https://virgool.ir/feed/@bj485182fa2026-11-11 21:10:31https://files.virgool.ir/upload/users/3824662/avatar/avatar.pnghttps://virgool.ir/@bj485182https://virgool.ir/@bj485182/ردپای-اراده-زنان-در-طول-تاریخ-bnscma6nuloh(قهرمانان زن شاهنامه:بررسی و مقایسه با زنان تراژدی های یونان باستان)چکیده:در تاریخ کم نیستند زنانی که قربانی اراده و تصمیم خود شده اند، تصمیمی که از برای کردار تحمیلی جامعه مردان به زنان صورت گرفته است. در طول تاریخ،بعضا تاریخ ایران مسائل حرمسرا و ربودن زنان و سپردن آنها به جباران مسئله ای عادی است. هدف از انجام این پژوهش بررسی چگونگی نقش زنان شاهنامه در تقدیر خود با محوریت تهمینه و قیاس آن با دیگر زنان تراژیک یونان باستانی است. نخستین امری که موجب تغییر سرنوشت میشود اراده است اراده ای که گاه آگاهانه فقدان را با خود می آورد . حال پرسش اینکه زنان تا چه حد قدرتمند هستند؟اینکه در پاسخ به جبر ساختاری جامعه سکوت کنند یا در مقابل آن بایستند؟ زن خوب شاهنامه واجد کدام ویژگی ها است؟آیا مانند یک زندانی در جبر تحمیلی جامعه است یا خود اوست که معنای خوب بودن را میسازد؟کلید واژگان: نقش زنان، رودابه شاهنامه، تهمینه شاهنامه، مدئای اوریپید، کلوتمنسترای آیسخولوسمقدمه:اهمیت اراده در زندگی زنان همواره یکی از موضوعات مهم در جامعه و هنر بوده. سعی بر این است با تکیه بر آثار ادبی قرون گذشته به این موضوع بپردازم. در آثار حماسی و تراژدی های بزرگ این موضوع نه تنها به تصویر کشیده شده است؛ بلکه تاثیر عمیقی بر سرنوشت شخصیت های داشته است. زنان تراژدی ها نقش پر رنگی در کلیت اثر دارند و مشخصا خود مسئول تمامی سرنوشت خود هستند و این موضوع پوشیده نیست. در شاهنامه فردوسی زنان نقش پر رنگی در طول ماجرای داستان ندارند و گویی در متن اثر دچار خفقان اجباری هستند؛ در نظر من زنان شاهنامه نیز خود بادبان کشتی سرنوشتشان را هدایت میکنند اما این به طور واضح در شاهنامه بیان نشده.در شاهنامه فردوسی و تراژدی های یونان باستان نظیر مدئای اوریپید و کلوتمنسترای آیسخولوس زنان با اراده خود آجر های خانه تقدیرشان را روی هم میگذارند و حس مادرانه نیز بی شک تاثیر بسزایی در روند این موضوع دارد.این مقاله به بررسی و مقایسه نقش تصمیم و اراده زنان در ایران و غرب با تکیه بر شاهنامه و تراژدی های یونان باستانی با محوریت شخصیت های رودابه، تهمینه، مدئا و کلوتمنسترا می پردازد. امید است این مقاله به ایجاد دیدگاه جدیدی در مورد سرنوشت انتخابی زنان در ایران و جوامع غربی یاری دهد.1. ایران:شاهنامه فردوسی پر از مبارزه، جشن ها و سایر فعالیت های مردانه است. اغلب، زنان در گوشه ای از این ماجرا بوده اند؛ به نظر میرسد که زنان را در گرد و غبار رها میکند. بسیاری از این حماسه به عنوان نمونه ای از تبعیض جنسیتی استفاده میکنند، هر چند برخی معتقد به زن ستیزانه بودن شاهنامه هستند برخی دیگر در پی رد این مدعا. در مورد نقش زنان در اثر حماسی شاهنامه پژوهش های گسترده و در دسترس صورت نپذیرفته است. بیشتر پژوهش ها در راستای چهره زنان و رابطه آنان با مردان و پهلوانان شاهنامه بوده است. در شاهنامه در مواردی داستان زن در برابر مرد تحقیر میشود که طبعا از این دست از عقاید جامعه پدر سالاری ، خصوصا عصر خود فردوسی است .«زن در شاهنامه دارای قدر و منزلتی برابر با مردان نیست و بار ها و بار ها از زبان قهرمانان مرد این حماسه مورد سرزنش قرار گرفته است». برای مثال مهراب تازی نژاد عروس(دختر) داشتن را مایه رسوایی میداند:عروسم نباید که رعنا شوم به نزد خردمند رسوا شومو وقتی هم که از ماجرای عشق رودابه به زال آگاه میشود اظهار پشیمانی میکند:مرا گفت چون دختر آید پدید ببایستش اندر زمان سر بریدنکشتم بگشتم ز راه نیا کنون ساخت بر من چنین کیمیاکه مشخصا داشتن این عقیده به رسم عرب جاهلی اشاره دارد.