نوشته های Mohamadreza Lalegani

مثنوی اسرار ساز پدر

Mohamadreza Lalegani — Mon, 06 Dec 2021 16:07:44 +0330

اصفهان را خاندانی بد به نامشهره اش بس سخت آید در کلامراد مردی ارجمند و دلنشینجملگی آن دودمان را بُد مهیننزد مردم نام او استاد بودگرچه خود از جاه و نام آزاد بودشهره ی این خاندان با وقارچیره دستی بود در آهنگ تارزخمه های دلکش استادِ تاررستِخیزِ ساز بودی در گذاردر نوایی جمع رقصان آمدیپرده ای آن جمع گریان آمدیپرده های نغمه ای خیزان بُدیگه طنینی ناقضِ میزان بُدیزخمِ تارِ تیره چوبِ اوستادتیرگی از قلب خلقی می ستادجانِ آوا های او سرزنده بودسوزِ سازش چون سنان برنده بودچون نوایِ سازش آوازی نبودهمچو راز نغمه اش رازی نبودبود آوازی میان اهل شهرکَمچو ساز او نباشد در دو دهرسر به سر آوانوازانِ بلاددر پیِ سازنده اش ، زر ها بدادجملگی اندر عجب که این سازِ تاراز چه چوب و پوستی آمد به بارپوستینِ بهترین گاو و شتراینچنین نغمه نسازدْ ، پر ز دُرخالقِ آن ساز بودی بی اثرنامد هرگز زو کسی را یک خبرهر کسی استاد را پرسش نمودگفت ماهیگیر نیکست و نه رودسالها بر ساز و بر استاد رفتمرغِ مشکینیِ مو در باد رفتموسم کشتِ عمل چون سر شدیوقتِ پیری هر دمی چون زر شدیپورِ مهتر را به نزد خود بخواندشرح حال خویش را بر او براندگفت ای جان پدر تسبیحِ جاندانه دانه کم شد اندر سالیانزان درخت بس تنومند و گشنچند برگی مانده بر روی بدنکو تن و جانم به هم بردوختهآتشی اندر دلم افروختهآتشی کو می نماید انفصالاندکی مانده که گردد اتصالوان زمان چون جانم از تن شد جدادر پی چندین عمل خواهم تُراجسم بی جانم ز شوخش پاک کناسب تن بهر کفن فتراک کناین بدن در پرنیانی پاک پیچهان عِبَر کن چون برم در خاک هیچاین عصایم را به گورستان ببرتا شوی از جای دفنم با خبروقت مغرب چون به قبرستان شدیوان زمان خور از نظر پنهان شدیپایه اش در حوض قبرستان گذارسایه اش گورم نماید آشکاردر محل انتهای سایه اشحفر کن گوری مرا در خاکْ کَشوان زمان ساز مرا رویم گذارساز من با من رَود از این دیاراندکی بعد اوستادی جان بدادوان که دردی را دهد درمان دهادسوگواران جملگی گرد آمدندخبرگان در جای شاگرد آمدندوان پسر امر پدر انجام دادروح بابش را بسی آرام دادچند ماهی بعد جمعی بس کثیرچهره های پوشانده جُبه زاغِ سیرهدیه‌ای سوی پسر تحویل دادهدیه‌ای از سوی بابش اوستادتارِ زیبا و ظریفی تیره رنگکاسه ای محکم تو گویی از خدنگمهترِ آن جمع پیش آمد سپسگفت این هدیه نباید دستِ کستا به تو از هند تازان آمدیمبهر تو ما سازسازان آمدیمسعی ما ضایع مکن با فاش ما"کی" و "چه" ناور تو در کنکاش ماگر کسی جویای اصلِ تار شدگو که من را سازِ بابم یار شدگو که این سازم نه ساز دیگر استبل همان ساز پدر، آن گوهر استنامه ای بر تو همی داریم نیزتا دمِ مردن مخوان زو هیچ چیزنامه داد و اسب و یاران را بخواندجمع یاران پشتِ او چالاک راندسالها زان واقعه شد بر مرادشهرت استاد پورش بسط دادنغمه ی سازش جهانپیمای شدبس مکاتب در پِیَش بر پای شدرازِ تارش همچو تار اوستادماند و پاسخ او ز سازنده ندادسالیان موی سیاهش رنگ زدکوس رفتن در دو گوشش زنگ زدچون که در بستر بیفتاد و بدیدراهِ رفتن زین جهان آید پدیدآمد آن نامه همی در خاطرشیافت ، آن را و بشد او ناظرشنامه از سوی پدر استاد بودخط نامه ، خط مرد راد بودچون کنون در دست داری نامه رادر سنین پر کرده ای پیمانه راموی تو چون این ورق روشن شدهرخت پیری بر تو پیراهن شدهشرح رازی بر تو خواهم بازگفت راز سازت کو بمانده در نهفتزان سبب گورم بکردم من نشانتا نماند نزد جمعی او نهاننزد آن جمعی که تارت را بدادنامه و آلات کارت را بدادجمع هندووانِ نیک پاکبازخاندانِ صوفیان سازسازسازِ ما و ساز جدّم پیش از اینساختند این هندوانْ پاکْ اینچنینجای گورِ من به پورت بازگوبا عصایم گو که یابد جایش اوچونکه شست او پیکرت با جسم و جانگو که او دفنت کند در آن مکانسوی هندووان یکی نامه نویسوین نشانی طبق برنامه نویسگو که وقت رفتنم شد این زماننزد پورم تار خواهم ، محرمان!