایی که از هواخوری و امکان خودکشی در دریا محروم بودند، ممکن بود دست به اعتصاب غذا بزنند؛ اما برده داران حاضر نبودند آن‌ها را به این آسانی از دست بدهند. آن‌ها در عصری که علوم و فنون اروپایی در حال پیشرفت بود، ساختن وسیله ای را به مهندسان اروپایی سفارش داده بودند تا غذا را به زور وارد معده برده‌ها کنند. این وسیله گیره گازانبری بزرگی بود که روی صورت فـرد قرار می‌گرفت و دهانش را باز نگه می‌داشت. در این وضع، برده داران می‌توانستند غذا را به حلق او بریزند و مجبورش کنند آن را ببلعد. گاهی نیز ملوانان همین که بیماری و ضعف برده ای را مشاهده می‌کردند، او را به سرعت از بقیـه جـدا می‌کردند و به دریا می‌انداختند تا بقیه را مبتلا نکند. مرگ و میر زیادِ برده‌ها در این سفرهای دریایی باعث شده بود که سفر آن‌ها به سفر کوه بخ در اقیانوس تشبیه شود که تا راه طولانی اش را می‌پیماید، قسمت بزرگی از آن آب می‌شود از بین می‌رود. کشتی‌های حامل برده ممکن بود در راه هدف دستبرد دزدان دریایی هم قرار گیرند. این وضع به خصوص در حالی رخ می‌داد که کشتی بیشتر راه را طی کرده و به نزدیک بودند که سالم ترین و قوی ترین برده‌ها باقی مانده اند و سواحل آمریکا رسیده بود. در این وضع، دزدان مطمئن بودند برده‌های ضعیف و بیمار به دریا ریخته شده اند و کشتی محموله ای بسیار با ارزش را حمل می‌کند. دزدان به کشتی یورش می‌بردند،ملوانان را قتل عام می‌کردند و کشتی را به طرف سواحل مورد نظر خود می‌بردند.(سرگذشت استعمار ج3 فصل شکار انسان ص46)قسمت بیست و هشتم:می‌خواهم خودم را بخرمدر قسمت‌های گذشته خواندیم که چطورانسان‌ها را به عنوان برده شکار می‌کردند و با چه وضع و روشی انها را به کشورهای غربی برای کار و فعالیت می‌فرستادند این مسیر سخت و کارهای طاقت فرسا باعث شد. برده‌هایی که گردهای طلا را پنهانی از معدن بیرون می‌بردند یا برده‌های اجاره ای که در کارخانه کار می‌کردند و به پاداش تولید بیشتر پول می‌گرفتند، می‌توانستند با پس انداز این پول، اگر زنده می‌ماندند، روزی آزادی شان را از اربابشان بخرند. آن‌ها بهای خودشان را می‌پرداختند و آزاد می‌شدند. این معامله شاید تنها معامله در تاریخ بشر بود که یک نفر باید دانم ارزش‌های خودش را انکار می‌کرد تا بهای کمتری برای خریدش می‌پرداخت. خرید آزادی گاهی نیز قسطی به انجام می‌رسید، برده ای که چنین تصمیمی‌می‌گرفت مبلغی از قیمت خودش را به ارباب می‌پرداخت و در زمینی نزدیک مزرعه او به کار مشغول می‌شد. و از درآمد فعالیتش اقساط آزادی اش را می‌داد و سرانجام از قید بردگی رها می‌شد. این اتفاق بیشتر برای برده‌های صاحب مهارت یا بردگانی می‌افتاد که اربابشان بهره اندکی از خوی انسانی برده بود. بعضی بردگان نیز که مذهب مسیحیت را در کلیسای کاتولیک می‌پذیرفتند، از سوی اربابانشان اجازه می‌یافتند که بهای آزادی شان را بپردازند. اما بیشتر برده‌ها در همان اوضاع دشوار و هراسناک زندگی می‌کردند. برده‌هایی که در مزارع نیشکر برای آنکه نتوانند ساقه نیشکری را به دندان بگیرند و مزه کنند نقاب‌هایی از جنس قلع روی صورتشان نصب می‌شد و اربابان تا هنگام صرف غذا قفل آن را باز نمی‌کردند. برده‌هایی که خود گاه بازو یا پایشان را می‌شکستند تا از آن اوضاع سخت فرار کنند. زندگی دردناک برده‌ها باعث مرگ تدریجی آن‌ها می‌شد. استعمارگران هلندی که جزیره سورینام در دریای کارائیب را در اختیار داشتند، اعلام کردند که جمعیت پانصد هزار نفری برده‌های این جزیره هر بیست سال یک بار باید نوآوری شود؛ چون همه آن‌ها در این مدت می‌مردند.(سرگذشت استعمار ج3 فصل شکار انسان ص56(پایانِ جلد سوم)EroditoEroditoSun, 17 May 2026 19:00:52 +0330https://virgool.ir/@erodito/گزیده-ای-از-سرگذشت-استعمار-جلد-چهارم-olkms95mx2bcقسمت بیست و نهم:گذرنامه بهشتهنگامی‌که نخستین کشتی‌های اروپایی به قاره‌های جدید رسیدند، کشیشان هم همراه کاشفان پا به ساحل گذاشتند.آن‌ها به دنبال مسیحی کردن بومی‌ها بودند.پادشاهان اروپایی از صدها سال پیش از آن مجبور بودند خود را دوستدار و پیرو پاپ‌ها، بالاترین مقام مذهبی در اروپا، معرفی کنند. برای همین بایـد بـه هـر تصمیم خود رنگ و بوی مذهبی می‌دادند.هنگامی‌که اکتشافات جغرافیایی آغاز شد تمام این پادشاهان مدعی بودند که قصد دارند مسیحیت را گسترش دهند. بومی‌هایی که مسیحی می‌شدند مجبور بودند به پاپ و پادشاهان مسیحی احترام بگذارند؛ در این صورت احتمال شورش بسیار کمتر میشد. همچنین آنها با دور شدن از فرهنگ بومی‌خود مصرف کننده کالاهای اروپایی می‌شدند و این بهترین کار برای استعمارگران بود. افزایش قدرت، جنگ با دشمنانی مثـل ترکان عثمانی و ساختن بناهای عظیمی‌ که نشانه عظمت پاپ و کلیسا باشند بدون «پول» ممکن نبود. به همین خاطر پاپ‌ها مجبور بودند منصب‌های کلیسایی را در کشورهای مختلف به فروش بگذارند. کسی که می‌خواست به عنوان اسقف ناحیه‌ای منصوب شود باید مبلغ کلانی را به پاپ می‌پرداخت و اینجا بود که پای سرمایه‌دارهای بزرگ به ماجرا باز می‌شد. کشیش‌ها برای رسیدن به مقام اسقفی از این ثروتمندان قرض می‌گرفتند و به آنها وابسته می‌شدند. اما این پول را چطور باید برمی‌گرداندند؟ پاپ به کشیش‌ها اجازه می‌داد که از طرف او «آموزش نامه» بفروشند. نامه‌هایی که هر کس با در دست داشتن آنها احساس می‌کرد تمام گناهانش بخشیده شده است و درست مثل روزی که از مادرزاده شد پاک و معصوم است. اسقف جدید، درحالی که کیسه ای پر از آمرزش نامـه در دست داشت، وارد شهر می‌شد. هنگام ورود او زنگ کلیساها به نشانه شـادی بـه صـدا در می‌آمد. گروهی از کشیش‌ها و مردم عادی با پرچم و شمع‌های روشـن بـه پیشوازش می‌رفتند. کشیش دیگری جلوتر از او راه می‌رفت و مـتـن آمرزش نامه را که روی بالشی مخملی نصب شده بود به مردم نشان می‌داد: «خداونـد مـا، عیسی مسیح، برتو ترحم کند. با اختیاری که خداوند در این منطقه بـه مـن داده است تو را از همه گناهان و نافرمانی‌ها، هر اندازه که سنگین باشند، می‌بخشم و پاکی و معصومیتی را که هنگام تولد از آن برخوردار بودی بـه تـو بازمی‌گردانم. همین که از دنیا بروی دروازه‌های جهنم به روی تو بسته خواهند شد و درهای بهشت گشوده می‌شوند.» کشیش فریاد می‌زد : «گذرنامه دارم... گذرنامه سفر روح آدمی‌به بهشت جاودان...» کاروان در برابر کلیسای اصلی شهر می‌ایستاد. صندوق بزرگی با قفل‌های برنجی جلوی در کلیسا قرار داده می‌شد تا خریداران «آمرزش نامه» پول‌ها را درون آن بیندازند. کشیشی که بالش مخملی را در دست داشت می‌گفت ؛ «یک گناه کبیره به هفت سال توبه نیاز دارد اما با پرداخت ربع فلورین (یکی از واحدهای پول اروپا در قرن شانزدهم-سکه فلورانسی) همین حالا می‌توانید از شر آن راحـت شـوید؛ حتی اگر پدرتان را کشته باشید.» مردم گرد آن‌ها حلقه می‌زدند، هر کس که مبلغ مشخصی را درون صندوق می‌انداخت از اسقف جدید آمرزش نامه ای دریافت می‌کرد. در تمام ایـن مـاجـرا فـرد غریبه ای هـم کـنـار اسقف و کشیش‌ها حاضـر بـود و بـه دقت حساب همه پولهایی را کـه بـه صندوق ریخته می‌شد نگه می‌داشت؛ نماینده بانکدار یا سرمایه‌داری که به اسقف برای خرید این مقام قرض داده بود.خاندان «فوگر» که بانکداران بزرگی در آلمان بودند یکی از این ثروتمندان بودند که به کشیش‌ها برای خرید مقام قرض می‌دادند. آنها به کشیشی به نام «آلبرشت» سی هـزار سکه طلا وام دادند تا او با پرداخت آن به پاپ به عنوان اسقف اعظم شهر«ماینتس» منصوب شود. در همین دوران کشتیهایی پر از طلا و نقره از آمریکای تازه فتـح شـده بـه سواحل اسپانیا و پرتغال می‌رسید. کشورهای دیگر اروپایی به این موفقیت اسپانیایی‌ها وپرتغالی‌ها خیره بودند و آرزو می‌کردند آنها نیز سهمی‌از این گنج‌ها به دست آورند. سرمایه دارها و بانکداران این کشورها نیز با ولع به فتح سرزمین‌های آن سوی اقیانوس فکر می‌کردند و اسقف‌هایی که همواره به آن‌ها بدهکار بودند احساس می‌کردند گنجینه ای تمام نشدنی در قاره‌های تازه، پنهان شده است.(سرگذشت استعمار ج 4 فصل صلیب خونی ص 18)قسمت سی‌ام:سرزمین صلیب مقدساولین کره جغرافیا روی پوست تخم شترمرغ طراحی شد. این کره جغرافیا در سال ۱۵۰۴ میلادی یعنی دوازده سال پس از ورود کریستف کلمب بـه قـاره جدید ساخته شد. روی ایـن کـره بخش بزرگی از آمریکای جنوبی بـه نـام «سرزمین صلیب مقدس» نامیده شده است. پشتیبانی کلیسا از فتح سرزمین‌های تازه فقط به خاطر پول نبود بلکه رهبران کلیسا امیدوار بودند با ورود به این سرزمین‌ها مسیحیت را در آن‌ها گسترش دهند و پیروان بیشتری پیدا کنند. هنری دریانورد، شاهزاده پرتغالی، نخستین کسی بود که برای یافتن راه جدیدی به سوی هند به اکتشافات درسواحل آفریقا و درون این قاره پرداخت. یکی از همراهان «با این کار، انواع کالاها به سرزمین او وارد می‌شد و کالاهای این قلمرو هـم بـه آن سرزمین‌ها می‌رفت و سود فراوانی نصیب کشـور مـا می‌شد. انگیزه دیگر شاهزاده هنری ایـن بـود که گفته می‌شد در غرب آفریقـا قـدرت مسلمانان بسیار زیاد شده است و هیچ مسیحی در میان آن‌ها یافت نمی‌شود. شاهزاده هنری تصمیم گرفت، به هرزحمتی که هست، روشـن کـنـد قـدرت این بی دین‌ها چقدر گسترش یافته و آیا در آن سرزمین، شاهزادگان مسیحی حضور دارنـد تـا عـليـه ایـن دشمنان مسیحیت بجنگند؟ او می‌خواست تمام کسانی را که امکان نجاتشان وجود داشت به خدمت سرورمان، مسیح، درآورد و آن‌ها را مسیحی کند.» درواقع شاهان و شاهزادگان اروپایی به دلیل ترسی که از قدرت پاپ و کلیسا داشتند سعی می‌کردند به تمام فعالیت‌هایشان، مخصوصاً فتح سرزمین‌های جدید ظاهر مسیحی و مذهبی بدهند و با تلاش برای مسیحی کردن این مناطق حمایت و تأیید پاپ را به دست آورند. وقتی کریستف کلمب به یکی از جزایر کارائیب رسید برای پادشاه اسپانیا نوشت: «تصور می‌کنم فقط کمی‌وقت کافی باشـد تـا تعداد زیادی از بومی‌هـا را بـه دیـن مـقـدس مسیح ارشاد و ثروت و سرزمین‌های وسیعی را به اسپانیا تقدیم کنیم، اعلی حضرت این سرزمین بزرگ را تصاحب خواهند کرد؛ جایی که دنیایی دیگر است و مسیحیت در آن گسترده خواهد شد. با ورود همراهان کلمب بـه‌ هائیتی، کشیش گروه نیز به جست وجوی ذخاير و معادن طلا مشغول شد و هنگامی‌که متوجه شد در این منطقه نمی‌تواند بـه ایـن فلز گران قیمت دست پیدا کند با عصبانیت از گروه جـدا شد و خودش را به اسپانیا رساند تا گزارشی تلخ و پراز ناامیدی را درباره منابـع ایـن سـرزمین به پادشاه تقدیـم کند. در گزارش این کشیش، برخلاف نامه‌های کریستف کلمب، هیچ اشاره ای به تلاش برای مسیحی کردن بومی‌ها نشـده بـود. حدود سی سال بعـد، مـاژلان با جلب رضایت دربار اسپانیا، راهی دریاها شد و برای نخستین بار دور کره زمین چرخید. او هنگامی‌که به جزایر سبو در فیلیپین رسید تلاش کرد بومی‌ها را به مسیحیت دعوت کند و به آنها گفت: «هرکس مسیحی شود یک دست زره به او هدیه خواهد شد. مدتی بعد سلطان سبو به او گفت که میل دارد مسیحی شود؛ اما سردارانش به چنین کاری راضی نمی‌شوند. ماژلان فرماندهان سلطان را جمع کرد و از قدرت و سلاح‌های آتشین حکومت اسپانیا سخن گفت و آنها را تهدید کرد که اگر از سلطانشان اطاعت نکنند همه را خواهد کشت و اموالشان را به شاه خواهد داد. فرماندهان مجبور به اطاعت شدند، ماژلان به سلطان وعده داد این بار که از اسپانیا به این منطقه بازگردد چنان نیروی عظیمی‌همراه او خواهد بود که سلطان سپو را به بزرگترین فرمانروای آن مناطق تبدیل خواهد کرد چون او نخستین کسی است که به مسیحیت گرویده است. برای سلطان سبو پس از مسیحی شدن نام اسپانیایی «دون کارلو» انتخاب شد و پسرش نیز «دون فرناندو» نامیده شد. هنگامی‌که اسپانیایی‌ها بر جزیره «میندانائو» در فیلیپین که بیشتر ساکنان آن مسلمان بودند مسلط شدند تلاش کردند تا تبلیغ اسلام را در این جزیره ممنوع کنند و مردم را به مسیحیت دعوت کنند. در سال ۱۵۷۸ میلادی فرماندار اسپانیایی فیلیپین به حاکم بومی‌جزیره میندانائو نوشت: «از این پس باید از پذیرفتن مبلغين مكتب محمد خود داری کنی؛ زیرا که این مکتب باطل است و تنها مكتـب مسیحیت خوب است. باید بفهمید چه کسانی مذهب محمد را تبلیغ می‌کنند و آنها را دستگیر کرده، به حضـور مـن بیاورید. باید خانه‌هایی را کـه ایـن مـكـتـب در آن‌ها تبلیغ می‌شـود خـراب کنیـد و بـه آتش بکشید.» دربار اسپانیا برای مسیحی کردن بومی‌ها چاره تازه‌ای یافته بود: بومی‌هایی که دین جدید را می‌پذیرفتند افرادی آزاد به شمار می‌رفتند اما آنهایی که حاضر نمی‌شدند مسیحی شوند، «برده» محسوب می‌شدند و دیگران می‌توانستند آنها را به کار وا دارند و خرید و فروش کنند.