https://virgool.ir/feed/@dr.a.akhoundifa2026-11-11 17:08:57https://files.virgool.ir/upload/users/251526/avatar/avatar.pnghttps://virgool.ir/@dr.a.akhoundihttps://virgool.ir/@dr.a.akhoundi/قطر-و-امنیت-شبکه-ای-هم-گرایی-ها-و-فاصله-ها-lgfa370q2h1qشیخ سعود بن عبدالرحمن آل ثانی، معاون نخست‌وزیر و وزیر مشاور در امور دفاعی قطر، روز ۲۷ مهر ۱۴۰۵ در «مجمع امنیت جهانی» دوحه از دو مسیر هم‌زمان سخن گفت: اعلام قریب‌الوقوع یک مشارکت دفاعی تازه، و تداوم گفت‌وگو و گسترش روابط اقتصادی با ایران، با چشم‌انداز یک توافق عدم تجاوز (یورونیوز فارسی).اهمیت این اظهارات در آن است که یک مقام دفاعی در خلیج فارس امنیت را دیگر فقط با موشک و پایگاه تعریف نمی‌کند. او از میدان گازی مشترک، زنجیره تأمین و حتی امنیت آب سخن گفت؛ یعنی همان عناصری که به گمان من باید شالوده معماری تازه امنیت در خلیج فارس باشند.این اظهارات هنوز طرحی جامع برای امنیت منطقه نیست، اما پرسشی بنیادین را پیش می‌کشد: آیا امنیت خلیج فارس را می‌توان صرفاً بر موازنه نظامی، ائتلاف‌های دفاعی و حضور قدرت‌های بزرگ بنا کرد، یا پایداری آن در گرو بازتعریف رابطه امنیت با اقتصاد و توسعه است؟ پاسخ من گذار به ایده‌ای است که آن را «حکمرانی امنیت شبکه‌ای» نامیده‌ام. در این یادداشت می‌کوشم نشان دهم اظهارات قطر تا کجا با این ایده هم‌گراست و کجا از آن فاصله دارد.محدودیت‌های رویکردهای متعارف امنیتیکشورهای منطقه، به‌ویژه در هنگامه تنش، معمولاً دو مسیر را دنبال می‌کنند: اتکا به تضمین امنیتی قدرت‌های بزرگ، و افزایش توان نظامی برای بازدارندگی مستقل. هیچ‌یک را نمی‌توان کنار گذاشت؛ دولت‌ها در برابر تهدید واقعی مسئول دفاع از سرزمین و شهروندان خود هستند. اما جنگ اخیر نشان داد که این دو مسیر به‌تنهایی امنیت پایدار نمی‌سازند. حضور پیشرفته‌ترین ارتش جهان در منطقه مانع گسترش دامنه درگیری و آسیب دیدن زیرساخت‌های حیاتی و منافع اقتصادی متحدان آن نشد.حصارکشی پیرامون سرزمین نیز پاسخ نیست. اقتصادها، زنجیره‌های تأمین و شبکه‌های انرژی و حمل‌ونقل به هم وابسته‌اند و اختلال در یک نقطه از مرزهای سیاسی فراتر می‌رود. پس مسئله کنار گذاشتن دفاع ملی نیست؛ شناخت حدود امنیتی است که فقط بر زور یا حمایت خارجی تکیه دارد.امنیت شبکه‌ای؛ امنیت و توسعه دو روی یک سکهدر مقاله «از ژئوپلیتیک تا ژئواکونومی؛ حکمرانی امنیت شبکه‌ای در منطقه خلیج فارس چه اهمیتی دارد؟» استدلال کرده‌ام که در جهان به‌هم‌پیوسته امروز، امنیت را باید در نسبت با شبکه‌هایی فهمید که زندگی اقتصادی و اجتماعی کشورها به آن‌ها وابسته است. خلیج فارس فقط عرصه رقابت نظامی نیست؛ گره‌گاه شبکه‌های انرژی، کشتیرانی، تجارت و سرمایه‌گذاری جهانی است. امنیت شبکه‌ای یعنی ترتیبات نهادی و عملیاتی برای حفاظت از این شبکه‌ها، مدیریت ریسک‌های مشترک و حفظ جریان همکاری در بحران. وابستگی متقابل به‌خودی‌خود صلح نمی‌آورد و می‌تواند به ابزار فشار بدل شود. آنچه اهمیت دارد تبدیل پیوندهای اقتصادی به ترتیباتی قابل اتکاست: شفافیت، قواعد مشترک، هشدار پیش از بحران و همکاری عملیاتی.از همین رو امنیت و توسعه جدایی‌ناپذیرند. توسعه در محیط ناامن همواره در معرض تخریب زیرساخت، توقف سرمایه‌گذاری و افزایش هزینه مبادله است؛ و امنیت بدون توسعه پایدار، شکننده می‌ماند. امنیت باید امنیت انرژی، آب، غذا، محیط زیست، تجارت و فناوری را نیز دربرگیرد، بی‌آنکه از اهمیت تهدید نظامی بکاهد.هم‌گرایی‌ها: آنچه در اظهارات قطر تازه استدر سخنان مقام قطری چند عنصر هست که فراتر از ادبیات متعارف امنیتی منطقه می‌رود و مستقیماً با منطق امنیت شبکه‌ای هم‌خوان است:•        امنیت آب در دستور کار دفاعی. مشارکت دفاعی تازه قطر افزون بر مقابله با موشک، پهپاد و حملات سایبری، امنیت آب را نیز دربرمی‌گیرد. این همان لایه «امنیت منابع حیاتی» است و نشان می‌دهد مفهوم امنیت حتی در نگاه یک مقام دفاعی از حوزه نظامی فراتر رفته است.•        میدان گازی مشترک. او یادآوری کرد که قطر و ایران یک میدان گازی بزرگ دریایی مشترک دارند و هر دو از اختلال بیشتر زیان می‌بینند. این روشن‌ترین مصداق وابستگی متقابلی است که می‌تواند از منشأ آسیب‌پذیری به زمینه همکاری بدل شود.•        زنجیره تأمین دوسویه. او هشدار داد که بحران منطقه زنجیره تأمین را در هر دو جهت شرق به غرب و غرب به شرق مختل می‌کند و بحران انرژی هنوز به اوج نرسیده است. این تقریباً همان مفهوم زنجیره ارزش است که امنیت منطقه را به امنیت اقتصاد جهانی گره می‌زند.•        الگوی ایرباس. او همکاری فرانسه و آلمان در ایرباس را نمونه پیوند اقتصادی آورد؛ یادآور اینکه دو رقیب تاریخی چگونه وابستگی متقابل را نهادینه کردند.•        گفت‌وگوی منطقه‌ای فراگیر. او گفت‌وگو میان ایران، شش کشور شورای همکاری خلیج فارس، پاکستان و ترکیه را پیشنهاد کرد و توافق عدم تجاوز را از گام‌های ممکن بعدی دانست.ترتیب زمانی پیشنهاد او نیز درخور توجه است: این گفت‌وگو پس از رسیدن ایران و آمریکا به توافق آغاز می‌شود و تا آن زمان قطر با پاکستان و عمان بر میانجی‌گری کار می‌کند. این ترتیب با طرح دومرحله‌ای‌ای که در «چارچوبی برای حکمرانی امنیت شبکه‌ای در منطقه خلیج فارس» پیشنهاد کرده بودم هم‌خوان است: پیمان عدم تعرض با آمریکا بر مبنای یادداشت تفاهم اسلام‌آباد، و حرکت به سوی حکمرانی امنیت جمعی منطقه‌ای بر پایه صیانت از زنجیره ارزش، با حضور چین.فاصله‌ها: آنچه هنوز متعارف مانده استبا این همه، نباید این اظهارات را پذیرش الگوی امنیت شبکه‌ای دانست. قطر به‌زودی یک قطب تولید دفاعی داخلی را با همکاری یک شریک منطقه‌ای و متحدانی چون آمریکا، بریتانیا و فرانسه اعلام می‌کند. توسعه پایگاه العدید، بزرگ‌ترین پایگاه آمریکا در منطقه، ادامه خواهد یافت و مقام قطری موفقیت در دفع حملات را به دهه‌ها همکاری نظامی با آمریکا نسبت داد. غیبت چین نیز معنادار است. در فهرست قطر از پاکستان، ترکیه، عمان و «متحدان بین‌المللی» نام برده می‌شود، اما از چین نه؛ کشوری که در ۲۰۲۳ روابط ایران و عربستان را ترمیم کرد و بیش از هر قدرت دیگری به امنیت زنجیره ارزش این منطقه وابسته است.به گمان من این فاصله‌ها تناقض نیستند، بلکه نشانه راهبرد «چندجانبه‌سازی» کشورهای جنوب خلیج فارس‌اند: تعمیق هم‌زمان پیوند با غرب و گشودن مسیرهای تازه. امنیت شبکه‌ای نیز جایگزین روابط غربی این کشورها نیست؛ لایه‌ای مکمل و چندجانبه بر آن است. معماری این‌گونه ائتلاف‌ها تا حد زیادی بستگی به ما هم دارد. آیا می‌توانیم یک روایت امنیتی منسجم، قابل اتکا و باورپذیر را بر روی میز قرار داهیم؟ تمام تلاش من خلق همین روایت است. اظهارات قطر در عمل نشان می‌دهد چنین لایه‌ای پذیرفتنی است، به شرط آنکه کسی از این کشورها نخواهد میان دو گزینه یکی را برگزینند.آزمون هرمز و ارزش یک کانال بازمقام قطری دریافت عوارض عبور از تنگه هرمز را رد کرد و گفت ابهام در کشتیرانی هزینه مصرف‌کنندگان را بالا می‌برد. این نکته را نمی‌توان نادیده گرفت، زیرا آزمون واقعی امنیت شبکه‌ای همین‌جاست. بی‌گمان، منافع اقتصادی و مالی ما از روانی و ارزانی تردد در این آبراهه بسیار بیشتر از عوارض ناچیزی است که احیانا تحت عناوین ثانویه چون ارائه خدمات بتوانیم بگیریم، است. پیش‌تر گفتم وابستگی متقابل می‌تواند به ابزار فشار بدل شود. هرمز دقیقاً چنین نقطه‌ای است: می‌توان آن را اهرم فشار دید، یا گره‌ای در شبکه ارزش که ایران از صیانت آن سود می‌برد. هر اقدامی که عبور را پرهزینه یا نامطمئن کند، صرف‌نظر از توجیه حقوقی آن، حق بیمه و ریسک ژئوپلیتیکی را بالا می‌برد و شرکا را به سوی مسیرهای جایگزین می‌راند. در بلندمدت، این همان وزنی را از ایران می‌گیرد که می‌خواهد با آن چانه بزند.نکته دیگر آنکه دوحه با وجود اصابت حملات به خاک خود در جریان جنگ، ارتباطش را با تهران در سطوح مختلف قطع نکرد. این یک رویکرد واقع‌گرایانه است. کانالی که در سخت‌ترین شرایط باز مانده، می‌تواند هسته نخستین اعتماد عملی باشد؛ اعتمادی که نه بر نادیده گرفتن اختلاف، بلکه بر ضرورت مدیریت خردمندانه آن استوار است.از سیگنال به سازوکار: شورای همکاری مدیریت ریسک خلیج فارسپیشنهاد مشخص من تشکیل «شورای همکاری مدیریت ریسک‌هالی امنیتی خلیج فارس» است. هسته منطقه‌ای آن ایران، کشورهای جنوب خلیج فارس، ترکیه، مصر و پاکستان‌اند و چین و هند چتر بین‌المللی و فرامنطقه‌ای آن. هدف، جایگزینی ائتلاف‌های نظامی تهاجمی با پیمان‌های عدم تجاوز و پشتیبانی لجستیکی است؛ ابزار آن، تبادل اطلاعات، سامانه هشدار و اقدام پیش از بحران.مقایسه دستور کار قطر با دستور کار این شورا نشان می‌دهد گفت‌وگو از کجا می‌تواند آغاز شود:سایبری و انرژی نقطه آغاز طبیعی‌اند. امنیت آب، که قطر آن را به دستور کار دفاعی آورده، باید به دستور کار شورا نیز افزوده شود؛ این برای ایرانِ گرفتار بحران آب نیز اولویتی حیاتی است.نقشه راه نیز می‌تواند با ترتیبی که قطر پیشنهاد کرده هم‌راستا شود: نخست، توافق ایران و آمریکا و پیمان عدم تعرض بر اساس توافق اسلام‌آبد؛ دوم، هسته‌ای کوچک از ایران، قطر، عربستان و پاکستان با نقش تسهیل‌گر و ضامن غیرفعال برای چین؛ سوم، گسترش تدریجی به دیگر کشورهای شورای همکاری، ترکیه، عراق و آسیای میانه. نقش‌آفرینی قدرت‌های فرامنطقه‌ای سودمند است، به شرط آنکه همکاری منطقه‌ای را تقویت کند، نه آنکه رقابت ژئوپلیتیکی خود را بر شبکه‌های منطقه تحمیل کند.سخن پایانیاظهارات مقام قطری فرصتی است برای گشودن بحثی بنیادی‌تر درباره آینده خلیج فارس. مسئله فقط این نیست که هر کشور چگونه از خود دفاع کند؛ مسئله این است که کشورهای ساحلی چگونه ترتیباتی بسازند که در آن امنیت و توسعه پشتیبان یکدیگر باشند.قطر نشان داد که می‌توان هم‌زمان به دفاع اندیشید و کانال گفت‌وگو را باز نگاه داشت. پرسش اکنون از ما نیز هست: آیا ایران آماده است وابستگی‌های متقابل خود، از میدان گازی مشترک تا تنگه هرمز، را از اهرم فشار به زمینه همکاری و حکمرانی مشترک بدل کند؟صلح پایدار در خلیج فارس نه با افزایش صرف قدرت نظامی، بلکه با نظمی ممکن می‌شود که در آن امنیت هر کشور با امنیت دیگران، و توسعه هر جامعه با پایداری شبکه‌های مشترک منطقه پیوند خورده باشد.منابع•        یورونیوز فارسی، ۲۷ مهر ۱۴۰۵•        یورونیوز انگلیسی، ۱۹ اکتبر ۲۰۲۶ عباس آخوندیعباس آخوندیMon, 26 Oct 2026 20:13:23 +0330https://virgool.ir/@dr.a.akhoundi/گذارهای-جهانی-زنجیره-ارزش-و-معماری-توسعه-ایران-cpkirdtioiyrتلازم امنیت شبکه‌ای و استقرار جمهوری سوم (بازخوانی ساختاری معماری امنیت و توسعه) مقدمهمطلبی را با عنوان «گذارهای جهانی، زنجیره ارزش و معماری توسعه ایران» برای ارائه خدمت دوستان تهیه کرده‌ام. امیدوارم آنچه ارائه می‌شود بتواند چشم‌اندازی از تحولات جهانی پیش روی ما بگذارد و جایگاه ایران را نیز در آن تبیین کند.در این بحث درباره سه موضوع کلی گفت‌وگو خواهم کرد. نخست، آشنایی با تحولاتی که در اقتصاد سیاسی جهان در حال وقوع است؛ اینکه در جهان چه می‌گذرد و ما تا چه اندازه این تحولات را رصد می‌کنیم و درک واقعی از آنها داریم. دوم، مفهوم امنیت؛ در این بخش درباره دوگانه امنیت و توسعه صحبت خواهم کرد. و سوم اینکه در چارچوب تحولات جهانی و دوگانه امنیت و توسعه، وارد بحثی کلی و راهبردی درباره توسعه ایران شویم.بخش نخست: گذارهای جهانی و زنجیره ارزشمعادله توزیع ثروت جهاناگر به جهان و معادله توزیع ثروت در آن نگاه کنیم، بر اساس آمارهای سال ۲۰۲۵ بانک جهانی، کل تولید ناخالص داخلی جهان حدود ۱۱۷ تریلیون دلار، یعنی ۱۱۷ هزار میلیارد دلار، است. از این رقم بیش از ۳۰ تریلیون دلار به آمریکا تعلق دارد؛ یعنی حدود ۲۶ درصد تولید ناخالص جهان در آمریکا تولید می‌شود. حدود ۱۹ تریلیون دلار (۱۶ درصد) به اتحادیه اروپا و حدود ۱۹.۴ تریلیون دلار (۱۶.۵ درصد) نیز به چین تعلق دارد.اگر این سه رقم را با هم جمع کنیم، دو رقم ۱۹ تریلیون دلاری حدود ۳۸ تریلیون دلار می‌شوند و با ۳۰ تریلیون دلار آمریکا جمعاً به حدود ۶۸ تریلیون دلار می‌رسیم؛ یعنی حدود ۵۸ درصد از تولید جهان فقط در این سه قطب انجام می‌شود و باقی آن به کل جهان تعلق دارد. بنابراین نخستین نکته بسیار مهم این است که قطب‌های قدرت اقتصادی جهان را بشناسیم و ببینیم نسبت ما با این قطب‌ها چیست.پایان جهان تک‌قطبی؛ گذار به قدرت مشروطآمریکا همچنان یک قدرت بزرگ اقتصادی است، اما دیگر مطلق‌العنان نیست؛ یعنی آن یکه‌تازی مطلقی را که به‌ویژه در دهه ۱۹۹۰ میلادی داشت، به‌تدریج از دست داده است. البته مسئله فقط رقم نیست. نکته بسیار مهمی که به نظر من باید به آن توجه شود، تغییر رفتار آمریکاست.در دهه ۱۹۹۰ تقریباً با جهانی تک‌قطبی مواجه بودیم. به دلیل همین تک‌قطبی شدن جهان، آمریکا که خود از بانیان و بنیان‌گذاران نظم لیبرال بود، به‌تدریج شروع به زیر پا گذاشتن همان نظم کرد؛ تا جایی که با آمدن فردی مانند ترامپ، اساساً خود را به هیچ‌یک از ارزش‌های جهان لیبرال پایبند نمی‌دانست و نمی‌داند و احساس می‌کرد ضرورتی برای این پایبندی وجود ندارد.پیش از آن، آمریکا در رقابت با شوروی بر ارزش‌های جهان آزاد تاکید می‌کرد و خود را نگهاهبان و یا به‌عبارتی پدرخوانده‌ی این جهان می‌دانست. اما در دنیای تک‌قطبی دیگر نیازی نمی‌دید که خود را مقید به نظم لیبرال بداند. از نظر من آمریکا به‌تدریج به سمت نوعی نظم نومرکانتیلیستی رفت؛ نظمی شبیه دوره قرن‌های هفدهم و هجدهم و اوایل قرن نوزدهم، یعنی دوران پیشالیبرال. مبنای سیاست آمریکا به سمت سلطه مطلق بر جهان و بی‌اعتنایی به دیگران رفت.اما این وضعیت دوام نیاورد، زیرا چین بالا آمد و اکنون جهان با قدرت دومی در جهان مواجه است که با امریکا ادعای هم‌سری دارد. درست است که اندازه اقتصاد چین هنوز حدود دوسوم اقتصاد آمریکاست، اما رشد آن چند دهه‌ی گذشته بسیار بیشتر از آمریکا بوده و هست. بنابراین یک قدرت دوم در حال تثبیت است.برآمدن هند و چندقطبی شدن اقتصاداروپا همچنان یک قدرت بزرگ اقتصادی است و موقعیت خود را دارد. منن با نگاه کسانی که اروپا را در برابر امریکاه بلاموضوع (irrelevant) می‌دانند موافق نیستم. اما نکته بسیار مهم دیگری که کمتر به آن توجه می‌کنیم، رشد اقتصادی هند در سال‌های اخیر است. هند رشد بسیار بالایی داشته است (در حالی که آمریکا با نرخ زیر ۲ درصد و چین با نرخ حدود ۴ درصد رشد می‌کنند، پیش‌بینی می‌شود هند تا افق ۲۰۵۰ با نرخ ۵.۵ تا ۶ درصد رشد کند) و اگر به افقی بلندتر به آینده نگاه کنیم، احتمالاً شاهد آن خواهیم بود که تعادل موجود به‌کلی تغییر خواهد کرد و هند به‌عنوان قطب چهارم اقتصاد جهان احتمالاً از اتحادیه اروپا پیشی خواهد گرفت. یعنی اگر بخواهیم ارزیابی‌ای از تعادل قدرت اقتصادی کشورها در افق ۲۰۳۵ یا ۲۰۴۰ داشته باشیم، الزاماً با همین تعادل امروز مواجه نخواهیم بود. هر چند هنوز نه چین و نه هند از منظر قدرت نرم، دارای تولید جهان نیستند و یارای رقابت قدرت امریکا را ندارند. باید دید که در سال‌های آینده چه می‌کنند. به‌نظر می‌رسد که شی‌جین‌چین به این موضوع توجه دارد و در ابتکارهای جهانی که ارائه می‌کند در صدد است که این خلاء را پر کند. نخستین نکته‌ای که از این تحول‌های جهانی باید آموخت این است که درست است که روند هژمونیک آمریکا در حال کاهش است، اما آنچه در رسانه‌ی رسمی تحت عنوان «افول» تبلیغ می‌شود درست نیست. افولی در کار نیست و فرضیه افول درک ما از تحولات جهانی و به تبع آن سیاست‌های ما را به بیراهه می‌برد. ما با مهار سیستماتیک قدرت آمریکا توسط قدرت‌های نوظهور مواجهیم، نه نابودی آن. این نکته بسیار مهمی است که باید به آن توجه داشته باشیم.اگر افق ۲۰۵۰ را در نظر بگیریم، تقریباً همه پیش‌بینی‌ها حاکی از آن است که تا آن سال تولید ناخالص چین قطعاً از آمریکا بیشتر خواهد بود. برخی پیش‌بینی می‌کنند که چین در ۲۰۳۵ به آمریکا می‌رسد و کسانی که بدبین‌ترند سال ۲۰۴۵ را پیش‌بینی می‌کنند. به هر روی، چین به‌عنوان یک اقتصاد جهانی و پیشرو در اندازه تولید اقتصادی، به‌عنوان رقیب جدی آمریکا در این دوران حضور یافته است و رشد اقتصادی آن بیش از رشد آمریکاست. بنابراین اگر بخواهیم جهان امروز را بشناسیم، نباید فقط به امروز و وضعیت ایران در این تنگنا نگاه کنیم؛ باید چشم‌انداز دست‌کم ده سال آینده را ببینیم و بپرسیم در دنیا چه اتفاقی در حال وقوع است، ما در کجای این جهان قرار داریم و می‌خواهیم کجا قرار بگیریم. این مسئله بسیار مهم است.موضوع فقط میزان تولید نیست. تا امروز موتور محرک تولید جهان عمدتاً در غرب قرار داشت، اما اکنون این موتور به سمت آسیا و شرق حرکت کرده است. بنابراین جهان آینده با ژئوپلیتیکی متفاوت روبه‌رو خواهد بود: از چهار قطب بزرگ جهان، دو قطب در غرب و دو قطب دیگر در آسیا مستقر خواهند بود. پس نظام آینده الزاماً نظامی نخواهد بود که فقط یک مرکز تولید و قدرت، آن هم در غرب و در دو سوی اقیانوس اطلس، قرار داشته باشد. ژئوپلیتیک جهان در ده یا بیست سال آینده تغییری کلی خواهد یافت و فراآتلانتیک خواهد بود. بسیار مهم است که ما تصویری روشن از آن داشته باشیم.