سالها مردم همه اندر شگفت کین چنین سازی چگونه سر گرفتچوب آن جادوست یا سازنده اشیا ز جلد قوست جنس پرده اشسیم آن آهن بُد و چوبش کبودسر آن در چوب و در سیمش نبودپرده ی کاسه بباشد راز تاررفته در آن جلد انسانی بکارجسم من در تار تو بر کار بودتارِ پورت را شوی پس تار و پودتا که درسی را پذیریم ای پسرکو بهای تار بُد جانِ پدر...للـه گانیآذر ۹۱

نور، برف، دایی

Mohamadreza Lalegani — Thu, 04 Nov 2021 00:02:32 +0330

کوهستان کولساس ۱۸۹۵ - کلود مونهگفتم «دایی، تو چرا چشم‌هایت آبی است؟»گفت «از بس به آسمان نگاه کرده‌ام.»گفتم «پس یعنی من هم؟»- نه.‌ تو نگاه کنی فقط چشم‌هات ضعیف‌ می‌شود.راه خاکی ادامه داشت تا باغ‌های دامنه کوه. دوطرف این راه همه گندم بود. ‏دایی. باد اردیبهشت می‌پیچید لای موهای طلاییش. بین گندم‌های تازه رسته‌ ایستاده بودیم. برف تازه آب شده بود و آفتاب آرام بود و بی‌آزار. دشت، رنگ سبزِ بی‌جانی داشت و بوی خاک و علف تازه از زمین بلند می‌شد. سکوت بود، بادِ از برف گذشته و کوه. خیلی کوه. گفتم «دایی مامان می‌گوید تو به من سیگار می‌دهی. ننه هم بدش میاد.» گفت «تو چی؟ بدت میاد؟» گفتم «نه.» برگشت و کوه را نگاه کرد. گفت «چشم‌هایت را تیز کن. سمت برفِ پیر. تنگِ بیراه را می‌بینی؟» نگاهی روی کوه دواندم. همه‌ش یکدست و شبیه بود. با خودم گفتم اگر با مداد رنگی می‌خواستم رنگش کنم حتما همه‌ش را بنفش یکدست می‌زدم.-دیدی تنگ بیراه را؟-نه.ترکه را برداشت و کوه را تخته سیاه کرد. زانو زد و هم‌قد من شد. کله‌ش را چسباند به کله‌ام. نوک ترکه را روی کوه تاباند و تنگ بیراه را نشانم داد. گفت «بالای تنگه، درخت بلوط چاقی رو نمی‌بینی؟» نمی‌دیدم. اما خواستم زحمتش، ترکه و زانو زدنش بیهوده نباشد. ابول را می‌گفت. درخت بلوط قدیمی برف پیر. گفتم «آره دایی درخت ابول است دیگر.» گفت «آره... سرما ابول را زده. امشب آسمان قرمز است.» گفتم «قرمز؟ مگر آسمان قرمز می‌شود؟» گفت «نگاهش نکنی ها. آسمان قرمز ینی برف، برف کمردار. برف پیر.( آخر مگر برف هم کمر داشت؟ ) یعنی فردا برف است. برف بهاری. می‌خواهی با هم برویم کوه وقتی برف شروع می‌شود؟» قند درون دلم ناگهان شروع به آب شدن کرد که احتمال دادم جدی نمی‌گفت. باز می‌خواست پی نخود سیاه بدواندم. نگاهش کردم. چاه آبِ غلامعلی را در آن طرف دشت نگاه می‌کرد. سیگارش را روشن کرده بود. گفتم «دایی بخدا اگر این دفعه نبری.» گفت «می‌برمت. می‌رویم. صبح بیا فلکه. پیرهن کَش بپوش. من هم نمد میاورم برایت.» بلند شد. یهو برگشت و گفت « نخی و کاپشن نه ها پسر! پیرهن کش و نمد». اینقدر خوشحال شده بودم که باد اریبهشت، بادِ از برف گذشته، دیگر صورتم را نمی‌سوزاند. اما نشان ندادم. مرد که جلوی دایی‌اش خوشحال نمی‌شود. گفتم «دایی سیگار بده به من.» گفت «غلط کردی. بدو سر درس مشقت.» موتورش را روشن کرد و مرا از کمر بلند کرد و به راه افتاد. دشت و کوه همه دور سرم می‌چرخید. اینقدر خندیدم که نفهمیدم دمپایی‌ام در راه افتاد.