https://virgool.ir/feed/@chortkeh.mediafa2026-11-10 18:26:48https://files.virgool.ir/upload/users/425163/avatar/wDGIbk.jpeghttps://virgool.ir/@chortkeh.mediahttps://virgool.ir/@chortkeh.media/نظام-پولی-و-تورم-gemcwfpehq5yروایت ما از داستان‌پول به مراحل آخر رسیده است. حال که نسبت به عملکرد نظام پولی و بانکی دید خوبی پیدا کرده‌ایم، نوبت آن است که به یکی از مهم‌ترین و بزرگ‌ترین مشکلات اقتصاد ایران یعنی تورم بپردازیم. بیایید به یک جمع گرم خانوادگی سر بزنیم و به صحبت همه‌چیزدانان خانواده‌ گوش کنیم:شوهر عمه: می‌بینید هر روز جنس‌ها گران می‌شود؟ همه‌اش زیر سر بازاری‌ها است، همین دیروز موز کیلویی ۱۰ تومان بود، امروز می‌گوید ۴۰ تومان. باید فروشنده را به چهار میخ بکشند که حساب دستش بیاید. شوهر خاله: آن بندگان خدا که گناهی ندارند، دلار گران شده و قیمت جنس‌های خارجی بالا رفته. شوهر عمه: موز از خارج می‌آید، چرا سیب‌ را گران می‌کنند؟ آن را که خودمان تولید می‌کنیم!شوهر خاله: دلار که گران می‌شود صادرات سود زیادی پیدا می‌کند. این دلال‌های فلان فلان شده را باید دار زد. سیب را به خارج صادر می‌کنند و قیمتش در داخل بالا می‌رود. به نظرم همه‌اش تقصیر دولت است که دلار را گران کرده.شوهر عمه: بله، دولت دوباره کف‌گیرش به ته خورده، دلار را گران کرده که بودجه را تامین کند. شوهر خاله: از یک طرف دلار را در بازار گران می‌کنند، از طرف دیگر به نورچشمی‌هایشان دلار ۴۲۰۰ تومانی می‌دهند. شوهر عمه: نه آقا، دلار ۴۲۰۰ دروغ است، الان کدام جنس در بازار با ۴۲۰۰ قیمت‌گذاری می‌شود؟ دولتی که بودجه ندارد احمق نیست که دلار را مفت بفروشد.شوهر خاله: اصلا این‌ها علت اصلی تورم نیست، تورم به خاطر حجم زیاد نقدینگی در کشور است که بانک‌ها ایجاد می‌کنند. باید دولت کنترل همه‌ی بانک‌ها را بگیرد و سود‌ها را کم کند. همان‌طور که همه می‌دانیم، بحث‌ها در جمع فامیلی سر دراز دارد. از دورهمی خارج می‌شویم تا کمی به مغزمان استراحت داده و فکر کنیم. تورم یعنی چه؟ تورم یعنی ارزش ریالی که در جیب دارید، در طول زمان نسبت به کالاها و خدمات کمتر و کمتر می‌شود. در واقع این ارزش کالاها نیست که بالا می‌رود، پول است که بی‌ارزش می‌شود.چرا؟ آب در بیابان خیلی باارزش است، اما کنار دریا مفت نمی‌ارزد. پول هم وقتی زیاد می‌شود، ارزش‌اش را از دست می‌دهد. پس برای ریشه‌یابی تورم باید ببینیم چه کسی پول چاپ کرده: بانک مرکزی.یکی از وظایف بانک مرکزی حفظ ارزش پول ملی است؛ بنابراین بانک مرکزی به میل خودش پول چاپ نمی‌کند؛ حداقل نه اینقدر زیاد! پس یا از جایی تحت فشار است، یا چاره‌ای جز چاپ پول ندارد.دولت‌های ایران در دهه ۷۰ هر وقت (همیشه) بودجه کم می‌آوردند، از بانک مرکزی قرض می‌گرفتند. با این کار پول چاپ می‌شد و ارزش پول مردم کم می‌شد. بدون تعارف، دولت از جیب تک‌تک مردم پول برمی‌داشت.از سال ۸۱ این شکل غارت ممنوع شد، اما بودجه‌ کماکان کسری داشت. در همین زمان درآمد نفتی دولت خیلی زیاد شد. دولت نفت صادر می‌کرد، دلار را می‌فروخت، ریال می‌گرفت و صرف اوامر بودجه‌ای می‌کرد. با فروش آن میزان دلار، قیمت ارز کم می‌شد و واردات ارزان؛ این یعنی ختم تولید ملی. بانک مرکزی طبق وظیفه‌ی خود باید دلار را از بازار جمع می‌کرد تا قیمت خیلی پایین نیاید؛ بنابراین ناچار بود پول چاپ کند.دولت با آن همه پول نفت باز هم کسری داشت! این بار سراغ بانک‌ها رفت و وام گرفت؛ بانک‌ها هم بلافاصله سراغ بانک مرکزی رفتند و قرض گرفتند. باز هم چاپ پول. نمونه‌ی بارزش طرح مسکن مهر.از سال ۹۰ به بعد وضع بانک‌ها خراب شد؛ موسسه‌های غیرمجاز برای جذب سپرده‌ سودهای نجومی می‌دادند؛ بانک‌های مجاز هم برای حفظ سپرده‌ها سود را بالا بردند. بانک مرکزی وظیفه داشت جلوی این رقابت برای سپرده را بگیرد، اما نه زور کافی داشت (موسسه‌های غیرمجاز به جاهای پرزور وصل بودند)، نه ابزار قانونی لازم را‍! بانک‌ها به زیان افتادند و سراغ بانک مرکزی رفتند؛ باز هم پول چاپ شد. بانک مرکزی خواست موسسات غیرمجاز را منحل کند، اما سپرده‌گذاران پول خود را با همان سود نجومی طلب کردند. تریبون‌های مجلس و صدا و سیما و نماز جمعه و... همه به بانک مرکزی حمله کردند، باز هم ناچار شد پول چاپ کند.