(سرگذشت استعمار ج4 ص23)قسمت سی و یکم:چوپان مهربان لاماهاکشیش‌هایی که همراه فاتحان به سرزمین جدید می‌رفتند، به جز دعوت مردم به مسیحیت مأموریت دیگری هم داشتند.توجیه رفتارهای خشن سربازان مهاجم و آرام کردن بومی‌ها تا رنج‌های جدیدشان را بدون اعتراض بپذیرند. کشیش اسپانیایی، فرانسیسکوداویلا، افتخار می‌کرد که زبان «فرایچو» یا زبان بومی ‌سرخپوستهای پرویی را آموخته است و به کمک این زبان آنها را راهنمایی می‌کند. او سرخپوست‌ها را به «لاماها» و خودش را به چوپان لاماها تشبیه می‌کند. لامـا نـام گوسفندهایی است که در کوهستان‌های آمریکای جنوبی زندگی می‌کنند: «من شبان مهربان لاماهای کوچکم. شبانی با قلبی بزرگ، او به خاطر لاما هیچ ترسی از مرگ ندارد.مـن شبان خوبی هستم که حیواناتش را می‌شناسد.» داویلا سپس علت تمام شکنجه‌ها و کشتارهایی را که پس از ورود اروپایی‌ها بر سر اینکاها آمده است توضیح می‌دهد.به عقیده او تمام این حوادث به علت گناهانی سرخپوست‌ها پیش از این انجام داده اند اسپانیایی‌ها فقط آن‌ها را به خاطر گناهان شان تنبیه کرده اند : «خـدا اینکاها را به سبب خطاهای گذشته شان آزار می‌دهد و می‌کشـد.خـدا این کار را بی حساب انجام نداده.سفیدپوستان مأمور خدا بوده اند.آنان برای همین هدف به اینجا آمده‌اند؛ وگرنه سرخپوست‌ها به دلیل دوری از عبادت خـدا وگناهان دیگر به جهنم می‌رفتند. مسیحی کردن سرخپوست‌های آمریکای شمالی هم به زور و به شکل گروهی انجام می‌شد؛ به طوری که حدود دوازده سال پس از ورود سربازان اسپانیایی به آمریکا، یعنی تا سال ۱۵۰۴ میلادی،حدود یک میلیون نفر از سرخپوست‌ها غسل تعمید داده شده بودند. ایـن تعـداد تا سال ۱۵۳۶ میلادی بـه نـه ميليـون نـفـر رسید.یکی از کشیشان اسپانیایی در خاطراتش می‌نویسد با کمک یکی از همکارانش هر روز نزدیک چهارده هزار نفر را غسل تعمید داده و مسیحی کرده است. اما بالاترین آمار در اختیار اسقف شهر لیما، تريبوروبلس، بود که به تنهایی بیش از هشتصد هزار نفر را مسیحی کرد. علاقه کشیشان به همراهی با کاشفان و فتح سرزمین‌های تازه به جایی رسید که گاه، خود آنها نقش کاشفان را پیدا می‌کردند و به اکتشاف در مناطق ناشناخته مشغول می‌شدند.(سرگذشت استعمار ج4 ص 27)قسمت سی و دوم:نفرین ابدیانگلیسی‌ها مثل اسپانیایی‌ها از خشونت و زور برای تغییر مذهب سرخپوست‌ها استفاده می‌کردند. کشیشهای انگلیسی برای تسخیر سرزمین سرخ‌ها بخش‌هایی از انجیل را نقل می‌کردند: «از مـن بخـواه. مـن بی دینان را به تومی‌بخشم و جهان را مِلک تو خواهم کرد.» به نظر آنهـا ایـن «بی دینان» سرخپوست‌ها بودند.پس خدا املاک آن‌ها را به مسیحیان بخشیده است.کشیش‌های انگلیسی از جملات دیگری از انجیل برای سرکوب سرخپوست‌ها استفاده می‌کردند: «هرکس که گردن به حکم فرمانروا نـهـد، خلاف نظـم الهی عمل می‌کند و آنها که چنین خلافی می‌کنند لعن و نفرین را از آن خود خواهند کرد.» انگلیسی‌ها خود را حـاكـم ســــــرزمین‌های نو یافته می‌دانستند، پس سرخپوست‌هایی که با آنها مخالفت می‌کردند مطابق انجیل به نفرین خداوند دچار می‌شدند. هنگامی‌که سرخپوستها به بردگی وادار می‌شدند یا از چراگاه‌های خود رانده شده و دسته جمعی کشته می‌شدند کشیشان انگلیسی همه این حوادث را نشانه ای از آن «نفرین ابدی» می‌دانستند.(سرگذشت استعمار ج4 ص32)قسمت سی و سه و سی‌وچهار:دختر لوسی به نام پرنده سفید(پوکوهانتس)خشونت انگلیسی‌ها همیشه چاره‌ساز نبود.آن‌ها گاهی با سلحشوری برخی قبایل سرخپوست رو در رو می شدند و برای مدتی از آرزوهایشان دست می کشیدند.رو در رو شدن با قبیله «پوهاتان» در ویرجینیا یکی از این تجربه های تلخ بود. رئیس قبیله پوهاتان تصمیم گرفته بود به هر شکلی در برابر انگلیسی‌ها پایداری کند. او به مردان قبیله دستور داد در یکی از پیشروی های انگلیسی ها به داخل منطقه در جنگل به کمین آن ها بنشینند و آن ها را محاصره کنند. انگلیسی‌ها که با خیال راحت تا قلب جنگل نفوذ کرده بودند در دام سرخپوست‌ها گرفتار شدند. مردان قبیله، انگلیسی‌ها را به بند کشیدند و نزد رئیس پوهاتان بودند. رئیس قبیله با مردانش به مشورت پرداخت تا سرنوشت انگلیسی‌ها را تعیین کنند ، بسیاری از افراد قبيلـه معتقد بودند انگلیسی‌ها باید کشته شوند. رئیس پوهانان دختر دلبندی داشت به نام «موتاکا» یا پرنده سفید. این دختر نوجوان آن قدر مورد علاقه پدرش بود که به او لقب «پوکوهانتس» یا دخترلوس داده بودند؛ طوری که دیگر کسی او را موتاکا صـدا نمی‌زد؛ همه به او می گفتند : «پوکوهانتس». پوکوهانتس دلش برای انگلیسی‌ها سوخت بـرای همین درحالی که پدرش مشغول بحث و گفت‌وگو با مردان قبیله بود وارد صحبت آنها شد و با اصرار از پدرش خواهش کرد که انگلیسی ها را آزاد کند. رئیس پوهاتان نمی توانست روی حرف دخترش حرفی بزند: برای همین تصمیم گرفت انگلیسی ها را آزاد کند؛ به شرط آنکه دیگر کسی به ویرجینیا مهاجرت نکند. پوکوهانتس از پدرش خواهش کرد انگلیسی‌ها قبل از حرکت غذای خوبی بخورند و نوشیدنی های سرخپوست‌ها را هم امتحان کنند؛ این خواهش او هم برآورده شد. انگلیسی ها آزاد شدند؛ درحالی که هنوز چشمشان به تفنگ هایی بود که سرخپوست ها از آن ها غنیمت گرفته بودند. انگلیسی ها به شرط رئیس پوهانان برای آزادی آنها توجهی نکردند. مهاجرت به ویرجینیا ادامه پیدا کرد. آنها همچنین به دنبال پس گرفتن تفنگ هایشان بودند ؛ تا اینکه یکی از آنها به نام « ناخدا ساموئل ارکال » نقشه ای را پیشنهاد کرد: آن‌هـا علاقه رئیس پوهاتان را به دخترش دیده بودند پس اگر پوکوهانتس را گروگان می گرفتند می توانستند او را با تفنگ ها معاوضه کنند. کمین انگلیسی‌ها در اطراف چادرهای قبیله پس از چند روز نتیجه داد و توانستند پوکوهانتس را به دام بیندازند. اکنون آنها را برای رئیس قبیله پیغامی فرستادند تا دختر عزیز او را با تفنگ ها مبادله کنند.‌ اما رئیس پوهاتان حاضر نبود چنین کاری بکند؛ از طرفی فکر می‌کرد انگلیسی‌ها به خاطر محبتی که پوکوهانتس در حقشان کرده بود و آن‌ها را از مرگ نجات داده بود بالاخره او را آزاد خواهند کرد. اما انگلیسی‌ها چنین قصدی نداشتند. آنها هنگامی که سرسختی پدر پوکوهانتس را دیدند نقشـه تـازه ای کشیدند و تصمیم گرفتنـد بـه شـیوه دیگری از این دختـر باهوش سرخپوست استفاده کنند. آنها نقشه جدیدی کشیدند. آنها باید پوکوهانتس را مسیحی می کردند، به او زبان انگلیسی می‌آموختند، لباسهای سرخپوستی او را با لباس زنان انگلیسی عوض می کردند و به این ترتیب او را به زنی متمدن(=اروپایی یا بهتره گفت انگلیسی) تبدیل می‌کردند. سپس پوکوهانتس به انگلستان منتقل می‌شد و او را به قصر پادشاه می‌بردند تا نمونه‌ای باشد از تلاش انگلیسی‌ها برای مسیحی و متمدن کردن سرخپوست‌ها. پس از آن ممکن بود جیمزاول، پادشاه انگلستان ، حاضر شود مبالغ کلانی به این گروه وام دهد تا آن‌ها در زمین‌های وسیع‌تری در ویرجینیا تنباکو بکارند.انتخاب پوکوهانتس از بین تمام اسیران سرخپوست دو دلیل داشت؛ نخست آنکه او دختر رئیس پوهاتان و به قول انگلیسی ها یک پرنسس بـود و دیگر اینکه او بسیار باهوش بود. پوکوهانتس را به شهر«هنریکو» در ۸۸ کیلومتری محل استقرار قبیله‌اش بردند.انگلیسی‌ها دور این شهر را حصار کشیده بودند و مقررات سختی برای رعایت آداب و رسوم مسیحیت وضع کرده بودند. همه سرخپوست‌ها در هنریکو مجبور بودند روزی دو بار به کلیسا بروند. اگر سرخپوستی فقط یک بار فراموش می کرد که به کلیسا برود، برای یک هفته به او غذا نمی دادند. اگر دوبار نمی رفت، شلاق می‌خورد و اگر ترک کلیسا چند بار اتفاق می‌افتاد با شلیک گلوله کشته می شد، به دار آویخته می‌شد و یا در آتش می سوخت. پوکوهانتس را که در این زمان هفده سال داشت، در هنریکو او را مسیحی کردند و نام «ربه‌کا» را برای‌اش انتخاب کردند. ربه‌کا نام دختری خارجی در یکی از داستان‌های کتاب مقدس بود. پوکوهانتس مجبور شد زبان انگلیسی را هم بیاموزد. سپس به او درباره عقاید مسیحیت و جشن کریسمس چیزهایی آموختند و آماده‌اش کردند تا به انگلستان سفر کند. اما پیش از آن باید نقشه انگلیسی‌ها عملی می شد. در رسوم سرخپوست‌ها وقتی شاهزاده خانمی ازدواج می‌کرد، حتی اگر ربوده شده بود، زمین‌هایـش بـه شـوهر او تعلق می گرفت. یکی از انگلیسی‌های گروه به نام «جان رالف» با پوکوهانتس ازدواج کرد تا یک روز زمین‌های او را نیز به چنگ آورد. پوکوهانتس راهی انگلستان شد تا ناخـدا ساموئل ارکال، جـان رالف و بقیه اعضای گروه، او را فقط به عنوان نمونه‌ای از هزاران سرخپوست وحشی که مسیحی و متمدن شده بودند به پادشاه نشان دهند. رالف مطمئن بود با نمایش پوکوهانتس در قصر سلطنتی می‌تواند پول خوبی از جمیز اول برای کار در ویرجینیا و توسعه مزارع تنباکو بگیرد. در دیدار با پادشاه به او اعلام شد که این دختر سرخپوست نه تنها مسیحی شده و به خوبی انگلیسی صحبت می کند بلکه یک «آمونوت» کامل و تمام عیار شده است. «آمونوت» لقب راهبه‌های مقدسی بود که در مراسم مختلف مذهبی به کار گرفته می‌‌شدند. پوکوهانتس در دیدار با پادشاه متوجه شد او هیچگاه لباس هایش را عوض نمی‌کند، حمام نمی رود و غذایش را با صدای بلند می‌جـود. او حتی نمی‌توانست لنـدن را با دشت های وسیع ویرجینیا مقایسه کند، دود غلیظی که از سوختن زغال‌سنگ در کوره کارخانه‌ها به آسمان می‌رفت ابری را به رنگ زرد تیره بالای شهر ساخته بود که اجازه نمی‌داد نور خورشید به زمین برسد، کوچه‌ها و خیابان‌های شهر پر از فضولات حیوانی و انسانی بود.‌ رودخانه‌ای هم که از وسط شهر می گذشت پراز زباله بود. پوکوهانتس که در دشت های سرسبز و پاک ویرجینیا بزرگ شده بود به سرعت در لندن بیمار شد و پس از مدتی از دنیا رفت. جان رالف، پوکوهانتس را در کلیسای سنت جرج به خاک سپرد و خیلی زود راهی آمریکا شد تا به آرزویش برسد؛ او اکنون زمین های پوکوهانتس را در اختیار داشت و با پولی که از پادشاه گرفته بود می‌توانست این زمین‌ها را به مزارع بزرگ تنباکو تبدیل کند.(سرگذشت استعمار ج4 ص38)قسمت سی و پنجم : ماهیگیران بندر گوابقیه کشورهای اروپایی هم استفاده از زور را برای مسیحی کردن مردم در سرزمین‌های فتح شده به روش‌های دیگر ترجیح می‌دادند. پرتغالی‌ها که پیش از همسایگان اروپایی خود، مستعمره‌هایی را در آمریکای جنوبی، آفریقا و آسیا به دست آورده بودند، در وادار کردن مردم به پذیرفتن مسیحیت نیز پیش‌قدم بودند. کشیشی پرتغالی به نام «آنچیتا» در سال ۱۵۶۳ میلادی در نامه‌ای که از برزیل برای دوستانش نوشت بهترین شیوه تبلیغ مسیحیت را در میان سرخپوست‌های برزیل توضیح داد:«برای ایـن مـردم تبلیغاتی بهتر از شمشیر و میله آهنی وجـود نـدارد. باید آن‌ها را ناگریز کنیم که کلیسای مسیحی را بپذیرند.»کشیش پرتغالی دیگری که در آفریقا به سر می‌برد در اکتبر ۱۵۷۵ میلادی درباره مردم آنگولا به رئیس خود نوشت:«تقریباً همه این را فهمیده‌اند که این بربرها نمی‌توانند از طریق عشق؛ به مسیحیت دعوت شوند و تنها با سرکوب می توان آن‌ها را به خدمت خدایمان وادار کرد.»کشیش دیگری به نام«فرانسیسکو دگویا» هم درباره آنگولا نوشت:«این بربرهای وحشی را نمی‌توان با موعظه مسیحی کرد. مسیحیت در آنگولا باید با استفاده از خشونت فراگیر شود.»«فرانسیسکو گزاویه» یک کشیش مشهور پرتغالی بود که سال‌ها در هند به دعوت مردم به مسیحیت مشغول بود. گزاویه در مناطقی از هند که تحت تسلط پرتغالی‌ها نبود هندی‌ها را با موعظه و خواندن داستان‌هایی از انجیل به مسیحیت فرا می‌خواند؛ اما در نقاطی که در تصرف پرتغالی‌ها بود و هم وطنانش در آن نواحی برتری نظامی داشتند نیازی نمی‌دید که از جملات امیدبخش و سرشار از محبت انجیل استفاده کند. در این مناطق ترساندن هندی ها از سلاح آتشین پرتغالی‌ها بهترین شیوه بود. گزاویه در بندر«گــــوا» که از نخستین مناطقی بود که پرتغالی ها در هند تصرف کرده بودند تلاش می‌کرد با تهدید ماهیگیران هندی آنها را مسیحی کند.او هر ماهیگیری را که حاضر نبود مسیحی شود به سربازان پرتغالی معرفی می‌کرد تا دیگر اجازه رفتن به دریا را به او ندهند. پرتغالی‌ها این ماهیگیران را از کسب و کار در بندر هم که آن را جایگزین ماهیگیری کرده بودند، منع می‌کردند. هنگامی که هلندی‌هـا بـه طـرف هـنـد سرازیر شدند و توانستند برخی از مناطق شبه قاره هند را از دست پرتغالی‌ها بیرون بکشند همین شیوه مسیحی کردن اجباری را دنبال کردند. هلندی‌ها جزیره حاصل خیز سیلان را تصرف کردند و به سرعت قوانینی را برای تغییر اجباری دیـن مـردم وضع کردند. هرکس که حاضر نمی شد مسیحی شود یک‌سوم زمین‌ها و اموالش به دست هلندی‌ها می‌افتاد. کسانی که مسیحی شده بودند اما به کلیسا نمی‌رفتند جریمه نقدی می‌شدند. کشیشان هلندی عجله داشتند تا هر چه زودتر همه ساکنان جزیره سرسبز و ثروتمند سیلان مسیحی شوند؛ آنها با هر شیوه‌ای که بود تا سال ۱۷۲۲ میلادی حدود چهارصد هزار نفر را در سیلان غسل تعمید دادند.