دایی سر فلکه سیگار می‌کشید. زودتر آمده بود. از دور نگاهم کرد و گفت «پدرسگ. وقت آمدن‌ است؟» گفتم «دایی هوا تاریکه هنوز.» گفت «مگر نظام‌است که آفتاب-در-رو بیایی.» بعد فهمید عقلم به فهمیدن حرفش نمی‌رسد گفت «رفته بودم دیگر.» نمد آورده بود. روی دوشم انداخت. شبیه ترین چیز به نمد که تا به حال دیده‌ام این محافظ‌های سنگین رادیولوژی‌ است. نمد زبر بود و ناراحت. انگار کتیرا تنم کرده بودند. پوستم را می‌خورد و بوی عرق و نا می‌داد ولی الحق، الحق که کوره‌ای بود برای خودش. رفتیم. سبک بودم. صخره‌ها را می‌پریدم. دایی هرازچندگاهی پدرسگی، توله‌بزی چیزی نثارم می‌کرد که بایستم تا برسد. کوه زیبا، کوه بی‌تفاوت. باد، زمین تاریک کوه را می‌روبید. آن وقت سپیده مثل یک قوطی رنگ آن ته آسمان ریخته شد. آسمان. آن بیخ کمی سفید بود ولی عجب که آسمان سرخ سرخ شد. دایی آسمان را نگاه کرد. چشمان آبی‌اش به قرمزی می‌زد در آن نور. ایستاد و مرا نگاه کرد. گفت« ادم به آسمان سرخ قبل برف نگاه نمی‌کند. اگر خیلی نگاه کند برف که آمد، برفگیر می‌شود‌» بعد باز راه افتاد. همه آسمان غوطه ور در ابر غلیظی بود و آفتاب نور قرمزش را از زیر روی پستی و بلندی این ابر سیاه سنگین می‌نواخت. انگار روی آب-کف نور انداخته بودند. سریع چشمم را به زمین دوختم. زمین کوه نم‌دار و بهاری بود. هوا؟ سرد دیگر. سپیده ابتدا گوشه چشمی به ما نشان داد. بعد قدر ۱۰۰۰ قدم نگذشته بود که خدا را شاهد می‌گیرم چنان برفی شروع به باریدن کرد که هر دانه‌اش وزن قابل توجهی داشت. برف زمین را رنگ نمی‌کند. رنگ نمی‌کند، رنگ نمی‌کند اما ناگهان مانند گلسنگ بر کل زمین می‌روید. سفید سفید. خیلی زود برف تا مچ پا و کمی بعد به زانو رسید. دایی سیگار را از ته آتش زد و برعکس بر دهان گذاشت. کبریت را به زور روشن کرده بود و از عمر کوتاه آن نهایت استفاده را کرد و سیگار دیگری را هم روشن کرد و به دست من داد. گفت «برعکس بذار توی دهانت. تا بالا نمی‌کشی‌ها. گرمت می‌کند بزغاله.» تلخ بود، غلیظ بود و بوی لاستیک و دایی را می‌داد. نفسم گرفت و انداختمش. دایی گفت «حیف نون.» برف که به بالای زانو رسید پیش بلوط بودیم. دایی چادر نمدی زد و با خار خشک کتیرا آتشکی بر پا کرد. نحیف ، لاغر اما داغ. کتری کوهی سیاه(باور کنید یک نقطه غیرسیاه هم نداشت) را روی آن آتش زبان بسته گذاشت. بابونه ریخت و گفت «بعد سیگار بابونه می‌خورند بچه.»رفتیم دنبال چوب برای شب. از پس آن هزار لایه ابر می‌شد حس کرد که آن آفتاب بیچاره نحیف دارد پشت کوه می‌رود و انگار آدم تیر‌خورده‌ی دم مرگ، هاله‌ای از خون سرخ اطرافش را گرفته. دایی برف را براانداز می‌کرد، بعد انگار چشمانش از لای برف زمین را دیده باشند، ناگهان خم می‌شد و از لای برف و خاک تکه خاری، شاخه‌ای، الواری می‌کشید بیرون و می‌انداخت در بغل من. خارکوهی نمد را هم رد می‌کرد و پوستم را می‌خراشید اما چیز مهمی نبود. یعنی نباید می‌بود. من؟ از ظهر تا بوق سگ دایی را به رگبار سوال بسته بودم. «چرا زمین کوه دارد» « چرا مامان خط چشم می‌کشد» «چرا ننه جلوی مهمان برایش آجیل می‌آورد و بهش می‌گوید بخور اما بعد که رفت فحش می‌دهد که چرا اینقدر خورده» چرا چرا چرا! دایی؟ سیگار می‌کشید، چوب می‌جست و وانمود می‌کرد من وجود ندارم. فقط گاهی وقتی سوال به خودش مربوط می‌شد بر می‌گشت و نگاهم می‌کرد تا ساکت شوم که زهی خیال باطل.