https://virgool.ir/feed/@boutiqa.magazineنشریه‌ی تخصصی شعر - دانشگاه صنعتی شریفfa2026-11-12 15:44:51https://files.virgool.ir/upload/users/88427/avatar/avatar.pnghttps://virgool.ir/@boutiqa.magazinehttps://virgool.ir/@boutiqa.magazine/شعر-عقاب-hxcuyhooo0zpگشت غمناک، دل و جانِ عقابچو ازو دور شد اَیّـام شَبابدید کِش، دور به انجام رسیدآفتابش به لبِ بام رسیدباید از هستی، دل بر گیردره سوی کشور دیگر گیردخواست تا چارۀ ناچار کنددارویی جوید و در کار کندصبحگاهی ز پِـیِ چارۀ کارگشت بر بادِ سبک سِیر سوارگلّه، کآهنگ چرا داشت به دشتناگه از وحشت، پُر وِلـوِله گشتوان شبان، بیم زده، دِل نِگرانشد پِـیِ بَرّۀ نوزاد دَوانکبک، در دامن خار‌ی آویختمار پیچید و به سوراخ گریختآهو استاد و نگه کرد و رمیددشت را خط غباری بکشیدلیک صیّاد سَـرِ دیگر داشتصید را فارغ و آزاد گذاشتچارۀ مرگ، نه کاری است حقیرزنده را دل نَشَود از جان سیرصید هر روزه به چنگ آمد زودمگر آن روز که صیّاد نبودآشیان داشت بر آن دامَنِ دشتزاغکی زشت و بد اندام و پَلَشتسنگ ها از کَفِ طفلان خوردهجان ز صد گونه بلا در بردهسا ل ها زیسته، افزون زِ شُمارشکم آکَنده، ز گَند و مُرداربر سر شاخ وُرا دید عقابز آسمان، سوی زمین شد به شتابگفت که: « ای دیده ز ما بَس بیدادبا تو امروز مرا کار افتادمشکلی دارم اگر بُگشاییبکنم آن چه تو می‌فرمایی »گفت: « ما بندۀ درگاهِ توایمتا که هستیم هوا خواهِ تو‌ایمبنده آماده بُوَد، فرمان چیست؟جان به راه تو سِپارم، جان چیست؟دل، چو در خدمت تو شاد کنمننگم آید که ز جان ‌یاد کنم »این همه گفت، ولی با دلِ خویشگفت و گویی دگر آورد به پیشکاین ستمکار قوی پنجه، کُنوناز نیاز است، چنین زار و زَبونلیک ناگَه چو غَضَبناک شودزو حساب من و جان، پاک شوددوستی را چو نباشد بُنیادحَزم را باید از دست نداددر دل خویش چو این رای گُزیدپر زد و دور تَـرَک جای گُزیدزار و افسرده، چنین گفت عُقابکه: « مرا عُمر، حُبابی است بر آبراست است، این که مرا تـیز پَـر استلیک پروازِ زمان تیـز‌تـر استمن گذشتم به شتاب از دَر و دَشتبه شتاب اَیّـام از من بگذشتگر چه از عُمر، ‌دل سیری نیستمرگ می‌آید و تدبیری نیستمن و این شَـهـپَـر و این شوکت و جاهعُمرم از چیست بدین حَد کوتاه؟تو بدین قامت و بالِ ناسازبه چه فن‌ یافته‌ای عُمرِ دراز؟پدرم نیز به تو دست نیافتتا به منزلگه جاوید شتافتلیک هنگام دَمِ باز پَسینچون تو بر شاخ شدی جایگُزیناز سَـرِ حَسرت، با من فرمودکاین همان زاغِ پَلید است که بودعُمر من نیز به‌ یَغما رفته استیک گُل از صَد گُلِ تو نشکفته استچیست سرمایۀ این عُمرِ دراز؟