(سرگذشت استعمار ج4 ص41)قسمت سی و ششم:هدیه کوچکی برای پادشاه«فرانسیسکو داکوشتا» یک کشیش پرتغالی بود که در دوران صفوی در هند و جنوب ایران به تبلیغ مسیحیت مشغول بود و با به تخت نشستن شاه عباس در ایران احساس کرد فرصت خوبی برای پیشرفت دین مسیح و افزایش قدرت اروپایی ها در ایران به دست آمده است. داکوشتا راهی «رم» شد و به دیدار پاپ کلمنت هشتم رفت. داکوشتا به پاپ اعلام کرد که می تواند شاه عباس را به یک مسیحی کامل تبدیل کند. پاپ با اشتیاق داکوشتا را به عنوان سفیر خود در ایران انتخاب کرد و شخصی به نام «دیه گو دِ میراندا» را با او همراه کرد. پاپ همچنین از آن ها خواست تا شاه عباس را به اتحاد نظامی علیه ترک های عثمانی که هم اروپا و هم ایران را تهدید می کردند، دعوت کنند. داکوشتا و میراندا همراه گروهی که تحت فرمان میراندا بودند عازم ایران شدند. شاه منتظر ورود این گروه به دربار بود، درحالی که به اتحاد با اروپایی هـا عليـه عثمانی فکر می کرد؛ اما پای هیئت نمایندگی پاپ به دربار صفوی نرسید. به شاه عباس اطلاع دادند که رئیس هیئت، میراندا، دستور داده است کشیش داکوشتا را به زنجیر بکشند. هنگامی که شاه علت را جویا شد، به او خبردادند کشیش لباس های میراندا را سرقت کرده بوده است! آبروریزی هیئت نمایندگی پاپ باعث شد شاه عباس هیچ یک از آن ها را به حضور نپذیرد و اتحاد پاپ و شاه علیه عثمانی به جایی نرسد. میراندا هنگام حضور در ایران متوجه شد داکوشتا درباره تمایل شاه عباس به مسیحی شدن به پاپ دروغ گفته است و این لاف بزرگ تنها برای آن بوده که به پاپ نزدیک شود و افتخار نمایندگی او را به دست آورد.(سرگذشت استعمار ج4 ص54)قسمت سی و هفتم : پدرهای جاسوس(کشیش‌های جاسوس)کشیش‌هایی که برای تبلیغ دین اروپاییان به کشورهای نیرومند آن دوران وارد می‌شدند علاوه بر، مبلغ بودن و گاهی نمایندگی سیاسی یک وظیفه پنهانی هم داشتند:جاسوسی . لباس راهبان و کشیشان و زندگی در کلیساها و دیرها، مطالعه همیشگی کتاب مقدس و بحث درباره مذاهب مختلف بهترین پوشش برای پنهان کردن نیت اصلی آن‌ها محسوب می‌شد. آن ها به دنبال گردآوری اخبار و اطلاعات درباره اوضاع سیاسی و اقتصادی کشورها بودند. در سال ۱۶۲۷ میلادی فرانسوی ها که احساس می کردند از رقیبان اروپایی خود در ایران عقب مانده اند از شاه عباس اجازه گرفتند تا گروه مبلغان مذهبی خود را به اصفهان بفرستند. شاه که فکر می‌کرد حضور اروپایی ها در ایران به اقتصاد کشور کمک میکند، با این درخواست موافقت کرد. مدتی بعد کشیشان فرانسوی وارد اصفهان شدند. مشهورترین فرد این گروه پدر رافائل دومان بود که به چند زبان مسلط بود و اطلاعاتی در علوم دیگر داشت. رافائل دومان از توانایی خود در سخن گفتن به چند زبان استفاده کرد و پس از مدتی به عنوان مترجم وارد دربار صفوی شد. او اکنون بهترین موقعیت را برای جاسوسی به نفع فرانسه در ایران پیدا کرده بود. پدر رافائل دومان حدود پنجاه سال در اصفهان زندگی کرد. او در دربار پادشاهان دیگر صفوی، شاه صفی، شاه عباس دوم و شاه سلیمان نیز به عنوان مترجم حضور داشت. حتی شاه عباس دوم و شاه سلیمان او را به عنوان ریاضیدانی برجسته پذیرفته بودند. رافائل دومان که در بین همکارانش به فردی بسیار دقیق مشهور بود، در سال ۱۶۶۰ میلادی کتابچه ای را با نام «اوضاع ایران» تألیف کرد که در آن با وسواس و دقت وضعیت اقتصادی ایران تشریح شده بود. این کتابچه برای «کُلبر» وزیر اقتصاد فرانسه ارسال شد. کلبر با استفاده از اطلاعات این کتابچه «کمپانی هندشرقی» فرانسه را تاسیس کرد. چند سال بعد هنگامی که پدر دومان از دنیا رفته بود کمپانی هند شرقی فرانسه تصمیم گرفت فعالیت هایش را در ایران گسترش دهد. آنها اکنون به جاسوسی دقیق همچون پدر دومان نیاز داشـتند. شاتونوف سفیر فرانسه در عثمانی، یکی از تاجران زیرک فرانسوی را که در استانبول مقیم بود برای این مأموریت انتخاب کرد. این تاجر «کانسویل» نام داشت. او لباس کشیش ها را به تن کرد و راهی ایران شد. در اصفهان خود را به عنوان منشی گروه مبلغان فرانسوی معرفی کرد و به آنها پیوست. بدون شک اطلاعاتی که یک تاجر می توانست از وضعیت اقتصادی ایران جمع کند بسیار دقیق تر از اخباری بود که کشیش‌های عادی گردآوری می‌کردند. كانسویل، در لباس کشیشان، شهر به شهر سفر می کرد و اطلاعات مورد نیاز کمپانی هند شرقی فرانسه را جمع آوری می‌کرد. اخباری که کانسویل به فرانسه فرستاد حکومت فرانسه را به امضای یک عهدنامه تجاری با ایران تشویق کرد. عهدنامه‌ای که در سال ۱۷۰۸ میلادی بین دو کشور امضا شد. ایران امتیازهای تجاری ویژه ای را به فرانسه واگذار کرد و برای حفظ موقعیت مبلغان مسیحی تعهد کرد که از همه آنها حفاظت و حمایت کند. در رقابت دولتهای اروپایی برای نفوذ در یک کشور؛ کشیش‌ها هر کدام نقش ویژه ای پیدا می‌کردند. آنها باید علاوه بر جاسوسی از کشور میزبان از کشور اروپایی رقیب هم جاسوسی می کردند. در دوره صفوی، پرتغالی‌ها و انگلیسی ها برای نفوذ در ایران،مخصوصاً در جنوب و خلیج فارس،به سختی با هم رقابت می کردند. هنگامی که دو برادر انگلیسی به نام آنتونی و رابرت شرلی برای بهتر شدن روابط ایران و انگلستان در دربار شاه عباس تلاش می کردند. پرتغالیها در سال ۱۵۹۹ میلادی دو کشیش به نام‌های آلفونسو کوردرو و نیکلا دی ملو را به ایران فرستادند. مأموریت اصلی این دو نفرتیره کردن روابط برادران شرلی با شاه عباس بود. چهار سال بعد هنگامی که شاه عباس آماده می شد قراردادی را با انگلیسی ها امضا کند. فیلیپ، پادشاه اسپانیا، سه کشیش را به نام های ژرمینـو دلاکروز، کریستوفردوسنت اسپری و آنتونیو دوگووا به ایران فرستاد تا از هر راهی که می توانستند از امضای قرارداد بین ایران و انگلیس جلوگیری کنند. کشیشان اسپانیایی در این مأموریت خود تنها نبودند. ایرانی‌هایی که با تبلیغات آنها به مسیحیت گرویده بودند به نفع اسپانیا جاسوسی می‌کردند و اخبار دربار ایران و دفترهای نمایندگی انگلیسی‌ها را به کشیشان اسپانیایی می‌رساندند.(سرگذشت استعمار ج4 ص۶۲)قسمت سی و هشتم : شیر آفریقامبلغان کلیسا، درمان بیماران و کاستن از درد و رنج آن‌ها را یکی از بهترین روش ها برای دعوت آنها به مسیحیت می دانستند. تأسیس درمانگاه و بیمارستان به دست مبلغان از نخستین سال هایی که پای استعمارگران به سرزمین های مختلف باز شد تا امروز ادامه داشته است. شاید مشهورترین پزشک مبلغ «دیوید لیوینگستن» باشد. او یک اسکاتلندی بود که در سال ۱۸۴۱ میلادی به جنوب شرقی آفریقا قدم گذاشت. لیوینگستن با ظاهر یک پزشک و برای درمان دردهای سیاهان با آن ها رودررو شد. اما هدف های مأموریتش آن قدر متنوع بود که مجبور بود گزارش هایش را برای چند انجمن متفاوت در لندن ارسال کند: انجمن مبلغين، انجمن سلطنتی جغرافیا، انجمن سلطنتی ستاره شناسی و وزارت امور خارجه. لیوینگستن در آغاز سفر به دنبال ایجاد یک راه تجاری منظم در آنگولا بود ؛ او باید در قلب قاره راهی را پیدا می کرد تا منطقه ای به نام «لین یاتنی» را به اقیانوس هند متصل کند. لیوینگستن در سفرهایش به آبشار عظیمی رسید که آن را به افتخار ملکه انگلستان «ویکتوریا» نام گذاشت. او اولین کسی بود که روی نقشه آفریقا یک نام انگلیسی را به یادگار گذاشت. پس از مدتی لردکلارنـدون، وزیر خارجه انگلستان، این کشیش پزشک را به عنوان کنسول انگلستان در «سواحل شرقی و نقاط کشف نشده آفریقا» منصوب کرد. اولین دستور وزارت خارجـه بـه لیوینگستن جمع آوری اطلاعاتی درباره وضعیت جغرافیایی، منابع معدنی و کشاورزی شرق و مرکز آفریقا بود، دستور دوم برقرار کردن رابطه تجاری بین بومی ها و انگلستان بود.انگلستان در آن سال ها به شدت با تجـارت بـرده ، مبارزه می کرد. آن‌ها متوجه شده بودند که آفریقا سرشار از منابع معدنی است و برای بهره برداری از این معادن به نیروی کار سیاهان نیاز داشتند، به همین علت ناگهان علاقه خود را به تجارت برده از دست دادند و کشتی هایشان روی دریاها به بازرسی کشتی های مختلف می پرداختند تا از حمل برده جلوگیری کنند. لیوینگستن باید رئیسان قبیله های بزرگ را به تجـارت با انگلستان تشویق می کرد تا آنها با کسب درآمدهای جدید از فروش برده به رقیبان اروپایی انگلیسی ها دست بردارند. رؤسای قبایل این برده ها را در جنگ با قبیله های دیگر به اسارت می گرفتند. لیوینگستن یک مأموریت پنهانی دیگر هم داشت؛ مبارزه با نفوذ پرتغالی ها در آفریقا. او در انجام این مأموریت آن قدر اصرار داشت که دولت پرتغال در نامه ای به دولت انگلستان نوشت: «دیوید لیوینگستن زیرنقاب یک کشیش و تبلیغ دینی به تجارت پرتغال در ایـن قـاره لطمه می زند.» لیوینگستن سی سال در آفریقا حضور داشت تا تک تک این مأموریت ها را به پایان برساند.هم وطنانش به او لقب «شیرآفریقا» دادند. او از ساحل اقیانوس اطلس بـه طـرف داخـل قـاره آفریقا حرکت کرد و به ساحل اقیانوس هنـد رسید اما به دوستانش می گفت:« به عقيـده مـن پایان فتح جغرافیایی، آغاز مأموریت تبلیغی است. اما آیا لیوینگستن واقعا یک مبلغ مذهبی بود؟! یکی از دوستانش درباره او این طور می نویسد:«دیوید سخنران خوبی نبود. به علوم دینی هم زیاد توجه نداشت. خیلی هم به عقاید و اصول مذهبی پایبند نبود. هیچ وقت هم در بحث های مذهبی شرکت نمی کرد. او یک پزشک بود که در انجمـن مبلغيـن لـنـدن ثبت نام کرده و عازم آفریقا شده بود.»(سرگذشت استعمار ج4 فصل صلیب خونین ص88)قسمت سی و نهم:مسیحیان کوچکمبلغان کلیسـا توجـه مخصوصی به کودکان داشتند. آنهـا بـه سـراغ کودکان رنجدیده یا بیمار می‌رفتنـد از آن‌ها مراقبت می‌کردند و سپس ایـن کـودکان را با مسیحیت آشـنـا کـرده، غسل تعمید می‌دادند. یکی از مشهورترین کشیشانی که تعداد بی شماری کودکان سیاهپوست را مسیحی کرد «پدرو کلاور» بود که در قرن هفدهم میلادی در اسپانیا زندگی می‌کرد. در آن سال‌ها کشتی‌های اسپانیایی که در سواحل آفریقا پر از برده شده بودند، پی درپی در بندر «کارتاجنا» لنگر می‌انداختند و صدها برده را روانه بازار برده فروشان می‌کردند. پدر کلاور در این بندر ساکن شد و تمام تلاش خود را برای تغییر مذهب برده‌های کودک و نوجوان به کار برد. هر وقت که یک کشتی حمل برده به بندر وارد می‌شد، پدر کلاور با مقداری غذا و نوشیدنی خود را به کشتی می‌رساند و به سراغ برده‌های کودک می‌رفت.بین آنها غذا و نوشیدنی تقسیم می‌کرد، از آن‌ها دلجویی می‌کرد و در همان جا آن‌ها را غسل تعمید می‌داد و نام مسیحی برایشان انتخاب می‌کرد.پدر کلاور این مسیحیان کوچک را به حال خودشان رها نمی‌کرد. همراه آن‌ها بـه بـازار برده فروشان می‌رفت و در مدتی هم که آن‌ها در بازار منتظر اربابان جدید خود بودند برایشان سخنرانی می‌کرد. هنگامی‌که این برده‌های کوچک به صاحبان کشتزارها و معادن فروخته می‌شدند، کلاور باز هم به آنها سرکشی می‌کرد، با آنها درباره دین و نام جدیدشان صحبت می‌کرد و از آنها می‌خواست رنج‌های بردگی را تحمل کنند و در زندگی صبر بیشتری داشته باشند. گفته می‌شود که او حدود سیصد هزار برده را که بسیاری از آنها کودک و نوجوان بودند، غسل تعمید داد و مسیحی کرد. در سالهای بعـد کـه بـرده داری لغـو شـده بـود و دست مبلغان مسیحیت به کودکان برده نمی‌رسید، راه‌های بهتری را برای آموزش کودکان آفریقایی در پیش گرفتند. در سنگال کشیشان فرانسوی به سراغ خانواده‌های بیشماری می‌رفتند که از گرسنگی رنج می‌بردند. این کشیش‌ها با این خانواده‌ها قرار می‌گذاشتند که هر ماه مقداری مواد غذایی به آن‌ها بدهند و در عوض یکی از بچه‌های آن‌ها را برای تربیت مسیحی در اختیار بگیرند. سن این بچه‌ها کمتر از پنج سال بود. کشیش‌ها با خانواده‌ها قرارمی‌گذاشتند که اگر بخواهند پس از مدتی به خود را پس بگیرند باید هزینه‌هایی را که مبلغین برای آن‌ها خرج کرده بودند بپردازند. پس از یک دوره آموزش، بچه‌ها به فرانسـه اعـزام می‌شدند، تا در مدارس کلیسا در دوره‌های بالاتر ادامه تحصیل دهند. آن‌ها در فرانسه تابعیت فرانسوی می‌گرفتند هنگامی‌که به سنگال برمی‌گشتند، مانند یک مسیحی فرانسوی و یک مامور دولت فرانسه برای حفظ منافع این فعالیت می‌کردند.