کوه تا غروب هم با شما مدارا می‌کند اما آفتاب که برود آن چهره‌ی کریه کوه هم بالا می‌آید. باد مخلوط با برف. تاریکی و سرما. لای نمد پیچیده بودیم خودمان را. در چادر و کنار ذغال داغ. فهمیدم انگار نیم ساعتی هست که ساکت بود‌ه‌ام. شاید چون سردم شده بوده. بعد حس کردم الآن وقت خوبی برای بازگشت به صحنه‌است. برگشتم و گفتم «دایی زن نمی‌گیری؟» (ای بزغاله‌ی فضول. چقدر آزار دهنده بودم) بعد گفتم «دایی چرا وقتی یک چیز خیس می‌شود رنگش عوض می‌شود؟» بعد آمدم بگویم «چرا آدم‌ها سیگار می‌کشند وقتی اینقدر تلخ است» که دیگ صبر دایی که از ظهر زیرش را روشن کرده بودم سر ریز شد و با غیظ گفت «عزیزکم، روله‌کم ببند دهانت را. آمدم در دل برف. آوردمت که ببینی برف چقدر تودار است. چقدر هیچ صدایی نمی‌آید. بعد اینجا برایم ملامنبری شده‌ای؟» اینبار جدی بود. ساکت شدم. و آن وقت تازه فهمیدم راست می‌گوید. سکوت این برف خیلی خیلی عمیق‌تر ازین حرف‌هاست. برف بر خلاف باران، حراف و بی‌نزاکت نیست. وقار دارد، آرام است و ساکت. ساکت. خیلی خیلی ساکت. جایی می‌خواندم برف آکوستیک هم هست و نقش صدا گیر را در هوا بازی می‌کند. مثلا اگر دوستتان را در هوای برفی گم کنید بعید است با داد زدن پیدایش کنید. سکوت برف ترسناک و پر از ناشناخته‌هاست. اما زیبا هم هست. ساکت و یک‌رنگ. مینیمال ترین پدیده‌ی طبیعت. گرگ‌ها در برف حمله می‌کنند و صدای گله‌شان را با همین اثر می‌پوشانند. برفِ پیر اما گرگ نداشت. همه می‌دانستند.دایی گفت «سحر بیدارت می‌کنم. آورده‌ام چیزی نشانت دهم. بخواب حالا تا گرم بمانی.» و به ۱ دقیقه نکشیده خرخرش بلند شد. ذغال همچنان داغ بود. قرمز بود. اما انگار آخر‌های عمرش بود. تا خود سحر فکر و خیال کردم که دایی چه می‌خواهد نشانم دهد. بلوط را؟ آن را که دیده‌بودم. نکند برف‌ها همه قرمز است و در تاریکی درست ندیده‌ام! نه نه. شاید چشمانش دیگر آبی نیست و مثلا قرمز یا نارنجی شده. چی؟ نه بابا. شاید گرگ‌ها دوست او هستند. در‌همین فکر‌ها بودم که سکوت برف و گرمای نمد خوابم کرد. سحر خودم بیدار شدم. هوا خیلی خیلی سردتر از دیشب بود. بعدها فهمیدم بارش برف هوا را گرمتر می‌کند. روز بعد است که زمینگیر می‌کند آدم را. از لای نمد بیرون خزیدم و دایی را دیدم که به تکه سنگ بزرگی زل زده. خودم را از لای چادر بیرون کشیدم. گرگ و میش بود‌ و هوا تاریک. آرام و خواب آلود جلو رفتم. گفت «می‌بینی؟» و به تکه سنگ اشاره کرد. نگاه کردم. دایی گفت «صبر کن. الآن.» و خیره منتظر ماندیم. دیوانه شده بود؟ سنگ چه داشت آخر؟ دایی ازین خیره شدن ها کم‌نداشت اما.در همین فکر‌ها بودم که گوشه‌ای از سنگ نور غریبی از خود ساطع کرد. چشمانم گرد شد. تکه نور، با حاشیه‌ای محو، آرام بزرگ می‌شد و ریشه می‌دواند. خیلی زود فهمیدم که نور از سنگ نیست و روی آن تابانده شده اما برف طوری نور را می‌رقصاند که انگار از درون سنگ است. اما از چه؟ از کجا؟ فعلا مهم نبود. باید دید. نور بسیار بزرگتر شد و الگو‌هایی در آن نمایان شد. یک دایره بود. یک دایره بزرگ با شش ضلعی‌ها‌ی ریزی در درونش که مثل نور تابانده شده به آب موج‌دار، تلالوی رقصانی داشتند.. آها! این نوع نور را دیده بودم. سر ظهر آفتاب می‌خورد به ته بطری های نوشابه مغازه حاج قمبر و می‌افتاد روی سقف مغازه ‌اش بغل پنکه‌. نورش همینجوری عجیب بود.سریع اطراف را دنبال شیشه‌ای چیزی گشتم اما تا چشم کار می‌کرد سفید سفید بود و اصلا آفتاب کجا که بتابد و برگردد. سریع سر به سمت نور بازگرداندم تا رشدش را ببینم. نور کمی پر رنگ تر شد اما دیگر ثابت ماند. رو به دایی کردم و قبل ازینکه مثل بمبی تا خرخره پر از سوال بر سرش منفجر شوم پیشدستی کرد و گفت «نمی‌دانم خان‌.» و ساکت شدم. تمام جرئتم را جمع کردم و جلوتر رفتم. جرئت نداشتم دست زیرش بگیرم. اما فهمیدم که انعکاسی از اطراف نیست چون حضور من در اطرافش سایه‌اش نمی‌کند. رو به دایی‌ام کردم. سیگار روشن کرده بود و خیره بود. انگار