مسئله «افول» و ظرفیت بازتولید نظم جهانیدرباره افول اشاره‌ای کردم. این بحث بسیار مهم است و اگر فهم درستی از آن نداشته باشیم، علامت بسیار نادرستی به ما می‌دهد. نگاه کنید؛ غرب، یا در واقع نظم جهانی، نخستین بار نیست که با مشکل مواجه می‌شود. بحران نخست آن پس از جنگ جهانی دوم بود. این نظم با بحرانی بسیار جدی روبه‌رو شد، اما توانست از آن عبور کند و سپس با ابداع دولت رفاه در برابر خیزش مارکسیسم دوام بیاورد و تسلیم آن نشود. رشد مارکسیسم در هفت‌دهه‌ی نخست قرن بیستم شگفت‌انگیز بود. این ایدئولوژی با سرعتی فوق‌العاده در حال گسترش بود. با این وجود نظم لیبرال از هم فرونپاشید. پس از آن نیز این نظم در بحران‌های دهه‌های ۱۹۸۰، 1990 و سپس بحران ۲۰۰۷ را جان سالم بدربرد.بنابراین اگر می‌بینیم جهان غرب یا جهان لیبرال با چالش مواجه است، نباید شتاب‌زده این چالش را به افول تفسیر کنیم. قطعاً غرب با چالش مواجه است؛ هم از درون، یعنی از خود آمریکا و رفتار کاملاً ضدآزادی‌ای که امروز در آمریکا شاهدیم، و هم از بیرون ان در برابر رقبای جدید. اما این به آن معنا نیست که نظم لیبرال قدرت بازخوانی و بازتولید خود را ندارد.نکته مهم‌تر این است که امروز ذی‌نفع نظم رسمی جهانی کیست؟ نکته بسیار جالب این است که اکنون در برابر آمریکا، کشوری که از جهان لیبرال و بازسازی آن دفاع می‌کند چین کمونیست است؛ چینی که هنوز تحت حاکمیت حزب کمونیست است، هر چند تغییر مشی و روش داده‌است. واقع‌گرایانه، چین اکنون به مدافع اصلی نظم لیبرال تبدیل شده است. در ادامه باز هم درباره اینکه در حوزه سیاسی جهان چه می‌گذرد صحبت خواهم کرد.زنجیره‌های ارزش؛ میدان نبرد جدید جهانیگفتین حه تولید ناخالص جهان در سال 2025 معادل 117تریلیون دلار بوده‌است. مهم این است که فهمی از این موضوع داشته باشیم که این حجم از تولید در چه زنجیره‌هایی شکل می‌گیرد؟ در جهان سه زنجیره ارزش عمده وجود دارد؛ البته در کنار زنجیره‌های فرعی بسیار.زنجیره نخست در نیمکره غربی و عمدتاً در قاره آمریکا قرار دارد؛ همان «نیمکره غربی» (Western Hemisphere) که آمریکایی‌ها می‌گویند هیچ‌کس حق ورود به آن را ندارد. این همان زنجیره‌ای است که آقای ترامپ گستاخانه درباره گرینلند می‌گوید تکه‌ای یخ است و به من تعلق دارد، من آنجا منافع دارم و دانمارک بی‌جهت آنجاست؛ یعنی حتی حضور یک قدرت اروپایی کوچک را هم در آن تحمل نمی‌کند. آن بلا را بر سر ونزوئلا آورد و سپس بحث‌های کوبا را به‌پیش کشیده‌است. اساساً نیروی خارجی را در این نیمکره غربی تحمل نمی‌کند.زنجیره دوم در شمال جهان قرار دارد و بخش عمده‌ای از زنجیره تولید و ارزش جهان در آنجا شکل می‌گیرد و جابجا می‌گردد. اما عمده‌ترین زنجیره، زنجیره میانی است که از چین آغاز می‌شود و تا آفریقا امتداد می‌یابد. بنابراین، بخش اعظم این ۱۱۷ تریلیون دلار عملاً در این سه زنجیره تولید می‌شود. نکته‌ی این است که بفهمیم که این زنجیره‌ها نقاطی ازهم‌گسیخته نیستند، بلکه زنجیره‌ای به‌هم‌پیوسته‌اند: از تأمین انرژی تا تأمین مواد اولیه، دانش و فناوری، تولید، حمل‌ونقل و بازار مصرف. مفهوم زنجیره ارزش این است که تمام این چرخه باید با هم و به‌صورت یک زنجیره عمل کند.زنجیره میانی اصلی‌ترین زنجیره‌ی جهانی است که ما هم در آن حضور جغرافیایی داریم و از قضا در یکی از نقاط گرهگاهی اساسی آن قرار گرفته‌ایم.مهم این است که ما از این زنجیره چه می‌خواهیم؟ از این زنجیره برای ایران رفاه می‌خواهیم یا می‌خواهیم بر آن سلطه داشته باشیم؟ و از سلطه بر این زنجیره به‌فرض امکان چه انتطاری داریم؟ بسیار مهم است که روشن کنیم حال که در میانه و کانون این زنجیره قرار گرفته‌ایم نسبت ما با آن چیست؟ تابع هدف ما چیست؟ این هدف‌گذاری عمده‌ترین بحثی است که امروز می‌خواهم درباره آن گفت‌وگو کنم.نکته بسیار مهم این است که وقتی بخش عمده‌ای از ارزش جهانی در قالب چنین زنجیره‌ای شکل می‌گیرد، آیا قدرت‌های جهان نسبت به امنیت آن حساس نیستند و در اندیشه نوعی نظام حکمروایی بر آن نیستند؟ آیا ما به‌تنهایی می‌توانیم این زنجیره را تهدید کنیم؟ این زنجیره‌ای است که همه، از بالا تا پایین، در آن ذی‌نفع‌اند. برای نمونه، فقط حجم تجارت چین با آفریقا ۲.۵ تریلیون یوان است. این تجارت از کدام مسیر عبور می‌کند؟ بخش عمده‌ی آن از همین زنجیره. آیا چین می‌تواند ناامنی درازمدت این زنجیره را تحمل کند؟ آمریکا و اروپا را کنار بگذاریم؛ آیا هند می‌تواند؟ طبیعتاً نه.بگذارید پرسش را به نحو دیگری طرح کنم. آیا غایت قدرت خلق رفاه برای ملت‌هاست یا تهدید این زنجیره و اعمال قدرت و کنترل بر آن؟ پرسش مهم این است که چگونه می‌توان از طریق صیانت از امنیت این زنجیره برای ملت‌ها رفاه خلق کرد؟ درست در همین نقطه است که باید درباره مفهوم جدید قدرت گفت‌وگو کرد. قدرت در قرن بیست‌ویکم کنترل سرزمین نیست؛ قدرت یعنی صیانت از جریان پایدار، امنیت و امکان افزایش ظرفیت این زنجیره‌ها و خلق ارزش افزوده برای ملت‌ها.واقعیت سخت: مخارج نظامی جهانپرسش بعدی این است که آیا از این زنجیره دفاع نظامی هم می‌شود؟ ودر صورت ناامنی مداخله نظامی صورت می‌گیرد؟ پاسخ: بله است. کافی است به ارقام هزینه‌های نظامی در جهان توجه کنیم. هزینه‌های نظامی جهان رقمی بسیار بزرگ است و برای سال ۲۰۲۵ حدود ۲.۸۸۷ تریلیون دلار (با رشد سالانه ۲.۹ درصد) گزارش شده است. به جدول زیر نگاه کنید:حدود یک‌سوم این هزینه‌ها، یعنی حدود ۹۵۴ میلیارد دلار (۳۳ درصد)، به آمریکا مربوط است. سرمایه‌گذار و هزینه‌کننده دوم چین است. چین با اینکه درباره قدرت نظامی خود تبلیغی نمی‌کند و تصویری که از خود در جهان ساخته عمدتاً تصویر «کارخانه جهان» است، در عمل فقط در سال ۲۰۲۵ حدود ۳۳۶ میلیارد دلار (۱۲ درصد) هزینه‌های نظامی جهان را داشته و دومین کشور جهان از این نظر است.پس از آن روسیه قرار دارد که اکنون درگیر جنگ است و زمانی دومین قدرت نظامی جهان به شمار می‌رفت. هزینه نظامی روسیه حدود ۱۹۰ میلیارد دلار (۶.۶ درصد) است؛ یعنی تقریباً ۶۰ درصد هزینه نظامی چین. نکته بسیار مهم دیگر رشد اروپاست. اروپایی که سهم هزینه نظامی‌اش از تولید ناخالص داخلی به کمتر از ۱.۵ درصد کاهش یافته بود، اکنون با رشدی ۱۴ درصدی که پس از جنگ سرد بی‌سابقه است، به حدود ۸۶۴ میلیارد دلار هزینه نظامی رسیده است. ناتو را هم در نظر بگیرید که سهم عمده‌ای دارد: سهم ناتو به‌تنهایی ۵۵ درصد کل مخارج نظامی جهان، یعنی ۱۵۸۱ میلیارد دلار، است. اینها نشان می‌دهد جهان نسبت به امنیت زنجیره ارزش حساس است و مسئله را فقط از زاویه ژئوپلیتیک نمی‌بیند.نکته بسیار مهم دیگر، رشد سرمایه‌گذاری نظامی در هند و همچنین در آلمان است؛ هزینه نظامی آلمان به ۱۱۴ میلیارد دلار رسیده است.مسابقه تسلیحاتی خاورمیانه و جایگاه ایراناگر به مسابقه تسلیحاتی در خاورمیانه نگاه کنیم، این منطقه نیز رشد قابل توجهی در هزینه‌های نظامی داشته است. کل مخارج نظامی خاورمیانه در سال ۲۰۲۵ حدود ۲۱۸ میلیارد دلار است که در یک دهه اخیر ۳۶ درصد رشد داشته است.عربستان سعودی با حدود ۸۳.۲ میلیارد دلار (رتبه هشتم جهان و ۶.۵ درصد تولید ناخالص داخلی) در صدر منطقه قرار دارد و پس از آن اسرائیل با ۴۸.۳ میلیارد دلار (رتبه یازدهم جهان و ۷.۸ درصد تولید ناخالص داخلی). ترکیه نیز رقم بالایی در حدود ۳۰ میلیارد دلار دارد و رقم رسمی ایران حدود ۷.۴ میلیارد دلار (رتبه ۳۸ جهان و ۲.۱ درصد تولید ناخالص داخلی) عنوان شده است. امیدوارم هزینه واقعی دفاعی ایران بسیار بیش از این رقم رسمی باشد. اما در هر صورت، ایران توانسته با همین رقم اندک در برابر بزرگ‌ترین قدرت جهان مقاومت کند.در هر صورت باید این ارقام را در مقایسه با بزرگ‌ترین قدرت‌های جهان دید. این اعداد را از این جهت عرض کردم که وقتی درباره «امنیت شبکه‌ای» صحبت می‌کنیم، به معنای فراموش کردن امنیت نظامی نیست. امنیت نظامی در جای خود اهمیت دارد و هیچ‌کس نمی‌خواهد در ضرورت افزایش قدرت دفاعی کشور تردید کند. قدرت دفاعی همچنان باید در دستور کار باشد و اگر به رشد هزینه‌های نظامی در جهان نگاه کنیم، متوجه می‌شویم این موضوع همچنان در دستور کار جهان است و از آن خارج نشده است.اما در عین حال، مفهوم امنیت از امنیت نظامی صرف بسیار فراتر رفته است.بخش دوم: مفهوم جدید امنیت و تلازم امنیت و توسعهچرخش راهبردی چین و دکترین ابتکار امنیت جهانیدر کنار امنیت نظامی، دکترین‌های تازه‌ای مطرح شده که عمدتاً از سوی چین طرح شده است. گفتیم که چین در کنار قدرت سخت در اندیشه ابتکارهایی به منظر خلق قدرت نرم نیز هست. در این ارتباط از جمله می‌توان به چهار ابتکار جهانی چین که شی جین‌پینگ مطرح کرده است اشاره نمود:1.    ابتکار توسعه جهانی (Global Development Initiative – GDI)، سپتامبر ۲۰۲۱، در مجمع عمومی سازمان ملل؛ با محوریت توسعه و تحقق دستور کار ۲۰۳۰.2.    ابتکار امنیت جهانی (Global Security Initiative – GSI)، آوریل ۲۰۲۲، در مجمع بوآئو؛ با محوریت امنیت مشترک و تفکیک‌ناپذیر.3.    ابتکار تمدن جهانی (Global Civilization Initiative – GCI)، مارس ۲۰۲۳؛ با محوریت احترام به تنوع تمدن‌ها و گفت‌وگوی میان آنها.4.    ابتکار حکمرانی جهانی (Global Governance Initiative – GGI)، سپتامبر ۲۰۲۵، در نشست «سازمان همکاری شانگهای به‌علاوه» در تیانجین؛ با محوریت برابری حاکمیت‌ها، حاکمیت حقوق بین‌الملل، چندجانبه‌گرایی و اصلاح نظام حکمرانی جهانی.به‌هرروی، در سال ۲۰۲۲ شی جین‌پینگ اصول ابتکار امنیت جهانی را منتشر کرد که چند نکته مهم در آن مطرح شد. نخست اینکه مسئله اصلی امنیت زنجیره‌های تأمین و بازار مصرف است و امنیت فقط در شکل سنتی آن تعریف نمی‌شود. نکته دوم، که بسیار مهم بود، تأکید صریح بر کار در چارچوب نظم لیبرال جهانی و قواعد بین‌المللی بود.این را در زمانی به‌صراحت مطرح کرد که ترامپ در حال خروج از بخشی از سازمان‌های نظم لیبرال بود و از سازمان‌ها و سازوکارهایی که آمریکا خود در شکل‌گیری نظم جهانی مستقر کرده بود فاصله می‌گرفت. در جهتی کاملاً معکوس، هم چین کمونیست و هم هند سوسیالیست وفاداری به نظم لیبرال و سازمان‌های جهانی، نظام دولت ـ ملت‌ها، رعایت مرزهای بین‌المللی و احترام به کشورها را در دستور کار اصلی خود گذاشته‌اند؛ دقیقاً همان چیزی که از دستور کار آمریکا خارج شده است. این حرکت متعارض که بسیار شگفت‌انگیز به‌نظر می‌آید کانون تحولات روز جهان است.منطق این رویکرد روشن است. چین می‌گوید می‌خواهم ریسک بازارها به سمت صفر کاهش یابد. کسی که می‌خواهد ریسک بازار را به سمت صفر کاهش دهد، باید در چارچوب نظم لیبرال و برای ثبات کار کند و نمی‌تواند در چارچوب نظمی تهاجمی حرکت کند. نکته بعدی زمان‌سنجی است. چین هنوز در ارزیابی درونی از قدرت خود، خود را در آن موقعیت نمی‌بیند که با امریکا دست‌وپنجه نظامی نرم کند و نیروی خود را متوجه این موضوع نماید. او هنوز در فرایند خلق و افزون‌ساختن قدرت خود است. از این‌رو است که در این رویکرد دستِ‌کم تا اطلاع ثانونی اساساً هدف، هژمونی نیست؛ رویکردی که تقریباً معکوس استراتژی تهاجمی و مداخله‌گرایانه آمریکاست. حتی اگر به چین بگویید تو کشور بسیار بزرگی هستی، سهم بزرگی از تولید ناخالص جهان به تو تعلق دارد و این سهم بیشتر هم خواهد شد، پس باید قدرت هژمونیک داشته باشی، پاسخ می‌دهد که اساساً به دنبال هژمونی نیست. اساس کار بر مشارکت، گفت‌وگو و ثبات قرار می‌گیرد و با هر نوع هرج‌ومرج مخالفت می‌شود. کشوری که می‌خواهد کارخانه جهان باشد، ناچار است چنین رویکردی داشته باشد؛ کارخانه جهان بودن لازمه‌اش ثبات است. رویکرد امنیت جهانی چین را در چهار اصل می‌توان خلاصه کرد:•        امنیت امری مشترک و تفکیک‌ناپذیر: امنیت یک کشور نباید به بهای ناامنی کشور دیگر تأمین شود؛ ترتیبات منطقه‌ای علیه هیچ کشوری ساخته نمی‌شود.•        احترام به حاکمیت و چندجانبه‌گرایی: تمامیت ارضی و عدم مداخله، نقش محوری منشور ملل متحد، و مخالفت با یک‌جانبه‌گرایی و بلوک‌بندی.•        گفت‌وگو و همکاری، نه تقابل: کانال‌های دائمی تماس و سازوکار حل اختلاف.•        نگاه جامع به امنیت و پیوند آن با توسعه: امنیت فقط نظامی نیست و حوزه‌هایی چون سایبری، زیستی، فضا، هوش مصنوعی و سلامت عمومی را دربرمی‌گیرد؛ امنیت پایدار در گرو توسعه پایدار و رفع ریشه‌های ناامنی است.حال باید پرسید آیا این تقابل وارونه‌ای که در جهان شکل گرفته، برای ایران فرصتی ایجاد می‌کند؟ این پرسشی است که باید در ذهن ما باشد تا اندکی بعد دوباره به آن بازگردیم.تغییر پارادایم: از موازنه تهدید به مدیریت ریسکبا این بحثی که چین مطرح می‌کند، اساساً تعریف امنیت در جهان تغییر کرده است. در دوران جنگ سرد تعریف امنیت «تعادل تهدید» بود: شوروی آمریکا را تهدید می‌کرد و آمریکا شوروی را، و همین تعادل تهدید امنیت را پدید می‌آورد. اما اکنون بحث اساساً این نیست. امروز مسئله اصلی «مدیریت ریسک» زنجیره ارزش است: زنجیره‌ای که این حجم از تولید ناخالص جهان در آن در گردش است، چگونه مدیریت شود تا با کمترین ریسک مواجه باشد؟ چه ریسک‌هایی متوجه آن است؟نخستین مخاطره، ریسک فناوری است؛ یعنی تراشه‌ها و هوش مصنوعی. به همین دلیل است که آمریکا از رفتن به گرینلند سخن می‌گوید. برای چه؟ برای اینکه دسترسی چین به مواد معدنی کمیاب را که در ساخت تراشه‌ها به‌کار می‌آیند از میان ببرد تا خود در حوزه تراشه‌ها و هوش مصنوعی اول باشد.از سوی دیگر، چین نیز توسعه هوش مصنوعی را استراتژی نخست خود قرار داده است. اما آیا هوش مصنوعی در محیطی ناامن می‌تواند شکل بگیرد؟ برای داشتن هوش مصنوعی ناگزیر باید به ریسکی نزدیک به صفر دسترسی داشته باشید. بنابراین دسترسی به مواد اولیه و منابع راهبردی و ارتقای ظرفیت رقابت‌پذیری به یک مسئله امنیتی تبدیل شده است.مخاطره دوم، تأمین انرژی است. اگر خاطرتان باشد، ترامپ به محض اینکه سر کار آمد به عربستان رفت. چرا؟ دو دلیل داشت. نخست اینکه می‌خواست از ثروت عربستان برای توسعه هوش مصنوعی و فروش صنایع آمریکا از جمله صنایع نظامی استفاده کند. دوم اینکه اگر قرار باشد کل هوش مصنوعی در داخل سرزمین آمریکا تأمین و تولید شود، آمریکا با کمبود انرژی برق مواجه می‌شود؛ چراکه انرژی مورد نیاز این پردازش‌ها بسیار بالاست. ما به جنبه انرژی مورد نیاز پردازنده‌های هوش مصنوعی کم‌توجه بوده‌ایم. بنابراین آنها ناگزیرند بخش عمده‌ای از این تأسیسات را به این منطقه بیاورند؛ هم به دلیل انرژی و هم به دلیل تأمین مالی. از این رو تأمین انرژی و کاهش مخاطرات مرتبط با آن به یکی از مسائل عمده جهان تبدیل شده است.مخاطره سوم، مخاطرات بازار (از جمله تحریم‌ها) است. اقتصادی ۱۱۷ تریلیون دلاری به بازاری باثبات نیاز دارد؛ بازار پرریسک نمی‌تواند این حجم از فعالیت را پشتیبانی کند. برای اینکه ببینیم مسئله امنیت چقدر مهم است، به پیش‌بینی صندوق بین‌المللی پول نگاه کنید: پیش‌بینی رشد جهانی برای ۲۰۲۶، ۳.۴ درصد بود و آخرین پیش‌بینی آن ۲.۹ درصد است. یعنی ناامنی در یک منطقه توانسته نیم درصد از پیش‌بینی رشد جهانی بکاهد. نیم درصد رقم کمی نیست؛ نیم درصد از ۱۱۷ تریلیون دلار حدود ۶۰۰ میلیارد دلار می‌شود.بنابراین امنیت دیگر فقط دفاع نیست؛ امنیت به امنیت فناوری، انرژی، بازار و لجستیک بازمی‌گردد و فقط در مرز یک کشور تعریف نمی‌شود. در نهایت باید بتوان از این منطقه هم انرژی تأمین کرد و هم بازار داشت. فقط تجارت چین با کشورهای جنوب خلیج فارس سالانه حدود ۳۰۰ میلیارد دلار است. بنابراین ناامنی در منطقه به زیان بلندمدت چین است.عده‌ای در ایران می‌گویند چینی‌ها برنده این جنگ‌اند. به نظر من چنین نیست؛ اگر جنگ ادامه پیدا کند، بازنده اصلی آن چین است و چینی‌ها آن را تحمل نخواهند کرد. ممکن است در کوتاه‌مدت معاملاتی انجام دهند و نفت ارزان به دست آورند، اما اگر در نهایت بازارهایشان از دست برود، این زیانی بلندمدت است که به این سادگی جبران‌پذیر نیست.و سرانجام، مخاطرات مالی و سیستم‌های پرداخت نیز مطرح است.پس اگر بخواهیم امروز درباره امنیت بحث کنیم، دیگر امنیت همان بحث جنگ سرد، موازنه قدرت نظامی، بلوک‌بندی و بازی صفر و یک نیست. بازی دیگری در جریان است و برای این بازی باید در ایران به فهمی مشترک برسیم. هنوز تصور ما این است که بازی فقط بازی قدرت نظامی است؛ در حالی که اصلاً چنین نیست.ژئواکونومی به‌مثابه غایت ژئوپلیتیکحتماً در رسانه‌ی رسمی و جاهای مختلف شنیده‌ایم که ایران در موقعیت ژئوپلیتیک بی‌نظیری قرار دارد. بله، موقعیت ژئوپلیتیک ما بسیار مهم است؛ اما ژئوپلیتیک برای چیست؟ برای رفاه مردم یا برای چیز دیگری؟ اگر بحث رفاه است، تولید ناخالص اسمی ما حدود ۳۵۰ میلیارد دلار است، در برابر ثروت انباشته ده صندوق ثروت ملی کشورهای جنوب خلیج فارس که به حدود ۵.۲ تریلیون دلار می‌رسد. روشن است که این تعادلی ناپایدار است. مگر می‌شود شمال و جنوب خلیج فارس تا این اندازه با هم فاصله داشته باشند؟ بحث من این است که اگر ژئوپلیتیک به کارایی ژئواکونومیک منجر نشود، بیشتر یک شعار است. در نهایت همه این داستان باید به افزایش رفاه مردم بینجامد.نکته مهم دیگری نیز در بحث امنیت وجود دارد. تاکنون متخصصان توسعه ما امنیت را مفروض می‌گرفتند و بنابراین فقط راه‌حل‌های اقتصادی برای توسعه ایران ارائه می‌کردند. اکنون معلوم شده است که امنیت حتی برای عربستان و کشورهای جنوب خلیج فارس نیز مفروض نیست. به نظر من مفروض گرفتن امنیت فرضیه‌ای اشتباه بوده است.