(سرگذشت استعمار ج4 فصل صلیب خونین ص93)قسمت چهلم:اعتراضدیدیم که در داستان‌های گذشته که مبلغان مسیحیت چگونه هم‌پا و همراه استعمارگران در حال تبلیغ دین مسیحیت بودند. حتی آنها به ایران هم آمدند...در ایران هم مبلغان مسیحی مدرسه‌هایی را در شهرهای مختلف ساخته بودند.این مدرسه‌ها از مدرسه‌های ایرانی بسیار مجهزتر بودند. آزمایشگاه‌های بزرگ، سالن‌های ورزشی و تئاتر و برگزاری سفـرهای آموزشی بسیاری از خانواده‌ها را وسوسه می‌کرد تا کودکانشان را برای تحصیل به این مدرسه‌ها بفرستند. اما در کنار همه اینها بچه‌ها باید در کلاس‌های خواندن انجیل و سرودهای مسیحی شرکت می‌کردند. بچه‌هایی که در خانواده‌هایی با ریشه‌های قوی مذهبی بزرگ شده بودند با تبلیغات مسیحی مدرسه مخالفت می‌کردند و از مدرسه اخراج می‌شدند. محمد فرخی یزدی که بعدها شاعر بزرگی شد، یکی از این بچه‌ها بود. او که خواندن و نوشتن را در خانه آموخته بود برای ادامه تحصیل وارد مدرسه کشیشان انگلیسی در یزد شد؛ اما مدتی بعد به علت آموزش‌های مسیحی به معلمان مدرسه اعتراض کرد و در پانزده سالگی شعری را علیه آن‌ها سـرود:دین زدست مردم برد، فکرهای شیطانی-جمله طفل خود بردند در سرای نصرانی-شخص گبرشان عالِم، مرد ارمنی استاد-بهر درس خوش دادند، دین احمدی بربادمنظور فرخی یزدی از«سرای نصرانی» مدرسه مبلغان انگلیسی است که گویا علاوه بر معلمان مسیحی از معلمان «گبر» یا زرتشتی هم استفاده می‌کرده‌اند. فرخی یزدی که در ایـن شـعر فکر مبلغان انگلیسی را «شیطانی» معرفی کرده بود از مدرسه اخراج شد و چون در یزد مدرسه دیگری برای ادامه تحصیل نبود در یک کارگاه پارچه بافی و بعد از آن در یک نانوایی به کار مشغول شد؛ اما خواندن اشعار شاعران بزرگ و سرودن شعر را ادامه داد. حسن دهقانی تفتی هم که پیش از این از او یاد کردیم در همین مدرسه درس خوانده بود. مادر حسن که در بیمارستان مبلغان انگلیسی در یزد مسیحی شده بود هنگام مرگ وصیت کرد که او در مدرسه مبلغان در یزد تحصیل کند. اما در آن زمان هنوز این مدرسه پسرانه به تاسیس نشده بود و حسن که فقط شش سال داشت در مدرسه دخترانه مبلغان انگلیسی شروع به درس خواندن کرد و با تأسیس مدرسه پسرانه به آنجا منتقل و مسیحی شد. در تهران نیز مبلغان آمریکایی مدرسه دخترانه ای را ساختند که بسیاری از دانش آموزان این مدرسه بعدها به مسیحیت گرویدند. مبلغان اروپایی فقط به تأسیس مدرسه و آموزش مستقیم بچه‌ها بسنده نمی‌کردند. در سالهایی که کتاب‌ها و مجلاتی مناسب کودکان و نوجوانان منتشر نمی‌شد، کشیش‌های اروپایی آثاری را برای بچه‌ها منتشر می‌کردند. مبلغان انگلیسی دو کتاب کلوچه ایرانی و حسن پسر یک راهزن را منتشر کردند و کشیشان آلمانی مجله ای را به نام دوست کوچک مشرق زمین انتشار دادند. معلمی‌کردن و آموزگاری برای بچه‌ها، عنوانی بـود که کمک زیادی به مبلغان اروپایی در ایران می‌کرد. آنها که از واکنش مردم مسلمان به تبلیغ مسیحیت نگران بودند، خود را معلم‌هایی دوستدار بچه‌ها معرفی می‌کردند که فقط برای آموزش کودکان به ایران سفر کرده اند. یکی از مبلغان آلمانی به نام فاندرکه با سرسختی از اسلام انتقاد می‌کرد و کتابی را به نام «میزان الحـق» عليـه تعالیم پیامبراسلام -صلی‌الله‌علیه‌وآله- نوشته بود. در ایران خودش را یک معلم ساده معرفی می‌کرد، نه یک کشیش.(سرگذشت استعمار فصل صلیب خونین، ج 4، ص97)قسمت چهل و یکم:استدآبادیبچه‌های یتیم و بی سرپرست بیش از کودکان دیگر توجه کشیشان اروپایی و آمریکایی را جلب می‌کردند.این بچه‌ها که به محبت بیشتری نیاز داشتند، با مهربانی‌ها و مراقبت‌های مبلغان به شدت به آنها علاقه‌مند می‌شدند.دکتر«استد» یک مبلغ آمریکایی بود که پس از جنگ جهانی اول با کمک کلیسای «وست مینستر» آمریکا بیمارستانی را در کرمانشاه ساخت و شروع به درمان بیماران و تبلیغ مسیحیت کرد.او مدتی بعد، در یکی از روستاهای کرمانشاه به نام «فرامان» یک مدرسه و یک پرورشگاه ساخت.بچه‌های بی سرپرستی که پدر و مادرهای ناشناخته داشتند بـه ایـن پرورشگاه منتقل می‌شدند و هنگامی‌ که به سن تحصیل می‌رسیدند، وارد مدرسه پرورشگاه می‌شدند.بسیاری از این بچه‌ها که شیفته محبت‌های دکتر استد شده بودند به مسیحیت گرویدند و نام خانوادگی «استدآبادی» را انتخاب کردند.دکتر «سیترالکا» هم یک کشیش دو رگه هندی و انگلیسی بود که بیمارستانی را در منطقه مرزی سیستان و بلوچستان تأسیس کرد. دکتر الکا هنگامی‌ که متوجه می‌شد کودک یتیم یا بی سرپرستی را به بیمارستان آورده‌اند، شخصاً مراقبت از او را به عهده می‌گرفت و پس از بهبودی هم ارتباط خود را با او قطع نمی‌کرد.او موفق شد چند کودک بی سرپرست سیستانی را غسل تعمید داده، مسیحی کند.(سرگذشت استعمار فصل صلیب خونین، ج 4، ص102)قسمت چهل و دوم-صیاد در دامهمه کشیشانی که به تبلیغ مسیحیت در سرزمین‌های دوردست مشغول می‌شدند، در خدمت کشورهای اروپایی و استعمارگران نبودند. بعضی از آنها که با قلبی پاک و ایمـان بـه خـدا بـا پیـروان دین‌های دیگر صحبت می‌کردند، گاهی تحت تأثیر آن‌ها قرار می‌گرفتند، از تلاش بـرای مسیحی کردن آن‌ها دسـت می‌کشیدند و حتی خودشان به یک دین و زندگی جدید روی می‌آوردند. «ویلفرد کنتول اسمیت» یک کشیش کانادایی بود که برای تبلیغ در شبه قاره هند، راهی این سرزمین شده بود. اسمیت پیش از حرکت به هند در انگلستان، در گردهمایی جهانی مبلغان شرکت کرد. «هندریک کرامر» برگزارکننده این گردهمایی در کتاب «پیام مسیحی در دنیای غیر مسیحی» که به مناسبت همین مراسم منتشر کرده بود، همه ادیان دیگر را رد کرده، پیروان آنها را خطاکار می‌دانست. اسمیت در حالی که جملات کرامر در ذهنش تکرار می‌شد راهی هند شد و برای تبلیغ مسیحیت در میان بوداییها و تعداد‌ اندکی از مسلمانان عازم کوه‌های هیمالیا شد. او در یکی، از گردنه‌های هیمالیا با پیرمرد بسیار فقیری روبه رو شد که میوه‌های وحشی و کوهی را برای فروش به کنار راه آورده بود. پیرمرد پابرهنه بود و آن قدر فقیر بود که حتی پولی برای خریدن سنگ ترازو نداشت. او یک سنگ بزرگ و دو سنگ کوچک را که ادعا می‌کرد دو پوند (حدود ۹۰۰ گرم) وزن دارند، به جای وزنه ترازو به کار می‌برد. اسمیت از پیرمرد خواست دو پوند میوه به او بدهد و هنگامی‌ که پیرمرد سنگ‌ها را در ترازو گذاشت به او اعتراض کرد که: «من از کجا مطمئن باشم که تو راست می‌گویی و این سنگ‌ها دو پوند وزن دارند؟» پیرمرد در پاسخ اسمیت، با آرامش فقط این آیه قرآن را بر زبان آورد: «خدا بندگانش را به خوبی می‌بیند» و به کارش ادامه داد. اسمیت از ایمان عمیق این پیرمرد فقیر در گردنه‌های دوردست هیمالیا به شدت شگفت زده شد. آیا او می‌توانست با تبلیغ مسیحیت ایمانی محکم‌تر و عمیق‌تر از این را به او ببخشد؟ بار دیگر جملات كرامر و ایمان سرسختانه او را به باطل بودن همه ادیان به جز مسیحیت به یاد آورد و آرزو کرد ای کاش کرامـر هـم آنجا بود. اسمیت به کشورش بازگشت و بقیه عمر را به تحقیق درباره اسلام پرداخت و به یکی از اسلام شناسان بزرگ شد. کتاب‌های «درباره درک اسلام و اسلام در تاریخ جدید» از مشهورترین کتابهای او هستند. در ایران هم دو نفر از کشیشان پرتغالی که در عصر صفوی به اصفهان آمده بودند، پس از چند سال زندگی در کنار مردم از تبلیغ مسیحیت دست برداشتند و مسلمان شدند. اولین نفر کشیشی به نام «امانوئل سانتاماریا» بود که ریاست صومعه پرتغالی‌ها را در اصفهان به عهده داشت. او در سال ۱۶۹۱ میلادی مسلمان شد و نام «قلی» (خـادم امـام حسـن علیه‌السلام) را بـرای خـودش انتخـاب کـرد. شش سال پس از او کشیش پرتغالی دیگری که از زادگاهش، لیسبون، راهی اصفهـان شـده بـود بـه اسلام گروید. ایـن کشیش که «آنتونیو دوژزو» نام داشت، در زندگی جدیدش علی‌قلی جدیدالاسلام نام گرفت. او کتاب‌هایی در دفاع از اسلام و مخالفت با مبلغان مسیحی تألیف کرد. سیف المؤمنين، هدایت الظالمین و فواید ازدواج نام برخی از کتاب‌های او هستند. شاه سلیمان صفوی علاقه ویژه‌ای به علی‌قلی داشت و او را به عنوان مترجم مخصوص دربار استخدام کرده بود.(سرگذشت استعمار فصل صلیب خونین، ج 4، ص114EroditoEroditoSun, 17 May 2026 19:00:27 +0330https://virgool.ir/@erodito/گزیده-ای-از-سرگذشت-استعمار-جلد-دوم-t6xi0cit65uoقسمت هشتم:گرگ ها با چشم باز می خوابند.گرگ ها در بسیاری از اوقات گروهی به شکار می روند و همین رفتار آنها باعث شده مردم فکر کنند آنها هنگام استراحت و خواب نیز در کنار هم هستند. خشونت و خونریز بودن این حیوان باورهایی را درباره آنها به وجود آورده است. می گویند گرگ ها در حلقه ای روی زمین دراز می کشند و با چشم های باز می خوابند. چشم هایشان باز است چون نگرانند گرگ های دیگر آن ها را پاره پاره کنند. هنگامی که اروپایی ها قاره های جدیدی را کشف کردند و ثروت های افسانه ای این قاره ها چشم هایشان را خیره کرد، به رقابت با یکدیگر برخاستند تا هریک بیشتر از دیگران از منافع و دارایی های این سرزمین ها بهره برداری کنند. آنها برعکس گرگ ها دسته جمعی به شکار نمی رفتند، اما مانند گرگ ها با چشم هایی باز مراقب هم بودند. رقابت برای رسیدن به ثروت قاره های جدید، در بسیاری اوقات به جنگ بین کشورهای اروپایی می انجامید. پرتغال و اسپانیا زودتر از دیگر کشورها مناطق تازه را فتح کردند و ثروتی که به آن دست یافتند، بقیه کشورهای اروپایی را به رشک آورد. این کشورها تلاش کردند با قوی کردن نیروی دریایی خود رقیبانی جدی برای اسپانیا و پرتغال باشند در قسمت بعد خواهیم خواند چگونه فرانسه نیز خودش را برای این رقابت آمده می کند.....(سرگذشت استعمار جلد دوم ص7)قسمت نهم: وصیت نامه حضرت آدمپادشاه فرانسه فرانسوای اول نیز در همان سال های نخست قرن شانزدهم، وقتی شنید اسپانیایی ها باکشتی های پر از طلا و نقره به خانه برمی گردند و هر ناخدای پرتغالی که از شرق به کشورش باز می گردد آن قدر از فروش ادویه سود می برد که می تواند یک کشتی دیگر بخرد، به خیال کشف و فتح دنیاهای تازه تر افتاد. فرانسوا نیز به دنبال دریانوردان ایتالیایی میگشت تا از خبرگی و تجربه آن ها استفاده کند. خبر تلاش های فرانسوا به گوش اسپانیایی ها رسید و پادشاه اسپانیا فوراً سفیرش را نزد فرانسوا فرستاد تا به او یادآوری کند که پاپ الکساندر ششم، دنیا را بین آنها و پرتغالی ها تقسیم کرده بود و فقط آنها می توانند به اکتشافات مشغول باشند. اما سفیر اسپانیا با فریادهای فرانسوا روبه رو شد که تکرار میکرد:«وصیت نامه حضرت آدم ... وصیت نامه حضرت آدم.....». سفیر منظور فرانسوا را درک نمی کرد. پادشاه فرانسه گفت:«خوشحال می شوم که سهمی از این کلوچه هم به من برسد .» و هنگامی که سکوت سفیر را دید دوباره گفت:«وصیت نامه حضرت آدم... مگر شما آن را در آن طرف آب ها پیدا نکرده اید ... پس چرا آن را به من نشان نمی دهید؟». سفیر با بهت و حیرت فرانسوا را نگاه می کرد ؛ چیزی از وصیت نامه حضرت آدم نشنیده بود. فرانسوا با خشم گفت:«پس کجاست؟» سفیر اسپانیا گفت:«من چنین چیزی را ندیده ام.» فرانسوا آرام تر شد؛ گفت:«پس وصیت نامه را ندیده ای. یعنی تو دستخط حضرت آدم را ندیده ای که من را از به دست آوردن سرزمینهای پر از معادن الماس، طلا و نقره محروم کرده باشد. پس ایشان سهم من را انکار نکرده است.» سفیر تازه متوجه کنایه پادشاه فرانسه شده بود؛ برای همین فرمان پاپ سابق، الکساندر ششم ، را به او یادآوری کرد. فرانسوا به این نکته هم فکر کرده بود؛ برای همین فتوایی را که از پاپ جدید،کلمان هفتم، گرفته بود به او نشان داد:« فرمان الکساندر ششم به سرزمین های کشف شده اختصاص داشته است و نه مناطقی که هنوز پای مسیحیان به آنها نرسیده است». فرانسوا با همین پاسخ، سفیر اسپانیا را راهی کشورش کرد او با یک ایتالیایی به نام «جیووانی وراتسانو» قرارداد بست تا از شمال اقیانوس اطلس به سمت آمریکا حرکت کند و از آنجا راهی آبی به طرف چین پیدا کند. وراتسانو به منطقه ای که امروز کارولینای شمالی نام دارد رسید و از بسیاری از سواحل آمریکا نقشه برداری کرد اما نتوانست به چین برسد، پس از او پادشاه،یک فرانسوی به نام «ژاک کارتیه» را به طرف قاره آمریکا فرستاد. کارتیه مناطق وسیعی را در کانادا شناسایی کرد اما راهی به سوی چین نیافت و به پادشاه فرانسه نوشت:«زمین اصلی این قاره تا آنجا که چشم کار میکند ادامه دارد.» فرانسوی ها به اکتشافات در کانادا و بخش های وسیعی از کشور امروزی ایالات متحده آمریکا ادامه دادند. بیشتر مردم فرانسه اهمیتی به تصرف این سرزمین ها به دست کاشفانشان نمی دادند. آن ها انتظار به دست آوردن الماس را از این مناطق داشتند که آرزویی بیش نبود و به ضرب المثلی در زبان فرانسه تبدیل شد. «الماس کانادا» در زبان فرانسه کنایه از خیال بیهوده بود؛ مثل «شتردر خواب بیند پنبه دانه.»