سالهاست این وضعیت را می‌شناسد. گفت «الاناست که برود.» وقتی فهمیدم زمان محدود است به سیم آخر زدم و دست نه، سَرَم، سرم را نزدیکش کردم و چشمانم را سر دادم زیرش. و واحیرتا! انتظار چیزی که دیدم را اصلا نداشتم. نور یکراست از آسمان صبح می‌آمد! انگار از ستاره‌ای عمود تابیده باشندش به آن تخته سنگ. نور از اطرافش، از کوه و از تک و توک اشعه‌های آفتاب کم‌ زور گرگ و میش خیلی روشن‌تر بود. تضادش و طرح‌های مجعوج و رقصانش حسابی ترسانده بودندم . دهانم خشک شده بود و دستشویی هم داشتم، این پا و آن پا می‌کردم که ناگهان نور کمرنگ تر شد و به همان ترتیب قبل شروع به بریده شدن و کوچکتر شدن کرد. حاشیه‌اش محو تر شد و آرام آرام رمغش برید. گفتم شاید سنگ بخواهد چیزی بشود. دویدم و به دایی‌ام چسبیدم. نور آرام کمرنگ شد و بعد ناپدید. به دایی‌ام نگاه کردم. گفت «آوردمت همین را ببینی. هر ماه ۱۷ ام آفتاب-نزده، روی همین سنگ همین نور می‌زند و می‌رود.» دوباره، انگار که فراموش کرده باشم سریع سر به رویش چرخاندم و خواستم منفجر شوم که باز پیشدستی کرد و گفت «سوال و زرزر نداریم.» ساکت شدم. بعد ناگهان برگشت سمتم و خصمانه‌تر گفت «به کسی بگویی ،دفعه اولت دفعه آخرت است.» بعد با شست روی گردنش دست کشید که یعنی سرت را می‌برم. هنوز در بهت بودم از نور. گفتم «شاید امامزاده نرجس خاتون است. ها؟ ننه می‌گفت نرجس خاتون شب‌ها ستاره می‌شود و می‌رود دیدن آن یکی امامزاده. اصلا شاید برای ما اینجا‌ گذاشته اندش. شاید برای ما می‌آید...» که دایی عصبانی شد. پرید بین حرفم و گفت «خورشید که برای تو در نمی‌آید؟ می‌آید؟ این هم همین است. مگر تو عقل نداری؟» بعد اضافه کرد:« شانسی و سر چوپونی دیدمش. از ۱۰ سالگی می‌دانم کجاست و می‌آیم می‌بینمش. همیشه‌همین است. یک بار هم دیر نکرده.» بعد آرام‌تر گفت‌ «به کسی نگفته‌ام.»چی؟؟ گل از گلم شکفت. یعنی دایی فقط به من گفته بود؟ یعنی من رفیق دایی هستم؟ چون مرد شده‌ام این را به من گفته؟ این قضیه از خود نور هم برایم عجیب تر بود. به قدری خوشحال شدم که نور و ماتعلقاتش به کلی از یادم رفت. بعد دایی بهم چند گلوله برفی زد. مثل فشنگ درد می‌آوردند. خیلی خندیدیم. بعد جمع کردیم که برگردیم. راه برگشت را مثل فرفره پرواز کردم از خوشحالی. بابام کتکم زد که چرا با دایی ام(آن لاابالی سیگاری) برداشته‌ام شب در کوه مانده‌ام. مگر عقل ندارم. مگر مدرسه ندارم و قص علی هذا. برایم مهم نبود. من دوست دایی بودم.شب بعد کمی درباره نور فکر کردم اما به زودی فراموشش کردم. مثل دیگر‌خاطره‌های خوابناک کودکی. انگار رویای شیرینی که اصلا واقعی نبود. دایی پیرتر شد و آلزایمر گرفت. ماه پیش دیدمش. ازش پرسیدم دایی نور را یادت است؟ سنگ؟ ۱۷ ام. گفت آره عزیزکم. آره روله‌کم. آره اش آره‌ی تایید نبود. آره‌ی گیجی و بیماری بود. هرباره دایی را اینطور می‌دیدم گریه‌ام می‌گرفت. این آخریا بهم می‌گوید حالا تو چرا دندانپزشک شدی؟ بیا همه دندان‌هام را بکش برایم دندان بذار. دندان گرگ. الحق هم که به آن چشم‌های آبی فقط دندان گرگ می‌آید. حالا می‌فهمم که سیگار را برعکس می‌کشید. ریسک فاکتور سرطان دهان و این حرف‌ها. دایی که سرطان نمی‌گیرد. فکر کردن به دایی به عنوان بیمار برایم ممکن نیست. دایی در بیمار نمی‌گنجد. حداقل آن روحی که از گذشته در او جامانده.درباره‌ی آن نور. اگر طرفدار منطق صوری هستید، خب بعد‌ها خواندم گاها بعضی ماهواره ها ممکن است در زاویه‌ای خاص، در تاریخ و ساعتی خاص نور خاصی بر مناطقی از زمین از فضا بازتاب دهند. آن نور؟ شاید. من ترجیح‌می‌دادم که نه.