عبور از توهم هژمونی به سوی امنیت مشارکتیما باید ابتدا ببینیم تصورمان از امنیت چیست. ما در ایران تصوری تاریخی داریم، به‌عنوان وارثان امپراتوری ایران، که می‌گوید ما هژمون منطقه‌ایم. این از مواردی است که قاعدتاً باید در آن تجدیدنظر شود. اگر به چین بگویید هژمون منطقه است، می‌گوید هژمون نیستم؛ کارخانه منطقه یا کارخانه جهانم. ایا ما می‌خواهیم با تولید ناخالص ۳۵۰ میلیارد دلاری، در برابر حجم تجارت و تولید منطقه، هژمون منطقه شویم؟بحث هژمونی منطقه‌ای بحث جدیدی هم نیست. در دوره نیکسون و سیاست امنیتی دوستونی نیز چنین تصوری وجود داشت و شاه هم گمان می‌کرد هژمون منطقه است. اما این اندیشه که باید هژمون منطقه باشیم، به یکی از موانع فهم ما در مکان‌یابی و موقعیت‌یابی درست ایران در جهان تبدیل شده و برای ما مشکل رفتاری ایجاد کرده است.اکنون دیگر آن نظم به هم خورده و نظم هژمونیک از میان رفته است. همین که ما می‌توانیم در برابر آمریکا بایستیم، نشان می‌دهد آمریکا دیگر هژمون نیست؛ اگر هژمون بود، امکان مقاومت در برابرش را نداشتیم. این نشان می‌دهد داستان نظم هژمونیک به پایان رسیده است. ما باید به سوی نظمی شبکه‌ای برویم که در آن همه با هم کار کنند؛ و لازمه «با هم کار کردن» تصوری بسیار متفاوت با تصور هژمونیک از منطقه است.امنیت شبکه‌ایآنچه من پیشنهاد می‌کنم این است که در نهایت باید وارد بحث هفت لایه امنیت شویم. این هفت لایه امنیت به معنای ایجاد ناتو یا تشکیل یک قدرت نظامی جدید نیست؛ نه اینکه قدرت نظامی نداشته باشیم، اما چیزی شبیه ناتو یا کاری که ترکیه، پاکستان و عربستان انجام دادند و همان ماه اول شکست خورد، دیگر کارایی ندارد. دوران این الگوها گذشته است. خود ناتو نیز دیگر کارایی گذشته را ندارد. گفته می‌شود ناتو توانسته در برابر روسیه عمل کند، اما از سوی دیگر خود آمریکا کل سیستم ناتو را نقض می‌کند؛ چون اساساً فهم جهان از امنیت عوض شده است. بسیار مهم است که ما نیز فهم جدیدی از امنیت پیدا کنیم.بنابراین، در رویکری که من ازارائه می‌کنم ائتلاف نظامی وجود ندارد.هیچ ائتلاف نظامی دیگر کارایی گذشته را ندارد. اما ما باید به دنبال همکاری برای مدیریت ریسک باشیم. نظریه مدیریت ریسک‌های امنیتی با شکل‌دی ائتلاف‌های نظامی تفاوت بنیادین دارد. ما در پی آن هستیم که ریسک مالی، ریسک فناوری و ریسک بازارها را در منطقه کنترل کنیم. برای مدیریت ریسک به سیستم تبادل اطلاعات، سیستم هشدار و سیستم اقدام پیش از بحران نیاز دارید. یعنی اساساً مدل امنیت و ساختار سازمان امنیت متفاوت می‌شود؛ و این همان چیزی است که هنوز در ایران درباره آن بحث نکرده‌ایم.فرض کنید جنگ نبود؛ این درگیری را برای لحظه‌ای کنار بگذارید. در نهایت ما چگونه می‌خواهیم امنیت این منطقه را حفظ کنیم؟ در جهانی که هر روز فناوری امکانی تازه ایجاد می‌کند و همزمان مخاطره‌ای جدید نیز می‌آفریند، هر لحظه با یک «امکان ـ مخاطره» مواجهیم. آیا برای مهار همه این امکان‌ها و مخاطره‌ها باید فقط به دنبال قدرت نظامی برویم، یا در نهایت به شبکه‌سازی نیاز داریم؟ما هنوز در ایران با مفهوم «امنیت شبکه‌ای» کار نکرده‌ایم و نمی‌دانیم امنیت شبکه‌ای چگونه شکل می‌گیرد. پیشنهاد راهبردی من در این زمینه، تشکیل «شورای همکاری مدیریت ریسک خلیج فارس» است. هسته منطقه‌ای این شورا را ایران، کشورهای جنوب خلیج فارس، ترکیه، مصر و پاکستان تشکیل می‌دهند و چین و هند چتر جهانی آن خواهند بود. هدف بنیادین این شورا جایگزینی ائتلاف‌های نظامی تهاجمی با پیمان‌های پشتیبانی لجستیکی و عدم تجاوز است و دستور کار آن، مدیریت مشترک مخاطرات پنج‌گانه است: ترانزیت، انرژی، سایبری، مالی و فناوری.فکر می‌کنم بزرگ‌ترین اتفاقی که باید رخ دهد این است که ابتدا در ذهن خودمان این تغییر را ایجاد کنیم. لازم نیست منتظر بمانیم تا ابتدا ذهن حاکمیت تغییر کند. همین ذهن ما، همین جمع و جمع‌های دیگر باید بتوانند تصویری تازه از مفهوم امنیت داشته باشند؛ مفهومی بسیار فراتر از امنیت نظامی و متکی بر اطلاعات، ارتباطات و شبکه‌های منطقه‌ای.تلازم گسست‌ناپذیر امنیت و توسعهرویدادهایی که در ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ در منطقه رخ داد، یک نکته را برای ما روشن کرد: دیگر نمی‌توانیم بدون داشتن مدلی برای امنیت درباره توسعه صحبت کنیم. اگر به بحث‌هایی که درباره توسعه ایران شده و به برنامه‌های توسعه، از برنامه اول تا هفتم، نگاه کنید، همه آنها در این ۳۵ سال امنیت را مفروض گرفته‌اند و با این فرض درباره توسعه صحبت کرده‌اند. اکنون معلوم شده است که امنیت امری مفروض نیست.از این پس باید امنیت و توسعه را دو روی یک سکه ببینیم. اگر چنین نگاهی داشته باشیم، اصلی‌ترین پرسش این می‌شود که چگونه می‌خواهیم در ایران ریسک را مدیریت کنیم. بنابراین به نظر من بنیان توسعه اقتصادی از این پس «مدل مدیریت ریسک» است و پس از آن، بر اساس این مدل، می‌توان به سراغ بحث‌های دیگر رفت.این بخش دوم بحث من بود. در بخش نخست درباره منطقه، جهان و گذارهای جهانی صحبت کردم و در بخش دوم درباره مفهوم جدید امنیت و نسبت امنیت و توسعه. بحث سوم به موقعیت خودمان در ایران بازمی‌گردد.بخش سوم: ایران؛ از جمهوری اول تا جمهوری سومسیر تحول انگاه‌های حکمرانی در ایراننگاهی به سیر تحول جمهوری اسلامی بیندازیم: از کجا شروع کرده‌ایم، اکنون کجا هستیم و چه چشم‌اندازی را می‌توانیم به‌عنوان معماری توسعه در ایران تعریف کنیم.جمهوری اولنخستین مرحله همان است که من آن را «جمهوری اول»، در دوران رهبری امام، می‌نامم. فهم من، اگر بخواهم در یک جمله بگویم، این است که امام در نهایت به دنبال حکومت در همین سرزمین بودند و قصد نداشتند قلمرو حکومت را از مرزهای ایران فراتر ببرند. هر چند امام جمهوری اسلامی را بر مبنای نظریه ولایت فقیه بنیان گذاشتند، می‌توان سنت ایشان را در ادامه «اندیشه تاریخی سلطنت شیعی در ممالک محروسه» طبقه‌بندی کرد.همگان نیک می‌دانید که امام با اعزام نیرو به لبنان مخالفت کردند و هنگامی که نیروهای نظامی می‌خواستند وارد عراق شوند، ایشان در ابتدا مقاومت داشتند و می‌گفتند اگر وارد عراق شوید، صدام و نیروهای عراقی در برابر شما یکپارچه و متحد می‌شوند و بقیه کشورها نیز به دنبال صدام می‌روند. بنابراین فهم من از جمهوری اول این است که قرار بود در محدوده ممالک محروسه باقی بماند و از آن فراتر نرود. بحث عمده دیگر، شیعی بودن نظام بود که تنها در ایران امکان تحقق داشت و خارج از ایران امکان تحققش نبود.خاطره‌ای بگویم که شاید برای شما جالب باشد. به خاطر دارم سید عبدالعزیز حکیم برای جلب حمایت آمریکا در جهت نابودی صدام به آمریکا رفته و با مقام‌های آمریکایی ملاقات کرده بود. آن سال به حج مشرف شده بودم و سید محمدباقر حکیم را دیدم. به او گفتم: اخوی به آنجا رفته چه کند؟ شما چه می‌کنید؟ گفت: ما برای جنگیدن با صدام کمک همه را جلب می‌کنیم و کمک آمریکا را هم می‌خواهیم. گفتم: اگر پیروز شدید، چه می‌خواهید بکنید؟ گفت: قطعاً جمهوری اسلامی تشکیل نمی‌دهیم. گفتم: پس این همه تلاش برای چیست؟ گفت: عراق کشوری عربی است. درست است که ما در عراق اکثریت شیعه داریم، اما در جهان عرب در اقلیت هستیم. اگر بخواهیم در عراق حکومتی شیعی تشکیل دهیم، جهان عرب در برابر ما می‌ایستد. بنابراین قطعاً به سمت حکومت شیعی حرکت نمی‌کنیم. این نکته بسیار مهمی بود که از ایشان شنیدم و تصور من این است که مرحوم امام نیز به این نکته بسیار دقت داشتند که در نهایت باید در سطح ممالک محروسه حکومت داشته باشیم.جمهوری دومدر جمهوری دوم نیز نظریه بنیادین همان ولایت فقیه بود. البته با یک تغییر استراتژیک. در گذر زمان، به تدریج  این نظریه شکل گرفت که امنیت ایران را باید فراتر از سرزمین ایران تأمین کرد؛ به یمن، لبنان و جاهای دیگر رفت و اساساً دایره دفاع و امنیت ایران را از مرزهای جغرافیایی کشور فراتر برد.جمهوری سوماکنون پرسش بسیار مهم این است که در جمهوری سوم چه می‌خواهیم بکنیم؟ چه ایده‌ای برای توسعه و امنیت ایران داریم؟ فعلاً با وضعیتی نامعین مواجهیم و هنوز نمی‌دانیم نظریه غالب چیست.اما بحث من این است که همین جمع می‌تواند صاحب نظریه باشد و دست‌کم بگوید نظریه‌اش برای آینده امنیت و توسعه ایران چیست و چه تصویری از آن دارد. پیشنهاد من این است که بگوییم ما به حفظ امنیت شبکه ارزش کمک می‌کنیم و می‌خواهیم از منافع آن بهره‌مند شویم. یعنی شعار امنیتی ما باید این باشد: اقدام مؤثر و مثبت در جهت امنیت زنجیره ارزشی که از این کشور و این منطقه عبور می‌کند، و در عین حال بهره‌برداری از منافع آن و تأمین رفاه ملت ایران. اگر این را به‌عنوان استراتژی بپذیریم، آن‌گاه داستان تا حدی متفاوت می‌شود.لایه‌های امنیت ملیاگر این را بپذیریم، باید افزون بر لایه دفاعی، شش لایه امنیتی دیگر برای ایران در نظر بگیریم. از این پس وقتی درباره امنیت صحبت می‌کنم، دیگر فقط امنیت نظامی یا امنیت اطلاعاتی مراد نیست؛ امنیتی است که با اقتصاد پیوند خورده و امنیت و توسعه را به مفهومی واحد تبدیل کرده است. من درباره توسعه‌ای صحبت می‌کنم که روی دیگر سکه‌اش امنیت است.امنیت سیاسینخست اینکه حکمرانی پایدار می‌خواهیم. دوم اینکه باید بتوانیم کالای عمومی باکیفیت خلق کنیم. قانون باکیفیت و مبتنی بر وجدان عمومی می‌خواهیم؛ قانونی که در برابر افکار عمومی اکثریت قرار می‌گید و از همان روز تصویب معلوم است اجرا نمی‌شود، قانونی بی‌کیفیت است. باید بتوانیم همگرایی نهادی و نهادهای مدنی را داشته باشیم. بنابراین باید فهمی روشن از امنیت سیاسی داشته باشیم.امنیت اجتماعیبحث بعدی امنیت اجتماعی است. در امنیت اجتماعی یکی از نکات بسیار مهم، در نهایت، «هویت ملی» است؛ همان چیزی که می‌تواند نخ تسبیح و گردآورنده کل ملت ایران باشد. هویت ملی بحث بسیار مهمی است که باید نسبت آن با ملت و دولت ایران مشخص و نسبتش با «ایده ایران» روشن شود. ایده ایران در این ۴۵ سال از ابتدای انقلاب یا تا حد زیادی غایب بوده یا بسیار ضعیف مطرح شده است؛ البته در یکی دو سال اخیر تا حدی وارد دستور کار شده است. و هنوز معلوم نیست که تا چه حد نسبت به این ایده ایمان واقعی وجود دارد. به‌هرروی، در نهایت باید بدانیم بر کدام مبنا می‌خواهیم سرمایه اجتماعی را بازسازی کنیم.امنیت اقتصادیمؤلفه سوم ثبات اقتصاد کلان و مهار تورم است. امروز اقتصاددانانی که درباره اقتصاد ایران در این روزگار جدید بحث می‌کنند، به این نکته واقف‌اند که موتور محرکه تورم دیگر پایه پولی به‌تنهایی نیست و نظریه مقداری پول نمی‌تواند وضع موجود را توضیح دهد. وقتی در یک روز یا مدتی کوتاه بیش از ۳۰ درصد ارزش پول ملی سقوط می‌کند، روشن است که پایه پولی در یک روز به این اندازه افزایش نیافته است. پس مسئله دیگری در کار است و باید به دنبال ثبات اقتصاد کلان و مهار تورم برویم.بحث تضمین مالکیت خصوصی نیز مطرح است. بپذیریم که مالکیت خصوصی نمی‌تواند با مالکیت نهادهای عمومی غیردولتی رقابت کند. مگر ممکن است؟ تمام ریسک نهاد عمومی غیردولتی در نهایت به خزانه بازمی‌گردد؛ اگر یک نهاد عمومی ورشکست شود چه اتفاقی می‌افتد؟ زیان توسط خزانه‌ی ملت جبران می‌گردد. اما اگر یک بنگاه خصوصی ورشکست شود، تمام ریسکش به جیب صاحب سرمایه بازمی‌گردد. پس این رقابت اساساً بی‌معناست.اگر توسعه می‌خواهیم، در نهایت باید تکلیف نهادهای عمومی غیردولتی روشن شود. مگر می‌شود نهاد عمومی غیردولتی داشت و توسعه هم داشت؟ این همان جایی است که به نظر من جمعی مانند جمع حاضر باید درباره آن نظریه روشنی داشته باشد و نمی‌تواند به‌سادگی از کنارش عبور کند و بگوید مسئله‌ای نیست.امنیت دفاعیدرباره امنیت دفاعی پیش‌تر صحبت کردم. نظر خودم این است که سرمایه‌گذاری و هزینه‌های دفاعی ایران حتماً باید افزایش یابد و رقم ۷.۴ میلیارد دلاری که رسماً اعلام می‌شود، رقمی بسیار پایینی است. در هر صورت در این منطقه ما نیازمند بنیه‌ی دفاعی بسیار قوی هستیم.امنیت منابع حیاتیبحث بعدی منابع حیاتی است. تعارف که نداریم. در همین تهرانی که در آن زندگی می‌کنیم، از آب تجدیدپذیری که باید ۶۰ درصدش مصرف ‌شود، اکنون ۸۵ درصدش را مصرف می‌گردد. بخش اعظم آب حوضه‌های آبریز کرج، قزوین، طالقان، لار و ماملو را به تهران منتقل می‌شود. چاه‌های عمیق حفر می‌شوند و نه تنها سفره‌های زیرزمینی را تغذیه نمی‌گردند که آبهای استراتژیک چند میلیون ساله نیز صرف مصرف روز می‌گردد. در نتیجه لایه‌ها خاک فشرده می‌شوند و دشت تهران دچار فرونشست شده‌است. فقط در تهران بسته به‌موقعیت فرونشستی از ۵ تا ۶۰ سانتی‌متر وجود دارد.به اصفهان بروید و ببینید؛ بخش عمده‌ای از بناهای تاریخی اصفهان در معرض مخاطره بسیار جدی ناشی از فرونشست قرار دارند. همدان، که شهری پرآب بود، دو سال پیش در یک لحظه آبش به‌کلی قطع شد. منابع حیاتی کشور واقعاً دچار مشکل‌اند.تنها یک نکته دیگر هم بگویم و زیاد در این بحث متوقف نمی‌شوم. در دهه ۱۳۴۰ این مساله مورد شناسایی قرار گرفته یود و در طرح جامع تهران در سال 1347 سقف حمعیتی تهران 5.5میلیون نفر پیش‌بینی گشته‌بود. و در سال 1352 قانون منع گسترش شهر تهران تصویب شد، اما امروز در این منطقه ۱۷ میلیون نفر زندگی می‌کنند. پارسال در اوج نگرانی اب در تهران گفتند ۷۰ میلیون مترمکعب آب از طالقان می‌آوریم؛ امسال از آن هم خبری نیست. آن‌قدر گرفتار مسائل روزمره شده‌ایم که اصلاً متوجه نیستیم در حوزه‌های واقعی ایران چه اتفاقی در حال رخ دادن است و نمی‌بینیم با چه واقعیتی دست‌وپنجه نرم می‌کنیم.در همین شرایط، تهران همچنان به‌شدت در حال گسترش است و به ساخت‌وساز مداوم در آن افتخار هم می‌شود. اخیراً گفته‌اند می‌خواهند در اطراف ۸۷ ایستگاه برج بسازند؛ یعنی گویی جمعیت کنونی کم است و می‌خواهیم جمعیتی دیگر هم بر آن بیفزاییم. می‌خواهم بگویم در بحث امنیت منابع حیاتی واقعاً گرفتار شده‌ایم.به دریاچه‌های مختلف نگاه کنید؛ معروف‌ترینشان دریاچه ارومیه است، اما بیشتر دریاچه‌های ما خشک شده‌اند از جمله هامون سیستان، هامونجازموریان، دریاچه بختگان و در یاچه پریشان. بنابراین، این‌طور نیست که فقط دریاچه ارومیه خشک شده باشد. هوا را در نظر بگیرید؛ چند روز هوای سالم در تهران و شهرهای دیگر داریم؟به خاطر دارم در سال ۱۳۷۴، وقتی طرح جامع اصفهان تصویب شد، حداکثر ظرفیت جمعیت‌پذیری اصفهان یک میلیون و ۳۰۰ هزار نفر پیش‌بینی شده بود؛ اکنون منطقه اصفهان نزدیک به چهار میلیون نفر جمعیت دارد. در همان سال‌ها کل جمعیتی که برای دشت مشهد پیش‌بینی شده بود یک میلیون و ۹۰۰ هزار نفر بود و اکنون فکر می‌کنم حدود شش میلیون نفر جمعیت دارد. واقعاً منابع حیاتی ایران در مخاطره جدی قرار دارند.امنیت فناوریو در نهایت، بحث هوش مصنوعی و امنیت فناوری. پیش‌تر گفتم که امروز یکی از مخاطرات اصلی زنجیره ارزش، مخاطره فناوری است و رقابت آمریکا و چین بر سر تراشه‌ها، هوش مصنوعی و مواد معدنی کمیاب از همین‌جا ریشه می‌گیرد. امنیت فناوری برای ایران فقط به معنای حفاظت از شبکه‌ها در برابر حملات سایبری نیست؛ به معنای دسترسی پایدار به فناوری‌های پیشرو، حضور در شبکه‌های جهانی دانش و نوآوری، و ساختن محیطی است که سرمایه انسانی ما در آن بماند و بیافریند. فناوری در انزوا شکل نمی‌گیرد. همان‌طور که گفتم، هوش مصنوعی به محیطی با ریسک نزدیک به صفر، انرژی پایدار و تأمین مالی نیاز دارد. بنابراین امنیت فناوری نیز به همان مدل مدیریت ریسک و همان پیوند با زنجیره ارزش منطقه‌ای بازمی‌گردد. در جهانی که هر فناوری هم‌زمان امکان و مخاطره می‌آفریند، اگر این لایه را تأمین نکنیم، تنها مصرف‌کننده مخاطرات خواهیم بود، نه بهره‌بردار امکان‌ها.معماری امنیت هفت‌لایه شبکه‌ایدر هر حال، تصور من این است که به امنیتی هفت‌لایه و شبکه‌ای نیاز داریم. یک لایه آن دفاعی است و درباره آن هیچ تردیدی نداریم؛ اما باید درباره شش لایه دیگر نیز فکر کنیم: لایه‌های ساختاری شامل لایه‌های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی، لایه‌های مرزی شامل لایه‌های دفاعی، منابع حیاتی و فناوری و لایه هفتم، امنیت شبکه‌ای و منطقه‌ای.اصلاحات نهادی: «یک ملت، یک دولت» (دولت مسئول)نکته بسیار مهمی که فکر می‌کنم اگر توسعه می‌خواهیم باید در نهایت به آن برسیم، شعار «یک ملت، یک دولت» است. مگر می‌شود یک ملت داشته باشیم و دولت‌های متعدد؟ روشن است که به نتیجه نمی‌رسیم. بدون توجه به این امر همه‌ی اقدامات اصلاحی بی‌نتیجه خواهند بود.نگاه کنید اصل ۵۳ قانون اساسی ما چه می‌گوید: کشور باید یک خزانه داشته باشد و تمام درآمدهای دولت باید به خزانه برود. آیا همه درآمدها به خزانه می‌رود؟ آشکار است که خیر. شگفت آن‌که حتی در بودجه رسمی کشور، محل ورود و تجمع برخی از منابع درآمدی را خارج از خزانه تعیین کرده‌است. بعد پرسیده می‌شود که فلان تراستی چه شد و چند هزار میلیارد فساد کجا رفت. وقتی یک خزانه ندارید و به جای آن ۵۰ تراستی و بیشتر نشسته است، عدم وقوع فساد مایه‌ی تعجب خواهد بود. به‌واقع، هر یک از این تراستی‌ها خود به یک خزانه تبدیل شده‌اند. به‌نظر من، باید درباره این موضوع نظر رسمی و روشن داشته باشیم. اینها را نمی‌توان فقط به‌عنوان درد دل گفت؛ اینها درد دل نیستند و باید به بحثی عملی و سیاستی تبدیل شوند.نکته بعدی انحصارهای شبه‌دولتی است. چقدر انحصار داریم؟ بیشتر بازارهای ما انحصاری‌اند. مگر بازار مخابرات ما، که به ظاهر خصوصی شده، انحصاری نیست؟ آیا کسی می‌تواند بپرسد چرا قیمت و هزینه خدمات مخابرات این مقدار است؟ با انحصاری کامل در دست مجموعه‌ای غیردولتی روبه‌روییم. بحث بعدی امنیت غذایی است. به هر‌روی، این رشته سرِ دراز دارد. شایسته است که بحث جمع‌بندی شود.جمع‌بندیدر نهایت، آخرین جمله من این است که آینده ایران از پیش تعیین‌شده نیست؛ ما ملت باید آن را بسازیم. نباید آینده را امری مفروض بپنداریم؛ آینده به این بستگی دارد که چه تلاشی می‌کنیم و چه ایده‌ای برای آینده ایران داریم. آینده یک معماری است که باید با شجاعت، دقت و عقلانیت ساخته شود.مهم این است که گذاری قطعی از «بقای تهدیدمحور» به «رفاه توسعه‌گرا» داشته باشیم. بله، ما باقی مانده‌ایم، اما در فقر. باید به سمت توسعه حرکت کنیم و ایران تنها با بنای داخلی شیشه‌ای (شفاف) و دولت مسئول می‌تواند این مسیر را ادامه دهد.خیلی عذر می‌خواهم؛ فکر می‌کنم بیش از اندازه وقت شما را گرفتم، اما امیدوارم توانسته باشم جان‌مایه بحثی را که می‌خواستم با شما در میان بگذارم منتقل کنم.پ ن:جناب آقای خاتمی در انتهای سخنرانی من، چند نکته را در قالب توضیح و پرسش طرح کردند از جمله گفتند:1-    من می‌خواهم بگویم می‌توانیم به نظم جهانی انتقاد داشته باشیم و حتی از درون خود نظم جهانی هم آن را نقد کنیم. اما اینکه راه نجات ما پذیرش این نظم است و باید خود آن نظم را بپذیریم نه. اگر این‌گونه باشد از زمان عقبیم.2-    در اقتصاددان‌های خود ما هم کسانی هستند که می‌گویند بعضی معیارهای سوسیالیستی درست است. مشارکت، تعاون و مسائل دیگری که وجود دارد. به هر حال بخش خصوصی را هم می‌شود تا حدی محدود کرد. البته این نکته به مطالب اصلی شما لطمه نمی‌زند.من معتقدم یک فرق اساسی وجود دارد میان پذیرفتن نظم لیبرال و اینکه در درون این نظم لیبرال با ضوابط، موازین و نهادهایی که در دنیا هست همکاری کنیم تا مصالح و منافع خودمان را تأمین کنیم. این دومی کاملاً درست است....فقط می‌خواهم بگویم اگر این تلقی ایجاد شود و فردا بیایند بگویند آقای دکتر آخوندی عزیز ما گفته‌اند نظم لیبرال باید حاکم باشد لااقل اگر احساس می‌کنید این تلقی ممکن است پیش بیاید آن را اصلاح بفرمایید.و اما پاسخ من به توضیحات جناب خاتمی:اول از روشنگری آقای خاتمی سپاسگزارم. چند نکته توضیحی را عرض کنم که مهم است. خواهش می‌کنم سکوت بفرمایید.اصلاً من بحث ارزشی نکردم که چه چیزی ارزش دارد و چه چیزی ارزش ندارد. بحث ارزشی یک بحث دیگر است. بحث من بحث واقع‌گرایی بود نه بحث ارزشی. اصلاً هیچ بحث ارزشی نکردم که این نظم واجد ارزش‌های اخلاقی است. به هیچ وجه چنین بحثی را مطرح نکردم. اساساً نظم جهان متأسفانه بر مبنای قدرت است و به هیچ وجه نمی‌توانیم برای آن ارزش‌گذاری اخلاقی کنیم. ولی نکته بسیار مهم این است که همان‌طور که شما فرمودید هم از جهت فلسفی و هم از جهت عمل می‌توانیم حتماً منتقد نظم موجود باشیم. ولی حواسمان باشد دامنه اقداممان چیست. آیا می‌خواهیم با ۳۵۰ میلیارد دلار ۱۱۷ تریلیون دلار را جابه‌جا کنیم؟اگر بخواهیم مقداری واقع‌نگر باشیم آن وقت واقع‌نگری به ما می‌گوید منافع تاکتیکی ما این است که در چارچوب این نظم عمل کنیم. الان چه کسی دارد این نظم را به هم می‌زند؟ آیا حزب کمونیست چین دارد آن را به هم می‌زند یا آمریکا؟ بنابراین اینکه تصور کنیم آمریکا مدافع یک نظام لیبرال است اتفاقاً درست نیست. اصلی‌ترین مشکل این است که آمریکا دیگر مدافع نظام لیبرال نیست. به همین خاطر گفتم برگشته به سیستم نو‌مرکانتیلیستی دوره استعمار. الان اتفاقاً کشورهای کمونیستی و کشورهای سوسیالیستی بیشتر طرفدار این هستند که برای خودشان حوزه‌ای امن ایجاد کنند و در آن زندگی کنند. بنابراین بحث من بیشتر بحث واقع‌گرایی و سیاست‌های عملی بود...البته ما مدافع حقوق بشر هستیم که قرار بوده نظام لیبرال بر مبنای حقوق بشر بنیاد پیدا کند ولی در عمل حقوق بشر در خیلی جاها توسط همین نظم زیر پا گذاشته شده است.دو نکته کوتاه دیگر بگویم. بحثی که آقای خاتمی درباره سیستم‌های سوسیالیستی گفتند نیز مهم است. امروز هیچ‌کدام از سیستم‌های سوسیالیستی منکر مالکیت خصوصی نیستند. سیستم‌های سوسیالیستی بیشتر در تأمین کالاهای عمومی و خدمات اجتماعی فعال‌اند. ولی کدام سیستم سوسیالیستی است که بخواهد خودش کالا تولید کند و با بخش خصوصی رقابت کند؟ این همه کشورهای سوسیال‌دموکرات در اروپا هستند. اینها اساساً دنبال این نیستند که با بخش خصوصی‌شان رقابت کنند. این نکته بسیار دقیقی است و باید خیلی به آن توجه کنیم. وقتی درباره سوسیال‌دموکراسی صحبت می‌کنیم سوسیال‌دموکراسی مدرن به هیچ وجه منکر مالکیت بخش خصوصی نیست.عباس آخوندیعباس آخوندیThu, 15 Oct 2026 18:11:30 +0330https://virgool.ir/@dr.a.akhoundi/در-ستایش-ایران-dpudjbh9zo7uبه نام خداوند جان و خردکزین برتر اندیشه برنگذردشاهنامه با شمشیر آغاز نمی‌شود، با خرد آغاز می‌شود. بزرگ‌ترین حماسه ایرانیان، پیش از آنکه از پهلوانان و نبردها بگوید، خداوند را «خداوند جان و خرد» می‌خواند. این آغاز تصادفی نیست. در جهان‌بینی فردوسی، جان و خرد دو پایه هستی‌اند و هر قدرتی که این دو را پاس ندارد، دیر یا زود به بیداد می‌گراید.در ماه‌های اخیر، دو بار شنیدیم که سرمستان قدرت تمدن را با معیاری دیگر می‌سنجند. یک بار سخن از آن رفت که تمدنی کهن «در یک شب خواهد مرد و دیگر بازنخواهد گشت». بار دیگر، بر تپه‌ای در آتن، «خشم و شور و غرور» جوهر تمدن نامیده شد و با ستایش اسکندر و کورتس در جهت جبران تحقیری که متحمل شدند، ایرانیان را «فرقه مرگ» خواندند. این نوشته پاسخ به آن سخنان نیست، چون آن سخنان بیش از آنکه پرسشی تاریخی باشند، ابزار سیاست روز برای روایت‌سازی‌اند. اما فرصتی است برای پرسشی کهن‌تر: ستایش یک تمدن یعنی چه؟ و ایران را با کدام معیار باید ستود؟تاریخ یک‌سویه نیستروایت رایج غربی از جنگ‌های یونان و ایران، روایت آزادی در برابر استبداد، از هرودوت آغاز شد و در سده نوزدهم به یکی از پایه‌های هویت اروپایی بدل گشت. امیرمهدی بدیع در «یونانیان و بربرها» نشان داد که این روایت چگونه از چشم یک سوی ماجرا نوشته شده است. او یادآور شد که شهرهای یونانی بیش از آنکه با ایران بجنگند با یکدیگر جنگیدند، و زر و میانجی‌گری شاهنشاهی هخامنشی بارها داور منازعات آنان بود. تورج دریایی نیز یادآوری می‌کند که پیش از لشکرکشی خشایارشا، آتنیان در آتش زدن سارد، از مراکز مهم شاهنشاهی، دست داشتند.اگر قرار است تاریخ باستان معیار داوری امروز باشد، باید همه صفحه‌هایش را خواند: اسکندری که تخت‌جمشید را به آتش کشید و امروز قهرمان تمدن خوانده می‌شود؛ رومی که کورنت را در ۱۴۶ پیش از میلاد ویران کرد؛ کراسوس که بی‌هیچ تجاوزی از سوی اشکانیان به ایران لشکر کشید و در حران شکست خورد؛ و تراژان و سپتیموس سِوِروس که تیسفون را گشودند و غارت کردند و ده‌ها هزار تن را به بردگی بردند. هرچند جنگ‌افروزی در تاریخ کهن ویژگی یک قوم نبود، لیکن یونانیان و رومیان بیشتر از دیگران به این ابزار توسل می‌جستند. اما آنان که امروز تاریخ را به دو اردوگاه «تمدن» و «بربریت» تقسیم می‌کنند، فقط صفحه‌هایی را می‌خوانند که به کارشان می‌آید.نخستین قوم تاریخیهگل، که خود از معماران روایت اروپامحور تاریخ بود و پیروزی یونانیان بر ایرانیان را پیروزی آزادی می‌دانست، نتوانست تاریخ جهانی را بی‌ایران آغاز کند. او در درس‌گفتارهای فلسفه تاریخ نوشت که با شاهنشاهی پارس نخستین بار به تاریخ پیوسته گام می‌نهیم و پارسیان نخستین قوم تاریخی‌اند. به گمان او، تاریخ جهان از خاور به باختر می‌رود و آسیا آغاز آن است. هگل در سازمان سیاسی پارس چیزی تازه می‌دید: قدرتی که مردمانی با زبان‌ها و آیین‌های گوناگون را زیر یک اصل گرد می‌آورد؛ سرزمین ایران، بی‌آنکه هویت ویژه‌شان را از میان بردارد.سید جواد طباطبایی این رشته را تا جایی پی گرفت که از دید او ایران، پیش از آنکه دولت ملی به معنای جدید در اروپا پدید آید، در آگاهی تاریخی خود چون یک «ملت» زیسته بود. این تداوم از اندیشه ایرانشهری تا شاهنامه و از شاهنامه تا دوران جدید کشیده شده است. محمد محمدی ملایری نیز نشان داد که فرهنگ ایرانی از گذرگاه سخت سده‌های نخستین اسلامی نگذشت تا از میان برود؛ گذشت تا در تمدن اسلامی بازآفریده شود. شرق گهواره تمدن بود و ایران یکی از کانون‌های آن. این سخن دعوی انحصار نیست، یادآوری سهمی است که بی‌آن تاریخ بشر ناتمام می‌ماند.شاهنامه و ایلیادایلیاد با خشم آغاز می‌شود، خشم آخیلئوس. شاهنامه با خرد. ایلیاد سرگذشت چند روز از یک جنگ و سرنوشت چند پهلوان است. شاهنامه سرگذشت یک ملت در گذر هزاره‌هاست و قهرمانان راستینش ایرانیان هستند، نه یک پهلوان. هر دو سوگ را می‌شناسند؛ ایلیاد با گریستن پریام بر پیکر هکتور به پایان می‌رسد. اما محور شاهنامه پرسشی است که ایلیاد کمتر می‌پرسد: داد چیست و قدرت در برابر چه کسی پاسخ‌گوست؟یکی داستان است پر آب چشمدل نازک از رستم آید به خشمفردوسی جنگ را می‌شناسد و از همین رو آن را نمی‌ستاید. در شاهنامه، ایرج بی‌سلاح نزد برادران می‌رود تا تاج را به آنان ببخشد و آشتی بخرد، و قربانی آز آنان می‌شود. سیاوش پیمان آشتی با افراسیاب را نمی‌شکند، حتی به فرمان پدر، و غربت را بر پیمان‌شکنی برمی‌گزیند. رستم، بزرگ‌ترین پهلوان، ناخواسته فرزند خود را می‌کشد. این سه داستان سه درس‌اند: جنگ زاده آز است، پیمان آشتی ارجمندتر از فرمان جنگ است، و حتی پیروز میدان در جنگ چیزی جبران‌ناپذیر از دست می‌دهد. فرهنگی که حماسه‌اش بر سوگ سهراب و سیاوش ایستاده، فرهنگ مرگ نیست؛ فرهنگ سوگواری بر زندگیِ ازدست‌رفته است.از گوبینو تا غزهطنز تلخ تاریخ آن است که نام ایران، که از «آریا» برآمده، در اروپای سده نوزدهم دستمایه نظریه‌های نژادی شد. گوبینو و پیروانش آن را به سلسله‌مراتبی از نژادها بدل کردند و نازیسم آن را به کوره‌های آدم‌سوزی رساند. هولوکاست نشان داد که وقتی انسان‌ها به برتر و فروتر تقسیم شوند، کشتار سازمان‌یافته می‌تواند سیاست رسمی دولتی متمدن شود.این زخم بسته نشده است و گویی کسانی می‌خواهند با نیشتر سرِ آن را بازکنند. امروز همان دولت‌هایی که هولوکاست را به حق محکوم می‌کنند، از دولتی پشتیبانی سیاسی و نظامی بی‌دریغ می‌کنند که نخست‌وزیرش زیر حکم بازداشت دیوان کیفری بین‌المللی است و کارنامه‌اش در غزه در دیوان بین‌المللی دادگستری به اتهام نسل‌کشی بررسی می‌شود. نقد این سیاست هیچ پیوندی با یهودستیزی ندارد. آنچه آن را ضروری می‌کند همان درسی است که از هولوکاست باید گرفت: جان کودک فلسطینی، ایرانی، اسرائیلی یا اوکراینی یک اندازه ارزش دارد. معیاری که فقط برای خودی به کار رود، معیار اخلاق نیست، ابزار قدرت است.میراث‌خواران استعمار و روایت‌سازیمهدی بهار نزدیک به شصت سال پیش در «میراث‌خوار استعمار» نشان داد که آمریکا جای قدرت‌های استعماری کهن را در منطقه ما گرفته است؛ با همان منطق و در جامه‌ای تازه. یکی از ابزارهای همیشگی استعمار، روایت بود: فاتح خود را حامل تمدن می‌نامید و مغلوب را بربر. کورتس هم آزتک‌ها را به نام تمدن ویران کرد.امروز آن ابزار بار دیگر به کار افتاده است. یورشی که قرار بود در چند روز به نتیجه برسد، پس از ماه‌ها به هدف‌های اعلام‌شده‌اش نرسیده است. وقتی میدان آنی را که آنان می‌خواستند نداد، نوبت روایت می‌رسد: وقتی واقعیت را نمی‌توان دگرگون ساخت، نوبت به معناستانی از آن می‌رسد. تلاش می‌شود تا به ضرب روایت‌سازی دروغین و با تکیه بر شبکه‌های رسانه‌ای گسترده در جهان، طرف مقابل را از دایره تمدن بیرون نهاد تا شکست در میدان در روایت پیروزی پنهان شود. اما ملتی که سه هزار سال روایت خود را نوشته است، و امروز دشمن را در رسیدن به اهدافش ناکام گذاشته است، روایتش را از سخنرانی دیگران نمی‌گیرد.مینابهمه این بحث‌ها اگر به جان انسان نرسند، بازی با واژه‌هاست. صبح ۹ اسفند ۱۴۰۴، در روزی عادی از ماه رمضان، موشک‌های آمریکایی بر دبستان دخترانه شجره طیبه در میناب فرود آمد. به گزارش آسوشیتدپرس، ۱۵۷ تن جان باختند که ۱۲۳ تن از آنان کودک بودند. ماه‌ها گذشته و هنوز تحقیق پنتاگون منتشر نشده و کسی مسئولیت را نپذیرفته است. از میان آوارها کیف‌ها و دفترها و نقاشی‌های کودکان بیرون آمد. هیچ تمدنی با ویران کردن مدرسه بزرگ نمی‌شود. اگر بخواهیم تمدن را بسنجیم، معیارش همین است: آیا کودک می‌تواند صبح به مدرسه برود و ظهر به خانه بازگردد؟ستایش ایران، ستایش آشتیستایش ایران گردن‌فرازی در برابر جهان نیست. ما عضوی از جامعه بزرگ انسانی هستیم و سرنوشتمان به سرنوشت دیگر مردمان گره خورده است. میراث فردوسی به ما می‌آموزد که آشتی را بجوییم، پیمان را پاس بداریم و آز را مهار کنیم؛ همان راهی که سیاوش رفت. راه زندگی مسالمت‌آمیز با همسایگان و با جهان، نه نشانه ضعف که نشانه خردی است که شاهنامه با آن آغاز می‌شود.اما آشتی‌جویی تسلیم نیست. تاریخ ایران نشان داده است که این مردم در اختلاف‌هایشان هرچه باشند، و هر چند دشمن بر این ملت رنج و ستم فراوان تحمیل کرده‌است، و رزوگار بر ایرانیان به‌سختی می‌گذرد، در برابر تجاوز به سرزمینشان یکپارچه می‌ایستند. همان‌گونه که در برابر لشکرکشی‌های روم و یورش‌های بسیار دیگر ایستادند. ایرانیان اسیر روایت‌هایی نخواهند شد که برای آنان ساخته می‌شود؛ نه روایتی که آنان را فرقه مرگ می‌خواند و نه روایتی که می‌خواهد میان آنان و سرزمینشان جدایی بیفکند. ایران را با خرد و داد باید ستود، و با همبستگی باید پاس داشت؛ نه برای جاودانه کردن جنگ، بلکه برای آنکه جان و خرد، همان دو گوهری که فردوسی سخن خود را با آنها آغاز کرد، در این سرزمین پایدار بمانند.عباس آخوندیعباس آخوندیTue, 13 Oct 2026 23:31:53 +0330https://virgool.ir/@dr.a.akhoundi/امنیت-شبکه-ای-در-حکمرانی-خلیج-فارس-i9slgdiszgp0دنیای اقتصاد : جهان امروز وارد مرحله‌ای از گذار شده که در آن نظم لیبرال به تدریج تضعیف شده و جای خود را به نظمی نو مبتنی‌بر کاربست مستقیم زور از سوی ایالات‌متحده و قدرت‌های تراز اول جهان داده است. در چنین شرایطی کشورهایی مانند ایران و دیگر قدرت‌های میانی سه راه پیش روی خود دارند. راه اول تکیه امنیتی به قدرت‌های بزرگ، راه دوم «حصارکشی پیرامون یک سرزمین» و راه سوم هم «حکمرانی امنیت جمعی یا شبکه‌ای منطقه‌ای» است. این بخشی از مقاله از ژئوپلیتیک تا ژئواکونومی؛ حکمرانی امنیت شبکه‌ای در منطقه خلیج فارس چه اهمیتی دارد؟ به قلم دکتر عباس آخوندی وزیر اسبق راه و شهرسازی و مدرس دانشگاه است که در شماره این هفته مجله تجارت فردا منتشر شده است. در این مقاله تحلیلی با گریزی به مساله این روزهای کشور یعنی مذاکره، آخوندی معتقد است افکار عمومی به دنبال پاسخ این پرسش هستند که آیا در چنین شرایطی، مذاکره با قدرتی که در سطح متفاوتی از توان نظامی قرار دارد، اصلا به صلح پایدار منجر می‌شود یا خیر؟ پاسخ آخوندی به این پرسش، واقع‌گرایانه و تا حدودی تلخ است. او ارزیابی می‌کند که احتمال موفقیت مذاکرات دوجانبه جاری میان ایران و آمریکا برای دستیابی به صلحی پایدار، اندک است. از دیدگاه او، تنها راهی که می‌تواند این بن‌بست را بشکند، ورود یک «نیروی سوم» مانند چین است که به‌عنوان قدرت جهانی، نقش ناظر، تسهیل‌کننده و ضامن را ایفا کند. با این حال، او یادآور می‌شود که چنین قدرتی تنها زمانی وارد صحنه می‌شود که از اراده جدی طرفین برای پایان جنگ و تغییر رفتار آنها اطمینان حاصل کند. در غیر این صورت، مذاکرات تنها به توافق‌های کوچک، مقطعی و ناپایدار ختم خواهد شد.نقد راهبردهای سنتیدر بخش دیگری از این تحلیل، آخوندی به نقد مسیرهایی می‌پردازد که کشورهای میانی معمولا برای تامین امنیت خود برمی‌گزینند. راه نخست، «اتکای امنیتی به قدرت‌های بزرگ» است. او این رویکرد را شکست‌خورده می‌داند و تجربیات اوکراین و سوریه را گواه می‌آورد. نویسنده حتی به وقایع اخیر و «جنگ رمضان» اشاره کرده و خاطرنشان می‌سازد که آمریکا با وجود پیشرفته‌ترین تجهیزات، حتی در تامین امنیت پایگاه‌های خود در منطقه ناتوان مانده است. این ناتوانی نشان می‌دهد که قدرت‌های بزرگ نه تنها نمی‌توانند امنیت دیگران را تضمین کنند، بلکه با اقدامات خود، منافع و امنیت متحدان منطقه‌ای‌شان را نیز بدون مشورت با آنها به خطر می‌اندازند.راه دوم که آخوندی به شدت با آن مخالفت می‌کند، اندیشه «حصارکشی پیرامون سرزمین» یا انزواطلبی است. او بر این باور است که در جهان به‌هم‌پیوسته امروز، حصارکشی تنها به فقر، شکنندگی و ناپایداری منجر می‌شود. در جهانی که کانون‌های قدرت و تهدید مدام در حال جابه‌جایی و «مهاجرت» هستند، هرگونه رویکرد ایستا و غیرتعاملی، خود به بزرگ‌ترین تهدید علیه ملت تبدیل می‌شود. او تاکید می‌کند که در فضای «نومرکانتالیستی» (تجارت‌گرایی نو)، تنها مسیر گشوده، حرکت به سمت «امنیت جمعی» است.نویسنده معتقد است که کشورهای جنوب خلیج فارس نیز به این درک رسیده‌اند که حضور نظامی آمریکا لزوما به معنای امنیت نیست. آنها دریافته‌اند که این حضور می‌تواند سرزمینشان را به «حفره‌های خطرناک» تبدیل کند و آنها را برخلاف میل‌شان درگیر جنگ‌های فرسایشی با همسایگان بزرگ‌تر کند. از این رو، آخوندی پیشنهاد می‌دهد که ایران و همسایگانش باید به درکی ژرف‌تر از وضعیت «ژئواکونومی» منطقه برسند و به جای اتکا به بیگانگان، بر توان خود و همکاری‌های منطقه‌ای تکیه کنند.