(سرگذشت استعمار جلد دوم ص13)قسمت دهم: پیرترین کشتی دنیاکشورهای مختلف به فکر کشورگشایی و تاراج ثروت های دیگر کشورها افتادند و در این میان فرانسه نیز خواست وارد رقابت بین اسپانیا و پرتغال شود اما این کشورها دوست نداشتند کسی از متوجه ثروتهایی که بدست می آوردند بشوند. اسپانیا به شدت مراقب طلا و نقره ای بود که از معادن مکزیک و پرو به دست می آورد. در دورانی که اسپانیا در شرق فقط به فیلیپین بسنده کرده بود، دربار اسپانیا اجازه رفت و آمد و داد و ستد تاجران کشورش را بین آمریکا و فیلیپین نمی داد. اسپانیایی ها می ترسیدند طلا و نقره آمریکا از طریق فیلیپین درکشورهای شرقی جاری شود و سود آن نصیب رقیبان آنها در شرق بشود که یکی از آن ها هلندی ها بودند. به همین دلیل هر سال فقط یک کشتی اسپانیایی بین آمریکا و فیلیپین رفت و آمد می کرد. این کشتی «مانیلا» نام داشت و می شود تصور کرد اسپانیایی هایی که در فیلیپین زندگی می کردند هر سال با چه اشتیاقی انتظار آن را می کشیدند. اسپانیا با دقت و وسواسی روی این سیاست اصرار می کرد. «مانیلا» به مدت ۲۴۰ سال تنها کشتی ای بود که بین آمریکا و فیلیپین رفت و آمد می کرد. این کشتی به یکی از قدیمی ترین کشتی های جهان تبدیل شده بود و هر سال نگهبانان اسپانیایی در ساحل آمریکای مرکزی با چشمانی باز مراقبت می کردند که طلایی به داخل آن حمل نشود. اسپانیا با این سیاست به دنبال جلوگیری از قوی شدن رقیبانش در شرق ، مخصوصاً هلندی ها، بود. در میان کشورهای اروپایی کشوری زودتر به رقابت با اسپانیا و پرتغال پرداخت که همچون این دو ، یک قدرتدریایی به شمار می رفت.هلند. سرزمین عجیبی بود. مردم این منطقه از اروپا با کمبود زمین مواجه بودند. کشور آن ها در سطح پایین تری از دریا قرار داشت و آن ها مجبور بودند با ساختن سد و ایجاد کانال هلند سواحل را خشک کنند. کمبود زمین باعث شد هلندی ها مانند بسیاری از مردم اروپا زمین دار و کشاورز نشوند. گروه بسیاری از آنها تاجر شدند و دریانوردی پیشه کردند. پیشه دریانوردی آن ها را به کشتی سازهایی ماهر تبدیل کرده بود. هلندی ها بیشتر به شرق دور و آسیا توجه کردند تا آمریکا علتش هم این بود که اسپانیایی ها در آمریکا پایگاه های نیرومندی ایجاد کرده بودند؛ اما در شرق که پرتغال ضعیف شده جای پاهایی در آن داشت، نفوذ زیادی نداشتند. هلندی ها بعد از پرتغال دومین کشوری بودند که به شرق دور دست پیدا کردند. آنها اکنون بزرگ ترین قدرت دریایی جهان به شمار می رفتند و توانستند به جزایر ملوک و اندونزی برسند. نخستین اروپایی هایی که به استرالیا رسیدند هلندی بودند. سرزمین تاسمانی در این قاره به دست مردی هلندی به نام «تاسمان» کشف شد. سرانجام هلندی ها به آمریکای تحت تسلط اسپانیا هم دست درازی کردند و شروع به فتح سرزمین های کشف نشده ای در این قاره کردند. آنها نخستین گروهی بودند که به سواحل شرقی آمریکا رسیدند. در غرب آمریکا هم بندری به نام « نئوآمستردام» یا آمستردام جدید ساختند و از این نقطه به تجارت خز تمام آمریکا مشغول شدند. که الان به نامی که انگلیسیها رویِ آن گذاشتند یعنی «نیویورک» به معنایِ یورکِ جدید(شهری در انگلستان) معروف است.(سرگذشت استعمارج2 ص21)قسمت یازدهم:سرقت بزرگ توسط گوزن طلایی«فرانسیس دریک» یک دزد دریایی انگلیسی بود. کشتی او«گوزن طلایی» نام داشت که روی آبهای اقیانوس اطلس به کشتی های تجاری حمله می کرد ، تمام دریانوردان را می کشت و ثروت آنها را به یغما می برد. گوزن طلایی در یکی از روزهای ۱۵۸۶ میلادی روی آبهای اقیانوس با یک کشتی اسپانیایی روبه رو شد. پرچم اسپانیا که برفرازکشی در اهتراز بود و حرکت آن از غرب به شرق اشتهای سرقت فذانسیس دریک را چند برابر کرد. این کشتی به احتمال قوی از آمریکا می آمد و حتما اندوخته ای گران بها را حمل می کرد. دریک دستور حمله را صادر کرد. توپ های گوزن طلایی به غرش درآمدند. در مقابل ، کشتی اسپانیایی هم دفاع از خود را آغاز کرد. اما پیروزی با دزد دریایی با تجربه انگلیسی بود. انگلیسی ها به کشتی اسپانیایی ریختند و تک تک ملوانان آن را از دم تیغ گذراندند. هنگامی که دریک وارد انبارکشتی شد چیزی را که می دید باور نمی کرد. صندوق های بزرگ چوبی که پر از جواهرات و طلا بودند. اینها همان طلاهایی بودند که اسپانیایی ها از «آتاهوالبا» پادشاه اینکاها گرفته بودند تا او را نکشند. آتاهوالیا اتاق بزرگی را تا سقف پر از طلا کرده بود. اسپانیایی ها طلاها را گرفتند و آتاهوالپا را اعدام کردند. اکنون طلاها در اختیار دریک بود. دزد دریایی در آستانه دیوانگی قرار داشت.. حتی فکرش را هم نمیکرد که یک روز بتواند این همه طلا را در یک جا ببیند. فرانسیس دریک با این همه طلا باید چه کار میکرد ؟ تمام آنها را باید در بازار می فروخت و بقیه عمر را با تفریح و خوشی میگذراند ؟ چند تاجر می توانستند این طلاها را از او بخرند؟ آیا در تمام انگلستان چنین ثروتی پیدا میشد؟ دریک تصمیم دیگری گرفت. او بادبان های گوزن طلایی را افراشته کرد و به طرف انگلستان به راه افتاد. در ساحل ، پیکی را به دربار ملکه الیزابت فرستاد و در برابر چشم های حیرت زده همراهانش به او اطلاع داد که بزرگ ترین محموله طلا را از اسپانیایی ها دزدیده است و می خواهد آن را به ملکه تقدیم کند. ملکه انگلستان این ثروت افسانه ای را از یک دزد تحویل گرفت و لقب «دریاسالار» را به او اعطا کرد. دریک، مرد خشنی که سال ها روی اقیانوس سرگردان بود و در جزیره های دوردست مخفی می شد، اکنون یکی از نزدیک ترین افراد به ملکه انگلستان بود. اما ملکه الیزابت با رسیدن به این طلاها به سرمایه ای که در انتظارش بود دست یافت. او برای حرکت دادن کشتیهای انگلستان به سمت مشرق و رقابت با تاجران هلندی و فرانسوی در هندوستان به پول احتیاج داشت و اکنون این پول در اختیارش بود. طلاهایی که دریک دزدیده بود به سرمایه تشکیل «کمپانی هند شرقی » تبدیل شد. شرکتی که انگلستان با بهره بردن از آن توانست بر هندوستان مسلط شود و به رقابت با کشورهای اروپایی در نقاط دیگری از مشرق زمین مشغول شود. اما حرکت به سمت غرب و رسیدن به آمریکایی که معادن طلا و نقره آن سالها در اختیار اسپانیایی ها بود هنوز مشکل بود ، کشتیهای اسپانیایی روی آبهای اقیانوس اطلس در حرکت بودند و اجازه نمی دادند انگلیسی ها که به تازگی مزه طلاهای آمریکایی را چشیده بودند به این قاره نزدیک شوند.(سرگذشت استعمار ج2 ص33)قسمت دوازدهم: برگی از خاطرات یک آدمکشکشورهای اروپایی به طمع چپاول ثروت کشورها و ملت های دیگه رقابت و جنگ استعمار را در بین خود به راه انداختند به طوری که یک دزد دریایی انگلیسی تمام طلاهایی که یک دزد اسپانیایی از بومی ها گرفته بودند را در دریا دزدید این طمع ثروت اندوزی و دزدی و غارت داستان های بسیاری را به دنبال داشت. انگلیسی ها طلا و نقره اسپانیایی ها را می دزدیدند و دلیلشان هم این بود که اسپانیایی ها هم آنها را از سرخپوستها دزدیده اند. یکی از ملوانان فرانسیس دریک در خاطرات خود درباره یک اسپانیایی می نویسد که در ساحل پرو به خواب رفته بود؛ درحالی که سیزده شمش نقره در کنارش بود:«نوزدهم ژانویه : همین طورکه در امتداد ساحل پیش می رفتیم و در جست و جوی مسیرهای تازه بودیم، در منطقه ای به نام تاراپاکا به یک اسپانیایی رسیدیم که کنار ساحل به خواب رفته بود. کنار مرد اسپانیایی سیزده شمش نقره قرار داشت که تقریباً چهارهزار دوکای اسپانیایی می ارزید. ما نمی خواستیم چرت او را پاره کنیم اما می خواستیم از بار سنگین نقره ها خلاصش کنیم. به همین خاطرکاری کردیم که دنباله خوابش را در دنیای بهتری ادامه دهد. بعد نقره هایش را برداشتیم که راستش را بخواهید متعلق به او هم نبود.»(سرگذشت استعمار ج2 ص39)قسمت سیزدهم:انگلیسی ها در آمریکاانگلیسی ها نخست به کارولینا دست یافتند. پس از آن مناطقی را کشف کردند که آن را «ویرجینیا» نامیدند. «ویرجین» یعنی دختری که ازدواج نکرده و چون ملکه الیزابت اول ازدواج نکرده بود این منطقه به افتخار او «ویرجینیا» نامیده شد.(تو متون دیگر بهش ملکه باکره هم میگویند ولی خب اصلا باکره نبود و با مردان بسیار زیادی روابط نامشروع داشت) جانشین ملکه الیزابت، جیمز اول بود. او هیئت های اکتشافی بیشتری را به آمریکا اعزام کرد و به همین علت مناطق تازه کشف شده «جیمزتاون» نام گرفت. انگلیسیها توانستند با شکست هلندیها، خلیج دلاوار را تحت سلطه بگیرند. آنها «نئوآمستردام» را هم از هلندی ها گرفتند و آن را نیویورک نامیدند. علت نامگذاری هم این بود که پادشاه انگلستان این شهر را در اختیار برادرش دوک یورک گذاشته بود و این منطقه یورک جدید یا نیویورک نام گرفت. مناطق وسیعی هم در شرق آمریکا به نام «مری» همسر پادشاه انگلستان «مریلند» نامیده شد.(سرگذشت استعمار ج2 ص44)قسمت چهاردهم: آدم های زلزلهحضور انگلیسی ها در مناطق مختلف قاره آمریکا هرروز بیشتر می شد و حکومت گروه های مختلف را تشویق می کرد تا به این مناطق مهاجرت کنند و مهاجرنشینهای انگلیسی را در آمریکا تأسیس کنند. در همین سال ها فرقه مذهبی عجیبی در انگلستان شکل گرفته بود که پیروانش خود را «کواکر» یا آدمهای زلزله می نامیدند. چون هیجان های مذهبی آن ها را به لرزه درمی آورد. این افراد حق شرکت در هیچ جنگی را نداشتند، به کشیش ها عُشریه ( یک دهم از درآمد خود را) پرداخت نمی کردند، نامشان را روی سنگ قبرها حک نمی کردند و لباس هایی متفاوت با بقیه مردم می پوشیدند. ناگفته پیداست که کلیسای انگلستان چقدر از عقاید این گروه ، مخصوصا عدم پرداخت عشریه، عصبانی بود و آن ها را مبلغان اندیشه های شیطانی می دانست و آرزو میکرد به نقطه بسیار دوری بروند که صدایشان به گوش هیچ مسیحی دیگری نرسد. بالاخره آرزوی کلیسای انگلستان برآورده شد. آدمهای زلزله رئیسی داشتند به نام «ویلیام پن». پدر پن دریاداری بود که پادشاه انگلستان را به حکومت بازگردانده بود و پادشاه هم در مقابل، پاداشی شانزده هزار لیره ای را به او وعده داده بود. دریادار مرده بود و پادشاه از عهده دین او برنیامده بود. حالا پسر دریادار پیشنهاد تازه ای برای پادشاه داشت؛ دربار انگلستان می توانست به جای این شانزده هزار لیره سرزمینهای وسیعی را در آمریکا به او ببخشد تا او بتواند تمام کواکرها را در این مناطق جای دهد، پادشاه وکلیسا با روی گشاده از این پیشنهاد پن استقبال کردند. پن کوچ نشین بزرگی را در آمریکا تحویل گرفت و هنگامی که برای نخستین بار به این مناطق وارد شد آن ها را بسیار غنی ، آباد و پرآب یافت؛ سرزمینی که به نظر او درخشنده و روشن بود و به همین جهت آن را سیلوانیا(روشن یا به رنگِ نقره) نام گذاشت؛ اما پس از مدتی نام خودش نیز به آغاز این نام اضافه شد و این کوچ نشین «پنسیلوانیا » نام گرفت.(سرگذشت استعمار ج2 ص46)قسمت پانزدهم : نصیحت دوستانه به نوشندگان شرابدر داستان قبل خواندیم که چطور فرقه‌های مختلف به فکر کوچ کردن به سرزمین‌های جدید افتادند اما تنها آنها نبودند. علاوه بر کواکرها ، کلاهبردارها و اراذل و اوباش هم از گروه های بزرگی بودند که از انگلستان عازم آمریکا شدند. «جیمز ادوارد آگله تورپ» یک ژنرال انگلیسی بود که نقشهٔ جدیدی برای آبادی یکی از کوچ نشینها در آمریکا طراحی کرده بود. ژنرال انگلیسی سرزمینی را که پادشاه در اختیارش گذاشته بود به افتخار نام او «جورجیا» نامید و سرمایه ای را گردآوری کرد تا زندانیانی را که به علت عدم توانایی در پرداختن فرض هایشان به زندان افتاده بودند آزاد کند. ژنرال تصور می کرد این افراد ، اشخاصی باهوش و صاحب طرح و نقشه بوده اند که در فعالیت های اقتصادی جسورانه شان با بداقبالی شکست خورده اند و اگر پایشان به آمریکا باز شود به دلیل آنکه افراد مصممی هستند می توانند «جورجیا» را به سرعت آباد کنند و از بقیه کوچ نشین های انگلیسی پیش بیفتند. ژنرال اوگله تروپ تصور می کرد می تواند در این سرزمین جدید ، جامعه ای جدید را پایه گذاری کند. جامعه ای که در آن از خلافکاری، قتل و نوشیدن مشروبات الکلی خبری نباشد. او پیش از حرکت، کتابی را برای مطالعه زندانیانی که آزاد کرده بود تألیف کرد؛ کتابی سرشار از توصیه های اخلاقی با نام «چگونه در راه خدا پیش برویم و نصیحت دوستانه به نوشندگان برندی». ژنرال همه افراد تحت حمایت خود را در یک کشتی نشاند و به طرف آمریکا به راه افتاد ؛ اما در جورجیا متوجه شد که تمام کتاب های اخلاقی جهان هم نمی توانند این افراد را ازنوشیدن مشروبات الکلی بازدارند. از سویی مغزهای اقتصادی که ژنرال از زندان بیرون کشیده بود نتوانستند جورجیا را از بقیه کوچ نشینها پیش بیندازند. جورجیا با سرعتی کمتر از همسایگان خود، رو به پیشرفت گذاشت. با آنکه ژنرال اوگله تروپ با بردن زندانیان مالی به آمریکا موفقیت زیادی کسب نکرد ، اما فکر اعزام زندانیان و خلافکاران به قاره جدید در حکومت انگلستان از بین نرفت و پس از آن، تبعید به مستعمرات، یکی از روش های تنبیه مجرمان بود که جایگزین مجازات زندان می شد. بزهکاران خطرناک تر نیز به کار و اعمال شاقه در مستعمرات محکوم می شدند تا بیشترین تعداد مهاجران برای کوچ نشین های انگلیسی فراهم شود. با همین شیوه ها بود که جمعیت انگلیسی ها به بزرگترین جمعیت اروپایی در قاره آمریکا تبدیل شد و فرانسوی ها و هلندی ها را به وحشت انداخت. این مهاجران سیزده کوچ نشین را در آمریکا تأسیس کردند؛ کوچ نشین هایی که بعدها زمینه را برای تشکیل ایالات متحده آمریکا فراهم کردند.