زبان آدمی‌زاد: ریشه های بسیار عمیق جنسیت زدگی روزمره

Mohamadreza Lalegani — Wed, 23 Sep 2020 00:35:38 +0330

هر کس برای توصیف و هضم تجربیاتش از واقعیت خام، بسته هایی معنایی را ایجاد می‌کند. برچسب هایی که بر این بسته ها خواهد خورد، همان واژگان هستند. نوع بسته بندیِ واقعیت، به نحوه‌ی درک و هضم تجربه ها و ایجاد دنیای معنایی منحصر به فرد ختم می‌شود. هر کس با توجه به تجربیاتش از جهان، اقدام به ایجاد واژگان خاص خودش خواهد کرد. در مقیاس اجتماعی، اوضاع فرهنگی-انسانی و سیاسی به نوعی تجربه‌ی آن جامعه از آن برهه تاریخیست و در بین افراد آن جامعه با توجه به این تجربیات زبان تغییر خواهد کرد. واژگان جدید ایجاد خواهند شد و بعضی واژگان خواهند مُرد. در این بین واژگانی که تجربه‌ی افراد در راس قدرت، ادیبان و مشاهیر را طبقه بندی می‌کنند به زبان معیار، زبانی که به نسل های بعد آن را فرا خواهند گرفت، انتقال خواهد یافت و تجربیات و واژگان اقلیت ها و گروه های محدود شده سهمی از زبان نخواهد داشت. این تبعیض تاریخی در زبان به نابرابری هرمنوتیکی شناخته می‌شود.سال‌ها احاطه مردان بر ابعاد مختلف اجتماعی-سیاسی و فرهنگی بسیاری از زبان های جهان را برای بیان تجربه‌ای مردانه از واقعیت اختصاصی کرده است. در حقیقت این تبعیض نوعی جنسیت زدگی زبانیِ تاریخیست که بر شاکله‌ی بسیاری از زبان های بشری نهادینه شده.این که زبان تنها توانایی روایتی مردانه از واقعیت و تجارب را داشته باشد باعث محدودیت و دور افتادگی معنایی زنان از بسیاری از ابعاد جامعه و حتی از تجارب خود خواهد شد. به این معنی که زنان در بعضی از عرصه ها از قبل با تبعیضی ناگزیر در عرصه رقابت قرار می‌گیرند و این تبعیض بسیار عمیق، ریشه دار و بسیار پنهان و ناخوداگاه است.درباب مثالی برای خطر نابرابری هرمنوتیکی، یکی از آسیب های روایت مردانه از واقعیت، توجیه تجاوز جنسی به واسطه عدم درک و شناخت معنای آن، هم از طرف فرد متجاوز و هم از طرف فرد قربانی است. در ادبیات فارسی که بخش عظیمی از آن را مردان شکل داده اند، مفاهیمی مانند «ناز کشیدن» ، «ناز کردن» ، «جفا کردن» و در کل برچسب هایی که به امتناع زنانه زده می‌شود، سال های سال بر سیطره معنایی روابط زن و مرد در جامعه ایرانی حکم فرما بوده است. این مفاهیم و همچنین مفاهیم دینی مانند «تمکین» به صورت بالقوه می‌تواند موقعیت تجاوز را برای قربانی عادی جلوه دهد و با برچسب های شاعرانه بر روی کار متجاوز، قربانی، متجاوز را تبرئه کرده و خود راه به علت احساس ناخوشایند مقصر می‌داند. همچنین فرد متجاوز نیز به همین علت کار خود را متعارف یا حتی عاشقانه تصور کرده و شهود غیراخلاقی و به زبان دیگر حس بدی نخواهد داشت. این درک معیوب و آسیب زای مردانه از این واقعه‌ی تلخ تجاوز را محتمل و آسیب آن را برای قربانی زن، چندین برابر خواهد کرد.سوای ریشه شناسی فلسفی و طولی جنسیت زدگی زبان ها، مطالعه این امر به صورت مقطعی و عرضی نیز به بررسی زبان از نظر ساختار زبانشناختی و جنسیت زدگی نحوی زبان ها ختم خواهد شد که موضوع داغ فلسفه‌ی زبان معاصر بوده است. در این زمینه می‌توان به طور مثال به نقد های وارد شده به ساخت زبان انگلیسی توسط فیلسوفان زبان معاصر اشاره نمود:◽️صرف متفاوت افعال یا ضمایر برای زنان◽️جنسیت دهی به واژگان (که لزوما به معنی جنسیت زدگی نیست)◽️نشاندار بودن اسامی زنانه:?Actor(male) + ess = Actress(female)?Manager(male) + ess = Manageress(female)?Man+ "wo" = Woman⁦▪️⁩نشاندار بودن اسامی زنانه به واسطه زبان عربی در زبان فارسی نیز دیده می‌شود:?مدیر + «ه» تانیث = مدیره?محترم + «ه» تانیث = محترمه◽️اسامی خنثی کاذب: اسامی که قرار است برای اشاره به انسان به صورت اسمِ جنس به کار روند:?Mankind or Man(بشریت) :?Man is a primate.اما خنثی نیستند. در جمله زیر می‌توان به سادگی به کاذب بودن این خنثی بودن پی برد:?Man has two sexes: some men are female.?Man breastfeeds the youngers.