اسلامی ندوشن معتقد است:« شاهنامه بر خلاف آنچه در نزد اشخاص ناآشنا معروف شده، یک کتاب ضد زن نیست. در همین دوره به تعدادی زن بسیار بزرگوار و شیرین بر می خوریم که نظیر آنها از لحاظ فداکاری و دلاویزی نه تنها در آثار دیگر فارسی، بلکه در آثار بزرگ باستانی سایر کشور ها نیز به ندرت میتوانیم ببینیم».البته این عقیده نیز در همین موضوع، نقش زنان در داستان شاهنامه تاثیر داشته؛ به گونه ای که زنان جز در مواردی اندک نقش و تاثیر مهمی در حادثه داستان نداشته اند؛ پس با توجه به وضعیت اجتماعی موجود آن روزگار به ویژه موقعیت زنان نمیتوان از شاهنامه و فردوسی توقع داشت که زنان شاهنامه نیز همچون زنان یونان نقش بالایی در داستانها پیدا کنند؟ اما میتوان نتیجه گرفت که چهره کلی زن در شاهنامه تا حدودی متعادل است، نه زن ستیزانه و نه زن سالارانه.در پاسخ به چگونگی شکل گیری زن خوب در شاهنامه؛ زن محبوب در شاهنامه زنی است که علاوه بر داشتن جذابیت های ظاهری و ذهنی؛ دارای خصوصیات ارزشمند فرهنگ ایرانی است واین ویژگی ها با هنجار های اجتماعی جامعه همسو است . به طور کلی زنان شاهنامه یا آنهایی هستند که فاقد ویژگی برجسته شخصیتی هستند مثل فرنگیس یا همای و به آفرید و یا آنهایی که مانند سیندخت، رودابه، تهمینه و منیژه واجد استقلال و برجستگی بیشتری هستند. زنان عصیان گری مثل رودابه و تهمینه بیشتر جهت مطالبه حقوق طبیعی خود مورد توجه هستند. زنان شاهنامه جز ازدواج و زادن فرزندان، صبر ورزیدن بر دوری و مرگ آنها وتربیت فرزندانشان بدون پدر گویی نقشی ندارند و همگی به چه سرنوشت دردناک و پررنجی دچار هستند. در داستان های عاشقانه هم دچار دل باختگی پیش از دیدار اند: چنان مینماید که تهمینه پیش از دیدار رستم با شنیدن اوصاف او عاشق و دلباخته او شد.تئودور نولد شاهنامه شناس معروف آلمانی در باره مقام زن در شاهنامه مینویسد:«در شاهنامه زنان نقش فعالی ایفا نمیکنند؛ تنها زمانی ظاهر میشوند که هوس یا عشقی در میان باشد». هر چند همانطور که اشاره شد نقش زنان در شاهنامه بیشس از اینهاست و نمیشود که در یک جمله خلاصه شود. برخلاف هنجار های اجتماعی زمانه خودش زنی را بر اساس جنسیتش قضاوت نمیکند و حکمت شاهنامه با مادر سالاری آمیخته است و نه با زن گرایی به عنوان یک ابزار.1-1. تحلیل شخصیت و نقش زنان شاهنامه (رودابه _ تهمینه)1-1-1- رودابه:از جمله زنانی در شاهنامه که در داستان نقش خود را بازی میکند.رودابه دختر مهراب کابلی، همسر زال و مادر رستم است.از جمله دلباختگان شاهنامه که برای رسیدن به معشوق خود از هیچ کاری فروگذار نکرد. «بین داستان های عاشقانه شاهنامه از همه عالی تر و کامل تر داستان دلدادگی رودابه به زال است»(اسلامی ندوشن).رودابه زنی عاشق بود؛ نخست داستان عاشقی اش به عنوان همسر و بعد عاشق در معنای مادر. بعد از آن تنها نقش مادری دلسوز را دارد که رنج فقدان فرزندش را به دوش میکشد.اما عشق او به زال نیرگ نبوده،زیرا زال هم عاشق اوست؛ بعضا آنجا که منوچهر به سام دستور حمله به کابلستان را میدهد زال در همین تعصب عشقش به رودابه رو در روی پدری با آن همه هیبت ایستاده. رودابه، چهره ای است مصمم و مقاوم. رودابه شخصیتی محافظه کار در مقابل پدر و مادرش اما خب اخلاقیات را نادیده میگیرد که به نوعی شخصیت احساسی او هم در جریان عشقش نمود دارد و هم در جریان مرگ فرزندش. زنی است خردمند؛ که قادر به هنجار شکنی سنت های اجتماع شده و در راه وصول به مقصود، عوامل بازدارنده مثل مخالفت پدر را پشت سر گذاشته؛ او با همه مشکل، زال را بر ایرانیان و انیران ترجیح داده و آشکارا عشق خود را ابراز میکند:که من عاشقم همچون بحر دمان از او بر شده موج تا آسمانپر از پور سام است روشن دلم به خواب اندر اندیشه زو نگسلمهمیشه دلم در غم مهر اوست شب و روزم اندیشه چهر اوستاین هنجار شکنی در میان جامعه آن روزگار که دختر را هیچ می شمردند، کم چیزی نیست. مهم ترین کار رودابه زادن رستم است.