(پرچم اول آمریکا 13 ستاره دایره وار بود،نمادِ 13 مستعمره‌ای که زیر عنوان ایالاتِ متحده آمریکا شناخته شدند.)(سرگذشت استعمار ج2 ص49)قسمت شانزدهم:رسم آدم گول زنیخواندیم که شراب و مشروبات الکی چقدر در استعمار برخی از جاها نقش اساسی داشت اما این تنها اول ماجرا است. تجار انگلیسی به هر قیمتی به دنبال اعزام مردان انگلیسی به مهاجرنشین‌ها بودند و کار به جایی رسید که درکافه ها و کوچه ها به کمین جوانان انگلیسی می نشستند، در کافه ، کنار دست جوانی می نشستند و با او شروع به صحبت و شوخی می کردند. بعد پی‌درپی مشروبات الکلی سفارش می دادند و هنگامی که جوان کاملا هوشیاری اش را از دست می داد زیر بغل او را می گرفتند و از کافه خارج می شدند. از نزدیک ترین راه خود را به ساحل می رساندند و جوان را به یکی ازکشتی هایی که عازم آمریکا بود می بردند. جوان مست هنگامی به خودش می آمد که کشتی کیلومترها را روی اقیانوس پیموده بود. آنها قراردادی را نشانش می دادند که در مستی امضا کرده بود و متعهد شده بود در برابر حقوق مشخصی برای شخص تاجر در مهاجرنشین ها کار کند. پس از مدتی حکومت انگلستان این کار را ممنوع اعلام کرد؛ اما تجار دست بردار نبودند مأموران آنها حتی گاهی زحمت کافه نشینی را هم به خودشان نمی دادند و در یکی ازکوچه پس کوچه های خلوت بندر ضربه ای را از پشت به سرجوان بیچاره می کوبیدند و او را در بیهوشی به کشتی می کشاندند. انگلیسی ها به این شیوه استخدام «رسم آدم گول زنی» می گفتند.(سرگذشت استعمار ج2 ص52)قسمت هفدهم:فقط ده لیره !یکی از ازدواج‌های سیاسی در اروپا به نتیجه خوبی برای اسپانیا منجر شد و اسپانیا با همین بهانه توانست پرتغال را با تمام مستعمراتش ببلعد. فیلیپ، پادشاه اسپانیا، با پرتغالی‌ها رفتار مناسبی داشت و تا پایان عمر سعی کرد به وعده هایش وفادار باشد؛ اما پس از او جانشینانش رفتار دیگری با پرتغالی ها داشتند. ستمگری پادشاهان اسپانیایی طوری پرتغالی ها را به تنگ آورد که بالاخره در سال ۱۶۴۰ میلادی سر به شورش برداشتند و ژان ، دوک برگانزا را به پادشاهی رساندند. همه کشورهای مهم اروپا که چشم دیدن اسپانیا را نداشتند به حمایت از پرتغالی ها برخاستند. فرانسوی ها و هلندی ها کشتی هایی را برای کمک به آنها اعزام کردند. انگلستان هم آماده شد سربازانی را به رهبری یکی از برجسته ترین سردارانش به یاری آنها بفرستد؛ اما به یک شرط: چارلز دوم، پادشاه انگلستان، باید با کاترین براگانزایی دختر ژان ازدواج میکرد. جهیزیه کاترین هم مشخص بود: بندر بمبئی در هندوستان که سالها پیش به تصرف پرتغال درآمده بود. شهر طنجه در مراکش که نزدیک ترین نقطه به اروپا در تنگه جبل الطارق بود، پانصد هزار پوند پول نقد و امتیاز تجارت آزاد انگلستان با تمام سرزمین هایی که پرتغال در آمریکا ، آسیا و آفریقا صاحب آنها بود. عروس پرتغالی با این جهیزیه سنگین راهی دربار انگلستان شد و سربازان انگلیسی نیز عازم پرتغال شدند. پرتغالی ها در جنگ استقلال پیروز شدند و اسپانیا در سال ۱۶۶۸ میلادی استقلال پرتغال را پذیرفت. پرتغال که با یک ازدواج از دست رفته بود با ازدواجی دیگر به دوران گذشته بازگشت؛ اما انگلستان توانست جای پای خوبی را در هندوستان به دست آورد و در تجارت آزاد با مستعمره های پرتغال در سراسر دنیا موقعیت بهتری را در رقابت با بقیه کشورهای اروپایی به چنگ آورد. پادشاه انگلستان، بمبئی را به شرکت هند شرقی که پیش ازاین در زمان ملکه الیزابت تأسیس شده بود اجاره داد. بمبئی یکی از بندرهای بزرگ و مهم هندوستان بود که در اختیار داشتن آن می توانست تجارت خود را پیش از گذشته گسترش دهد. البته شرکت باید اجاره بهایی را به دولت انگلستان بابت این بندر می پرداخت : سالی ده لیره !(سرگذشت استعمار ج2 ص55)قسمت هیجدهم:هرکس چهار مادر داشته باشد یک دختر به او می دهند.بعد از انگلیسی ها فرانسوی ها هم به فکر تأسیس شرکت هایی افتادند تا در مستعمرات به فعالیت تجاری بپردازند. مردم می توانستند سهام این شرکت ها را بخرند و در سودی که از تجارت در آن سوی دریاها به دست می آمد شریک شوند. فرانسوی ها در آغاز شرکتی را برای تجارت در آمریکا تأسیس کردند. این شرکت «هند غربی» نام گرفت. پس از مدتی شرکتی در برای فعالیت در هندوستان تأسیس شد. این شرکت مثل شرکت انگلیسی ها هند شرقی نام گرفت. اکنون سهام دو شرکت هند غربی و هند شرقی در پاریس به فروش می رفت و آن قدر برای معادن طلای لوئیزیانا، مهاجرنشینی در آمریکا که به افتخار لوئی، پادشاه فرانسه، چنین نامی پیدا کرده بود و معادن الماس هند تبلیغ می شد که مردم نه تنها از هرگوشه فرانسه بلکه از سرزمین های دیگر مثل آلمان و هلند برای خرید سهام آن راهی پاریس می شدند. راه ها پر از افرادی بود که به شوق سهام شرکت های هند غربی و شرقی به پاریس می رفتند حتی کالسکه هایی که به پاریس می آمدند از هفت یا هشت هفته قبل کرایه می شدند. شرکت هند غربی که سابقه بیشتری داشت شرکت مادر و هند شرقی که پس از آن تأسیس شده بود، شرکت دختر لقب گرفته بود. اما ارزش شرکت دختر بیشتر از شرکت مادر بود چون هندوستان ثروتمندتر از لوئیزیانا به نظر می رسید. به همین علت هرکس خواهان یک سهم از هند شرقی بود باید چهار سهم از هند غربی می خرید. یعنی هرکس چهار مادر داشت ، یک دختر به او می دادند. ارزش سهام شرکت ها به سرعت بالا می رفت به طوری که پس از چند هفته هر سهم که در آغاز پانصد لیره قیمت گذاری شده بود، بیست هزار لیره خرید و فروش می شد . یعنی ارزش سهام در یک مدت کوتاه چهل برابر شده بود. تب سهام مستعمرات آن قدر بالا بود که مردم از همه طبقات حتی دکاندارن و خرده فروشان به دنبال خرید آن ها بودند و گروهی از آنها در زمانی کوتاه صاحب ثروت هایی عجیب شدند. شخصی که شغل سابقش خرازی بود پس از چندهفته یک میلیونر واقعی شد. یک خدمتکار ساده در عرض هشت روز ده میلیون به چنگ آورد و شخصی که پیش از این مغازه عطاری داشت صاحب یکصدوده میلیون لیره شد. فرانسوی ها این ثروت های بادآورده را مدیون نمایندگان خود در مستعمرات بودند.(سرگذشت استعمار ج2 ص65)قسمت نوزدهم:شما باید توتون بکارید همین!(منشاء جنگ استقلال آمریکا)جمعیت مهاجران انگلیسی زبان روز به روز در آمریکا بیشتر می شد و اکنون نیازهای جدیدی را احساس می کردند. هنگامی که نماینده ای از طرف دولت انگلیس راهی آمریکا شد ، یکی از مهاجران که در قاره نو کشاورزی می کرد از او خواست که در ویرجنییا دانشگاهی تأسیس شود چون در اینجا هم افراد باهوش و مستعد بسیارند.نماینده دولت از درخواست این مرد به شدت خشمگین شد و فریاد کشید:«افراد باهوش؟ در بین شما؟ این خیلی مسخره است. شما فقط باید توتون بکارید و پس!» دولت انگلیس مهاجران را برای برداشت هرچه بیشتر از منابع آمریکا به این کشور اعزام کرده بود و اجازه نمی داد آنها فعالیت دیگری جزکار مداوم، کشاورزی و استخراج معادن داشته باشند. هرکوچ نشین را حاکمی که شخص پادشاه انگلیس او را معین کرده بود اداره میکرد.کوچ نشینها محصولات خود مانند توتون، شکر ، چوب و قطران را فقط باید به انگلستان صادر میکردند. قیمت این محصولات را هم دولت انگلیس معین می‌کرد. آنها باید کالاهای خود را فقط با کشتیهای انگلیسی حمل میکردند و خریدهایشان را هم فقط باید از بازارهای انگلیس انجام می‌دادند. آنها حق نداشتند هیچ کارخانه ای را در زمین های خود تأسیس کنند؛ مخصوصاً کارخانه هایی شبیه کارخانه های پارچه باقی که در انگلستان وجود داشت. مهاجرنشین‌ها کاملاً به انگلستان وابسته نگه داشته می شدند و کاری جز تولید مواد خام مورد نیاز انگلستان و مصرف محصولات انگلیسی نداشتند. ویرجینیا قدیمیترین و ثروتمندترین مهاجرنشین انگلیسی در آمریکا بود. سالی یک بار ناوگان عظیم انگلستان برای حمل توتون به ویرجینیا اعزام می‌شد، کشتیها در مسیر رودخانه های بزرگ و عمیق حرکت می‌کردند و در کنار مزارع توتون لنگر می‌انداختند. کشتی‌ها حامل هرنوع محصولی بودند که برای زندگی مهاجران لازم بود و خودشان اجازه نداشتند تولید کنند. این رفتارهای انگلستان بالاخره مهاجرنشین های انگلیسی را در آمریکا به تنگ آورد. آن ها با هم متحد شدند و جنگی را برای استقلال از انگلستان آغاز کردند: جنگی که در آن یک متحد پنهانی هم داشتند: فرانسه. کمک فرانسه به مخالفان انگلستان در آمریکا در آغاز پنهانی بود. هنگامی که در سال ۱۷۷۶ میلادی نماینده ای از طرف آمریکایی ها به فرانسه آمد، یکی از شخصیت های دربار فرانسه به او نوشت: ما پنهانی یک میلیون لیور به شما می دهیم و سعی میکنیم به همین اندازه هم از اسپانیایی ها برای شما بگیریم. شما با این مبلغ یک شرکت بازرگانی تأسیس می‌کنید و اسلحه، مهمات و هر چیزی را که در جنگ لازم دارید خریداری می کنید. پس از پیروزی یا پول را برمی‌گردانید و یا اجازه می‌دهید ما از زمین‌هایتان بهره برداری کنیم. کمک های فرانسوی ها به این مقدار محدود نشد. آنها در سالهای بعد مبالغ بسیار بیشتری را به آمریکایی ها پرداخت کردند. سپس افرادی را جهت جنگ در کنار آمریکایی ها به آن سرزمین اعزام کردند. فرانسوی ها حتی پای اسپانیایی ها را هم به این جنگ بازکردند و نیروی دریایی دو کشور در مقابل نیروی دریایی انگلستان در سواحل آمریکا صف آرایی کردند. کمک‌های فرانسه به آمریکا برای به زانو درآوردن انگلستان به یک میلیارد لیور رسید و سرانجام آمریکایی ها استقلال خود را از انگلستان به دست آوردند. با قرارداد صلحی که در سال ۱۷۸۳بین انگلستان و آمریکا امضا شد فرانسوی ها احساس کردند انتقام جنگ هفت ساله را گرفته اند. انگلستان آمریکا را از دست داده بود اما هنوز بسیاری از نقاط جهان را در اختیار داشت . همچنین تجارتش را با آمریکایی ها قطع کرد.(سرگذشت استعمار ج2 ص82)قسمت بیستم:لاک پشت پیرتا همین چند سال پیش، سالهای دهه ۱۹۶۰ میلادی، لاک پشت پیری در قصر باکینگهام زندگی میکرد که ملکه انگلستان، الیزابت دوم ، علاقه بسیاری به او داشت. ملکه هرچند وقت یک بار به دیدن این لاک پشت میرفت و به تماشای حرکت بسیار آهسته او روی چمن قصر مشغول می شد. بیش از صدوهشتاد سال از عمر این لاک پشت می‌گذشت و زمانی به کاپیتان جیمز کوک ، کاشف انگلیسی تعلق داشت. جیمز کوک پسر یک دهقان فقیر انگلیسی بود که همیشه با هیجان داستان هایی را که از ماجراجویان و کاشفان انگلیسی در فتح سرزمین های جدید نقل میشد دنبال می کرد. او در دوازده سالگی شاگرد یک دکان خرازی شد اما همیشه به سفرو دریانوردی فکر می کرد. تا آنکه چند سال بعد وارد نیروی دریایی انگلیس شد. کوک در سال ۱۷۶۸ میلادی با گروهی از دریانوردان انگلیسی عازم درباهای جنوب شد. زلاندنو را کشف کرد و بعد به طرف استرالیا به راه افتاد. استرالیا پیش از این به دست هلندی ها کشف شده بود ؛ اما کوک سواحل شرقی این سرزمین وسیع را برای انگلستان فتح و تصرف کرد. جیمز کوک در یکی از سفرهایش لاک پشت کوچکی را از ساحل گرفت و با خود به کشتی برد. این لاک پشت در تمام سفرهایی که کوک پس از این انجام داد با او بود. کوک جزایر هاوایی را هم کشف کرد و در یکی از این جزایر به دست بومیان کشته شد. ملوانان کوک ، لاک پشت او را برای ملکه انگلستان بردند. این لاک پشت در قصر باکینگهام ماندگار شد و پادشاهان و ملکه های بعدی انگلستان مراقبت از او را به تماشای این لاک پشت برای ملکه ها و پادشاهان انگلستان یادآور آخرین اکتشافات دریایی، به زانو درآوردن حریفان و چیرگی بر اقیانوس ها بود . انگلستان در پایان قرن هجدهم با عهده گرفتند با پیروزی بر فرانسه و شکست اسپانیا در نخستین دور رقابت های استعمار، حریفان را به عقب رانده بود. اما آنها همچنان در اندیشه پیشروی در هند و تسخیر سرزمین هایی بسیار وسیع و دست نخورده در آفریقا بودند؛اندیشه ای که ذهن رقیبان اروپایی آن ها را نیز مشغول کرده بود و دوران جدیدی را در تاریخ استعمار آغاز می کرد.