بن‌برنانکه رئیس وقت بانک مرکزی آمریکا (فدرال رزرو) در طی بحران ۲۰۰۸ آنقدر پول چاپ کرد که به بنِ هلیکوپتری معروف شد. البته به دلایل زیادی این اقدام هنوز تورم به همراه نداشته است. ️با این بانک مرکزی غیرمستقل و بلااختیار و با این حجم چاپ پول، انتظاری به جز تورم نمی‌توان داشت. فقط بعضی وقت‌ها که نفت زیاد داریم، دولت می‌تواند ارز را ارزان نگه دارد و با واردات، قیمت‌ها را کنترل کند. با این کار تولید ملی که در شعار استادش هستیم، ضعیف و نحیف می‌شود؛ آن وقت فقط یک جرقه کافی است که قیمت‌ها پرواز کنند به جایی که باید باشند. حماقت‌هایی مثل ارز ۴۲۰۰ و بگیر و ببندهای تعزیرات هم فقط به تولید کشور ضربه می‌زند.️اشتباه نیست که بگوییم رشد قیمت ارز تورم ایجاد می‌کند؛ همچنین اشتباه نیست که بگوییم تحریم‌ها قیمت ارز را بالا برده. اما اینکه قیمت‌ها تا کجا بالا برود به چاپ پول بانک مرکزی، سلامت بانک‌ها و از همه مهمتر، کسری بودجه‌ی دولت مربوط است.چرتکهچرتکهThu, 07 Jan 2021 22:11:11 +0330https://virgool.ir/@chortkeh.media/بانک‌ها-و-خلق-نقدینگی-sxxk5fszv6ktیادداشت‌های #داستان‌پول را با تاریخچه‌ای از پیدایش اولین بانک‌ها و سپس بانک‌های مرکزی دنبال کردیم. درباره‌ی ساختار پولی ایران به عنوان یک نمونه از نظام پولی صحبت کردیم و در یادداشت قبل وارد بحث نظام بانکی شدیم.در این یادداشت به فعالیت شبکه‌ی بانکی می‌پردازیم و مفهوم نقدینگی و خلق آن توسط بانک‌ها را بررسی می‌کنیم. ️ابتدا برای سادگی فرض کنید در اقتصاد فقط یک بانک وجود داشته باشد و پول هم فقط از جنس سکه‌ی طلا باشد، مثل گذشته‌ها. مردم طلاهایشان را پیش بانک به امانت می‌گذارند و در مواقع نیاز برای برداشت سپرده به بانک مراجعه می‌کنند. در شرایط عادی احتمال خیلی کمی وجود دارد که همه‌ی مردم همزمان به پول احتیاج داشته باشند، بنابراین همیشه مقدار زیادی طلا در انبار بانک خاک می‌خورد. فرض کنید شما در چنین اقتصادی برای خرید خانه احتیاج به پول دارید، اما آه در بساط ندارید. یک گزینه این است که به بانک مراجعه کنید و وام بگیرید. بانک می‌داند که قرار نیست همه‌ی مردم به یک‌باره سراغ سپرده‌هایشان بیایند؛ بنابراین می‌تواند بخشی از پول‌ها را وام بدهد که کار ملت راه بیفتد. ️بیایید با عدد و رقم ادامه بدهیم؛ فرضاً در انبار بانک ۱۰۰ سکه وجود داشته باشد. شما برای خرید خانه ۱۰ سکه نیاز دارید، این مقدار را وام می‌گیرید و سکه‌ها را به فروشنده‌ی می‌دهید. احتمالا فروشنده به پول نیاز ندارد و ۱۰ سکه را می‌برد پیش بانک سپرده می‌گذارد. ️چه اتفاقی افتاد؟ در این فرایند یک خانه معامله شد، ۱۰ سکه وام داده شد، ۱۰ سکه به سپرده‌ها اضافه شد (حساب فروشنده خانه)، اما انبار بانک ثابت ماند! قبلا ۱۰۰ سکه سپرده و ۱۰۰ سکه در انبار داشتیم، حالا ۱۱۰ سکه سپرده و ۱۰۰ سکه در انبار داریم! به همین سادگی «نقدینگی» خلق می‌شود؛ یعنی بدون اینکه سکه‌های فیزیکی زیاد شده باشد، مقدار سپرده‌های مردم افزایش می‌یابد. ️بانک خیالی ما تا کجا می‌تواند به وام دادن و خلق نقدینگی ادامه دهد؟ مثلا اگر هزار دفعه وام ۱۰ سکه‌ای بپردازد، سپرده‌ها بیش از ۱۰ هزار سکه می‌شود. حالا اگر بیشتر از ۱۰ نفر برای برداشت سپرده‌هایشان به بانک مراجعه کنند، یعنی فقط ۱٪ از سپرده‌گذاران، انبار خالی می‌شود و بانک ورشکسته!بانک‌ها برای اینکه دچار این ریسک نشوند، همواره درصدی از سپرده‌‌های جدید را به عنوان ذخیره نگهداری می‌کنند. مثلا ۱۰ درصد. در مثالِ ما بانک با ۱۰۰ سکه‌ی اول فقط می‌تواند ۹۰ سکه وام بدهد. این ۹۰ سکه دوباره سپرده‌گذاری می‌شود و بانک می‌تواند ۸۱ سکه (۹۰٪ ۹۰ سکه) را وام بدهد و به همین ترتیب. بنابراین در هر دور مقدار وام جدیدی که بانک می‌تواند اعطا کند کمتر می‌شود. با ادامه‌ی روند، در نهایت ۱۰۰۰ واحد سپرده یا همان نقدینگی ایجاد خواهد شد. خلق پول بانک‌ها از طریق وام‌دهی و سپرده‌گذاری مجدد انجام می‌شود. این مثال بسیار ساده تقریباً همان اتفاقی است که در دنیای امروز می‌افتد. بانک‌ها با دادن وام نقدینگی خلق می‌کنند؛ اما نمی‌توانند تا بینهایت به این کار ادامه دهند و باید برای کنترل ریسک خود، به ازای هر مقدار سپرده‌ (یا همان وام) ذخیره نگهداری کنند. این ذخیره‌گیری روی سپرده‌ها دقیقا همان ذخیره‌ای است که در یادداشت قبل اشاره کردیم. همان‌طور که گفتیم، این ذخیره‌ها نزد بانک مرکزی امانت گذاشته می‌شوند. حداقلِ درصد ذخیره‌گیری معمولا از طرف بانک‌های مرکزی تعیین می‌شود و بستگی به نوع سپرده دارد. مثلا سپرده‌های جاری چون زیاد جابجا می‌شوند، ذخیره‌ی بیشتری دارند. برعکس در مورد سپرده‌های مدت‌دار (مثلا یک‌ساله)، چون