⁦▪️⁩در زبان فارسی نیز این اشاره به بشریت با هنجار مذکر به چشم می‌خورد. مثلا:?بنی آدم ، آدمیان، آدمیزاد◽️وجود عناوین نامتقارن : پیشوند هایی که برای زنان و مردان به کار می‌رود متفاوت است:?مردان: Mr.?زنان: Miss , Mrs., Ms.عناوین استفاده شده برای زنان اطلاعاتی راجع به وضعیت تاهل آن ها انتقال می‌دهد در صورتی که برای مردان اینطور نیست. استفاده روزمره از این پیشوندها، هربار خطابْ قرار داده شدنِ زنان را، اجبارا با انتقال و یادآوری اطلاعاتی از وضعیت تاهل آن ها گره خواهد زد. این امر باعث فروکاسته شدن عنوان زنان در محیط های رسمی به وضعیت تاهل و در واقع شوهر داشتن یا نداشتن آنان خواهد شد و هویت مستقل آن ها را زیر سوال خواهد برد.⁦▪️⁩ در فارسی نیز عناوینی مانند دوشیزه برای بانوان ، هرچند الآن بسیار کم استفاده می‌شوند اما دلالت بر همین عدم تقارن زبانی دارند.***زبان فارسی بر خلاف اکثر زبان هایی مانند انگلیسی، فرانسوی یا عربی از نظر نحوی یکی از خنثی ترین و مطلوب ترین زبان های جهان از نظر تقارن جنسیتی است. افعال و صرف آن ها و دستور زبان فارسی کنونی، تقریبا هیچ اشاره ای به جنسیت نمی‌کند. اما از نظر کاربردی، اصطلاحات و استعارات و ساختِ واژگان آثار جنسیت زدگی در فرهنگ زبانی گویندگان آن مشهود است. مثال هایی از این امر در ادامه آورده شده است. ◽️ضرب المثل ها و اصطلاحات نامتقارن فارسی: در بسیاری از ضرب المثل ها و اصطلاحات روزمره فارسی از واژگان مذکر به عنوان هنجاری مثبت برای عام استفاده می‌گردد. این ضرب المثل ها معادل زنانه ندارند:?مردش هستی یا نه؟?مرد و مردونه برو بهش بگو.?مرد کار نیستی تو!? قول مردونه بده.?بابا طرف سیبیل گرو گذاشته.?با اتحاد و برادری می‌توان بر دشمن غلبه کرد.◽️ پیش‌تر نیز به ادبیات فارسی و پیشینه تاریخی آن اشاره شد. در بسیاری از اشعار و قطعات شاعران بزرگ فارسی نیز از واژگان مذکر برای خطاب به تمام انسان ها استفاده شده است. در پند نامه های بزرگ ادبیات فارسی نیز بسیاری از خطابه ها به صورت نا متقارنی مذکر هستند. گویا تنها کنشگران اخلاقیِ پندپذیر مردان هستند. این قطعات گاها به اصطلاحات روزمره عموم راه می‌یابند.?بر بساط نکته دانان، خود فروشی شرط نیستبا سخن دانسته گو ای مرد عاقل یا خموش«حافظ»?صورت زیبای ظاهر هیچ نیستای برادر! سیرت زیبا بیار«پروین اعتصامی»?کار هر کس نیست خرمن کوفتنگاو نر می‌خواهد و مرد کهن«ضرب المثل فارسی»?ای برادر! تو همه اندیشه ایمابقی خود استخوان و ریشه‌ای«مولوی»?تا مرد سخن نگفته باشدعیب و هنرش نهفته باشد«سعدی»?ز نیکی بود مرد را راستیز سستی کژی آید و کاستی«فردوسی»◽️صورت انفعالی نامتقارن: در زبان فارسی گاها افعال مختص به فاعل مونث، صورت «مفعولی» و افعال مختص به فاعل مذکر، صورت «فاعلی» به خود گرفته‌اند. استفاده از این افعال با انتقال پنهان بار انفعالی به فاعلیت زنان، باعث دیکته‌ی ناخوداگاه احساس تابع بودن و عدم کنترل بر تصمیم گیری های شخصی برای مثال در زمینه ازدواج خواهد شد. گویی «خود بیان فعل» نیز اجازه‌ای ورود فاعلیت به جمله را از زنان می‌ستاند. به طور مثال:?دختر دادن / دختر گرفتن?زن دادن / زن گرفتن?طلاق دادن / طلاق گرفتن?نشان کردن / نشان دادن⁦▪️⁩متاسفانه حتی در زبان فارسی عامیانه و خیابانی، افعالی که برای تداعی رابطه جنسی به کار می‌روند نیز از همین دست افعال بوده و باعث گره خوردن فعل جنسی زنانه با بار تحقیری و شرمگون و همچنین بار انفعالی می‌شود. این امر باعث می‌شود ادبیات جنسی فارسی اتمسفری متجاوزانه داشته باشد.◽️تحقیر واژگانی: در بسیاری از زبان های جهان از جمله فارسی صفات منفی تحقیرآمیزی مختص به زنان و صفات زنانه وجود دارد. این صفات بسیار متنوع و اختصاصی هستند و مهمتر از همه معادل مذکر ندارند. بار تحقیری بسیاری ازین صفات مربوط به عدم مقبولیت زنان و صفاتشان در دیدگاه مردان و حتی زندگی جنسی آنان است. این صفات اغلب برچسب هایی اجتماعی ناشی ازین عدم مقبولیت است، مثلا عدم جذابیت برای مردان، ازدواج نکردن و یا جدا شدن. مثلا:?