رازی این جاست، تو بگشا این راز! »زاغ گفت: « اَر تو در این تدبیریعَهد کُن تا سخنم بِپذیریعُمرتان گر که پذیرد کم و کاستدگری را چه گنه؟ کاین ز شُماستز آسمان هیچ نیایید فُرودآخر از این همه پرواز، چه سود؟پدر من که پس از سیصد و اَندکانِ اَندرز بُد و دانش و پَندبارها گفت که بر چَرخِ اَثیربادها راست فراوان تَاثیربادها کَز زِبَــرِ خاک وَزَنـدتن و جان را نرسانند گَزَنـدهر چه از خاک، شوی بالاترباد را بیش گَزَند است و ضَرَرتا بدانجا که بر اوجِ اَفلاکآیتِ مرگ بُـوَد، پِیکِ هَلاکما از آن، سال بسی‌ یافته‌ایمکز بلندی،‌ رُخ بَر تافته‌ایمزاغ را میل کُنَد دل به نَشیبعُمر بسیارش، اَر گشته نَصیبدیگر این خاصیتِ مُردار استعمر مُردار خوران بسیار استگَند و مُردار بِـِهین درمان استچارۀ رَنجِ تو زان آسان استخیز و زین بیش، ‌رَهِ چرخ مَپویطُعمۀ خویش بر اَفلاک مَجویناودان، جایگَهی سخت نِکوستبِِه از آن، کُنجِ حیاط و لبِ جوستمن که صد نکتۀ نیکو دانمراه هر بَـرزَن و هر کو دانَمخانه، اَندر پَسِ باغی دارموَندَر آن گوشه سُراغی دارمخوان گستردۀ اَلوانی هستخوردنی‌های فراوانی هست! »آن چه زآن، زاغ چنین داد سُراغگَندزاری بود، اَنـدَر پَسِ باغبوی بَد، رفته از آن، تا رَهِ دُورمَعدنِ پَشّه، مَقامِ زنبورنِفـرَتَش، گشته بلای دل و جانسوزش و کوری دو دیده، از آنآن دو همراه رسیدند از راهزاغ بر سُفرۀ خود، کَرد نگاهگفت: « خوانی که چنین اَلوان استلایقِ مَحضَرِ این مهمان استمی‌کُنَم شُکر که درویش نِـیَـمخِجِل از ما حَضَـرِ خویش نِـیَـم »گفت و بِِشنُود و بِِخورد از آن گَندتا بیاموزد از او، مِهمان پَندعُمر در اوجِ فَلَک بُرده به سَردَم زده در نَفَسِ بادِ سَحَرابر را دیده به زیـرِ پَـرِ خویشحَیَوان را همه فَرمانـبَـرِ خویشبارها آمده شادان ز سَـفَربه رَهَش بسته فَلَک طاقِ ظَفَرسینۀ کَبک و تَـذَرو و تِیـهوتازه و گرم شده طُعمۀ اواینک اُفتاده بر این لاشه و گَندباید از زاغ بیاموزد پَندبوی گَندَش دل و جان تافته بودحال بیماریِ دِق‌ یافته بوددلش از نِفرَت و بیزاری، ریشگیج شد، بَست دَمی دیدۀ خویشیادش آمد که بر آن اوجِ سِپِـهرهست پیروزی و زیبایی و مهر!فَرّ و آزادی و فَتح و ظَفَر استنَفَسِ خُـرّمِ بادِ سَحَر استدیده بُگشود به هر سو نِگَریستدید گِردَش اثری زین ها نیستآن چه بود، از همه سو خواری بودوحشت و نِفرَت و بیزاری بودبال بَر هم زد و بَر جَست از جاگفت که: « ای ‌یار، بِـبَخشای مَراسال ها باش و بِدین عِیش بِنازتو و مُردار، تو و عُمرِ درازمَن نِـیَـم دَرخورِ این مِهمانیگَند و مُردار، تو را اَرزانیگر در اوجِ فَلَکَم باید مُردعُمر در گَند، به سَر نَتـوان بُرد! »شَـهـپَـرِ شاهِ هوا، اوج گرفتزاغ را، دیده بر او مانده شِگِفتسوی بالا شُد و بالاتر شُدراست با مِـهـرِ فَلَک، هَمسَر شدلحظه‌ای چند بر این لوحِ کَبودنُقطه‌ای بود و سپس هیچ نَبود…پرویز ناتل خانلریبوطیقابوطیقاThu, 20 Feb 2020 21:25:18 +0330https://virgool.ir/@boutiqa.magazine/شاعری-از-جنس-مردم-wcl9dwpzscwi آیا اخوان ساده‌فهم‌ترین شاعر شعر نو است؟