تا زمان مشخصی قرار نیست برداشت شوند، ذخیره‌ی کمتری دارند. در یادداشت قبل گفتیم بانک مرکزی برای چاپ پول فقط کافی است حساب ذخیره‌ی بانک‌ها را شارژ کند. برای مثال فرض کنید دولت برای پرداخت حقوق کارمندان پول کم آورده است. عجالتاً از بانک مرکزی قرض می‌گیرد، به این صورت که بانک مرکزی حساب ذخیره‌ی بانک ملی را ۱۰۰ میلیارد تومان شارژ می‌کند، بانک ملی هم حساب دولت را به همین مقدار زیاد می‌کند. در نهایت دولت پول را به حساب کارمندان واریز می‌کند. حالا بانک ملی ۱۰۰ میلیارد سپرده و ۱۰۰ میلیارد ذخیره دارد؛ اگر نرخ ذخیره ۱۰ درصد باشد، بانک می‌تواند تا جایی وام بدهد که سپرده ۱۰ برابر ذخیره باشد! به این ترتیب ۱۰۰۰ میلیارد نقدینگی خلق می‌شود. طبق آمارهای بانک مرکزی در شهریور ۱۳۹۹ نقدینگی حدودا ۲۹۰۰ هزار میلیارد تومان و پایه پولی ۳۷۲ هزار میلیارد تومان بوده است. نسبت این دوتا یعنی پایه پولی تقسیم بر نقدینگی تقریباً همان نرخ ذخیره‌ی سپرده‌ها است؛ حدوداً ۱۳ درصد. به معکوس این عدد «ضریب فزاینده» می‌گویند که برابر ۷.۸ است، یعنی به ازای هر یک تومان پایه‌ی پولی ۷.۸ واحد نقدینگی خلق می‌شود.ضریب فزاینده = نسبت نقدینگی به پایه پولی. در یادداشت بعد از دانشی که در این مجموعه یادداشت‌ها پیدا کرده‌ایم برای تحلیل ریشه‌های تورم همیشگی اقتصاد ایران استفاده می‌کنیم.چرتکهچرتکهThu, 31 Dec 2020 22:25:44 +0330https://virgool.ir/@chortkeh.media/بانک-مرکزی-نظام-بانکی-و-فرایند-چاپ-پول-ryhtroalo7asدر یادداشت‌های قبلی #داستان‌پول گفتیم بانک مرکزی برای کنترل ارزش پول ملی در مقابل ارزهای خارجی و همچنین قرض دادن به دولت و بانک‌ها پول چاپ می‌کند. تا حالا فرض ما این بوده که چاپ پول معادل چاپ اسکناس فیزیکی (یا سکه‌های مسی) است. اما در دنیای واقعی اسکناس‌ها برای پوشش حجم عظیم مبادلات اقتصادی کافی نیست. همچنین تا حالا به نقش بانک‌ها در نظام پولی اشاره نکرده بودیم. در این یادداشت می‌خواهیم نظام پولی کشور را در کنار نظام بانکی بررسی کنیم. در همه‌ی کشورها علاوه بر بانک مرکزی، چندین بانک تجاری نیز وجود دارد که وظیفه اصلی آن‌ها جذب سپرده و پرداخت وام است. همان‌طور که مردم عادی پس‌انداز خود را در بالش یا توی کمد نگهداری نمی‌کنند و به بانک‌ها می‌سپارند، بانک‌ها هم پس‌اندازهای خود را فقط در گاوصندوق شعبه‌ها نگه نمی‌دارند. یک سوال، اصلا چرا بانک‌ها پس‌انداز می‌کنند؟! فرض کنید شما قصد خرید خانه‌ای به ارزش یک میلیارد تومان دارید؛ خانه را می‌خرید و مبلغی که در بانک الف دارید به حساب فروشنده در بانک ب واریز می‌کنید. کار شما و فروشنده تمام شده، اما حالا بانک الف یک میلیارد تومان به بانک ب بدهکار است، چون هنوز اسکناسی جابجا نشده. اگر بانک‌ها بخواهند به شیوه‌ی دوران پارینه‌سنگی عمل کنند، باید چند کامیون اسکناس از یک شعبه‌ی بانک الف بار بزنند و به بانک ب ببرند. تازه این فقط یک معامله‌ی کوچک بود، در طول روز ممکن است هزاران معامله در این ابعاد اتفاق بیفتد و در آخر روز بعضی بانک‌ها چند هزار میلیارد تومان بدهکار یا طلبکار شوند. ️مشکل بزرگتری هم وجود دارد؛ حتی اگر بانک‌ها بتوانند به روشی پول‌ را بین خودشان جابجا کنند، اصلا آن مقدار پول را از کجا باید بیاورند؟! اگر همه‌ی سپرده‌هایی را که جذب کرده‌اند وام بدهند، پولی برای جابجا کردن ندارند و بدهکار باقی می‌مانند. بنابراین لازم است بخشی از سپرده‌های مردم را نگه‌ دارند تا هر وقت نیاز بود به مردم (برداشت سپرده) یا به بقیه بانک‌ها (جابجایی سپرده) منتقل کنند. حالا به سوال قبل برمی‌گردیم، بانک‌ها چطور پس‌انداز می‌کنند؟بانک‌های مرکزی بانک بقیه‌ی بانک‌ها هستند! یعنی بانک‌های تجاری پس‌انداز خود را در بانک مرکزی سپرده‌گذاری می‌کنند. وقتی همه‌ی بانک‌ها در بانک مرکزی حساب داشته باشند، کار انتقال پول ساده می‌شود؛ کافی است عدد حساب بانک الف (بدهکار) کم شود و عدد حساب بانک ب زیاد شود! بانک‌هایی که ذخیره‌ی لازم را نداشته باشند، ممکن است با وقوع یک شوک کوچک دچار «هجوم بانکی» شوند. یعنی مردم جلوی شعب تجمع کرده و سپرده‌های خود را مطالبه می‌کنند. مقداری که هر بانک باید پس‌انداز یا «ذخیره» کند، در درجه اول به تصمیم بانک‌ها بستگی دارد؛ هر بانک با توجه به جنس سپرده‌هایی که جذب کرده (جاری یا بلندمدت) و نوع وام‌هایی که داده (کوتاه‌مدت یا بلندمدت) و بسیاری عوامل دیگر، حساب می‌کند که چقدر ذخیره نیاز دارد. همچنین در بسیاری از کشورها بانک مرکزی نیز بانک‌ها را الزام می‌کند که درصدی از سپرده‌ها را به عنوان «ذخیره‌ی قانونی» نزد بانک مرکزی سپرده‌گذاری کنند. به این ترتیب اعتماد مردم به بانک‌ها و بانک‌ها به یکدیگر افزایش می‌یابد؛ چون همه می‌دانند که اگر به بانکی مراجعه کنند یا از بانکی طلبکار شوند، آن بانک پیش بانک مرکزی «اعتبار» دارد و حتما می‌تواند پاسخگو باشد.