طرح حکمرانی امنیت شبکه‌ای و تقدم ژئواکونومیهسته مرکزی پیشنهاد عباس آخوندی، گذار به «حکمرانی امنیت شبکه‌ای منطقه‌ای» است. او با پذیرش این واقعیت که در شرایط آنارشی جهانی، گفت‌وگو میان دو قدرت غیرهم‌سطح (ایران و آمریکا) به سختی به صلح می‌رسد، پنج شرط را برای موفقیت این الگوی جدید مطرح می‌کند. اولین و مهم‌ترین شرط، «تقدم ژئواکونومی بر ژئوپلیتیک» است. این به معنای آن است که هدف اصلی امنیت باید تامین «زنجیره تامین» و «زنجیره ارزش جهانی» باشد. او معتقد است که اگر امنیت منطقه به امنیت اقتصاد جهانی گره بخورد، هزینه تعرض به آن برای هر قدرتی بالا خواهد رفت.شرط دوم، تقدم «مدیریت ریسک‌های امنیتی» بر استقرار نظام‌های دفاعی مشترک است. آخوندی به جای الگوهایی شبیه ناتو که بر تعهدات دفاع متقابل نظامی استوارند، الگویی را پیشنهاد می‌دهد که بر پایه تبادل اطلاعات و پیشگیری از تهدیدهای بنا شده باشد. او همچنین بر لزوم حضور دست‌کم یک قدرت جهانی در این شبکه، پایبندی به هنجارهای بین‌المللی موجود و احترام مطلق به تمامیت ارضی و عدم مداخله در امور داخلی تاکید می‌کند. این مدل، از صلبیت پیمان‌های نظامی سنتی فاصله گرفته و به سمت یک ساختار سیال و پویا حرکت می‌کند.آخوندی با استناد به «مکتب کپنهاگ» و نظریات «باری بوزان»، یادآور می‌شود که امنیت در قرن بیست‌ویکم دیگر صرفا نظامی نیست. امنیت نو، ابعاد اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، زیست‌محیطی و فناوری را دربرمی‌گیرد. او معتقد است که امنیت ملی یک «کالای عمومی چندلایه» است که شامل امنیت انرژی، امنیت زنجیره تامین، امنیت فناوری (مانند هوش مصنوعی) و امنیت اجتماعی (امید به آینده و سرمایه اجتماعی) می‌شود. در این چارچوب، ایران باید از موقعیت جغرافیایی خود نه به عنوان ابزاری برای تهدید، بلکه به عنوان بستری برای تضمین امنیت تجارت جهانی استفاده کند.تفاوت نگاه آمریکا و اسرائیلیکی از بخش‌های کلیدی متن آخوندی، تفکیک میان اهداف آمریکا و اسرائیل در قبال ایران است. او معتقد است که اگرچه این دو در تضعیف ایران همسو هستند، اما لزوما یک هدف واحد را دنبال نمی‌کنند. از نظر او، اسرائیل یک موجودیت «وستفالیایی» نیست و با ادعای «دولت یهود»، به دنبال توسعه سرزمینی از نیل تا فرات و تجزیه کشورهای قدرتمند منطقه از جمله ایران است. آخوندی هشدار می‌دهد که صهیونیسم بین‌الملل، تعهد شهروندی به کشورهای متبوع خود را فاقد مفهوم می‌داند و تنها به دنبال تفوق مطلق در منطقه است. در مقابل، آخوندی بر این باور است که هدف اصلی آمریکا، «سلطه بر زنجیره ارزش و تامین جهانی» است؛ به‌ویژه در منطقه‌ای که اقتصاد چین به شدت به آن وابسته است.او فرضیه حمله آمریکا برای تصاحب منابع نفتی را رد می‌کند و با مثال آوردن از عراق، نشان می‌دهد که شرکت‌های چینی هم‌اکنون بخش بزرگی از تولید نفت عراق را در دست دارند. بنابراین، خواست آمریکا بیشتر «امنیت عرضه» و افزایش تولید برای حفظ ثبات جهانی است تا مالکیت فیزیکی منابع. او نتیجه می‌گیرد که آمریکا به دنبال کنترل کریدورها، فناوری‌های نو و بازارهای با قدرت خرید بالاست تا رقیب اصلی خود یعنی چین را مهار کند.نویسنده همچنین به نقد سیاست‌های داخلی و منطقه‌ای ایران می‌پردازد. او می‌گوید که درس تحولات اخیر این بود که امنیت ملی از طریق اتکا به «گروه‌های غیردولتی» (نیروهای مقاومت) تامین‌پذیر نیست. هرچند این گروه‌ها واقعیت‌های عینی هستند، اما تکیه بر آنها نمی‌تواند ضامن بلندمدت امنیت ملی ایران باشد. او معتقد است که توان عملیاتی این جبهه در پیرامون اسرائیل رو به ضعف نهاده و ایران باید به جای تکیه بر این الگوها، به دنبال ترتیبات امنیتی رسمی و دولتی باشد که بتواند در برابر ارتش‌های کلاسیک و قدرت‌های بزرگ، موازنه ایجاد کند.پیوند امنیت ملی با منافع جهانیعباس آخوندی پیشنهاد می‌کند که ایران باید استراتژی خود را از یک رویکرد صرفا دفاعی-نظامی به یک رویکرد «اقتصاد سیاسی بین‌الملل» تغییر دهد. او معتقد است که ایران باید در مجامع بین‌المللی و سازمان ملل، این استدلال را ترویج کند که «تهدید نظامی علیه ایران، تهدیدی علیه امنیت انرژی و ثبات زنجیره ارزش جهانی است». با توجه به اینکه ۲۰درصد تجارت نفت جهان از تنگه هرمز می‌گذرد و ایران محور کریدورهای شمال-جنوب و شرق-غرب است، هرگونه ناامنی در ایران، هزینه‌های بیمه، حمل‌ونقل و تولید را در کل جهان افزایش می‌دهد.طرح پیشنهادی او برای «حکمرانی امنیت شبکه‌ای»، شامل ایجاد یک سازمان مشترک منطقه‌ای با مرکزیت تهران است که در گام نخست با پیمان شانگهای و در گام‌های بعدی با سایر قدرت‌های جهانی و منطقه‌ای همکاری کند. هدف این سازمان، مدیریت مخاطرات و تضمین جریان آزاد انرژی و کالا خواهد بود. آخوندی تاکید می‌کند که در جهان سیال امروز، کشورهایی که در صحنه اقتصاد جهانی حضور فعال ندارند، از اهرم‌های اثرگذاری بر نظم بین‌الملل محروم می‌مانند. او یک تدبیر دو مرحله‌ای را برای خروج از وضعیت فعلی پیشنهاد می‌دهد:گام فوری: مذاکره مستقیم با آمریکا برای دستیابی به یک پیمان «عدم تعرض» جهت توقف درگیری‌های فعلی.گام راهبردی: حرکت به سوی طرح حکمرانی امنیت جمعی منطقه‌ای که در آن، امنیت ایران با منافع اقتصادی تمام ذی‌نفعان زنجیره ارزش جهانی (از چین و هند تا اروپا) گره بخورد. از نظر آخوندی، تنها با تبدیل شدن به یک «بازیگر سازنده و تضمین‌گر» در اقتصاد جهانی است که ایران می‌تواند به صلحی پایدار دست یابد و از تله جنگ‌های فرسایشی که قدرت‌های بزرگ برای منطقه طراحی کرده‌اند، رهایی یابد. این مسیر، مستلزم عبور از ذهنیت‌های دوقطبی قدیمی و پذیرش واقعیت‌های نظم نوین جهانی است که در آن تجارت و امنیت، دو روی یک سکه‌اند.نظم نوین جهانی و جابه‌جایی قطب‌های قدرتتحلیل عباس آخوندی با نگاهی واقع‌گرایانه به آمارهای اقتصادی سال۲۰۲۵ ادامه پیدا می‌کند؛ جایی که تولید ناخالص داخلی جهان به بیش از ۱۱۷تریلیون دلار رسیده و سه قدرت اصلی یعنی ایالات متحده، اتحادیه اروپا و چین، نزدیک به ۶۰درصد این ثروت را در اختیار دارند. نکته محوری در این بخش، تغییر دراماتیک سهم این بازیگران است؛ درحالی‌که سهم آمریکا و اروپا از تولید و تجارت جهانی رو به افول گذاشته، چین موفق شده است سهم خود را نسبت به سال۲۰۰۰ بیش از چهار برابر کند. این جابه‌جایی قدرت تنها در ارقام خلاصه نمی‌شود، بلکه نشان‌دهنده تغییر در ماهیت نظم جهانی است؛ نظمی که در آن ایدئولوژی‌های لیبرال و ارزش‌های حقوق بشری جایگاه پیشین خود را از دست داده‌اند و رقابت بر سر تسلط بر زنجیره‌های ارزش جهانی به محرک اصلی سیاست بین‌الملل تبدیل شده است.نویسنده در لایه‌ای عمیق‌تر، به افول تدریجی سلطه دلار آمریکا به‌عنوان یکی از ستون‌های نظم قدیم اشاره می‌کند. اگرچه دلار همچنان سهم بزرگی از ذخایر ارزی را دارد، اما روند نزولی آن از ۷۱درصد در سال۲۰۰۰ به حدود ۵۶درصد در سال۲۰۲۵، نشان‌دهنده یک چرخش راهبردی است. آخوندی معتقد است که همگرایی مالی در اتحادیه اروپا و رشد نفوذ یوآن چین در پرداخت‌های بین‌المللی، تهدیدی جدی برای جایگاه بین‌المللی دلار در افق بلندمدت محسوب می‌شوند. این تغییرات ساختاری در نظام‌های پرداخت و ذخایر ارزی، فضا را برای بازیگران جدید باز کرده و قدرت‌های سنتی را با چالشی بی‌سابقه در مدیریت بازارهای مالی جهانی روبه‌رو ساخته است.جایگاه ایران در میانه رقابت‌های منطقه‌ایبخش مهمی از تحلیل آخوندی به مقایسه وضعیت اقتصادی ایران با همسایگانش اختصاص دارد. درحالی‌که کشورهایی نظیر هند، عربستان سعودی و ترکیه سهم خود را از اقتصاد جهانی به شکل چشم‌گیری افزایش داده‌اند و کشورهای جنوب خلیج‌فارس به یک جهش تولیدی 2.5برابری دست یافته‌اند، سهم ایران به‌دلیل فشارهای ناشی از تحریم، در سطح ناچیزی ثابت مانده است. نویسنده هشدار می‌دهد که این عقب‌ماندگی اقتصادی صرفا یک مساله مالی نیست، بلکه به معنای کاهش قدرت ملی و ایجاد یک تعادل ناپایدار در منطقه است. از نظر او، ضعف اقتصادی ایران در شرایط بحرانی می‌تواند به بزرگ‌ترین عامل ناامنی ملی و منطقه‌ای تبدیل شود؛ چراکه امنیت پایدار بدون پشتوانه اقتصادی نیرومند و حضور در زنجیره‌های ارزش جهانی امکان‌پذیر نیست.این استاد دانشگاه برای برون‌رفت از وضعیت فعلی، استراتژی «نظام حکمروایی امنیت شبکه‌ای» را پیشنهاد می‌دهد. او با بررسی دکترین‌های چهارگانه چین (کمربند و راه، توسعه جهانی، امنیت جهانی و تمدن جهانی)، استدلال می‌کند که رویکرد چین برخلاف آمریکا، بر مدیریت ریسک‌های مشترک و صیانت از زنجیره‌های تامین استوار است، نه بر ائتلاف‌های نظامی کلاسیک و مداخله‌گرایانه. چین به دنبال حفظ پوسته اقتصادی نظم جهانی برای تضمین توسعه خود است و همین امر، بستری مناسب برای همکاری‌های امنیتی غیرسنتی فراهم می‌کند. نویسنده معتقد است که ایران و کشورهای منطقه باید از امنیت انفرادی متکی به قدرت‌های بیرونی، به سمت نوعی امنیت جمعی حرکت کنند که در آن وابستگی متقابل اقتصادی، مانعی در برابر تهدیدهای وجودی باشد.نقشه راه پیشنهادی آخوندی بر یک دیپلماسی چندمرحله‌ای استوار است که از چین آغاز شده و پس از هماهنگی با قدرت‌های منطقه‌ای نظیر عربستان و پاکستان، به یک توافق عدم تعرض جمعی با ایالات متحده ختم می‌شود. او تاکید می‌کند که این مدل امنیتی نباید با ساختارهایی مانند ناتو اشتباه گرفته شود، بلکه هدفی غیرنظامی و مبتنی بر مدیریت ریسک دارد. با این حال، تحقق این ایده با چالش‌های بزرگی همچون ضرورت وجود یک برادر بزرگ‌تر برای هدایت کنش‌های مشترک، مقاومت نظم نومرکانتالیستی آمریکا و تحولات نامتقارن فناوری و اقلیمی روبه‌رو است. آخوندی معتقد است موفقیت در این مسیر نیازمند تغییر بنیادین در سازه‌های ادراکی و پارادایم‌های سیاست خارجی ایران و سایر کشورهای منطقه است تا بتوانند در جهان سیال امروز، امنیتی پایدار و توسعه‌محور را تجربه کنند.منبع: شماره روزنامه دنیای اقتصاد:۶۵۷۷تاریخ چاپ: 10/3/1405 شماره خبر:۴۲۷۳۶۰۵عباس آخوندیعباس آخوندیSat, 06 Jun 2026 19:09:57 +0330https://virgool.ir/@dr.a.akhoundi/چارچوبی-برای-امنیت-جمعی-منطقه-ی-خلیج-فارس-و-غرب-آسیا-vyhclfruthkrبا فروپاشی نظم لیبرال و برآمدن نظم جدید مبتنی بر کاربست مستقیم زور توسط امریکا و قدرت‌های تراز اول جهان، امنیت کشورهای میانی در معرض مخاطره جدی قرار دارند. هرچند در نظم لیبرال نیز قدرتمندان هر زمان که به نفعشان بود، خود را مستثنا می‌کردند، ولی قواعد تا حدودی از قدرت‌های کوچک‌تر محافظت می‌کرد. ولی اینک قدرت‌های میانی باید مستقیما در اندیشه‌ی امنیت خود باشند. پرسش این است که چگونه؟ در این ارتباط دو راه پیشِ پای آنان وجود دارد: یکی همراهی و امید بستن به اینکه تبعیت، امنیت به ارمغان می‌آورد؛ البته به‌تجربه‌ شکست این سیاست در اوکراین، سوریه و دیگر نمونه‌ها اثبات شد. و دیگری «امنیت جمعی» است. اندیشه‌ی حصارکشی بر گردِ یک سرزمین جز فقر، شکنندگی و ناپایداری ثمری ندارد. این همین وضعیتی است که در ایران در حال تجربه‌ی آن هستیم و شکست آن را با رگ‌وپوست حس می‌کنیم. لذا، کار و امنیت جمعی تنها راهِ پیشِ روی ما است. واقعیت آن است که مذاکره دوجانبه با یک هژمون، طبیعتا از موضع ضعف است. هر چند هرگز نباید در موقعیت فعلی از آن تن باززد. ولی، هم‌زمان با آن، راه‌کار درست، امنیت جمعی است تا به‌صورت یک بلوک با قدرت هژمون گفت‌وگو کرد.در نظم جدید جهانی مساله، انتخاب میان مذاکره و یا عدم مذاکره با قدرت هژمون نیست. بلکه صورت مساله، مذاکره انفرادی و یا مذاکره جمعی است. چرا که اگر مذاکره نکنید، موضوع مذاکره خواهید بود. هم‌چنان‌که نخست‌وزیر کانادا در داووس گفت: «اگر بر سر میز نباشید، خودِ منو خواهید بود». این واقعیت را در پیام مکرون به ترامپ می‌توان دید. او گفت: «ما می‌توانیم کارهای بزرگی در مورد ایران انجام دهیم. اما نمی‌فهمم شما در مورد گرینلند چه می‌کنید». این یعنی ایران تبدیل به موضوع یا به عبارت دیگر «منوی» مذاکره شده‌است. بنابراین، پرسش بنیادین نحوه‌ی حضور بر سر میز مذاکره است. انفرادی و یا جمعی؟            حال نگاهی به اوضاع منطقه و شرایط مذاکره بیندازیم. واقعیت آن است که توان عملیاتی جبهه‌ی مقاومت در پیرامون اسرائیل پس از تحولات 7 اکتبر به ضعف گرایید. متعاقب آن، جنگ 12 روزه‌ی اسرائیل علیه ایران، وضعیت نه جنگ و نه صلحِ پس از آن و قطع مذاکرات غیر مستقیم امریکا و ایران امنیت ایران را در وضعیت تعلیق قرار داد. و این روزها با تهدید مستقیم امریکا و اسرائیل و اعلام عدم تمایل امریکا برای از سرگیری مذاکرات، امنیت بین‌المللی ایران در مخاطره وجودیِ لحظه‌ای قرار دارد. این یعنی همان نکته‌ای که در پیش گفته شد: ایران تبدیل به موضوع مذاکره قدرت جهانی شده‌است. وضعیت تعلیق سیاست خارجی ایران در ترکیب با اوج‌گیری اعتراضات داخلی آینده‌ی تاریکی را فرا روی ملت ایران قرار داده‌است.با توجه به توصیف شرایط پیش‌گفته، هر چند از هر فرصتی در جهت مذاکره مستقیم ایران و امریکا باید استقبال کرد، لیکن هم‌زمان باید در اندیشه یک امنیت جمعی در منطقه نیز بود. واقعیت آن است که بدون نشان دادن راه آینده، حرکت‌ها زیگزاگی و ناپایدار خواهد بود. طرف‌های مذاکره نیز حسشان این خواهد شد که ایران تنها در پی خرید فرصت است. پس، در ابتدا ایران باید یک رویکرد باورپذیر از خود ارائه کند. نکته‌ی بعدی آن‌که تماس یک‌سویه با امریکا و یا چین بدون نتیجه خواهد بود. باید این دو‌ ارتباط به‌طور هم‌زمان انجام شود. سرجمع، این یادداشت در پی پیشنهادی برای تغییر صحنه با وارد ساختن بازیگران جدید به معادله‌ی روابط ایران و امریکا است.فرضیه بنیادین ناظر بر این واقعیت است که تهدید ایران، تهدید یک کشور به‌طور منفرد نیست بلکه تهدید زنجیره‌ی ارزش جهانی (Global Value Chain, GVC) است. جمهوری اسلامی ایران، به‌عنوان یکی از بازیگران کلیدی در تأمین انرژی، ترانزیت کالا و مواد اولیه در سطح بین‌المللی، نقش مستقیمی در ثبات زنجیره‌ی ارزش جهانی ایفا می‌کند. هرگونه تهدید یا اقدام نظامی علیه ایران، نه‌تنها پیامدهای سیاسی دارد، بلکه موجب اختلال در عملکرد اقتصاد جهانی و تجارت بین‌الملل خواهد شد. بنابراین، در واقع امریکا و اسرائیل ایران را به تنهایی تهدید نمی‌کنند بلکه منافع تمام ذینفعان در زنجیره‌ی ارزش جهانی که از رهگذر ایران عبور می‌کند را تهدید می‌نمایند. بنابراین، ایران باید در پی یک توافق امنیتی جمعی برای منطقه میان ذینفعان اصلی این زنجیره‌ی ارزش باشد. و مذاکره باید به‌صورت جمعی میان این ذینفعان و امریکا برای حصول یک پیمان عدم تعرض میان تمام آنان انجام گیرد.   زنجیره‌ی ارزش جهانی به شبکه‌ای از تولید، انتقال انرژی، حمل‌ونقل، تأمین مواد اولیه، فناوری، بازار مصرف و مبادلات مالی اطلاق می‌شود که از طراحی تا توزیع بین چندین کشور در جهان تقسیم شده است. این زنجیره‌ منافع کشورها را به‌ یک‌دیگر وابسته می‌سازد. از این‌رو امنیت زنجیره‌ی ارزش جهانی در نظم جدید تبدیل به عامل بنیادین شده‌است. لذا، دولت‌ها و بنگاه‌های بزرگ مقیاس به ناامنی‌های ژئوپلیتیکی بسیار حساس شده‌اند. در این بستر، امنیت زنجیره‌ی عرضه (Supply Chain Security) تبدیل به یکی از عوامل کلیدی امنیت ملی اقتصادی کشورها گشته‌است. مداخله امریکا در ونزوئلا و یا تهدید گرینلند در این بستر توضیح داده می‌شود. نظم جدید جهانی (New World Order) که از آن تحت عنوان تغییر تعادل قدرت‌های جهانی یاد می‌شود، محصول همراستاسازی زنجیره‌ی عرضه‌ی جهانی است. و این به‌نوبه‌ی خود موجب شکل‌گیری سازمان‌های متعدد همکاری متحدان جدید در حوزه‌های امنیتی، اقتصادی و فرهنگی است. از این‌رو، تجارت و امنیت در جهان امروز دو روی یک سکه هستند.نظم جهانی غیر متمرکز جدید به‌طور عمده دولت‌های سنتی که حضور فعال در صحنه‌ی اقتصاد جهانی ندارند را به دلیل ضعف کارایی به چالش می‌کشد. در دنیای جدید، نظم به مثابه کارایی سازمان زنجیره‌ی ارزش تعریف و وابستگی اقتصادی متقابل به اهرم ژئوپلیتیکی ترجمه می‌گردد. و این دو موجب تقویت امینت بین‌المللی می‌شوند. متاسفانه، سیاست‌مداران ایران، از حیث تفکر، اغلب در فضای دو قطبی پیشین قرار دارند و دریافت روشنی از نظم جدید ندارند. در زیر به جایگاه عملا مغفول ایران در زنجیره‌ی ارزش جهانی اشاره می‌شود:1-   ایران در این زنجیره، نقش‌های کلیدی ایفا می‌کند چرا که:·      با دارا بودن حدود 10% ذخایر نفت و 15% ذخایر گاز طبیعی جهان، در مرکز امنیت انرژی بین‌المللی قرار دارد. بیش از 20% تجارت نفت جهان؛ به‌ویژه اروپا و شرق آسیا از طریق تنگه‌ی هرمز، تحت نظارت ایران، انجام می‌شود.·      محور کریدور بین‌المللی شرق-غرب، شمال–جنوب، مسیر چین–خلیج فارس و تراسیکا است.·      یکی از منابع اصلی تامین مواد اولیه در صنایع پایین‌دستی منطقه‌ای (هند، چین، ترکیه) است.·      کنترل جغرافیایی تنگه هرمز از حیث حمل و نقل که حدود 20% تجارت نفت جهانی را شامل می‌شود بر عهده دارد.2-   تهدید علنی به اقدام نظامی علیه ایران پیامدهای مستقیم و غیرمستقیم زیر را برای زنجیره‌ی ارزش جهانی دارد:·      ناپایداری در بازار انرژی به ویژه بازارهای اروپا، شرق آسیا.·      اختلال در مسیرهای ترانزیتی و تجاری پیش‌گفته، و وارد آمدن فشار مضاعف بر مسیرهای جایگزین هم‌چون کانال سوئز. و در نتیجه موجب افزایش هزینه‌ی حمل‌ونقل جهانی و کاهش پایداری تجارت منطقه‌ای می‌گردد.