(سرگذشت استعمار پایان جلد دوم)EroditoEroditoSun, 17 May 2026 17:50:48 +0330https://virgool.ir/@erodito/گزیده-ای-از-سرگذشت-استعمار-جلد-اول-ahw4oi2h1ntaاین متن را در اصل 3 سال قبل در ویرگول خودم منتشر کردم.https://vrgl.ir/7Tzsnداشتم به متن‌هایی که نوشته بودم نگاهی می‌انداختم که یاد این متن افتادم و بعد با توجه به شرایطی که الان توی اون هستیم به نظرم متن بسیار خوبی‌ست که بازم باید بازنشر شود و کتابی‌ست که هرکسی باید آن را بخواند.آقای میرکیایی کار بزرگی انجام دادند و یک روایت جذاب و خوب از اینکه استعمار اروپاییان از کجا شروع شد و چه وقایعی رخ داد را به مخاطب عرضه میکند. استعمار و یا امپراتوری از اواخر دوران باستان در دنیا ایجاد شد. از زمانی که اسب و آهن باعث شد که افرادی بتوانند لشکرهای بزرگ با سلاح‌های آهنین بوجود آورند و قلمروهای بسیار وسیعی را فتح کنند. اولین کسانی که به این کار مبادرت کردند حِتی‌های آسیای صغیر بودند که تلاش کردند امپراتوری تاسیس کنند با این‌حال توسط فراعنه قدرتمند سلسله 18 و 19 از تحوت‌موس دوم تا هُرِم‌هوپ و رَع‌موسِس(رامسس-پسرِ رَع) کبیر عقب رانده شدند. آشوریان و سلسله چین اولین تلاش برای تشکیل امپراتوری را انجام دادند. آشوریان که یهودیان در کتب تواریخ ایام خود از قساوت دهشتناک آن‌ها و نفیر تیرهایشان و صدای رُعب‌آور اسب‌هایشان که ترس به دل همه می‌انداخت می‌گویند و یورش آن‌ها و بعد کلدانیان را نشانه خشم خدا بر قوم یهود میدانستند. امپراتوری‌ها پدر استعمار هستند. برای همین به کشورهای استعمارگر امپریالیست گفته می‌شود چون در اصل به دنبال ایجاد امپراتوری‌ها هستند. امپراتوری کلمه‌ای لاتین‌ست که از امپریوم میاید یعنی قدرت محض منظور اشاره به نظمی‌ست که رومیان برروی جهان زیرسلطه خود داشتند یعنی رومیان با زور و قدرت محض و قساوت بر اروپا و شمال آفریقا و سوریه حکومت می‌کردند و کلمه امپراتوری اشاره به همین نظم داشت. همین کلمه را مورخین برای موارد مشابه دیگر مثل روم استفاده کردند مثل آشوریان و کلدانیان و پارس‌ها(هخامنشیان و ساسانیان) و .... چون دقیقا به همان صورت آن قلمروهای وسیع را اداره میکردند از راه غارت و کشتار و وحشت بر نواحی بزرگی از دنیا حکومت می‌کردند چه رومیان چه پارس‌ها چه چینی‌ها و بعدها اقوام تُرک و هون‌ها و مغولان. مغولان شاید مهم‌ترین و قوی‌ترین امپراتوری تاریخ باشند البته اگر امپراتوری استعماری انگلیس را فاکتور بگیریم که بزرگترین امپراتوری تاریخ بود. خلاصه که استعمار چیز جدیدی نیست و نزدیک 3000 سال‌ست که روی زمین ما این پدیده را داریم. استعمار یعنی آباد کردن که اشاره دارد به توجیه امپراتوری‌ها بر سلطه بر اقوام مختلف. تو زبان‌های اروپایی ما کلونیزاسیون داریم یعنی کلونی‌سازی(همانندسازی؟-یعنی توسعه خودمان در جاهای دیگر) که خب امروزه آمریکا همین‌ست مهم‌ترین کلونی‌ست که وجود دارد که در اصل چیزی نیست جز توسعه‌ی اروپا در غرب. چه آمریکا و کانادا که توسعه انگلیس و فرانسه در آنجاست و چه آمریکای لاتین که چیزی نیست جز توسعه اسپانیا و پرتغال(برزیل) در آن‌جا..با این‌حال اما استعمار اروپاییان فرق بسیار اساسی با بقیه داشت و دارد. امپراتوری‌های قدیم در اوج آنها مغولان بر بخشی از زمین حکومت می‌کردند و با بقیه دنیا کاری نداشتن ولی استعمارگران اروپایی کل دنیا را برای خود میخواستند و می‌خواهند و این فرق اساسی امپراتوری‌های قدیم با استعمارست.مقدمه جلد اولکشورای استعمارگر در اصل پرتغال و اسپانیا بودن و انگلستان و فرانسه و هلند بعداً بهشون اضافه شدن که در اصل به دنبال آن‌ها رفتن و جای آنها را گرفتن و جهان تا حدودِ 500 سالِ قبل خیلی کوچک‌تر از آنچیزی بوده که الان ما ازش تصور داریم که البته منظورمون هم کره زمین هست و نه کیهان. و فقط یک قاره آسیایی بود و اروپا و بخش هایی از آفریقا که شمالِ آفریقا و در نهایت مرکزِ آفریقا و غربِ آفریقا و نه هنوز قاره آمریکایی کشف شده بود و نه اقیانوسیه‌‍ای و حتی بخش هایِ بزرگی از آفریقا هم کشف نشده بود و قسمت هایِ شمالی آن فقط شناخته شده بود و حالا همین آسیا و اروپایی که شناخته شده بودن همین ها با هم رقابت داشتن مثلاً جنگ های 700 ساله بین پارس‌ها و رومی‌ها و جنگ هایِ پارس‌ها و یونان و مقدونیه و جنگ های صلیبی که بین آسیا و اروپا بود که همه اینها دعواها رو نشون میداد اما وقتی که جنگ تموم میشد یه چیزِ دیگه ای رونق میگرفت که اون هم تجارت بود و اروپاییها عُرضه تولیدِ پارچه هایِ ابریشمی و پنبه ای و قالی و معادنِ جواهر و فلزات ارزشمند رو هم نداشتن و اگر هم داشتن آنچنان نبوده و اروپاییا اصلاً ثروتی نداشتن و هرچه داشتن از چپاولِ کشورهایِ شرقی‌‍ست(هنوز هم همین‌طورست) و باید اینها رو از شرق وارد میکردند و شرق مهدِ هُنَرِ و این جا در این بین ابریشم از همه چیز مهمتر بود و گران بود و ابریشم هنوز هم گران است اما نیازهایِ اروپایی‌ها فقط به ابریشم محدود نمیشد و آنها عاشقِ ادویه هم بودن که علاوه برخوش طعم کردنِ غذا برایِ نگهداریِ غذا ازش استفاده میشد چون اون موقع یخچال و فریزر نبود و برایِ همین آنها از ادویه برایِ نگهداریِ غذاها استفاده میکردن. پس ابریشم و ادویه مهم بود و کم بودنِ ادویه تو اروپا،ادویه رو به ماده ی مخصوصِ اشراف تبدیل کرده بود و قیمتِ آن هم روز به روز بیشتر میشد و پس باید راه هایِ تجاری میباید ایجاد میشد که اروپاییان میامدند و میرفتن و برایِ این کار هم دوتا راهِ معروف هم ایجاد شد 1-راهِ ابریشم 2-راهِ ادویه که راهِ ادویه راهِ دریایی بود که از هند و چین آغاز میشد و با گذشتن از سیلان به اقیانوسِ هند میرسید و سپس در دو مسیر به حرکتش ادامه میداد: 1-خلیج فارس تا از بندرهایِ ایران کاروان هایِ ادویه به سویِ سوریه و بنادرِ مدیترانه بروند 2- با دور زدنِ شبه جزیره عربستان به دریایِ سرخ و از آنجا به مصر میرسید و از آن طرف از دریایِ مدیترانه برود به سویِ اروپا. اما راهِ ابریشم از چین و آسیایِ میانه به ایران میرسید و از ایران هم با گذشتن از شهرهایِ بصره و حلب و از سوریه امروزی به دریایِ مدیترانه میرسید و از آنجا میرفت به اروپا. اما دورانِ آرامشِ تجار به پایان میرسد چون که قبایلِ تُرکِ آسیای صغیر باهم متحد میشوند و حکومتِ عثمانی رو تشکیل میدهند که ربطی هم به عثمان خلیفه سومِ راشدین نداره و تونستن که قسطنطنیه رو فتح کنن(شهرِ کنستانتین). ما دو روم داشتیم یکی رومِ غربی و یکی رومِ شرقی یا بیزانس که البته بهش میگفتن روم که پایتختش قسطنطنیه بود و عثمانی توانست در 1453 با فرماندهی سلطانِ غازی(جنگجو) محمدِ فاتح قسطنطنیه رو فتح بکند ولی با این حال بازم میخواستن که در اروپا پیشروی بکنن و عثمانیها آن اوایل همیشه مویِ دماغِ اروپایی ها بودن و هرچند که در جنگِ جهانی اول اروپاییا بالاخره عثمانی رو شکست دادن و آن رو به کشورهایِ دیگه تجزیه کردن مثلِ عراق و سوریه و لبنان و فلسطین و اردن و کویت چون که تجزیه کردنِ یک کشور بهترین راه برایِ کم کردن قدرتش است. و خلاصه که آن اوایل بسیار درگیری داشتن و این درگیریها باعث شد که اروپاییان از راه ادویه و راهِ ابریشم محروم بشوند. و حالا ادویه و ابریشم گران شد و حالا باید اروپاییان راه هایِ جدیدی به سویِ هند و چین پیدا میکردن که از آن طریق ادویه و ابریشم رو تهیه کنن و فقط هم بحثِ ادویه و ابریشم هم نبود و کشورهایِ اروپایی بالاخره با خودشون درگیریها و کشمکش داشتن و برایِ تامین هزینه جنگ ها به پول نیاز داشتن و اونها حتی در کشورِ خودشون دولت هاشون با زمین داران کشورهایِ خودشون هم رقابت میکردن و اونها فکر میکردن که در کشورهایِ شرقی یه شهری وجود داره به نامِ «اِل دورادو» که در آن کوه هایی از طلا وجود داره و حتی سنگفرشِ جاده ها هم از طلا است و بعد سفرنامه معروفِ مارکوپولو هم غربیها رو به شرقی ها و ثروتهایِ آن علاقه مند کرد و اکثرِ این جهانگردا و سیاحان جاسوس بودن. خلاصه که دریانوردایِ اروپایی آمدن به سمتِ اقیانوس که خودشونو هرجوری شده به چین و ژاپن و هند برسانند ولی در طیِ این سفرها اکتشافاتی کردن و به جاهایِ جدیدی رسیدن و پرتغال یکی از اولین کشورهایی بود که به فکر یافتن راه هایِ دریایی به سمتِ شرق افتاد که حالا که عثمانی راه رو میبنده ما از راهِ دیگه ای بریم و این کشورِ کوچک اروپایی که در سواحلِ اقیانوس اطلس بود همیشه مجبور بود که برایِ ارتباط با کشورهای دیگه از راهِ دریایی استفاده بکند و هنگامی که رسیدن به شرق از راه هایِ تازه ذهنِ اروپاییها رو مشغول کرده بود، پرتغالیها در این راه پیش قدم شدند. شاهزاده پرتغالی به نام هنری که فرزند ژانِ دوم پادشاهِ پرتغال بود, رهبریِ کشتی های اکتشافی رو برعهده گرفت و دستور داده بود که رصدخانه های بزرگی بسازند و نقشه هایِ جغرافیایی قدیمی هرچه که وجود داره که براساسِ سفرهایِ زمینی خودشون داشتن نقشه هایی میکشیدن را جمع میکردن. هنری فکر میکرد که اگر آفریقا رو دور بزنه میتواند که به شرق دست پیدا بکنه و آفریقا قاره بزرگی بود که فقط شمالِ آن شناخته شده بود و اینها فکر نمیکردن که قاره آفریقا انقدر عریض و طویل است و فکر میکردن یه فاصله کوتاهی رو برن آفریقا تمام میشود و به آسیا میرسند و فکر میکردن جنوبی ترین کشورِ قاره آفریقا کشورِ گینه است و اگر از آنجا کمی حرکت کنن میتوانند راهِ خود را به سمتِ چین و هند باز کنند. هنری و برخی دوستانش برایِ یافتنِ مسیر جدید برایِ دور زدنِ آفریقا واردِ اقیانوسِ اطلس شدند و از آن طرف چون که اطلاعاتِ کافی هم نداشتن و از دریاهای ناشناخته ای که تاحالا پا در آن نگذاشته بودن میترسیدن، همیشه سعی میکردن حرکتی ساحلی داشته باشند و در آغاز فقط سواحلِ غربیِ آفریقا کشف شد و دریانوردهایِ پرتغالی با کشفِ این سواحل، هرجا میرفتن که ساحلِ جدیدی کشف میکردن؛پرچمِ پرتغال رو هم آنجا میکوبیدن که اینجا برایِ پرتغال است و بومیهایِ آفریقایی معترض بودن به این اوضاع که با توپ و تفنگ جوابشونو میدادن و پرتغالی ها هر یک از نقاطِ سواحلِ آفریقا رو به اسمِ یه کالایی که از آنجا بدست میاوردن نامگذاری میکردن و مثلاً در ساحلِ عاج فیل شکار میکردن و عاجِ فراوانی بدست اوردن و این شد ساحلِ عاجی و گینه به ساحلِ غله مشهور شد چون فلفلِ آن به غله بهشت معروف بود و ساحلِ برده یا ساحلِ طلا هم نام سرزمین هایِ دیگه ای بود که توسطِ پرتغالی ها کشف شدقسمتِ اول-«دام»واسکو دوگاما به ساحل شرقی آفریقا رسید. او هنوز نتوانسته بود راه هند را پیدا کند. تجارت شرق آفریقا در انحصار بازرگانان ایرانی و عرب بود و آن ها اسرار خود را برای غربی های تازه از راه رسیده که می توانستند به رقیبانی سرسخت تبدیل شوند فاش نمی کردند. گاما تصمیم گرفت دامی برای بعضی ار این بازرگانان پهن کند. آنها را به بهانه گفت و گوی تجاری به کشتی خود دعوت می کرد و در مهمانی هایی که ترتیب می داد انواع شراب ها را در برابر آن ها قرار می داد تا بتواند اسرار مسیر هندوستان را در مستی از زیر زبان آن ها بیرون بکشد. همه تاجرانی که به عرشه کشتی گاما می آمدند مسلمان بودند. آنها در میهمانی گاما شرکت می کردند اما به غذاها و مشروبات او لب نمی زدند. گاما خشمگین از ناکامی خود دنبال دریانوردی می‌گشت که در میان مسلمانان به سهل انگاری و پای بند نبودن شریعت اسلام مشهور باشد و سرانجام این فرد را پیدا کرد. شهاب الدین احمد بن ماجد. احمد بن ماجد از پُرآوازه ترین دریانوردان عرب درآن روزگار بود. او هنگامی که در مجلس واسکودوگاما حاضر شد. با دیدن شراب های رنگین اروپایی، خودداری اش را از دست داد و در میان فریادهای پراز شادی و سرمستی ملوان های پرتغالی باده‌گُساری کرد. هنگامی که هوشیاری اش را کاملاً از کف داد گاما او را در آغوش کشید و رازهای دریانوردان مسلمان برای رسیدن به هندوستان را از او پرسید. احمد بن ماجد مست و سرخوش در حالی که روی عرشه کشتی ایستاده بود و هر لحظه با دستانش به سمتی اشاره می کرد تمام جزئیات راه هند را بر زبان آورد و منشی واسکو دوگاما با هیجان و شتاب تک تک کلمات او را روی کاغذ نوشت و در نتیجه پرتغالی ها با اطلاعاتی که از احمدبن ماجد دریافت کردند توانستند به هندوستان برسند و بدین ترتیب بدمستی یک دریانورد لاابالی آغاز استعمار هند را رقم زد.