سپرده‌ی بانک‌ها نزد بانک مرکزی شبیه اسکناس‌ها و سکه‌های مسی است؛ در واقع اسکناس «پول فیزیکی در جریان بین مردم» است و سپرده‌ی بانک‌ها «پول اعتباری در جریان بین بانک‌ها». به بیان دیگر همان‌گونه که برای مردم عادی وجود اسکناس و مسکوک باعث اطمینان خاطر و اعتماد به بانک می‌شود، اعتبار نزد بانک مرکزی این اعتماد را بین بانک‌ها ایجاد می‌کند. مجموع این دو، همان پایه‌ی پولی یا پول پرقدرت بانک مرکزی را تشکیل می‌دهد و چاپ پول از طریق انتشار اسکناس جدید یا افزایش سپرده‌ی بانک‌ها انجام می‌شود. البته در دوران مدرن چاپ پول عمدتا از روش دوم انجام می‌شود؛ پایه پولی به دلایلی ایجاد می‌شود (سمت منابع) و به روش‌هایی تغییر می‌کند (سمت مصارف). واحد اعداد هزار میلیارد تومان (همت) است.چند مثال:مثال۱: فرض کنید دولت در بانک ملی حساب دارد. از طرفی مردم در طول سال مالیات‌ها را به آن حساب واریز می‌کنند؛ از طرف دیگر دولت سر ماه حقوق کارمندها را از طریق آن حساب پرداخت می‌کند. اگر یک ماه پول کم بیاورد، می‌تواند عجالتاً از بانک مرکزی قرض بگیرد؛ چطور؟ کافی است بانک مرکزی به بانک ملی بگوید عدد حساب دولت را فلان مقدار زیاد کن، در عوض من عدد حساب سپرده‌ات را همان مقدار زیاد می‌کنم! به همین سادگی پول جدید چاپ می‌شود.مثال۲: فرض کنید بانک مرکزی قصد دارد برای کنترل بازار ارز، هزار دلار با قیمت ۲۵ هزار تومان در بازار تزریق کند. دلارهای کاغذی را در اختیار یک صرافی می‌گذارد؛ این صرافی دلار را به مشتری می‌فروشد، مشتری هم ۲۵ میلیون تومان به حساب صرافی در بانک ملی واریز می‌کند. بانک مرکزی در آخر روز حساب ذخیره‌ی بانک ملی را ۲۵ میلیون تومان کم می‌کند، بانک ملی هم عدد حساب صرافی را کم می‌کند! به همین سادگی پول جمع شد!مثال۳: اگر یک بانک با مبلغ عظیمی انتقال سپرده روبرو شود، طوری که از ذخیره‌ای که نزد بانک مرکزی دارد هم بیشتر باشد، چطور بدهی خود را به بانک مقصد تسویه کند؟ تا چند سال قبل که بانک مرکزی ایران در و پیکر نداشت، بانک‌ها به محض اینکه پول کم می‌آوردند، از بانک مرکزی قرض می‌گرفتند. یعنی بانک مرکزی ذخیره‌ی بانک بدهکار را زیاد کرده و همزمان برای این بانک بدهی ثبت می‌کرد. بانک هم بدهی‌اش به یک بانک دیگر را صاف می‌کرد! در یادداشت بعدی از بحث بانک مرکزی خارج شده و به بانک‌ها می‌پردازیم، اینکه چطور وام می‌دهند و چطور نقدینگی خلق می‌شود.چرتکهچرتکهThu, 24 Dec 2020 20:10:33 +0330https://virgool.ir/@chortkeh.media/داستان-پول-قسمت-۶-hbdzcaokrb6wدر سلسله یادداشت‌های #داستان‌پول وارد بحث ساختار پولی ایران شدیم و در رابطه با اجزای پایه پولی صحبت کردیم. گفتیم پایه پولی از چند منبع ایجاد می‌شود که در شکل ۱ لیست شده است. دو مورد اول یعنی «خالص بدهی دولت به بانک مرکزی» و «خالص دارایی‌های خارجی بانک مرکزی» را در یادداشت‌های قبل بررسی کردیم. در این یادداشت دو قلم بعدی یعنی «بدهی بانک‌ها به بانک مرکزی» و «خالص سایر اقلام» را توضیح می‌دهیم. شکل۱: سمت منابع پایه پولی، واحد عددها «هزار میلیارد تومان» است که به اختصار «همت» نوشته می‌شود. بدهی بانک‌ها به بانک مرکزی:بانک‌های تجاری (یعنی همین بانک‌هایی که ما به صورت روزمره با آن‌ها سر و کار داریم)، دو کار اصلی انجام می‌دهند: دریافت سپرده و اعطای وام. از طرفی تا وقتی سپرده‌ای در بانک گذاشته نشود، وامی هم داده نمی‌شود. از طرف دیگر مردم پول خود را صرفاً برای رضای خدا به بانک نمی‌سپارند و بانک باید در ازای سپرده‌ها سود بدهد. تا اینجای کار که واضح است، بانک از افرادی که مازاد منابع دارند سپرده جذب می‌کند و به کسانی که به منابع احتیاج دارند وام می‌دهد. بعد از مدتی وام‌گیرنده‌ها اصل و سود وام را پس می‌دهند، بانک بخشی از سود را خودش بر می‌دارد و بخشی را به سپرده‌گذاران می‌دهد. ️حالا چه می‌شود اگر بعضی از وام‌گیرنده‌ها وام را پس ندهند؟ معمولاً بانک‌ها از قبل احتمال این اتفاق (نکول) را می‌دهند و مبلغی را برای احتیاط ذخیره می‌کنند. اما اگر بازپرداخت نشدن وام‌ها بیشتر از انتظار بانک باشد چطور؟ انتظار داریم در این حالت بانک سود کمتری به سپرده‌گذارها بدهد، چون سودآوری وام‌ها کمتر از مقدار مورد انتظار بوده است. اما اگر بانک سود سپرده را کم کند، احتمالاً مردم سپرده‌ها را برمی‌دارند و در بانک دیگری می‌گذارند که سود بیشتر می‌دهد. ️اگر کاهش سود و بازدهی، کوتاه‌مدت و گذرا باشد، بانک می‌تواند از سود خودش صرف نظر کند و هر مقدار سودی که از وام‌ها در می‌آید به سپرده‌گذارها بدهد. حتی ممکن است بخشی را هم از جیب خودش بگذارد که سپرده‌ها فرار نکنند. در آینده که وضعیت بهتر شد، این زیان بانک قابل جبران است. اما اگر وضعیت خیلی بحرانی باشد، احتمال ورشکستگی بانک وجود دارد. در ایران (و کلاً هر جایی که قانون دکوری و فرمایشی باشد)، بانک‌ها یک راه دیگر هم دارند. از آنجا که ورشکستگی گناه کبیره محسوب می‌شود، به هیچ قیمتی نباید اجازه داد یک بانک ورشکسته شود. بنابراین حتی اگر فعالیت وام‌دهی یک بانک سودآور نباشد، کماکان می‌تواند سودهای چندین درصدی بدهد. می‌پرسید از کجا؟ از بانک مرکزی.️در واقع اگر بانک از وام‌ها سودی کسب نکند (و حتی ضرر کند) می‌تواند از بانک مرکزی قرض بگیرد و به سپرده‌گذارها بدهد! یعنی بانک مرکزی پول چاپ می‌کند که یک بانک بیمار سر پا بماند. این نوع چاپ پول نیز پایه پولی را افزایش می‌دهد؛ بنابراین «بدهی بانک‌ها به بانک مرکزی» نیز بخشی از پایه پولی محسوب می‌شود.طبیعتاً این کار باید ممنوع باشد، اما وقتی هیچ‌کس در کشور حاضر نیست بپذیرد که تعداد زیادی از بانک‌های فعلی ورشکسته هستند، به هر قیمتی که شده از بانک‌ها حمایت می‌کنند؛ نتیجه‌ی این کار فقط تورم است. خالص سایر اقلام:پایه پولی تعداد زیادی اقلام دیگر نیز دارد که هر یک داستان مفصلی دارند. اما در ایران یک جزء مهم از این موارد، حساب تسعیر دارایی‌های خارجی بانک مرکزی است و آن را به طور مختصر بررسی می‌کنیم. در یادداشت‌های قبل گفتیم بانک مرکزی برای کنترل ارزش پول ملی (و دلایل دیگر) همیشه مقدار زیادی طلا و ارز نگهداری می‌کند. اما نگفتیم که این دارایی‌ها را با چه قیمتی ثبت می‌کند؛ اول باید ارزش طلا و ارز را به ریال تبدیل کنیم تا با سایر اقلام قابل جمع باشند.بانک مرکزی همیشه عدد خاصی را برای قیمت تبدیل طلا و دلار (و سایر ارزها) به ریال در نظر می‌گیرد و حساب و کتاب‌ها را انجام می‌دهد. اما به لطف ارزش دائم‌السقوط پول ملی، لازم است هر چند سال نرخ‌های تبدیل هم تغییر کند تا تعداد صفرها با دنیای واقعی جور در بیاید.مثلاً اگر تا پارسال ۱۰۰ میلیارد دلار با قیمت هر دلار ۱۰۰۰ تومان ثبت می‌شده (۱۰۰ هزار میلیارد تومان)، امسال نرخ را عوض می‌کنند و مثلا ۱۰ هزار تومان می‌گذارند. این‌طوری ارزش دلارهای بانک مرکزی ده برابر می‌شود، یعنی ۱۰۰۰ همت. آیا پایه پولی هم ۱۰ برابر می‌شود؟ بانک مرکزی هیچ پولی چاپ نکرده، بنابراین پایه پولی نباید تغییر کند؛ برای اینکه اثر تغییر نرخ را حذف کنند، معادل مقداری که خالص دارایی‌های خارجی افزایش پیدا کرده (در مثال قبل ۹۰۰ همت) را از «خالص سایر اقلام» کم می‌کنند. حالا وقتی همه‌ی اجزای پایه پولی را جمع می‌زنیم همان مقدار قبلی به دست می‌آید. تا اینجا سمت منابع پایه پولی را توضیح دادیم. در یادداشت‌های بعد ساختار پولی ایران را از طرف دیگری بررسی می‌کنیم و درباره نقش بانک‌ها و پدیده‌ی «خلق نقدینگی» حرف می‌زنیم.چرتکهچرتکهThu, 17 Dec 2020 19:54:28 +0330https://virgool.ir/@chortkeh.media/سیستم-استاندارد-طلا-و-پشتوانهی-پول-dmysb3vqcupiدر یادداشت قبل، یک قلم مهم پایه پولی یعنی خالص دارایی‌های خارجی بانک مرکزی را توضیح دادیم. گفتیم یکی از وظایف بانک‌های مرکزی کشورها این است که نرخ برابری پول داخلی با ارزهای خارجی را کنترل کنند. برای این کار همه‌ی بانک‌های مرکزی مقدار عظیمی دارایی به صورت ارزهای جهان‌روا (مثل دلار و یورو) و فلزات گران‌بها مثل طلا نگهداری می‌کنند.در این یادداشت می‌خواهیم به گذشته‌های دور برگردیم، در مورد ارتباط بانک‌های مرکزی کشورهای دنیا در زمان‌های قدیم صحبت کنیم و ببینیم «پشتوانه‌ی پول» چه مفهومی داشته و دارد.اگر از بحث تاریخچه‌ی بانکداری به خاطر داشته باشید، گفتیم در گذشته برای تامین امنیت جابجایی طلا، تاجران طلای خود را نزد صراف‌ها می‌گذاشتند و از آن‌ها رسید می‌گرفتند. این رسید در مقصد قابل تبدیل به طلا بود و کارها را ساده می‌کرد. طبیعتاً در هر کشور صرافی‌های مختلفی فعال بودند که لزوماً با هم ارتباط و تعامل نداشتند؛ پس لزومی هم نبود که رسید یکدیگر را قبول داشته باشند! خب این کار را سخت می‌کرد؛ شما رسید می‌گیرید و به شهر دیگری می‌روید، اما کسی رسید را قبول نمی‌کند!