نویسنده: سید محمدحسین قاسمی«من نه سبک‌شناس هستم؛ نه ناقد... من هم از کار نیما الهام گرفتم و هم خود برداشت داشته‌ام... شاید کوشیده‌باشم از خراسان دیروز، به مازندران امروز برسم».هنگامی‌که «نیما یوشیج»، ققنوس‌وار، اشعار کلاسیک خود را تبدیل به اشعار نو کرد و جنبشی در ادبیات پارسی به وجود آورد، دو نگرش را در رابطه با ادامۀ حیات شعر می‌توانستیم متصور باشیم؛ دیدگاه اول این بود که با توجه به نزدیک شدن زبان نظم به زبان نثر، از دیریابی شعر نزد تودۀ مردم کاسته می‌شود و درک عمومی از ادبیات نیز به تبع آن افزایش می‌یابد. اما نگرش مقابل آن نیز وجود داشت؛ برداشتن برخی محدودیت‌ها هنگام سرودن شعر، امکان خیال‌‌پردازی شاعر و استفاده از نمادها و استعاره‌های بیش‌تری را فراهم می‌ساخت.با گذشت زمان، مشاهده کردیم که هیچ‌کدام از دو نگرش فوق، به‌طور مطلق صحیح نیست و برخی از شاعران بزرگ معاصر را می‌توان در دسته‌ی نخست، و برخی دیگر را در دسته‌ی دوم جای داد. «مهدی اخوان ثالث» عزیز ما را، بسیاری از کارشناسان امر، در دسته‌ی شاعران قابل‌فهم‌تر قرار داده‌اند. مقایسه‌ی اشعار وی با امثال نیما یوشیج و «احمد شاملو»، ما را به این نتیجه می‌رساند که علی‌رغم نزدیکی زبان شعری وی به سبک خراسانی، و تبعیت او از حماسه‌سرای بزرگ، «ابوالقاسم فردوسی»، م.امید از سادگی بیان بیش‌تری نسبت به هم‌عصران خود برخوردار است.حال به بررسی ریشه‌های این موضوع و تأثیرات ناشی از آن می‌پردازیم؛ همان‌طور که پیش از این نیز بیان شد، زبان او به قدما نزدیک است و به‌نوعی می‌توان شعر او را ترکیبی از سنت و مدرنیته دانست. همان‌طور که خود می‌گوید: «من نه سبک‌شناس هستم؛ نه ناقد... من هم از کار نیما الهام گرفتم و هم خود برداشت داشته‌ام... شاید کوشیده باشم از خراسان دیروز، به مازندران امروز برسم»؛ گزاف نیست اگر بگوییم مردم ما با اشعار کلاسیک، بیش از اشعار نو مأنوس هستند؛ و این مورد، به نزدیک شدن ذهن خواننده به زبان شاعر منجر می‌شود.عنصر دومی که در قابل درک بودن اخوان دخیل است، «عاطفه» است. «اسماعیل خویی» در این باب بیان می‌دارد: «اگر در شعر قدیم ایران، «باباطاهر» را نماد عاطفه بدانیم، شعری که کلام آن از دل برمی‌آید و بر دل می‌نشیند و مخاطب با خواندن آن تمام سوز درون شاعر را در خود بازمی‌یابد، اخوان، فرزند بی‌نظیر باباطاهر در این زمینه ‌است». او در انتقال این عنصر به مخاطب، بسیار قوی عمل کرده و با تلفیق این عاطفه و صلابت سبک خراسانی، معجزه‌ای بی‌بدیل رقم زده است.