(سرگذشت استعمار جلد اول، صفحه 23)قسمت دوم:«آتش در کشتی»دو سال بعـد، واسکو دوگاما دوباره راهی هنـد شـد. گاما هنگامی که به کالیکوت نزدیک می شد ، با یک کشتی پر از حاجیان مسلمان که از مکـه بـه هنـد برمی گشتند ، رودررو شد . کشتی حامـل3800 مسـافـر مـرد و زن و بچه بود. گاما دستور داد کشتی را در وسط دریا متوقف کنند و از مسافران دوازده هزار دوکا (واحـد پـول پرتغال) بـاج بگیرند. پرتغالی ها سپس کالاهایی را که حدود ده هزار دوکا ارزش داشت از مسلمانان گرفتند و بعد همه آنها را با کشتی شـان آتش زدند. گاما با این اقدام پیغامی ترسناک برای شاهزاده کالیکوت فرستاد تا در مذاکرات بعدی موفق تر باشد. هنگامی که گاما به کالیکوت رسید، شاهزاده گروهی را برای مذاکره با او اعزام کرد. گاما پاسخ داد که قبل از هر اقدامی باید مسلمانان از شهر خارج شوند. او هنوز خاطره تجار عرب را که مردم را به نخریدن اجناس پرتغالی ها تشویق می کردند، در ذهن داشت. شاهزاده زیر بار نرفت. گاما هم شهـر را با توپ هـای کشتی هایش زیر آتش گرفت. از سویی ، ورود تمام کشتی های بازرگانی به بندر را ممنوع کرد. گاما سپس راهی کوشن شد. راجه کوشن، که پیش از این در رقابت با شاهزاده کالیکوت همکاری گسترده ای با پرتغالی ها داشت، با ورود آنها دچار وحشت شد. گاما از او خواست به او حق داده شود که هر قدر ادویه که می خواهد، با هر قیمتی که خود تعیین میکند،بخرد؛ همچنین راجه با احداث قلعه پرتغالی ها و نمایندگی تجاری آنها در کوشن موافقت کند! از سوی دیگر، شاهزاده کالیکوت با یک ناوگان قوی راهی کوشن شده بود. راجه کوشن ، که این امتیازهای سنگین را به پرتغالیها داده بود و به دوستی آنها می نازید ، از آنها تقاضای کمک کرد ؛ اما واسکودوگاما عقب نشینی را عاقلانه تر تشخیص داد و راجه کوشن را به حال خودش واگذاشت و با محموله گران بهایی از ادویه به سوی پرتغال بازگشت.(سرگذشت استعمار جلد اول، صفحه 33)قسمت سوم-"مردم مهربان مقاومت نمی کنند"بعد از اینکه پرتغالی ها با واسکودوگاما به هند راه یافتند بعد از پرتغالی ها، اسپانیایی ها هم خواستند به این ماجراجویی ملحق شوند که مردی ایتالیایی به نام کریستف کلمب این کار را انجام داد که بار اول موفق نشد اما کلمب دوباره به سمت غرب به راه افتاد. او باید به هندوستان می رسید و این جزایر فقط ایستگاه هایی بین راهی بودند. آن طور که کلمب در خاطرات مارکوپولو خوانده بود ، از هند می توانست به ژاپن برسد و جزیره ثروتمنـد جیپانگو را فتح کند.(جیپانگو نامی بود که مغولهای یوآن به ژاپن دادند و مارکوپولو از آن به این شکل یاد کرده است). کشتی های او تقریبا روزی دویست کیلومتر را در دریا طی می کردند. اکنون بار دیگرترس در چهره ملوانان پیدا شد هیچ خبری خشکی نبود. سرانجام،گروهی از آنان سر به شورش برداشت « ما باید به اسپانیا بازگردیم.». کلمب به ملوانانش قول داد که اگر تا سه روز دیگر به ساحلی نرسند ، مسیر بازگشت را پیش می گیرد اما دو روز بعد، چیزهایی روی آب پدیدار شد. شاخه ای سبز با گل سرخی کوچک و یک تخته چوبی ساخته و پرداخته شده. این یعنی انسان هایی در همین نزدیکی بودند. سرانجام در نخستین دقایق طلوع خورشید، فریاد دیده بان کشتی بلند شد : « خشکی..... خشکی .....»..او ساحل ریگزار درخشانی را از دور دیده بود. کلمب در ساحل زانو زد و در حالی که اشک می ریخت زمین را بوسید. او تصور می کرد به هند رسیده است و این ساحل را «سان سالوادور»(=منجی مقدس-منظور حضرت مسیح(ع) است) نامید. جایی که امروز جز جزایر باهاما در شرق دریای کارئیب‌ست. کلمب منشی خود و همچنین بازرس دربار را صدا زد و در برابر آن ها خود را از طرف پادشاهان کاتولیک اسپانیا مالک این سرزمین خواند. آن ها نیز او را نایب السلطنه و نماینده دربار در هندوستان خواندند. بومی ها از مراســــم و فـریادهای این سه نفر چیری نمی فهمیدند. چشمان آن ها دنبال مهره‌های شیشه ای و کلاه بره های سرخی بود که کلمب در میانشان تقسیم کرده بود. پس از آن، شیره قند در میان بومی ها تقسیم شد. آن ها با لذتي فوق العاده از شیره قند می خوردند؛ چون هنوز با گیاه نی شکر که سالها بعد فاتحان به این سرزمین آوردند، آشنا نشده بودند. کلمب در یادداشت‌هایش نوشته است:«با توجه به ملایمت و مهربانی ساکنان این جزایر ، به آسانی می توان آنها را تصرف کرد.»(سرگذشت استعمار جلد اول، صفحه 51)قسمت چهارم: "سگ"پرتغالی ها و بعد اسپانیایی ها به دنبال رسیدن به کشورهای دیگر از چه ترفندهایی استفاده کردند از جمله شراب که برای آنها خیلی کارگشا بود و این که به گفته کریستف کلمب : مردمان سرزمین های دیگر آن قدر آرام و مهربان هستند که به راحتی می توان انها را تصرف کرد اما یه جاهایی هم مردم مقاومت می کردند. کلمب در بیشتر مناطق با رفتار ملایم بومی ها روبه رو می شد. تنها در بعضی سواحل بود که بومی ها با تردید به ایـن مـردان سفید نگاه می کردند. در یکی از این سفرها ، قایق سرخپوست ها با قایـق مـردان کلمب رودررو شد و سرخپوست ها با تیر و کمان به یاران کلمب حمله کردند. سفیدها سلاح اتشین در اختیار داشتند و خیلی زود توانستند سرخپوست ها را از بین ببرند. تنها یک نفر از آن ها زنده ماند که روده هایش از شکمش بیرون ریخته بود اسپانیایی ها چون می دانستند کاری از این مرد بر نمی آید ، او را درون آب انداختنـد تـا غرق شـود ؛ اما او در حالی که با یک دست شکم خود را گرفته بود ، به طرف ساحل شنا کرد. مردان کلمب با دیدن این صحنه شگفت زده شدند و نگران از اینکه او به ساحل برسد و تمام افراد قبیله اش را برای انتقام بسیج کند. دوباره او را گرفتند، محکم بستند و به آب انداختند. اما مرد بومی بار دیگر خود را رها کرد و با شنا به طرف ساحل ادامه داد. اکنون آن ها مجبور بودند مرد را چنان گلوله باران کنند که در خـون خـود غـرق شـود و پایش به ساحل نرسد. تا آن روز ، پای سگ به قاره آمریکا نرسیده بود. استفاده از این حیوان هم سلاح مؤثری برای سرکوب بومی ها بود. ملوانان سگ های بزرگ و قوی هیکل اسپانیایی را به طرف بومی ها که تا آن هنگام چنین حیوانی را ندیده بودند رها می کردند. سگ های تحریک شده، سرخپوست ها را پاره پاره می کردند و وحشتی عظیم در دل افراد بومی پدید می آوردند. اسپانیایی ها با مشاهده ترس سرخپوست ها از این حیوان، در تمام مناطق به استفاده از سگان شکاری روی آوردند. به گونه ای که در جریان کشف سرزمینهای جدید ، هزاران بومی ، در حالی که دندان هایی تیز گلوی آن ها را دریده بود ، از پای درآمدند.(سرگذشت استعمار جلد اول، صفحه 51)قسمت پنجم: پاپ زمین را تقسیم می‌کندپرتغال و اسپانیا دو کشوری بودند که تمام تلاش خود را معطوف کشورگشایی کردند و این رقابت برای این دو کشور اختلافاتی را ایجاد می کرد. پرتغالی ها در اکتشاف سرزمین های جدید پیش قدم شده بودند و اسپانیایی ها هم با دیدن پیروزی های آنها در هند و سواحل شرقی آفریقا، فـوری دست به کار شده و کلمب را به اقیانوس اطلس فرستاده بودند. حالا هر دو کشور کشتی هایی را روی آب داشتند و هر لحظه ممكـن بود بر سر جزیره یا قاره جدیدی به جان هم بیفتند. وقتی کریستف کلمب قاره جدید را کشف کرد. پادشاه اسپانیا از پاپ الکساندر ششم خواست تصرف این سرزمین ها توسط اسپانیا را تأیید کند. پاپ هم مالکیت پادشاه اسپانیا بر قاره جدید را تأیید کرد. پادشاه پرتغال با دیدن اعلامیه پاپ به جنب و جوش افتاد و از او خواست حمایتش را از پرتغال نیز اعلام کند و تعلق بسیاری از مناطق آفریقا و جزایر اقیانوس اطلس به پرتغال را به رسمیت بشناسد. پاپ که می دانست ماجرا به همین جا ختم نمی شود و این دو قدرت دریایی مدتی بعد پشتیبانی او را برای تصرف و تسلط بر یک سرزمین مشخص خواهند خواست، تصمیم گرفت تکلیف هر دو را برای همیشه و به شکلی واضح روشن کند. راه حل نهایی پاپ این بود ؛ روی نقشه، نقطه ای در صد فرسنگی غرب جزایرآزور، که در اقیانوس اطلس قرار داشت و پیش از این توسط پرتغال کشف شده بود، مشخص شود. سپس یک خط فرضی از شمال به جنوب رسم شود که از این نقطه بگذرد. بنا به اعلام پاپ، تمام سرزمین هایی که در شرق این خط قرار می گرفتند، در محدوده فعالیت اکتشافی پرتغال و تمام مناطق کشف شده در غرب این خط به اسپانیا متعلق بودند. این را پیمان تُردُسییاس خواندند. ظاهراً اختلافات دو کشور کاتولیک این طور حل میشد. بعدها خواهیم دید که تصمیم پاپ چه قدر در حل اختلاف های احتمالی مؤثر بوده است.(سرگذشت استعمار جلد اول ص71)قسمت ششم:جایی که همه ما مست و سرخوشیماسپانیایی ها در آغاز تلاش کردنـد بـا ملایمت و مهربانی با سرخپوست ها رودررو شوند. شیره قند از خوراکی های دلپذیری بود که سرخپوست ها پیش از آن مـزه آن را نچشیده بودند و ظرف های آن را با اشتیاق و اشتهای فراوان از دست اسپانیایی ها می گرفتند؛ اما جذاب ترین سوغات سفیدها برای سرخپوستها «شراب» بود. بومی ها که تا پیش از ورود سفیدپوستان با مشروباتالکلی آشنا نبودند، با نوشیدن اندکی از آن به سرعت مست و سرخوش می شدند و برای نوشیدن اندکی بیشتراز آن دنبال سفیدها به راه می افتادند. اعتـیـاد ســـرخپوست ها به الکل باعث شکستن مقاومتشان در برابر سفیدها می شد و بعضی از قبایل آنها آن قدر در نوشیدن این «آب عجیب» افراط کردند که رو به از هم پاشیدگی و انقراض گذاشتند. ورود سفیدها به بعضی مناطق ، در حالی که شیشه های شراب را برای توزیع در میان سرخپوست ها در دست داشتند ، باعث نامگذاری خـاص این نواحی شـد. «مان هاتان»، منطقه ای که امروز بخشی از شهر نیویورک است چنین معنی می دهد:«جایی که همه ما مست و سرخوشیم». سفیدها(لقبی که سرخپوستها به کاشفانِ اروپایی دادن) می توانستند معامله های پرسودی با سرخها بکنند. آنها گاهی در برابر یک شیشه مشروب، یک گاری پر از پوست از سرخپوست ها می گرفتند. اسپانیایی ها روبه رو شدن با بومی ها در آن روزها را اینگونه توصیف کرده اند:«در یک دست انجیل داشتیم و در دست دیگر یک بطری شراب ؛ تفنگی را هم به پشت انداخته بودیم.»(سرگذشت استعمار جلد اول ص128)قسمت هفتم:جنون طلاجنون طلا که بسیاری از اسپانیایی ها را مبتلا کرده بود، باعث می شد نه تنها سرخپوستان را غارت کنند،بلکه قبرهای مردگان آن ها را بشکافند تا اشیای گران قیمتی را که همراه آن هـا دفـن شـده بـود پیدا کنند. ستایش مردگان از آیین هایی بود که در میان بسیاری از سرخپوست ها رایج بود؛ اما آنها که در آغاز سفیدها را به نام «پسران آسمان» و «نجات بخش هایی که از قعر اقیانوس برای رهایی آن ها آمده بودند» می شناختند، اکنون با شگفتی دیده بودند که آنها به مردگان هم رحم نمی کنند و به چیزی جز طلا نمی اندیشند. می دیدند که این «رنگ پریده ها» حتی به اجساد مردگان سرخپوست ها برای کاویدن زمین و سینه کوه ها در پی طلا به بردگی کشیده می شدند؛ اما گاه نیز مرگ را به اسارت به دست اسپانیایی ها ترجیح می دادند و دیده می شـد در یک قبیله زنان ، مردان و کودکان به خودکشی جمعی دست می زنند. گاهی نیز مشاهده می شد که یک قبیله سرخپوست پیروزی کوچکی در برابر سفیدها به دست می آورد. در این وضع ، برای انتقام گیری از اسپانیایی ها و طعنه زدن به حـرص و ولع آنها به طلا ، طلای مذاب را به حلق اسیران می ریختند. تب طـلا باعث شد اسپانیایی ها در یک و نیم قرن ۱۸۰,۰۰۰ کیلو طلا را از سرزمین سرخپوستان به اروپا منتقل کنند. پس از آن ، کشف معادن نقره در پرو، آرژانتین و نقاط دیگر موجب شد شانزده میلیون کیلو نقره به اسپانیا ارسال شود. نام هایی که اسپانیایی ها روی مناطق تازه کشف شده می گذاشتند، همچون پرتغالی هایی که پیش از این ساحل عاج و ساحل طلا را یافته بودند، نشان از نیت اصلی آنها در فتح این سرزمین ها داشت که مثلاً آرژانتین یعنی سرزمین نقره و کاستاریکا یعنی ساحل غنی و پورتوریکو ساحل نیرومند. موفقیت های اسپانیا و پرتغال در آن سوی دریاها باعث شد بقیه کشورهای اروپایی هم به فکر یافتن و فتح سرزمین های جدید بیفتند. هلند، فرانسه و انگلستان نیز کشتی های خود را به سوی اقیانوس ها فرستادند. ورود این کشورها فصلی تازه را در تاریخ استعمار آغاز کرد ؛ فصلی که آن را با نام «رقابتهای استعماری» می شناسیم .(سرگذشت استعمار جلد اول ص131(پایان جلد اول))EroditoEroditoSun, 17 May 2026 17:10:24 +0330