این مشکل در داخل کشورها با تاسیس بانک‌ مرکزی حل شد؛ حق چاپ پولی ملی هر کشور از طرف دولت به بانک مرکزی داده شد و از آن به بعد همه یک واحد پول و یک نوع اسکناس داشتند. در واقع انگار همه‌ی مردم طلاهای خودشان را در بانک مرکزی به امانت گذاشتند و این بانک در ازای آن به مردم اسکناس داد. بقیه‌ی بانک‌ها هم نماینده‌ی بانک مرکزی در ارتباط با مردم شدند تا با پول بانک مرکزی بازی کنند. یک نمونه اسکناس دلار آمریکا در سال ۱۸۸۲ که مقدار معادل ۱۰۰ دلار طلا را تضمین کرده است. به نوشته‌های روی اسکناس دقت کنید! (منبع: ویکی‌پدیا)اما ارتباطات پولی بین کشورها چطور؟ اروپای قرن ۱۹ را فرض کنید که یک جا لیره‌ی انگلیس رواج دارد، یک جا فرانک آلمان. بازرگان‌هایی که از انگلیس با خود لیره می‌برند، چطور باید در آلمان جنس بخرند؟ جواب ساده است؛ همانطور که گفتیم، پول ملی هر کشور معادل مقدار مشخصی طلا بود که در بانک مرکزی قرار داشت، در واقع پول دارای «پشتوانه‌ی طلا» بود. به این ترتیب اگر مثلا ۱ لیره انگلیس معادل ۱ گرم طلا و مارک آلمان معادل ۲ گرم طلا باشد، هر ۱ مارک ۲ لیره می‌ارزد! ️قضیه ساده است، اما نه خیلی! بازرگان انگلیسی لیره را می‌برد آلمان، با فرانک عوض می‌کند، جنس می‌خرد، برمی‌گردد انگلیس. اگر در مقابل بازرگان آلمانی لیره‌‌ها را به انگلیس نبرد و از آنجا کالا وارد نکند، روی دستش می‌ماند. چون در آلمان که لیره به کار نمی‌آید! اگر این کار یعنی واردات از آلمان خیلی زیاد اتفاق بیفتد، حجم بالایی لیره در آلمان می‌ماند و خریدار هم ندارد؛ پس کم‌ارزش می‌شود. اما این که ممکن نیست، چون ارزش آن در انگلیس با طلا تضمین شده!اینجا بانک مرکزی آلمان وارد می‌شود، لیره را از مردم می‌خرد و در مقابل به آن‌ها فرانک می‌دهد (در واقع پول جدید چاپ می‌کند!). اما لیره به چه دردش می‌خورد؟ بانک مرکزی آلمان می‌تواند صبر کند تا یک عده‌ای بروند از انگلیس کالا وارد کنند و قضیه برعکس شود، یعنی برای واردات از انگلیس به لیره نیاز باشد و لیره‌ها را بفروشد. اما اگر آش خیلی شور شود، مخصوصاً وقتی ارزش لیره مورد اطمینان نباشد، می‌تواند شخصاً برود دم در بانک مرکزی انگلیس و طلا بگیرد! شاید باور نکنید، اما در گذشته بعضی وقت‌ها بانک‌های مرکزی چندین تن طلا رد و بدل می‌کردند تا موازنه برقرار بماند! ️این سیستم «نظام استاندارد طلا» نام دارد که تا قبل از جنگ جهانی اول در دنیا رایج و پایدار بود. یعنی پول هر کشور با مقدار مشخصی طلا تضمین شده بود که در خزانه بانک مرکزی نگهداری می‌شد. بعد از جنگ جهانی اول بسیاری از کشورها به خاطر آسیب‌های جنگ نتوانستند به ارقام قبلی متعهد بمانند و ارزش پول ملی خود را کاهش می‌دادند. در فاصله بین دو جنگ جهانی کشورها آنقدر این کار را کردند که اعتبار این سیستم زیر سوال رفت. یعنی کشورها در مبادلات خارجی بزرگ، کلاً طلا را ترجیح می‌دادند و تجارت سخت می‌شد. بعد از جنگ جهانی دوم کشورها نشستند فکر کردند و راه جایگزینی پیشنهاد دادند؛ آمریکا ارزش دلار خودش را با طلا حفظ می‌کند، بقیه کشورها به جای طلا، دلار نگهداری می‌کنند. قاعدتاً وقتی همه این سیستم را قبول کنند، نباید فرقی داشته باشد! همه قبول داشتند، به جز کدخدا! آمریکا در سال ۱۹۷۱ زیر قول خود زد و گفت طلا نمی‌دهم! هرکسی دلار دارد می‌تواند در بازار آزاد طلا بخرد! قیمت طلا در بازار آزاد خیلی بیشتر از ارزش تضمین‌شده‌ی دلار بود و با این کار عملاً ارزش دلار کاهش پیدا کرد. در واقع هر کشوری که دلار داشت ضرر کرد! و البته چون زور آمریکا زیاد بود، کسی نتوانست چیزی بگوید. از آن زمان تاکنون همه چیز روی هوا کار می‌کند، به عبارتی پول ملی کشورها «بدون پشتوانه» است. به بیانی دیگر امروزه اعتبار دولت و بانک مرکزی هر کشور پشتوانه‌ی پول آن کشور است.چرتکهچرتکهThu, 10 Dec 2020 20:55:44 +0330https://virgool.ir/@chortkeh.media/یادداشت-چهارم-پول-خالص-داراییهای-خارجی-بانک-مرکزی-hmvb2eminso7در یادداشت قبل گفتیم مهمترین اختیار بانک مرکزی چاپ پول است؛ به این پول چاپ‌شده، پایه پولی می‌گوییم. همچنین گفتیم پایه پولی در واقع هر ریالی است که از بانک مرکزی خارج می‌شود. برای فهم دقیق‌تر این مفهوم به سراغ اجزای تشکیل‌دهنده پایه پولی رفتیم و «خالص بدهی دولت به بانک مرکزی» را توضیح دادیم.