بیوه، ترشیده ، سلیطه ، مطلقه ، عجوزه، دست خورده◽️فحاشی جنسیتی: زبان فارسی مانند اکثر زبان‌های جهان دارای صفاتی منفی منصوب به عام و اغلب منصوب به مردان است که به واسطه توهین به زنان تحقیر آمیز تلقی می‌شوند. اغلب صفات نیز مانند گروه قبل در نتیجه وجود مفاهیمی مثل باکرگی، عفت ، آبرو و ناموس که دارای پس زمینه فرهنگی-مذهبی هستند به وجود آمده‌اند.?بی‌ناموس - بی مادر - مادر خراب - بی غیرت و...[حدود ۹۰٪ این دسته از کلمات رکیک هستند و آورده نشده اند]◽️همچنین صفاتی مانند «زن ذلیل» از جمله صفات تحقیرآمیزیست که برای مردانی که از همسر خود حرف شنوی دارند استفاده می‌شود. زبان فارسی برای حرف شنوی زن از شوهر صفت مذمومی ندارد.◽️اصطلاحات و ضرب المثل های منفی: گاها برای توصیف منفی یک موقعیت یا یک شخص از صفات، اصطلاحات یا ضرب المثل های منفی که اشاره به ویژگی های زنانه دارند استفاده می‌شود. در استفاده از این اصطلاحات به طور مستقیم یا غیر مستقیم به جنس زن توهین می‌شود. بسیاری از این اصطلاحات از دل اتمسفر بومی زبانمندان فارسی متولد شده و نشانگر تفکر جنسیت زده‌ی نسل ها گذشته بوده است.?حمام زنانه :محیط شلوغ و پر سر و صدا?زبان مادر شوهر داشتن: فردی که بسیار کنایه آمیز صحبت می‌کند?خاله زنک: فردی که بسیار خبرچین است.?برو مثل زنا بشین تو خونه (توهین مرد به مرد)?از زن کمترم اگه...(از قول مرد برای نشان دادن مردانگی)?خواب زن چپه (شکل نادرست جمله‌ی خواب ظن چپه)?پسرا شیرن مث شمشیرن ?دخترا موشن مث خرگوشن (شعر کودکانه مصطلح)?اصلاح؟ : اصلاح یا حتی کوچکترین تغییر در بدنه سیال اما بسیار سنگین و چگال زبان سال ها به طول خواهد انجامید. محیط بالندگی و زبانوران یک زبان مهم ترین تاثیر را بر اصلاحات یک زبان دارد. زبان ها از زبانورانشان هویت می‌گیرند و به آن ها هویت می‌دهند. یکی از مهمترین امید های اصلاح عدم تقارن زبان فارسی و جنسیت زدگی آن در موارد ذکر شده، اشاعه اندیشه های حمایت از زنان و مطالعه جامعه در این باره است. بی شک هر چه مطالعات زبانوران درباره‌ی مصادیق جنسیت زدگی و نابرابری جنسیتی بیشتر باشد و هر چه شناخت عمیق تری از زبانشان داشته باشند با خوداگاهی بیشتر نسبت به انتخاب دایره واژگانی خود اهتمام می‌ورزند و حتی واژگان و یا دستور زبان متقارنی ابداع می‌شود. اگر این اتفاق در مشاهیر یک جامعه رخ دهد طبق مسیر انتقال زبانی در جامعه (کتاب ها، رسانه و...) آرام آرام اصلاحات انجام شده مصطلح شده و زبان دچار چرخش های جزئی اما پایدار خواهد شد. قطعا اولین قدم برای شما، که خواننده این متن هستید برداشته شده، که همانا اطلاع از این موارد نامطلوب در زبان است. امیدوارم این متن باعث شود، دفعه ی بعد که کلمه یا جمله ای جنسیت زده در مکالمات روزمره از اعماق بدنه کهن زبان در ذهنتان بر روی زبانتان لغزید بیشتر نسبت به آن هشیار باشید. بی شک این اولین و بزرگترین قدم در روانکاوی عقده های زبانی و کهن مدفون در پستو های ذهن جامعه ماست. جنسیت‌زدگی پنهان به محض اینکه آشکار گردد، نصف راه طی شده است. زبان، این یگانه مشعل متمایز بشری ابزاری همگانی و بی طرف برای بشر است. زبان هیچگاه زبان «آدمی‌زاد» نبوده است.+++ منابع:?مدرسی، یحیی- جامعه شناسی زبان-انتشارات آگاه - تهران?دوبوار، سیمون –جنس دوم –صنعوی، قاسم –تهران-۱۳۷۹?تراد گیل، پیتر –زبان شناسی اجتماعی،۱۳۷۶-درآمدی بر جامعه وزبان طباطبایی ،محمد-آگاه تهران?نجفی، ابولحسن –فرهنگ فارسی عامیانه-۱۳۷۸-تهران-انتشارات نیلوفر?صفوی، کوروش-نگاهی تازه به معنا شناسی_نشر مرکز?پاک نهاد جبروتی،مریم-فرادستی و فرودستی در زبان–تهران نشر گام نو ?مرزبانپور، فاطمه-جنسیت زدگی زبان - ۱۳۹۰?میر سعیدی ع. فارسی کنونی به عنوان یک زبان جنسیت گرا. زبان پژوهی. 2012;3(6):201-222. doi:10.22051/jlr.2013.1038?Saul, Jennifer and Esa Diaz-Leon, "Feminist Philosophy of Language", The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2018 Edition), Edward N. Zalta (ed.), URL = .