سومین دلیل را می‌توان در پرتوی «از جنس مردم بودن» او یافت. هرگز برای کسب جاه و مقام یا مال و منال دنیا، مدح کسی نگفت و ارزش قلم و ادبیات را بیش از تملق برمی‌شمرد. هنگامی‌که آقای خامنه‌ای او را به سرودن اشعاری چند در وصف نیکویی انقلاب اسلامی دعوت کرد، این شاعر آزاده گفت: «بنای ما بر این است که همیشه بر سلطه باشیم؛ نه با سلطه». و تاوان این سخنش را نیز داد؛ این جمله‌ی او سبب شد تا مدت زیادی چاپ و انتشار کتاب‌های وی ممنوع باشد و حتی عده‌ای در خیابان او را مورد ضرب و شتم قرار دادند. گرچه بعدها افراد نزدیک به حکومت، این قضیه را تکذیب کردند و بر روابط حسنه‌ی مهدی اخوان ثالث و جمهوری اسلامی تأکید کردند؛ الله اعلم...دلیل آخر، که شاید مهم‌ترین دلیل نیز باشد، تمایل او به سُرایش شعر «اجتماعی» بود. وی در گفت‌وگو با مجله‌ی «آدینه»، در انتقاد از شعر دهه‌ی شصت بیان می‌دارد: «شعر در وهله‌ی اول، باید بتواند با جامعه، تاریخ و مردم ارتباط برقرار کند». هنگامی‌که به معروف‌ترین اشعار اخوان نگاه می‌کنیم، ردپای این موضوع را مشاهده می‌کنیم؛ سرآمد همه‌ی آن‌ها، شعر بی‌نظیر «زمستان» است. در دورانی که پس از کودتای ننگین ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، جامعه‌ی ما فسرده، یخ‌زده و غمگین بود و نفسی که از گرمگاه سینه بیرون می‌آمد، ابری تاریک می‌شد، شاعر، نقش خویش را با تنها ابزارش (کلمه) ایفا می‌کند و به ‌معنای حقیقی، یک «کنش اجتماعی» انجام می‌دهد و مردم را با خود همراه می‌سازد:«سلامت را نمی خواهند پاسخ گفتسرها در گریبان استکسی سر بر نیارد کرد پاسخ‌گفتن و دیدار یاران رانگه جز پیش پا را دید، نتواندکه ره تاریک و لغزان استوگر دست محبت سوی کس یازیبه اکراه آورد دست از بغل بیرونکه سرما سخت سوزان است...»البته یک نکته را باید در این‌جا مدنظر قرار داد و آن هم مرز باریک میان «عامه‌پسندی» و «ابتذال» است. شاید م.امید را می‌توان یکی از بهترین نمونه‌هایی نامید که در عین عامه‌پسندی، از ابتذال دور است و قلم را فدای رضایت خاطر توده‌ی مردم نمی‌کند؛ معضلی که امروزه در تمامی زمینه‌های هنر، علی‌الخصوص ادبیات، بسیار شاهدش هستیم.متن را با تعریف «شعر» از زبان اخوان ثالث به پایان می‌رسانم؛ عبارتی که هرچه آن را تکرار کنیم، باز هم تازگی دارد: «شعر محصول بی‌تابی آدمی است؛ در لحظاتی که در پرتو شعور نبوت قرار می‌گیرد».بوطیقابوطیقاSun, 01 Dec 2019 20:34:02 +0330