سمت منابع پایه پولی، واحد عددها هزار میلیارد تومان است که به اختصار «همت» نوشته می‌شود، ربطی هم به مستر همتی رئیس کل ندارد! در این یادداشت می‌خواهیم در مورد دومین جزء پایه پولی صحبت کنیم که در حال حاضر در ایران بزرگترین جزء پایه پولی هم هست: خالص دارایی‌های خارجی بانک مرکزیهر کشوری برای خودش یک واحد پول دارد که در داخل آن کشور برای مبادلات اقتصادی استفاده می‌شود. اما در مبادله‌های خارجی (مثلا واردات و صادرات یک کشور) لازم است پول‌ها به یکدیگر تبدیل شوند؛ یعنی مثلا بازرگان ایرانی به افغانستان سیمان صادر می‌کند و افغانی می‌گیرد؛ افغانی که در ایران کاربرد ندارد، پس باید به ریال تبدیل شود. یا اصلا ممکن است معامله با پول انجام نشود؛ مثلا ایران یک محموله بنزین به ونزوئلا صادر می‌کند و در ازای آن چند تن طلا تحویل می‌گیرد. شمش طلا هرچقدر ارزش داشته باشد، با آن نمی‌شود از بقالی خرید کرد؛ پس آن هم باید تبدیل شود.اینجا یک مسأله مهم پیش می‌آید؛ نرخ برابری پول داخلی با طلا و بقیه ارزها. چه کسی تعیین می‌کند هر دلار آمریکا چند ریال ارزش دارد؟ یا هر گرم طلا چند ریال می‌شود؟ بازار آزاد! چطور؟️وقتی صادرات یک کشور بیشتر از واردات باشد، ارز و طلای زیادی وارد کشور می‌شود و ارزش آن در مقابل ریال کاهش می‌یابد. برعکس وقتی واردات زیاد باشد، قیمت ارز و طلا بالا می‌رود. بانک‌های مرکزی دنیا حجم زیادی طلا و ارز به عنوان ذخیره و برای کنترل ارزش پول ملی نگهداری می‌کنند. در مواقع لازم برای بالا و پایین کردن ارزش پول ملی وارد بازار شده و ارز و طلا خرید و فروش می‌کنند. حالا این وسط بانک مرکزی چه‌کاره است؟ کشور خودمان را در نظر بگیرید و فرض کنید همه‌ی مبادلات خارجی با دلار آمریکا انجام می‌شود. بانک مرکزی وظیفه‌ دارد ارزش پول ملی را حفظ کند؛ پس باید نرخ برابری ریال و دلار را کنترل کند، یعنی نه اجازه بدهد دلار خیلی گران شود، نه خیلی ارزان. بعضی وقت‌ها که صادرات کشور زیاد باشد، دلار اضافه را بانک مرکزی می‌خرد تا قیمتش کم نشود؛ برعکس وقتی واردات کشور زیاد باشد، بانک مرکزی دلار می‌فروشد تا قیمت آن خیلی بالا نرود.به هر میزان که بانک مرکزی به طورخالص دلار بخرد، ریال جدید چاپ شده است. مثلا اول صبح ۱ میلیون دلار می‌فروشد، عصر ۲ میلیون دلار می‌خرد. پس به طور خالص ۱ میلیون دلار خریده و معادل آن پول چاپ کرده است. با این کار پایه پولی زیاد می‌شود، به همین سادگی!️کجا اشکال پیش می‌آید؟ فرض کنید یک کشوری همواره وارداتش بیشتر از صادرات باشد؛ این کشور بعد از مدتی ارز کم می‌آورد، ذخیره‌ی ارزی بانک مرکزی هم ته می‌کشد و ارز مورد نیاز برای واردات وجود ندارد. چه اتفاقی می‌افتد؟ ما ایرانی‌ها که خیلی با این پدیده آشناییم، ارز خارجی گران می‌شود و ارزش پول ملی به باد می‌رود.برعکس، فرض کنید کشوری همیشه صادراتش از واردات بیشتر باشد؛ بعد از مدتی ارز خارجی روی دست مردم و بانک مرکزی باد می‌کند. این بار پول ملی گران می‌شود و ارز خارجی کم‌ارزش. شاید باور نکنید، ولی ایران به طور تاریخی بیشترین ضربه را از این اتفاق خورده، نه جهش قیمت ارز! چطور؟️دولت همیشه نفت دارد، بعضی وقت‌ها خیلی زیاد دارد! نفت صادر می‌کند و دلار می‌گیرد. اگر دلار را یک‌جا در بازار بفروشد، طبیعتا ارزان می‌شود. دولت طبق قانون موظف است دلار را به بانک مرکزی بدهد تا بانک طبق صلاحدید خودش در بازار عرضه کند. حالا اگر دولت دلار را صرفاً پیش بانک مرکزی امانت بگذارد، اتفاق خاصی نمی‌افتد. اما اگر بانک مرکزی دلار دولت را بخرد، باید معادل آن پول چاپ کند و به دولت بدهد. پس در این مرحله پول چاپ می‌شود. در مرحله بعد اگر بانک مرکزی دلار را در بازار بفروشد (به واردکننده)، انگار پولِ چاپ‌شده را جمع می‌کند. هرچقدر از دلار که دست بانک مرکزی بماند، معادل آن پول چاپ شده و پایه پولی بالا رفته است! رشد پایه پولی هم که یعنی تورم و کاهش ارزش پول ملی. حالا «خالص دارایی‌های خارجی بانک مرکزی» یعنی چه؟ بانک مرکزی در هر لحظه یک مقداری ارز یا طلا در اختیار دارد. بخشی از دارایی‌ها نزد بانک مرکزی امانت گذاشته شده و بانک مرکزی آن‌ها را نخریده، بنابراین پولی هم بابت‌شان چاپ نشده. اگر این امانت‌ها را کم کنیم، بقیه‌اش می‌شود خالص دارایی‌های خارجی بانک مرکزی، یعنی آن مقدار ارز یا طلایی که بانک مرکزی خریده و به ازای آن‌ها پول چاپ کرده است. در شهریور ۱۳۹۹ این مقدار حدود ۳۶۰ هزار میلیارد تومان بوده، معادل حدوداً ۸۵ میلیارد دلار.