·      این تهدید موجب تضعیف زنجیره‌ی تأمین مواد خام صنعتی می‌شود. ایران تأمین‌کننده مهم مواد اولیه نظیر اوره، فولاد، مس و مشتقات نفتی برای کشورهای آسیایی و مدیترانه‌ای است.·      هم‌چنین، تهدید علیه ایران موجب افزایش ریسک ژئوپلیتیکی در بیمه و سرمایه‌گذاری می‌گردد.3-   از نگاه نهادهایی مانند IMF و UNCTAD، هر عامل ژئوپلیتیکی که حمل‌ونقل، انرژی و تأمین مواد اولیه را مختل کند، به‌عنوان تهدید مستقیم علیه ثبات اقتصاد جهانی تلقی می‌شود. بنابراین، ایران می‌تواند هم در بیانیه‌های رسمی خود به سازمان ملل چنین استدلال کند که «تهدید نظامی علیه ایران، فقط تهدید علیه یک کشور نیست؛ بلکه تهدید علیه امنیت انرژی، تجارت بین‌المللی، و ثبات زنجیره ارزش جهانی است.» و هم در عمل با جلب مشارکت ذینفعان آنان را با خود هم‌صدا کند. تهدید نظامی علیه ایران موجب افزایش شاخص Geopolitical Risk Index و کاهش سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی (FDI) در خاورمیانه و افزایش هزینه بیمه حمل‌ونقل دریایی و هوایی در منطقه به‌طور میانگین ۲ تا ۳ برابر می‌شود. این نوع استدلال، ابعاد ملی را به سطح مسئولیت جمعی شورای امنیت در حفظ صلح و امنیت بین‌المللی ارتقا می‌دهد و حمایت کشورهای دیگر را نیز جلب می‌کند؛ به‌ویژه چین، هند، روسیه، کشورهای جنوب خلیج فارس، عراق، پاکستان و کشورهای آسیای میانه که به ثبات مسیرهای انرژی و ترانزیت ایران وابسته‌اند.بر اساس توضیحات پیش‌گفته، نکته‌ی کانونی سیاست پیشنهادی اقدام جمعی ذینفعان زنجیره‌ی ارزش جهانی عبوری از ایران به جای دفاع انفرادی ایران در برابر تهدیدهای امریکا و اسرائیل است. در میان ذینفعان، چین به عنوان یک قدرت جهانی با سهم حدود 19درصدی از تولید جهان و شدت وابستگی به انرژی، منابع اولیه، کریدورهای حمل و نقلی و بازار و سرمایه‌ی موجود در منطقه بیشترین نفع را در تامین امنیت این زنجیره دارد. عربستان سعودی نیز به عنوان بزرگترین اقتصاد جنوب خلیج فارس و به عنوان یک قدرت منطقه‌ای و با هدف بلندپروازانه بازیگری موثر در فناوری هوش مصنوعی در سطح جهانی نیاز به امنیت در حد 100% و با تهدید نزدیک صفر است. پاکستان نیز به عنوان یک کشور واسط میان چین، شبه‌قاره، آسیای میانه و ایران نیز نقش امنیتی بسیار مهمی دارد. و منافعش در حفظ امنیت منطقه است. بنابراین، این سه کشور به شکل واقعی در راس ذینفعان امنیت ایران و امنیت منطقه هستند.قاعدتا کشورهای ذینفع در امنیت ایران و منطقه ضرورتا مدافع و یا پذیرای سیاست‌های امنیتی ایران نیستند. بنابراین، پیش از هرگونه مذاکره‌ای با امریکا باید ابتدا با چین مذاکره انجام شود و سپس در مرحله‌ی دوم و با هماهنگی چین با عربستان و پاکستان مذاکره شود تا به چارچوبی کلی برای تامین امنیت زنجیره‌ی ارزش جهانی عبوری از این منطقه دست یافت. در مرحله‌ی سوم این ترتیبات امنیتی باید به توافق عدم تعرض جمعی با امریکا دست یابد. با توجه به این‌که امریکا و اتحادیه‌ی اروپا نیز با داشتن سهم 30 و 20 درصدی از تولید اقتصادی جهان ذینفع زنجیره‌ی ارزش در منطقه‌ی خلیج فارس و غرب آسیا هستند، چنانچه انگاره‌ی امنیتی ایران تغییر یابد، قاعدتا باید از آن استقبال کنند.  بی‌گمان، نگاه چین به‌عنوان کارخانه‌ی جهان به امنیت زنجیره‌ی ارزش جهانی با نگاه هویتی ایران در سیاست خارجی تفاوت دارد. بنابراین، ایران باید آمادگی داشته باشد که در سیاست خارجی خود تغییراتی را اعمال کند. قاعدتا، پذیرش این تغییرات در گفت‌وگوی سازنده با چین در قیاس با امریکا و وجود دیوار بی‌اعتمادی میان ایران و آن، بسیار قابل حصول‌تر است. نکته‌ی مثبت این‌که پیش از این، چین در ترمیم رابطه‌ی میان ایران و عربستان نقش مثبت ایفا کرده‌است. بنابراین، به نظر می‌رسد امکان تشکیل هسته‌ی ابتدایی همکاری امنیت منطقه‌ای میان ایران، چین، پاکستان و عربستان فراهم است. این هسته در منطقه، قابل توسعه و جلب مشارکت سایران از جمله شورای همکاری خلیج فارس، کشورهای آسیای میانه و عراق است. و در ارتباط با امریکا نیز، امکان گفت‌وگوی جمعی با هدف دستیابی به پیمان عدم تعرض در منطقه وجود دارد. قاعدتا چنین همکاری‌ای از سوی شورای امنیت سازمان ملل و پیمان شانگهای مورد استقبال قرار خواهد گرفت.       عباس آخوندیعباس آخوندیSun, 01 Feb 2026 12:31:23 +0330https://virgool.ir/@dr.a.akhoundi/طرح-سه-مرحله-ای-عباس-آخوندی-برای-امنیت-منطقه-ای-خلیج-فارس-و-غرب-آسیا-bzheziyh8ptbتهدید ایران، تهدید زنجیره‌ی ارزش جهانی استضرورت تغییر پارادایم از امنیت انفرادی به امنیت جمعیگفت‌وگوی احمد غلامی با عباس آخوندی، 8 بهمن 1404در وضعیت بحرانی کشور که با تهدید آمریکا روبه‌رو است، شاهد نوعی تعلیق در سیاست خارجی هستیم. عباس آخوندی معتقد است در چنین وضعیتی باید با تغییر گفتمان سیاست خارجی و تمرکز بر زنجیره ارزش جهانی در منطقه، بحث را از ایران فراتر برده و آن را به شکل منطقه‌ای حل‌ کرد. در وضعیت بحرانی کشور که با تهدید آمریکا روبه‌رو است، شاهد نوعی تعلیق در سیاست خارجی هستیم. عباس آخوندی معتقد است در چنین وضعیتی باید با تغییر گفتمان سیاست خارجی و تمرکز بر زنجیره ارزش جهانی در منطقه، بحث را از ایران فراتر برده و آن را به شکل منطقه‌ای حل‌ کرد. این رویکرد، تعارض‌ها‌ و تنش‌های منطقه‌ای را کاهش می‌دهد و نوعی امنیت جمعی ایجاد می‌کند که برای بازیگران عمده منطقه‌ای و نیز برای اروپا و حتی آمریکا ‌حائز اهمیت است. از نظر آخوندی، مذاکره با چین می‌تواند نخستین گام در ایجاد این نظام امنیت جمعی باشد. او باور دارد که تهدید اسرائیل و آمریکا، نه‌تنها ایران بلکه زنجیره ارزش جهانی را که از منطقه ما عبور می‌کند، تهدید می‌کند. بنابراین مقابله با آمریکا از طریق راهکار منطقه‌ای امکان‌پذیر خواهد بود.  ‌این روزها در نوعی تعلیق سیاست خارجی به سر می‌بریم و آمریکا هم کشور ما را با اقدام نظامی تهدید می‌کند. به نظر شما تبعات مستقیم و غیرمستقیم این تهدیدات برای ایران چیست؟با استفاده از واژه «تعلیق» کاملا موافقم، نه‌فقط تعلیق سیاست خارجی، بلکه اساسا در وضعیت سیاست داخلی هم دچار تعلیق هستیم و البته فعلا جای بحثش نیست. اما درباره تهدیدی که مطرح کردید، مهم این است که از روی چه سکویی این تهدید را ببینیم. زمانی این تهدید را فقط از روی سکوی ایران می‌بینیم که ایران را تهدید می‌کند. زمانی تهدید را از سکوی اقتصاد سیاسی بین‌المللی می‌بینیم که دراین‌صورت اسرائیل و آمریکا، نه‌تنها ایران، بلکه زنجیره ارزش جهانی را تهدید می‌کنند که از این منطقه عبور می‌کند. این یک بحث کاملا متفاوت است.در دنیا به‌تازگی بحث بسیار مهمی وجود دارد که شاید در ایران کمتر درباره‌اش بحث شده است: اقتصاد کشورها به هم پیوند خورده؛ یک کشوری مواد اولیه دارد، یک کشوری انرژی یا کریدورهای حمل‌ونقلی و بازار مصرف، تکنولوژی یا نیروی انسانی ارزان‌قیمت دارد، بنابراین ارزش اقتصادی که ایجاد می‌شود، از طرف مجموعه‌ای از کشورها تأمین می‌شود که این کشورها همه با هم اشتراک منافع پیدا می‌کنند و امنیت دیگر فردی نیست، بلکه یک امر جهانی است؛ بنابراین باید نگاه مجددی به منطقه خودمان داشته باشیم. در هر صورت منطقه ما از جهات مختلف در کمرکش زنجیره ارزش جهانی است. هم از نظر تأمین انرژی و تأمین مواد اولیه و معادن، بازار مصرف و هم کریدورهای حمل‌و‌نقلی، جمعیت، دانش و نیروی انسانی، بنابراین منطقه‌ای است که بر زنجیره ارزش جهانی تأثیر بسیار بسیار مهمی دارد. بحث من این است که باید گفتمان خودمان را درباره تهدید تغییر دهیم. بگوییم ایران تهدید نمی‌شود، ‌زنجیره ارزش جهانی که از این می‌گذرد، تهدید می‌شود، بنابراین منافع قدرت‌های جهانی مثل چین و حتی اتحادیه اروپا که باید از این زنجیره ارزش استفاده کنند، تهدید می‌شود. منافع ما، کشورهای جنوب خلیج‌ فارس، و حتی منافع بازارهای مصرف در آفریقا هم تهدید می‌شود، بنابراین آمریکا و اسرائیل منافع یک زنجیره ارزش جهانی را تهدید می‌کنند. اگر این را بپذیریم، تدبیر برای حفظ امنیت این زنجیره ارزش جهانی تدبیر متفاوتی خواهد بود تا اینکه ایران فقط بخواهد از مرزهای خودش دفاع کند.‌به نکته مهمی اشاره کردید. به‌این‌دلیل که آمریکا تا حدودی به این زنجیره ارزش جهانی بی‌اعتناست. وقتی آمریکا یک‌طرفه وارد ونزوئلا می‌شود یا می‌گوید گرینلند متعلق به من است، این زنجیره ارزش جهانی خودبه‌خود به هم می‌خورد. اما اکنون بحث این است که وقتی از زنجیره ارزش جهانی می‌گوییم، باید کشورهایی برای مقابله با آمریکا با هم مشارکت کنند. کسانی هم باید باشند که در این زنجیره ارزش جهانی با ما مشارکت کنند، به طور مثال کشورهایی مثل روسیه، چین و حتی کشورهای منطقه‌ای مثل عربستان و امارات. اگر قرار است کسی در این زنجیره ارزش جهانی متضرر شود، این کشورها هم درگیر خواهند بود. آیا این کشورها مایل هستند در کنار ما باشند و برای اینکه در کنار ما قرار بگیرند، باید چه تدابیری به کار بگیریم؟بحث گرینلند و ونزوئلا کاملا در چارچوب زنجیره ارزش جهانی تعریف‌ می‌شود، نه ضدیت با آن. رویکرد آمریکا درواقع سلطه بر زنجیره ارزش جهانی است، بنابراین می‌گوید وقتی ونزوئلا چهار برابر من نفت دارد، باید بر این زنجیره سلطه داشته باشم. یا در گرینلند برخی معادن هست که برای نیمه‌هادی‌ها ضروری است، پس باید در اختیار خودش باشد تا از سلطه چین که رقیبش است، خارج شود. از قضا منطق آمریکا بحث زنجیره ارزش جهانی است، ولی از موضع سلطه بحث می‌کند، نه از موضع منافع جمعی. می‌گوید من خیلی بزرگ هستم، ۳۰ درصد تولید ناخالص جهان متعلق به من است و چیزی حدود ۵۰ درصد نیروی نظامی جهان را در اختیار دارم، بنابراین از موضع قلدری و سلطه، باید بر زنجیره ارزش جهانی تسلط داشته باشم. ولی برای بقیه کشورها اتفاقا بحث امنیت جمعی مطرح می‌شود. در بحث گرینلند هم اتحادیه اروپا سریعا با هم یکی شدند. حتی انگلستانی که از اتحادیه بیرون رفته، باز هم در این زمینه با اتحادیه هم‌راستا شد، چون می‌دانند دانمارک به شکل انفرادی امکان مقاومت در برابر آمریکا را ندارد، بنابراین باید با هم متحد شوند.اما در منطقه ما، اگر بالا و پایین خلیج‌ فارس را در نظر بگیرید، میزان تجارتی که چین با کشورهای جنوب خلیج‌ فارس دارد، سالانه ۳۰۰ میلیارد دلار است. میزان تجارت آمریکا با کشورهای جنوب خلیج‌ فارس سالانه حدود ۶۰ میلیارد دلار است. چین پنج برابر آمریکا با کشورهای جنوب خلیج‌ فارس تجارت دارد، بنابراین امنیت این تجارت برایش بسیار مهم است. مقصد عمده صادرات نفت کشورهای جنوب خلیج‌ فارس چین است. درواقع چین بزرگ‌ترین خریدار نفت از کشورهای جنوب خلیج‌ فارس ازجمله عربستان است، بنابراین اقتصاد کشورهای شمال و جنوب خلیج‌ فارس در زنجیره ارزش به‌شدت به هم وابسته هستند، بنابراین حفظ امنیت این منطقه نکته بسیار مهمی است که باید مورد توجه قرار بگیرد. اگر از منظر زنجیره ارزش جهانی به امنیت در منطقه نگاه کنیم، به تصویر کاملا متفاوتی از تصویر فقط نظامی می‌رسیم و متوجه می‌شویم فعل و انفعالات دیگری در این منطقه رخ می‌دهد که باید مدنظر ما باشد. میزان تولید چین سالانه حدود ۱۹ هزار میلیارد دلار است که رقم بسیار بزرگی است، و نیاز به مواد اولیه، انرژی و بازار مصرف دارد، بنابراین تأمین مواد و کریدورهای امن حمل‌و‌نقل برای‌شان خیلی مهم است. اینکه می‌بینید چین در یک منطقه بندر می‌خرد یا بندر توسعه می‌دهد، به این دلیل است که می‌خواهد امنیت کریدورش را تأمین کند. اساسا «یک راه، یک کمربند» مربوط به همین قضیه بود، چون کمربند توسعه که چین درموردش فکر می‌کند، همین زنجیره ارزش جهانی است که تحت عنوان کمربند از آن یاد می‌کند. سهم روسیه از تولید ناخالص جهان زیاد نیست و حدود هزارو 400 میلیارد دلار و مقداری بیشتر از ترکیه است. در حوزه نظامی ابرقدرت است، اما در حوزه اقتصاد نقش تعیین‌کننده‌ای ندارد و از منظر زنجیره ارزش بازیگر خیلی مهمی نیست. اما چین، عربستان، کشورهای جنوب خلیج‌ فارس، و بعد هند و ترکیه و بقیه کشورها بازیگران مهمی هستند. اگر زنجیره ارزش جهانی در منطقه مورد حمله قرار بگیرد، کانال سوئز هم متأثر خواهد شد، بنابراین برای مصر و کشورهای شمال آفریقا هم این قضیه خیلی مهم است. در نتیجه باید به این سمت برویم که چه کسانی ذی‌نفعان زنجیره ارزش جهانی‌ هستند و چگونه می‌توانیم امنیت جمعی را به‌جای امنیت انفرادی ایران مطرح کنیم.‌از این منظر ما باید وارد گفت‌وگو با بازیگران سطح اول جهانی شویم. قاعدتا آمریکا با ما گفت‌وگو نخواهد کرد و بعید به نظر می‌رسد مذاکره مستقیمی صورت بگیرد. برای ورود به منظومه ارزش جهانی لازم است با کدام بازیگران وارد معامله و مذاکره شویم؟در ایران از قدیم‌الایام بحث امنیت جمعی مطرح بوده است. در جمهوری اسلامی، در دوره آقای روحانی بحث ابتکار هرمز مطرح شد، که امنیت جمعی با کشورهای جنوب خلیج‌ فارس داشته باشیم. اما چرا ابتکار هرمز به نتیجه نرسید؟ بحث ما این بود که ایران با کشورهای جنوب خلیج‌ فارس متحد شود. آنها می‌گفتند ما بزرگ‌تری داریم که باید با آن همکاری کنیم، چون آنها از نظر سیاسی و تکنولوژی، اقتصادی و مالی به‌شدت به آمریکا وابسته بودند و مستقل از آمریکا حاضر به همکاری نبودند. دیگر اینکه ایران را منشأ تهدید می‌دانستند و می‌گفتند اگر ما با شما بدون عنصر سوم مذاکره کنیم، به جایی نمی‌رسد، بنابراین بزرگ‌ترین مسئله ابتکار هرمز این بود که می‌خواست در سطح قدرت‌های منطقه‌ای، امنیت جمعی‌ ایجاد کند بدون اینکه بازیگرهای جهانی را در نظر بگیرد؛ بازیگرانی که چه بخواهیم، چه نخواهیم، منافع مهمی از نظر منابع اولیه و بازار مصرف در منطقه دارند. بحث من مشخصا یک پیشنهاد سه‌مرحله‌ای است: اولا این گفتمان را قبول کنیم که امنیت ایران و کشورهای منطقه، بستگی به حفظ امنیت زنجیره ارزش جهانی دارد که از این منطقه عبور می‌کنند. اگر این را به‌عنوان مبنا قرار دهیم، باید بازیگرهای اصلی را اول مستقیم و بعد غیرمستقیم شناسایی کنیم.در گام اول، بازیگر جهانی که در منطقه در این زنجیره ارزش، نقش مستقیم و تولید عمده دارد، چین است که ۱۹ هزار میلیارد دلار تولید سرانه‌‌اش است. حدود ۱۹ درصد کل تولید جهان در چین صورت می‌گیرد، بنابراین قدرت بزرگ جهانی در حوزه زنجیره ارزش است، پس باید اول با چین صحبت کنیم. مطمئنم چین در منطقه منافعی دارد و دنبال آن است که امنیت منابعش را حفظ کند. تضاد منافع ما با چین حداقلی و اشتراک منافع ما حداکثری است. چین به ما تکنولوژی و ماشین‌آلات می‌دهد، برای ما بازار مصرف بسیار عمده‌ای دارد. ما به چینی‌ها انرژی، کریدور و منابع اولیه می‌دهیم و برای‌شان بازار تأمین می‌کنیم. در نتیجه ما با چین نه درگیری مرزی و نه تمدنی داریم. چین هم کشور رو به رشدی است و د‌ر‌حال‌حاضر خیلی از کشورهای جهان با چین همکاری دارند، بنابراین کار با چین برای ما سخت نیست که بخواهیم یک‌سری نزاع‌ها و بدگمانی‌های تاریخی را پشت سر بگذاریم.هر کشور دیگری که مطرح کنیم، با آن کشور یک‌سری مشکلات تاریخی داریم، اما درمورد چین مشکل تاریخی نداریم، بنابراین اگر بخواهیم با چین گفت‌وگو کنیم، قاعدتا می‌گوید بیایید درمورد امنیت جمعی صحبت کنیم، اما نمی‌توانید امنیت منطقه را به ما دیکته کنید. باید با هم به یک فرمول برای امنیت جمعی منطقه برسیم. باید با چین گفت‌وگو کنیم که این مدل امنیت جمعی منطقه و زنجیره ارزش چیست. گفت‌وگوی ما با چین موجب سوءتفاهم نمی‌شود. اگر بخواهیم با آمریکا گفت‌وگو کنیم، مفهومش این است که با دشمن مذاکره می‌کنیم یا تصور می‌شود که آمریکا به‌ جز تسلیم چیزی نمی‌پذیرد. اما گفت‌وگو با چین به مفهوم همکاری مشترک است، تسلیم‌شدن نیست، بنابراین اگر قرار باشد تغییری در سیاست خارجی‌مان بدهیم و به سمت حرکت‌های جمعی برویم، این اولین تمرینی است که از جای قابل حصول انجام می‌شود. با چین هم یک بار تجربه این کار را داشتیم که بین ایران و عربستان سازش ایجاد کرده است. اگر بتوانیم در گام اول با چین توافق کنیم که به نظر من دست‌یافتنی است، قطعا چین به سمت تقابل با آمریکا نخواهد رفت و قطعا چین به‌ خاطر ما یک سرفه‌ هم نخواهد کرد، اما حاضر است گفت‌وگو کند و به توافق دو به دو و مشترک‌المنافع برسیم.بعد از این، نوبت به گفت‌وگو با کشورهای جنوب خلیج‌ فارس می‌رسد. عمده‌ترین نیروی جنوب خلیج‌ فارس عربستان است که بلندپروازی‌های اقتصادی خاص خودش را دارد و می‌خواهد تا 2030 حدود ۵۰۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری کند. در‌حال‌حاضر اقتصاد دیجیتال در عربستان ۱۵ درصد اقتصاد این کشور است و در نظر دارد تا ۲۰ درصد افزایش دهد. تصمیم دارد سهمی از سرورهای هوش مصنوعی جهان در عربستان باشد. مفهومش این است که باید به ترتیبات امنیتی در منطقه برسد که ریسک سرمایه‌گذاری در عربستان به سمت صفر میل کند. پس برای عربستان هم مهم است که با ایران به ترتیبات امنیتی جمعی دست پیدا کند، بنابراین گام دوم این است که ایران و چین از عربستان دعوت کنند که بپیوندد. این سه پایه اصلی می‌توانند شروع به بنیان‌گذاری امنیت جمعی در منطقه کنند. در گام بعدی کشورهای شورای همکاری خلیج‌ فارس (GCC)، قطر، عمان، امارات، کویت و عراق می‌توانند بپیوندند. چون بحث امنیت زنجیره ارزش است، در گام سوم می‌توانیم با اتحادیه اروپا و آمریکا مذاکره کنیم. حالا این جمع مذاکره می‌کنند نه ایران، اینکه ما دنبال امنیت شما هم هستیم، شما می‌خواهید در منطقه بازار و مواد اولیه داشته باشید و تکنولوژی بفروشید، ما هم می‌خواهیم به شما امکانات بفروشیم، بنابراین شما هم می‌توانید به نظام امنیت جمعی بپیوندید. پس مرحله سوم می‌تواند گفت‌وگو با اتحادیه اروپا و آمریکا باشد. پس پیشنهاد من اساسا از مذاکره با آمریکا آغاز نمی‌شود و مذاکره دوجانبه با آمریکا نیست، بلکه مذاکره با آمریکا برای برقراری ترتیبات امنیت جمعی منطقه خلیج‌ فارس است که همه ذی‌نفعان را درگیر می‌کند. اما چرا زمان برای این کار فراهم شده؟