در یادداشت بعدی در مورد تاریخچه‌ی ارتباط بانک‌های مرکزی کشورها و مفهومی به نام «پشتوانه‌ی پول» صحبت خواهیم کرد.چرتکهچرتکهThu, 03 Dec 2020 15:49:27 +0330https://virgool.ir/@chortkeh.media/چرا-دولت-امسال-انقدر-بد-عمل-میکند-n61ag0x4vqvuسیاست‌مداران، مانند سایر افراد، تا زمانی که حیات سیاسی آن‌ها ادامه دارد، تلاش می‌کنند تا مطلوبیت انتظاری خود را بیشینه کنند. این مطلوبیت می‌تواند از درآمد، انگیزه‌های غیر مادی، قدرت و... تأثیر پذیرد. یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های این مطلوبیت، شانس تصدی مجدد قدرت در سال‌های آتی است. بر این اساس هر سیاستمداری نیاز دارد تا "میراثی" از خود به جای بگذارد که با کم‌ترین هزینه بیشترین شانس تصدی قدرت را برای او ایجاد نماید.بحرانی مانند ویروس کرونا بهترین موقعیت است تا میراثی که به آن اشاره گردید، بر جای گذاشته شود. در شرایط عادی، با ارائه‌ی پاسخی قاطع به این بحران، هرچند ممکن است درکوتاه مدت اقتصاد دچار رکود شود، (در این خصوص و تأثیر پاسخ‌های متفاوت بر اقتصاد می‌توانید به این یادداشت رجوع کنید.) اما نجات جان‌ هزاران نفر و مقایسه‌ی نتیجه عملکرد دولت با سایر کشورها می‌تواند تا سال‌ها برنده‌ی انتخابات را مشخص نماید. مهم‌ترین سؤال در این خصوص چرایی عدم ارائه‌ی پاسخ بهینه در این شرایط است.زمانی که فرد یا گروهی بر اساس منافع خود بهترین رفتار را ارائه نمی‌دهد، به عنوان اولین عامل می‌توان به قیودی که او را محدود می‌سازد، توجه نمود. یک پاسخ سراسری به بحران کرونا به معنای تعطیلی بسیاری از مشاغل است. اولین اثر چنین پاسخی، کاهش شدید درآمد بسیاری از مردم و حتی کاهش درآمدهای دولت است. در بحث #کسری‌بودجه گفتیم که ابتدا و انتهای بودجه در شرایط عادی هم با تقریب‌های بسیار زیادی به هم می‌رسد و به صور معمول ناترازی‌های فراوانی در آن وجود دارد. در چنین شرایطی کاهش درآمدها، برای سیاست‌مدار قوز بالای قوز خواهد بود. مشکل دیگر تعطیلی سراسری نیاز به تأمین معیشت مردم، به خصوص آن‌هایی که بیشترین آسیب را از این تعطیلی می‌بینند در ایام تعطیلی است. دولتی که در تأمین خرج‌های معمول خود نیز دچار مشکل است و با سیلی صورت خود را سرخ نگه داشته است، با افزایش هزینه‌ها دیگر حتما چون آهو در برف گیر خواهد کرد.ممکن است بگویید که تقریبا هیچ دولتی در دنیا به میزانی مازاد بودجه نداشته است که بتواند هزینه‌های پاسخی قاطع را تأمین نماید. در پاسخ باید بگوییم که حق با شماست، هر چند همه‌ی دولت‌ها ناچار به افزایش کسری بودجه شدند اما با شرایطی متفاوت دست به این اقدام زدند. در بحث #کسری‌بودجه بیان شد که دولت‌ها راه‌های متفاوتی برای تأمین کسری بودجه در اختیار داردند که بسیاری از آن‌ها برای دولت ما به خوبی فعال نشده‌است و یا با توجه به شرایط کنونی از دست‌رس خارج است. گفتیم دولت‌ها موجودات بد حسابی هستند و هر چه بد حسابی آن‌ها بیشتر و آشکارتر باشد، در مواقع نیاز با شرایط سخت‌تری برای قرض گرفتن مواجه خواهند بود، که این شرایط برای دولت ایران نیز صادق است. از دست دادن فرصت‌های طلایی برای تأمین کسری بودجه در چند ماه گذشته عاملی دیگر در بسته شدن دست دولت است که برای آشنایی بیشتر می‌توانید به این پست رجوع کنید.یکی از راه‌کارهای دیگری که در بسیاری از کشورها استفاده شده است، افزایش پایه‌ی پولی و استفاده از شیر اصلی بانک مرکزی است. در زمانی که همه‌ی کشورها از این راهکار استفاده‌ی مناسبی به عمل می‌آورند، عدم استفاده گسترده‌ی دولت که به این ابزار اعتیاد دارد عجیب است. اما مشکل دقیقا همین جا است که به دلیل سابقه‌ی موجود از دولت در کشور، هر گونه سیاست پولی، سریعا اثر خود را در تورم نشان خواهد داد. به عبارت دیگر، بی اعتباری دولت و بانک نزد مردم باعث می‌شود تا با مشاهده‌ی اعمال سیاست پولی انبساطی، مردم خود را برای تورم بیشتر آماده سازند. از طرف دیگر تورم فزاینده توان دولت را برای تمرکز بر سایر مشکلات کاهش می‌دهد و دائما می‌باید به دنبال دستگیری قصاب و دلال و لاستیک‌فروش باشد. این شرایط موجب می‌شود تا دولت ارائه‌ی پاسخی قاطع را تا زمانی که بحران به حدی بالایی از شدت خود برسد به تعویق بیاندازد.در متن‌های آتی #داستان‌پول به ادامه بحث پول و تورم و تبیین اثرات مخرب آن خواهیم پرداخت.چرتکهچرتکهMon, 30 Nov 2020 00:12:19 +0330