‌این نکته را در نظر بگیریم که فارغ از تحولات جهانی و تکنولوژیک، به نظرم در دو سال گذشته، کشورهای منطقه متوجه شده‌اند که بزرگ‌ترین تهدید کشورهای منطقه، اسرائیل است. اگر تا سال 2022 کشورهای منطقه با ایران مسئله داشتند و مسئله‌ای به نام عادی‌‌سازی روابط با اسرائیل در دستور کار بود، الان کشورها متوجه شده‌اند عادی‌سازی روابط به مفهوم سلطه اسرائیل بر تمام مقدرات کشورهایشان است و این سلطه فقط آن نیست که می‌پذیرند، این سلطه حکومت‌ها را در برابر ملت‌هایشان که آخر کار مسلمان هستند، قرار می‌دهد و نطفه ناامنی دائمی را در این کشورها ایجاد می‌کند. بنابراین الان فضای بسیار مناسبی برای ترتیبات امنیت جمعی است که مبنایش حفظ امنیت یک زنجیره تولید اقتصادی باشد.‌اینجا یک پارادوکسی وجود دارد؛ آمریکا در نهایت از یک چینِ قوی خوشحال نمی‌شود. رفتن به سمت یک نظام امنیت جمعی در منطقه که بعدا به مذاکره با اتحادیه اروپا و آمریکا منجر ‌شود، خواست آمریکا‌ست؟ اگر این امنیت برقرار شود، بیشتر از آمریکا به نفع چین است؛ بنابراین آیا آمریکا مایل به برقراری امنیت در منطقه هست؟به نفع آمریکا هم هست. حداقل از سال‌های 2012 آمریکایی‌ها به این نتیجه رسیده‌اند که باید از منطقه بیرون بروند؛ چون هزینه حضور نظامی‌شان در منطقه از منافع اقتصادی‌شان بیشتر بود. بنابراین آمریکا دنبال امنیت منطقه است و این کار برایش هزینه کمتری ایجاد می‌کند. از جهت اقتصادی هم که نگاه کنید، میزان تجارت کشورهای جنوب خلیج‌ فارس با چین، پنج برابر آمریکا‌ست. بنابراین همین الان هم کشورهای جنوب خلیج‌ فارس این ارتباط اقتصادی را با چین دارند و آمریکا هم یا نسبت به این قضیه حساسیتی ندارد یا پذیرفته است. خریدار عمده نفت کشورهای جنوب خلیج‌ فارس چین است. 20 درصد انرژی جهان از این منطقه تأمین می‌شود. اگر این داستان را در زنجیره ارزش جهانی ببریم، اساسا این نگاه دوقطبی کنار گذاشته می‌شود و می‌توانیم منطق دیگری را حاکم کنیم. اِشکال کار ما این است که در سیاست خارجی‌، فقط از موضع امنیت راجع به سیاست خارجی بحث می‌کنیم و از موضع زنجیره ارزش بحث نمی‌کنیم؛ حال آنکه نقش ما در زنجیره ارزش خیلی زیاد است. این یک بحث تاریخی است. ما این‌قدر از جاده ابریشم می‌گوییم، اگر بخواهیم با ادبیات امروز جاده ابریشم را تعریف کنیم، یک زنجیره ارزش است که از این منطقه عبور می‌کند.‌ اگر قرار باشد ایران به سمت چین برود و چین تعیین‌کننده باشد...چرا به سمت چین برویم، ما به سمت امنیت جمعی منطقه می‌رویم. با این تعریف، چین و کشورهای جنوب خلیج‌ فارس هستند و ممکن است هند هم بپیوندد. اتحادیه اروپا هم می‌تواند بیاید. من فقط دارم یک ایده مطرح می‌کنم که جزئیات زیادی دارد. این بحث را نباید به نحوی مطرح کنیم که گردش به شرق یا گردش به غرب داشته باشیم. ما می‌گوییم آنچه در جهان چندقطبی و سیال مهم است، امنیت زنجیره ارزش است که باید حفظش کنیم.‌یکی از بازیگران اصلی این زنجیره، چین است. همان‌طور که اشاره کردید چین اختیارش را به دست ما نمی‌دهد که هر کاری خواستیم در منطقه انجام دهیم.هیچ کشوری اختیارش را دست ما نمی‌دهد. ما هم اختیارمان را به دیگری نمی‌دهیم. باید یاد بگیریم از این به بعد بازی جمعی کنیم. دیگر نمی‌توانیم بازی فردی کنیم.‌در این بازی جمعی چه جایگاهی برای روسیه قائل هستید؟ به هر حال روسیه به لحاظ سیاسی از ایران حمایت می‌کند، اما چین به‌جز مواقع حساس، در سیاست جهانی از ایران حمایت نمی‌کند.این مسئله هم جای مناقشه است. در عمل فارغ از شعار، در قضایایی مثل انرژی هسته‌ای یا برنامه موشکی، کدام کشور ‌بیشتر به ما کمک کرده؟ به نظرم چین بیش از روسیه به ما کمک کرده است. بحث من زنجیره ارزش جهانی است و به نظرم داستان شرق و غرب کلا دورانش گذشته. من اینها را نه از موضع شرقی و غربی می‌بینم، نه از جهت چین و روسیه. می‌گویم واقع‌نگری و سیاست واقعی روی زمین این است که ما هم می‌‌خواهیم‌ این منطقه توسعه پیدا کند. مردم ما در وضعیت اقتصادی بسیار سختی هستند. ما از موقعیت ژئوپلیتیکی که داریم می‌توانیم دو بهره ببریم؛ بهره شمشیرگونه یا دروازه‌گونه. یک برخورد این است که شمشیر دست‌مان بگیریم و بگوییم با هرکس که بیاید برخورد می‌کنیم.برخورد دیگر این است که بگوییم ما در چهارراه جهان هستیم و مسئولیت امنیت این چهارراه را بر عهده داریم و با همه کسانی که می‌خواهند از این چهارراه عبور کنند، همدل هستیم و همکاری می‌کنیم. در زنجیره ارزش جهانی، شما می‌گویید من یک کریدور هستم که کریدور فرهنگی، تجاری، فناوری، اقتصادی و تأمین منابع اولیه بوده و کریدور بسیار مهمی است، پس با هم امنیت جمعی این کریدور را حفظ کنیم. فهم ما از امنیت فردی باید به امنیت جمعی تغییر کند.‌نقش روسیه در این میان چیست؟ چون روسیه رقیب ما هم است و خیلی تمایل ندارد این زنجیره ارزش به وجود بیاید.‌حدس من این است که منافع روسیه سرجمع بیش از ضررهایش است و او هم می‌تواند از این زنجیره استفاده کند. هرچند سهم روسیه در اقتصاد جهانی ‌محدود و حدود ۱.۲ درصد است و در برابر چین که نزدیک 19 درصد است، خیلی محدود است. بنابراین من برای روسیه نقش تخریبی اصلا قائل نیستم، ولی نقش ایجابی خیلی مهمی هم نمی‌تواند ایفا کند. در نتیجه روسیه هم یکی از بازیگران است و می‌تواند بپیوندد.‌مگر تا الان با چین رابطه نداشتیم؟ شما در نظر دارید شکل رابطه با چین را به گفتمان تبدیل کنید؟من می‌خواهم به امنیت جمعی تبدیل کنم. زمانی شما رابطه دوجانبه دارید و زمانی امنیت جمعی تعریف می‌کنید که ما کشورهای منطقه در هیچ حالتی به همدیگر تجاوز نخواهیم کرد و همه با هم پیمان عدم تجاوز می‌بندیم. همه کسانی که ذی‌نفع این منطقه هستند، با اتحادیه اروپا هم قرارداد منع تجاوز می‌بندیم. اگر بتوانیم به امنیت جمعی برسیم و با همه ذی‌نفعان این زنجیره ارزش، پیمان منع تجاوز ببندیم، نه‌فقط ایران، بلکه کل این منطقه با هم پیمان عدم تجاوز خواهند داشت. اما اگر نتوانیم به نظام امنیت جمعی برسیم، آخرکار نمی‌توانیم امنیت منطقه را حفظ کنیم. این منطقه سال‌هاست در حال غلیان است. یک روز طالبان پیدا می‌شود، یک روز داعش و روز بعد القاعده پیدا می‌شود.یک روز سوریه به هم می‌خورد، یک روز آمریکا در عراق مداخله می‌کند. این منطقه برای توسعه نیاز به آرامش دارد. مبنای آرامش نمی‌تواند ایدئولوژی باشد؛ چون ایدئولوژی‌های منطقه کاملا متضاد است. حتی مبنای فرهنگی هم نمی‌تواند داشته باشد؛ چراکه چینی‌ها، ترک‌ها، عرب‌ها و ایرانی‌ها هر کدام فرهنگ خاص خودشان را دارند. هندی‌ها کمی شبیه ما هستند، اما تفاوت‌های خاص خودشان را دارند. آنچه می‌تواند ما را دور هم جمع کند، امنیت زنجیره تولید است. همه ما در امنیت زنجیره تولید مشترک‌المنافع هستیم، بنابراین باید این را محور بگذاریم و عنوان گفت‌وگو در منطقه عوض شود. این یک تغییر گفتمانی است، فقط یک بحث بوروکراتیک یا روابط بین دو کشور نیست.‌اتحادیه اروپا چقدر در این قضیه می‌تواند کمک کند؟ اتحادیه اروپا قرارداد همکاری طولانی‌مدتی هم با کشورهای خلیج‌ فارس بسته بود.اتفاقا خیلی مؤثر است. سه، چهار روز پیش اتحادیه اروپا پیمانی با منطقه مرکوسور در جنوب آمریکای لاتین داشت که این قرارداد بین دو اتحادیه منعقد شد. مذاکرات طولانی هم بیش از ۱۵، ۱۶ سال با کشورهای جنوب خلیج‌ فارس بود که پیمانی در 16 صفحه توسط سران امضا شد. آن پیمان هم دنبال امنیت است. مگر آن پیمان بدون امنیت قابل اجراست؟ امنیت آن قرارداد امنیت خلیج‌ فارس و کریدور است که بخشی از کریدور دریایی و بخشی از آن زمینی است. اتحادیه اروپا برای رفتن به منطقه جنوب خلیج‌ فارس از زمین، هوا و دریا می‌تواند بیاید. اتفاقا این یکی از نشانه‌های ذی‌نفع‌بودن است، ولی با توجه به مجموعه مناقشاتی که وجود دارد، نقطه آغاز را باید از نقطه آسان شروع کرد. نقطه آسان به نظر من چین و بعد عربستان است. ما این تجربه را یک بار در حوزه امنیت داشتیم و حالا باید این تجربه را تحت عنوان امنیت زنجیره ارزش بحث کنیم، نه‌فقط رفع منازعه بین ایران و عربستان. به دلیل تجربه موفقی که داشتیم، به نظرم در این مورد هم امکان موفقیت داریم و این بحث می‌تواند بسط پیدا کند و دیگران هم بپیوندند.‌با این ایده موافقم که تغییر گفتمان می‌تواند یک توافق امنیت جمعی به وجود بیاورد، اما شخصیت رئیس‌جمهور آمریکا چقدر می‌تواند تعیین‌کننده باشد؟ چون واقعا قابل پیش‌بینی نیست که به این مسائل تن بدهد. چیزی که در ذهن ترامپ است، نفع حداکثری از منابع دیگر کشورها‌ست. در شرایطی که بیش از همه زور حکمفرما‌ست، این ایده خوشبینانه به نظر نمی‌رسد؟تردیدی نیست که رئیس‌جمهور آمریکا به هیچ ارزش اخلاقی و جهان لیبرال پایبند نیست. در اینکه قدرت بزرگی مثل آمریکا را به قدرت شخصی و خانوادگی تبدیل کرده هم تردید نیست. رفتارهایش به‌شدت فردی است و حتی با نهادهای داخل آمریکا هم خیلی قابل تفسیر نیست. من فکر می‌کنم در مورد منطقه ما، منافع آمریکا و اسرائیل کاملا متفاوت است. آمریکا به دلیل اینکه قدرت جهانی است، دنبال امنیت منطقه است، ولی اسرائیل به دلیل اینکه نیروی منطقه‌ای است، دنبال تجزیه منطقه است و اینکه همه به جان هم بیفتند و خودش هژمون منطقه شود. در واقع این دو کشور، منافع استراتژیک و بلندمدت متفاوتی دارند که لزوما بر روی هم سوار نیست. ولی رابطه شوم بین نتانیاهو و ترامپ تا این لحظه بر این معضل غلبه کرده؛ از‌جمله در جنگ ۱۲‌روزه که نتانیاهو توانست ترامپ را قانع کند ‌به ایران حمله کند، وگرنه آمریکا در 47 سال گذشته می‌توانست به بهانه‌های مختلف این کار را انجام دهد اما حمله نکرد. بنابراین این خطر واقعی است، اما تصورم این است که همین فردی که عصیانگر و غیرقابل پیش‌بینی به نظر می‌رسد، آخر کار مفهوم قدرت را خیلی خوب می‌فهمد و هنوز به خودش جرئت نداده که با چین درگیری پیدا کند.چین علی‌رغم ظاهرش که می‌گوییم کارخانه جهان است و از لحاظ نظامی برایش ارزش کمی قائل هستیم، 12 درصد هزینه‌های نظامی جهان توسط چین است. چین یکی از بزرگ‌‌ترین قدرت‌های نظامی جهان هم شده، اما بیشتر بر جنبه اقتصادی خودش تبلیغ می‌کند و در مورد بخش نظامی‌اش تبلیغ نمی‌کند. اما آمریکا می‌داند که چین فقط کشوری اقتصادی نیست و بنیه نظامی هم دارد. درست است که اتحادیه اروپا 20 درصد تولید ناخالص جهانی را دارد، اما سهمش از قدرت نظامی در برابر چین خیلی کمتر است. آمریکا می‌تواند در قضیه گرینلند به اتحادیه اروپا زورگویی کند، اما در مورد چین بیشتر در حد لفاظی درگیر می‌شود و در عمل درگیر نمی‌شود. تمام بحث من این است که این تهدید واقعی است، ولی بستگی دارد چقدر بتوانیم سازوکار امنیت جمعی را استوار کنیم. اگر امنیت جمعی را استوار کنیم، ترامپ هم می‌پذیرد.‌  عباس آخوندیعباس آخوندیWed, 28 Jan 2026 22:12:27 +0330https://virgool.ir/@dr.a.akhoundi/فاجعه-مدارس-و-مدارس-نظامیه-y6bf7whsptpzنظامیهفاجعه‌ی ‌مدارس و مدارس بی‌گمان آنچه در مدارس قم و سپس سایر شهرستان‌ها با مسموم کردن دخترکان معصوم به وقوع پیوست از جنبه‌ی انسانی جنایت و از جنبه‌ی حمکروایی فاجعه بود. هر چند تا روشن‌شدن موضوع نمی‌توان هیچ گروه و جریانی را محکوم کرد لیکن، کسانی که اندک آشنایی با مساله‌های سیاسی و امنیتی داشته‌باشند به‌راحتی می‌توانند تشخیص دهند که چنین اقدام‌هایی نخست آن‌که سازمان‌یافته هستند و به‌صورت اتفاقی و فردی رخ نمی‌دهند و دیگر آن‌که با توجه به تکرار و به‌ درازاکشیده‌شدن آنها، قاعدتا اشخاصی در درون سیستم با عاملان آن‌ها هم‌دست می‌باشند. و گرنه، کشف سریع سازمان آنان برای دولت کار سخت و طاقت‌فرسایی نیست.س سایر شهرستان‌ها با مسموم کردن دخترکان معصوم به وقوع پیوست از جنبه‌ی انسانی جنایت و از جنبه‌ی حمکروایی فاجعه بود. هر چند تا روشن‌شدن موضوع نمی‌توان هیچ گروه و جریانی را محکوم کرد لیکن، کسانی که اندک آشنایی با مساله‌های سیاسی و امنیتی داشته‌باشند به‌راحتی می‌توانند تشخیص دهند که چنین اقدام‌هایی نخست آن‌که سازمان‌یافته هستند و به‌صورت اتفاقی و فردی رخ نمی‌دهند و دیگر آن‌که با توجه به تکرار و به‌ درازاکشیده‌شدن آنها، قاعدتا اشخاصی در درون سیستم با عاملان آن‌ها هم‌دست می‌باشند. و گرنه، کشف سریع سازمان آنان برای دولت کار سخت و طاقت‌فرسایی نیست.یافت نشدن عامل و یا عاملان اسیدپاشی پس از گذشت هست سال قرینه‌ای بر این مدعااست. این دو جریان از حیث جریان و نحوه‌ی عمل بسیار شبیه هم هستند. روشن نشدن سرنوشت سرقت مجسمه‌هایی با وزن بین70 تا 700کیلو پس از 12 سال معمای دیگری است. برچیدن، جابجایی وحمل مجسمه‌های چندصدکیلویی بدون داشتن جرثقیل و ماشین‌الات لازم امکان‌پذیر نیست. این نیز قرینه‌ی دیگری بر امکان هم‌دستی‌ها عاملان با برخی اشخاص درون سیستم است. البته کل سیستم این جنایت‌ها را نکوهش کرده و نمی‌پسندد.نکته‌ی مهمی که در این هیاهو مورد غفلت قرار می‌گیرد، بنیان اندیشه‌ای است که این گونه اقدام‌ها را برای عاملان آن زیبا و یا حتی عبادت و به مثابه‌ی امر به معروف و نهی از منکر ترسیم می‌کند. و هم‌چنان در جامعه ایران نه تنها مشروعیت دارند که مبنای مشروعیت هستند و همه‌روزه از سوی رسانه‌ی ملی مورد و دولت رسمی مورد تایید و ترویج قرار می‌گیرند. تا این بنیان‌ها شناسایی و برچیده نشوند، این جریان هر روز به شکلی نمود پیدا می‌کنند. اصل داستان باز می‌گردد به انحراف از دین مبتنی بر فطرت الهی و توحید و تقدیس دین آیینی و مسلکی و آلوده به شرک به عنوان دین برگزیده. و تحویل فهم و خرد‌ورزی به شور و پیروی از اشخاص مسلکی. اگر هزار سال پیش مدارس نظامیه تحت عنوان توسعه‌ی دانش، جمود، خشک‌مغزی و اشعری‌گری را ترویج کردند و سبب رخوت جریان اندیشیه و رشد علمی و فلسفی در جوامع اسلامی شدند، مدارس جریان پایداری در روزگار فعلی همان نقش را ایفا کردند. مانع جریان اندیشه در جامعه ایران شدند. شبه‌علم را بر علم غلبه بخشیدند و نظام تدبیر ملی را مختل کردند و ملت ایران را گرفتار وضع موجود ساختند.مدارس نظامیه نیز در زمان خود در رقابت با الازهر مصر که اسماعیلی و مروج معتزلیان بودند تاسیس شدند تا در پشتیبانی از خلفای عباسی قرائت خاصی از اسلام را به عنوان راه و رسم درست اعلام کند و دیگران را منحرف و کژکردار بخوانند. مدارس جریان پایداری نیز شکل گرفتند تا نهاد دانشگاه مدرن را از کار بیندازند، جریان اندیشه را متوقف و استادان دانشور را بدنام سازند. شوربختانه، بسیاری عالمان که به فرمایش حضرت رسول (ص) موظف بودند که به‌هنگام ظهور بدعت‌ها علمشان را اظهار کنند، دریغ کردند و جامعه در چنین وضعیتی گرفتار آمد.آن‌چه که ما در جریان فاجعه مدارس شاهدیم با رفتار خوارج تفاوت چندانی ندارد. به قول شهید مطهری خوارج حامل یک شیوه‌ی تفکرند و ربطی به جهان اهل سنت ندارند. چه بسا ما شیعه خارجی داریم. یعنی کسانی "ممکن است شیعه باشند و طبیعتا خارجی، این قاعده هم در مورد افراد صادق است و هم در مورد امم". زمانی که علی علیه‌السلام عبدالله بن عباس را در جنگ نهروان به سمت خوارج فرستاد، او با گروهی مواجه شد که پیشانی‌هاشان از درازای سجده جراحت برداشته و دستهای‌شان چون دست‌وپای شتران پینه بسته‌بود. گروهی خشک مغز و قشری که هرکه چون آنان فکر نمی‌کرد مشرک می‌پنداشتند و در راه خدا کمر به قتل او می‌بستند و از علی (ع) می‌خواستند که در جریان حکمیت به شرک خود اعتراف کند. آنان خود را مجتهد می‌پنداشتند و آماده‌ی فداکاری بودند و اگر زخمی به یکی از آنان وارد می‌شد، می‌گفت که خدایا به سوی تو شتاب کردم که خرسندی تو را به‌دست آورم. یعنی همان‌کاری که عاملان ترورهای انتحاری القاعده و طالبان می‌کنند و اینان نیز بر همین راه وروش هستند و دخترکان معصوم را مسموم می‌نمایند. آیا دولت هیچ اندیشیده‌ است که آثار مخرب این اتفاق بر روح و روان فرزندان و پدران و مادران ایران تا چه حد است؟ و یک‌روز تعلل و یا تاخیر چه آثار غیر قابل جبرانی دارد؟ بی‌گمان، حوزه‌ی دینی در محکوم کردن این جریان باید پیشگام باشد. اگر بساط آنان برچیده نشود، هیچ معلوم نیست که گام بعدی آنها چیست.علی (ع) در نامه‌ای که به محمد بن ابی‌بکر می‌نویسد به گفته‌ای از حضرت رسول (ص) استناد می‌کند که فرمود -البته نقل به مضمون، من بر امت خود از مومنان و مشرکان نگران نیستم. من از کسانی نگرانم که منافق و عالمانِ زبانی هستند. سخنان شایسته‌ای می‌گویند که شما نیز شایسته می‌دانید. لیکن عملی انجام می‌دهند که نکوهیده‌است و شما نیز نکوهیده می‌پندارید. که مرحوم مطهری تعبیر احمق را در باره‌ی آنان بکار می‌بندد. و از آنان باید گریخت هم‌چنان‌که عیسی گریخت و مولوی چه خوب صحنه‌ی گریز او را به تصویر کشیده است:عیسی مریم به کوهی می‌گریخت شیرگویی خون او می‌خواست ریختآن یکی در پی دوید و گفت خیر در پیت کس نیست چه گریزی چو طیر...از کی این سو می‌گریزی ای کریم نه پیت شیر و نه خصم و خوف و بیمگفت از احمق گریزانم برو می‌رهانم خویش را بندم مشوپرسشگر ادامه می‌دهد که مگر تو همان عیسی نیستی که دمت بر هر چیز کارگر می‌افتد و او می‌گوید: آری. لیکن،گفت رنج احمقی قهر خداست رنج و کوری نیست قهر، آن ابتلاستو مولوی نتیجه می‌گیرد کهز احمقان بگریز چون عیسی گریخت صحبت احمق بسی خونها که ریختاندک اندک آب را دزدد هوا دین چنین دزدد هم احمق از شماعباس آخوندیعباس آخوندیFri, 03 Mar 2023 00:35:37 +0330https://virgool.ir/@dr.a.akhoundi/سید-جواد-طباطبایی-و-مساله-ی-ایران-xbfhdmrmhuasاستاد سید جواد طباطبایی فیلسوف ایران در غربت رخت از جهان برکشید. او با میراثی گران‌سنگ از خود ما را ترک کرد و مساله‌ی ایران را هم‌چنان به‌صورتِ باز برای ما نگاه داشت. طباطبایی امتناع شکل‌گیری دولت در ایران را چه پیش از انقلاب و چه پس از شکل‌گیری جمهوری اسلامی به‌خوبی دریافته بود. از این‌رو، در پی ریشه‌های این امر بود. یافته‌ی او در این رهگذر عمر، صورت‌بندی مساله‌ی ایران بود. و چون به ریشه‌ها می‌پرداخت با کسان زیادی در اردوگاه‌های فکری مختلف رودررو شد و با توجه به زبان تند و تیزی که داشت دوستان و دشمنان زیادی برای خود آفرید. لیکن، به هرروی، دوست و دشمن او را اندیشمندی مرزی می‌دانند.جواد طباطبایی فیلسوف ایران در غربت رخت از جهان برکشید. او با میراثی گران‌سنگ از خود ما را ترک کرد و مساله‌ی ایران را هم‌چنان به‌صورتِ باز برای ما نگاه داشت. طباطبایی امتناع شکل‌گیری دولت در ایران را چه پیش از انقلاب و چه پس از شکل‌گیری جمهوری اسلامی به‌خوبی دریافته بود. از این‌رو، در پی ریشه‌های این امر بود. یافته‌ی او در این رهگذر عمر، صورت‌بندی مساله‌ی ایران بود. و چون به ریشه‌ها می‌پرداخت با کسان زیادی در اردوگاه‌های فکری مختلف رودررو شد و با توجه به زبان تند و تیزی که داشت دوستان و دشمنان زیادی برای خود آفرید. لیکن، به هرروی، دوست و دشمن او را اندیشمندی مرزی می‌دانند.سید جواد طباطبایی که به زبان‌های فارسی، ترکی، عربی، فرانسه و انگلیسی مسلط بود و به‌خوبی از متن‌های جدید و قدیمِ شرق و غرب، ایران و فرنگ بهره‌ برده‌بود، بسیار زود به مساله‌ی بی‌دولتی در ایران پی‌برد و به گمان من، این شد مساله‌ی او. پُرواضح است که بدون دولت نه دستیابی به صلح اجتماعی و استقرار نظم عمومی ممکن است، نه امنیت ملی ایران قابل تامین است و نه توسعه ملی و تعالی ایران در سطح جهان قابل دستیابی است. دولت در روزگار جدید به مفهوم غلبه‌ی قومی بر سایر اقوام و انحصار کاربست زور در نزد گروهی غالب نیست. دولت به مفهوم حاکمیت اراده‌ی ملت و حکومت قانون است و این هردو در جریان رودررویی ایران با اندیشه مدرن از هم تکیده بودند.دولت مدرن بدون ملت مفهومی ندارد. از این‌رو، نهاد ملت بر وجود دولت پیشی دارد. بسیاری از کشورهای اطراف ما مساله‌ی بنیادین‌شان تعریف ملتی است که دولت‌هایشان در صدد نمایندگی آنها هستند. و چون ریشه‌ای تاریخی ندارند، چاره‌ای جز دست‌یازیدن به ملت‌سازی تصنعی و ملی‌گرایی رمانتیک ندارند. سید جواد طباطبایی بر این باور بود که هرچند پدیده‌ی ملت پدیده‌ای مدرن است، لیکن مردمان ایران در دوره‌های تاریخی دور ویژگی‌های ملت‌بودن را مطابق تعریف جدید دارند. او بر این باور بود که ایرانیان بر فراز تنوع قومی، زبانی، دینی و آیینی در یک جریان تاریخی دراز مدت موفق شده‌اند به هویتی فراتر دست یابند که امکان زندگی مسالمت‌آمیز آنان کنار یک‌دیگر را فراهم آورده و امکان رشد علم، وحدت سرزمینی، امنیت عمومی ورفاه جمعی را برای آنان فراهم آورده‌است. لذا، ایران هیچ‌گاه نیاز به ملی‌گرایی رمانتیک و یا ملت‌سازی تصنعی ندارد. بلکه، باید موانعی که بر سر راه شکل‌گیری اراده‌ی ملی است مرتفع شود.او دریافته بود که نه مفهوم سلطان شیعه که صفویان به آن متکی بودند برای شکل‌دهی دولت مدرن پاسخگو است و نه مفهوم استبداد پهلوی که متکی بر ملی‌گرای رمانتیک بود و در عمل نهاد قانون را پایمال می‌کرد کاری از پیش‌می‌برد و نه قانون اساسی جمهوری اسلامی ظرفیت شکل‌دهی دولت مدرن را دارد. از این‌رو، مفهوم ایران، تبدیل شده‌بود به مساله‌ی زندگی علمی او. او به‌خوبی دریافته بود که گرچه صفویان به کمک اندیشه‌ی سلطان شیعه، وحدت و یک‌پارچگی ایران را حفظ کردند، لیکن، نتوانستند بنیان ملت ایران را تقویت کنند. از این‌رو، ایران با پدیده‌ی انحطاط مواجه شد و درست در روزگاری که ملت‌های غربی پس از قرون وسطی شروع به رشد کردند ایران مسیر معکوس را طی کرد.ملی‌گرایی پهلوی نیز متکی بر مفهوم تاریخی ایران و ملت ایران نبود. از این‌رو، قانون به مفهوم وجدان و ارزش ملی جایی در فرهنگ و قاموس او نداشت. نقد طباطبایی به روشنفکری پسا مشروطه این است که مساله ایران در دستور کار ساحت روشنفکری ایران آن‌چنان که باید و شاید قرار نگرفت و ایران تبدیل به صورت مساله‌ی دانشگاه جدید درنیامد. لذا، دانشگاه بیشتر تبدیل به محلی برای آموزش نظریه‌های وارداتی بدون تسلط کافی برای نحوه‌ی تلاقی آنها با مساله‌ی ایران شد. و این کم مساله‌ای نبود و نیست. قانون که برترین یافته دوران مدرن است تبدیل به امر مبتذل قیام و قعود عده‌ای در پارلمان و چه بسا ابزاری برای اعمال اراده‌ی استبداد و اقلیت بر یک ملت شد. حال آن‌که قانون باید وجدان عمومی جامعه باشد که با کمترین هزینه و با بیشترین موفقیت و با میل جمعی به‌کاربسته شود. پرواضح است که قانون نیز تابع تعریف ملت است و بدون آن امکان حاکمیت قانون وجود ندارد.نقد او به جمهوری اسلامی شامل هر دو مورد پیش‌گفته است. از یک‌سو، دولت در جمهوری اسلامی متکی بر آرای عمومی است لیکن، راه‌هایی برای فرار از آن در قانون اساسی تعبیه شده و از سوی دیگر قانون مبنای حکومت است، لیکن، گریزگاه‌های فراوانی برای غلبه شرع بر قانون پیش بینی شده و یا دستِ‌کم امکان تاویل فراهم آمده است. به هرروی، مساله‌ی ایران، مساله اصلی ما در این سده و سده‌ی پیشِ رو است و نمی‌توان از آن روی برتافت. یاد استاد جواد طباطبایی را گرامی می‌داریم، برای او از درگاه حضرت احدیت آرامش و شادی روان آرزومندیم و به خانواده بزرگ طباطبایی‌ها، شاگردان و دوست‌داران او تسلیت می‌گوییم.عباس آخوندیعباس آخوندیThu, 02 Mar 2023 21:34:22 +0330https://virgool.ir/@dr.a.akhoundi/سید-جواد-طباطبایی-و-مساله-ی-ایران-tihazjdgut1sاستاد سید جواد طباطبایی فیلسوف ایران در غربت رخت از جهان برکشید. او با میراثی گران‌سنگ از خود ما را ترک کرد و مساله‌ی ایران را هم‌چنان به‌صورتِ باز برای ما نگاه داشت. طباطبایی امتناع شکل‌گیری دولت در ایران را چه پیش از انقلاب و چه پس از شکل‌گیری جمهوری اسلامی به‌خوبی دریافته بود. از این‌رو، در پی ریشه‌های این امر بود. یافته‌ی او در این رهگذر عمر، صورت‌بندی مساله‌ی ایران بود. و چون به ریشه‌ها می‌پرداخت با کسان زیادی در اردوگاه‌های فکری مختلف رودررو شد و با توجه به زبان تند و تیزی که داشت دوستان و دشمنان زیادی برای خود آفرید. لیکن، به هرروی، دوست و دشمن او را اندیشمندی مرزی می‌دانند.سید جواد طباطبایی که به زبان‌های فارسی، ترکی، عربی، فرانسه و انگلیسی مسلط بود و به‌خوبی از متن‌های جدید و قدیمِ شرق و غرب، ایران و فرنگ بهره‌ برده‌بود، بسیار زود به مساله‌ی بی‌دولتی در ایران پی‌برد و به گمان من، این شد مساله‌ی او. پُرواضح است که بدون دولت نه دستیابی به صلح اجتماعی و استقرار نظم عمومی ممکن است، نه امنیت ملی ایران قابل تامین است و نه توسعه ملی و تعالی ایران در سطح جهان قابل دستیابی است. دولت در روزگار جدید به مفهوم غلبه‌ی قومی بر سایر اقوام و انحصار کاربست زور در نزد گروهی غالب نیست. دولت به مفهوم حاکمیت اراده‌ی ملت و حکومت قانون است و این هردو در جریان رودررویی ایران با اندیشه مدرن از هم تکیده بودند.دولت مدرن بدون ملت مفهومی ندارد. از این‌رو، نهاد ملت بر وجود دولت پیشی دارد. بسیاری از کشورهای اطراف ما مساله‌ی بنیادین‌شان تعریف ملتی است که دولت‌هایشان در صدد نمایندگی آنها هستند. و چون ریشه‌ای تاریخی ندارند، چاره‌ای جز دست‌یازیدن به ملت‌سازی تصنعی و ملی‌گرایی رمانتیک ندارند. سید جواد طباطبایی بر این باور بود که هرچند پدیده‌ی ملت پدیده‌ای مدرن است، لیکن مردمان ایران در دوره‌های تاریخی دور ویژگی‌های ملت‌بودن را مطابق تعریف جدید دارند. او بر این باور بود که ایرانیان بر فراز تنوع قومی، زبانی، دینی و آیینی در یک جریان تاریخی دراز مدت موفق شده‌اند به هویتی فراتر دست یابند که امکان زندگی مسالمت‌آمیز آنان کنار یک‌دیگر را فراهم آورده و امکان رشد علم، وحدت سرزمینی، امنیت عمومی ورفاه جمعی را برای آنان فراهم آورده‌است. لذا، ایران هیچ‌گاه نیاز به ملی‌گرایی رمانتیک و یا ملت‌سازی تصنعی ندارد. بلکه، باید موانعی که بر سر راه شکل‌گیری اراده‌ی ملی است مرتفع شود.او دریافته بود که نه مفهوم سلطان شیعه که صفویان به آن متکی بودند برای شکل‌دهی دولت مدرن پاسخگو است و نه مفهوم استبداد پهلوی که متکی بر ملی‌گرای رمانتیک بود و در عمل نهاد قانون را پایمال می‌کرد کاری از پیش‌می‌برد و نه قانون اساسی جمهوری اسلامی ظرفیت شکل‌دهی دولت مدرن را دارد. از این‌رو، مفهوم ایران، تبدیل شده‌بود به مساله‌ی زندگی علمی او. او به‌خوبی دریافته بود که گرچه صفویان به کمک اندیشه‌ی سلطان شیعه، وحدت و یک‌پارچگی ایران را حفظ کردند، لیکن، نتوانستند بنیان ملت ایران را تقویت کنند. از این‌رو، ایران با پدیده‌ی انحطاط مواجه شد و درست در روزگاری که ملت‌های غربی پس از قرون وسطی شروع به رشد کردند ایران مسیر معکوس را طی کرد.ملی‌گرایی پهلوی نیز متکی بر مفهوم تاریخی ایران و ملت ایران نبود. از این‌رو، قانون به مفهوم وجدان و ارزش ملی جایی در فرهنگ و قاموس او نداشت. نقد طباطبایی به روشنفکری پسا مشروطه این است که مساله ایران در دستور کار ساحت روشنفکری ایران آن‌چنان که باید و شاید قرار نگرفت و ایران تبدیل به صورت مساله‌ی دانشگاه جدید درنیامد. لذا، دانشگاه بیشتر تبدیل به محلی برای آموزش نظریه‌های وارداتی بدون تسلط کافی برای نحوه‌ی تلاقی آنها با مساله‌ی ایران شد. و این کم مساله‌ای نبود و نیست. قانون که برترین یافته دوران مدرن است تبدیل به امر مبتذل قیام و قعود عده‌ای در پارلمان و چه بسا ابزاری برای اعمال اراده‌ی استبداد و اقلیت بر یک ملت شد. حال آن‌که قانون باید وجدان عمومی جامعه باشد که با کمترین هزینه و با بیشترین موفقیت و با میل جمعی به‌کاربسته شود. پرواضح است که قانون نیز تابع تعریف ملت است و بدون آن امکان حاکمیت قانون وجود ندارد.نقد او به جمهوری اسلامی شامل هر دو مورد پیش‌گفته است. از یک‌سو، دولت در جمهوری اسلامی متکی بر آرای عمومی است لیکن، راه‌هایی برای فرار از آن در قانون اساسی تعبیه شده و از سوی دیگر قانون مبنای حکومت است، لیکن، گریزگاه‌های فراوانی برای غلبه شرع بر قانون پیش بینی شده و یا دستِ‌کم امکان تاویل فراهم آمده است. به هرروی، مساله‌ی ایران، مساله اصلی ما در این سده و سده‌ی پیشِ رو است و نمی‌توان از آن روی برتافت. یاد استاد جواد طباطبایی را گرامی می‌داریم، برای او از درگاه حضرت احدیت آرامش و شادی روان آرزومندیم و به خانواده بزرگ طباطبایی‌ها، شاگردان و دوست‌داران او تسلیت می‌گوییم.عباس آخوندیعباس آخوندیThu, 02 Mar 2023 21:22:10 +0330https://virgool.ir/@dr.a.akhoundi/فاجعه-مدارس-و-مدارس-نظامیه-y4mfdpwdzdnzبی‌گمان آنچه در مدارس قم و سپس سایر شهرستان‌ها با مسموم کردن دخترکان معصوم به وقوع پیوست از جنبه‌ی انسانی جنایت و از جنبه‌ی حمکروایی فاجعه بود. هر چند تا روشن‌شدن موضوع نمی‌توان هیچ گروه و جریانی را محکوم کرد لیکن، کسانی که اندک آشنایی با مساله‌های سیاسی و امنیتی داشته‌باشند به‌راحتی می‌توانند تشخیص دهند که چنین اقدام‌هایی نخست آن‌که سازمان‌یافته هستند و به‌صورت اتفاقی و فردی رخ نمی‌دهند و دیگر آن‌که با توجه به تکرار و به‌ درازاکشیده‌شدن آنها، قاعدتا اشخاصی در درون سیستم با عاملان آن‌ها هم‌دست می‌باشند. و گرنه، کشف سریع سازمان آنان برای دولت کار سخت و طاقت‌فرسایی نیست.یافت نشدن عامل و یا عاملان اسیدپاشی پس از گذشت هست سال قرینه‌ای بر این مدعااست. این دو جریان از حیث جریان و نحوه‌ی عمل بسیار شبیه هم هستند. روشن نشدن سرنوشت سرقت مجسمه‌هایی با وزن بین70 تا 700کیلو پس از 12 سال معمای دیگری است. برچیدن، جابجایی وحمل مجسمه‌های چندصدکیلویی بدون داشتن جرثقیل و ماشین‌الات لازم امکان‌پذیر نیست. این نیز قرینه‌ی دیگری بر امکان هم‌دستی‌ها عاملان با برخی اشخاص درون سیستم است. البته کل سیستم این جنایت‌ها را نکوهش کرده و نمی‌پسندد.نکته‌ی مهمی که در این هیاهو مورد غفلت قرار می‌گیرد، بنیان اندیشه‌ای است که این گونه اقدام‌ها را برای عاملان آن زیبا و یا حتی عبادت و به مثابه‌ی امر به معروف و نهی از منکر ترسیم می‌کند. و هم‌چنان در جامعه ایران نه تنها مشروعیت دارند که مبنای مشروعیت هستند و همه‌روزه از سوی رسانه‌ی ملی مورد و دولت رسمی مورد تایید و ترویج قرار می‌گیرند. تا این بنیان‌ها شناسایی و برچیده نشوند، این جریان هر روز به شکلی نمود پیدا می‌کنند. اصل داستان باز می‌گردد به انحراف از دین مبتنی بر فطرت الهی و توحید و تقدیس دین آیینی و مسلکی و آلوده به شرک به عنوان دین برگزیده. و تحویل فهم و خرد‌ورزی به شور و پیروی از اشخاص مسلکی. اگر هزار سال پیش مدارس نظامیه تحت عنوان توسعه‌ی دانش، جمود، خشک‌مغزی و اشعری‌گری را ترویج کردند و سبب رخوت جریان اندیشیه و رشد علمی و فلسفی در جوامع اسلامی شدند، مدارس جریان پایداری در روزگار فعلی همان نقش را ایفا کردند. مانع جریان اندیشه در جامعه ایران شدند. شبه‌علم را بر علم غلبه بخشیدند و نظام تدبیر ملی را مختل کردند و ملت ایران را گرفتار وضع موجود ساختند.مدارس نظامیه نیز در زمان خود در رقابت با الازهر مصر که اسماعیلی و مروج معتزلیان بودند تاسیس شدند تا در پشتیبانی از خلفای عباسی قرائت خاصی از اسلام را به عنوان راه و رسم درست اعلام کند و دیگران را منحرف و کژکردار بخوانند. مدارس جریان پایداری نیز شکل گرفتند تا نهاد دانشگاه مدرن را از کار بیندازند، جریان اندیشه را متوقف و استادان دانشور را بدنام سازند. شوربختانه، بسیاری عالمان که به فرمایش حضرت رسول (ص) موظف بودند که به‌هنگام ظهور بدعت‌ها علمشان را اظهار کنند، دریغ کردند و جامعه در چنین وضعیتی گرفتار آمد.آن‌چه که ما در جریان فاجعه مدارس شاهدیم با رفتار خوارج تفاوت چندانی ندارد. به قول شهید مطهری خوارج حامل یک شیوه‌ی تفکرند و ربطی به جهان اهل سنت ندارند. چه بسا ما شیعه خارجی داریم. یعنی کسانی "ممکن است شیعه باشند و طبیعتا خارجی، این قاعده هم در مورد افراد صادق است و هم در مورد امم". زمانی که علی علیه‌السلام عبدالله بن عباس را در جنگ نهروان به سمت خوارج فرستاد، او با گروهی مواجه شد که پیشانی‌هاشان از درازای سجده جراحت برداشته و دستهای‌شان چون دست‌وپای شتران پینه بسته‌بود. گروهی خشک مغز و قشری که هرکه چون آنان فکر نمی‌کرد مشرک می‌پنداشتند و در راه خدا کمر به قتل او می‌بستند و از علی (ع) می‌خواستند که در جریان حکمیت به شرک خود اعتراف کند. آنان خود را مجتهد می‌پنداشتند و آماده‌ی فداکاری بودند و اگر زخمی به یکی از آنان وارد می‌شد، می‌گفت که خدایا به سوی تو شتاب کردم که خرسندی تو را به‌دست آورم. یعنی همان‌کاری که عاملان ترورهای انتحاری القاعده و طالبان می‌کنند و اینان نیز بر همین راه وروش هستند و دخترکان معصوم را مسموم می‌نمایند. آیا دولت هیچ اندیشیده‌ است که آثار مخرب این اتفاق بر روح و روان فرزندان و پدران و مادران ایران تا چه حد است؟ و یک‌روز تعلل و یا تاخیر چه آثار غیر قابل جبرانی دارد؟ بی‌گمان، حوزه‌ی دینی در محکوم کردن این جریان باید پیشگام باشد. اگر بساط آنان برچیده نشود، هیچ معلوم نیست که گام بعدی آنها چیست.علی (ع) در نامه‌ای که به محمد بن ابی‌بکر می‌نویسد به گفته‌ای از حضرت رسول (ص) استناد می‌کند که فرمود -البته نقل به مضمون، من بر امت خود از مومنان و مشرکان نگران نیستم. من از کسانی نگرانم که منافق و عالمانِ زبانی هستند. سخنان شایسته‌ای می‌گویند که شما نیز شایسته می‌دانید. لیکن عملی انجام می‌دهند که نکوهیده‌است و شما نیز نکوهیده می‌پندارید. که مرحوم مطهری تعبیر احمق را در باره‌ی آنان بکار می‌بندد. و از آنان باید گریخت هم‌چنان‌که عیسی گریخت و مولوی چه خوب صحنه‌ی گریز او را به تصویر کشیده است:عیسی مریم به کوهی می‌گریخت شیرگویی خون او می‌خواست ریختآن یکی در پی دوید و گفت خیر در پیت کس نیست چه گریزی چو طیر...از کی این سو می‌گریزی ای کریم نه پیت شیر و نه خصم و خوف و بیمگفت از احمق گریزانم برو می‌رهانم خویش را بندم مشوپرسشگر ادامه می‌دهد که مگر تو همان عیسی نیستی که دمت بر هر چیز کارگر می‌افتد و او می‌گوید: آری. لیکن،گفت رنج احمقی قهر خداست رنج و کوری نیست قهر، آن ابتلاستو مولوی نتیجه می‌گیرد کهز احمقان بگریز چون عیسی گریخت صحبت احمق بسی خونها که ریختاندک اندک آب را دزدد هوا دین چنین دزدد هم احمق از شماعباس آخوندیعباس آخوندیWed, 01 Mar 2023 02:29:30 +0330