رستم که هنگام تولد از پهلوی او بیرون کشیده میشود:فرو ریخت از مژه سیندخت خون که کودک ز پهلو کی آید بیرون1-1-2-تهمینه:زنی جسور؛ دخت شاه سمنگان، همسر رستم و مادر سهراب. که جسارت او در بیان دلدادگی اش به رستم است. که همچو رودابه مثل سنت عاشق شدن داستان های شرقی پیش از دیدن رستم و تنها با شنیده ها عاشق شده بود.«حتی از رودابه هم جسور تر و در اجرای مقصود خود مصمم تر است»(اسلامی ندوشن).تهمینه شباهت های بسیاری با رودابه دارد. ولی به نظر میرسد او در عاشقی بهتر بوده است؛ مهم ترین نقش تهمینه زادن سهراب است،او به تصمیم خود یتیم پدر زنده ای را به تنهایی یزرگ میکند و همان پدر او را از تهمینه میگیرد. او در نقش مادری ناشکیباست که در غم از دست دادن فرزند جان میدهد.زنان عاشقی که عشق با فضیلتی را تجربه میکنند؛ این دو جسورانه در مسیر عشقشان ایستادند و با عشق خود وفادار ماندند. مثل تهمینه که بعد از غمنامه ای که برای سهرابش پیش آمد تصمیم گرفت که رستم را ببخشد،لااقل میخواهد که ظاهر اینگونه به نظر رسد؛ چرا که وفاداری در شاهنامه یکی از بالا ترین ویژگی های یک زن است؛ او از زنان آگاه شاهنامه است و ممکن است این گذشت برای او به عنوان پذیرش این واقعیت تلخ قلمداد شود.2. یونان:این سرزمین از پیشروترین جوامع فرهنگی و ادبی جهان در قرن پنجم پ.م بوده است. مناسک مذهبی یونان باستان مانند مراسم دیونیزوس(بزی را قربانی می کردند و خون آن را برروی زمین های کشاورزی میریختند) اهمیت زیادی در ترویج نمایشنامه ها و دیگر آثار ادبی داشته اند. به طوراختصارادبیات یونان یا شعر، تراژدی و یا آثار کمدی نمود پیدا میکند.داستان شعر یونانی با هومر و هزیود آغاز میشود. هومر با دو اثر بزرگ خود ایلیاد و اودیسه بنیان های ادبی یونان را پایه ریزی کرد. که موضوع آن در باب مسائل قهرمانی، افتخار و سرنوشت است. هزیود نیز با آثاری مثل تئوگونیا که به بررسی اسطوره های خلق و خوی پرداخته نقش مهمی در توسعه ادبیات یونان دارد.با گذشت زمان، اشعار حماسی به تراژدی و نمایشنامه ها منتقل میشوند. در نهایت تراژدی های یونانی به گونه ای خاص از ادبیات بدل شدند که به بررسی عمیق تر مسائل انسانی، اخلاقی واجتماعی می پرداختند.نویسندگان بزرگی نیز مانند آیسخولوس،سوفوکل و اوریپید ظهور کردند.به بیان ارسطو:«تراژدی تقلید یک عمل جدی، کامل و با اندازه مشخص استکه به زبان آراسته بیان میشود و از طریق شفقت و ترس تاثیر کاتارسیس را بر مخاطب ایجاد میکند».اوریپید؛ امروزه معتقدند که از بین تراژدی نویسان یونان او بیشترین تاثیر را بر تئاتر معاصر داشته است. از آثار مطرح او میتوان به مدئا و باکخه اشاره کرد.او به بررسی بیشتر مسائل انسانی و روانشناسی پرداخته است. نظر او بر مسائلی بوده که در آن روزگار مناسب صحنه نبوده اند. او خود را مقید به حفظ سنت های کلاسیک کرد. او با برخورد واقع گرایانه اش با انگیزه های روانی شخصیت هایش؛عشق فدرای به نا پسری خود یا جنایت مدئا به فرزندانش، ارزش های مرسوم را به چالش میکشید؛ که اینان آن زمان شایسته تراژدی شناخته نمیشدند. او عدالت خدایان را مورد تردید قرار میدهد.زنان آثار او انسان هایی با انگیزه ها و احساسات پیچیده هستند. به عنوان نمونه مدئا با کینه ای که از یاسون خائن بر دل دارد با تصمیمات دشواری مواجه است که در نهایت منجر به تراژدی میشود. تلاش او بر این است که جامعه را به تفکر درباره نقش ها و مسائل زنان در اجتماع وادار کند.از دیگر نویسندگان تراژیک یونان میتوان به آیسخولوس اشاره کرد که پروتمه در زنجیر و آگاممنون از اثار برجسته اوست. مورد توجه ایشان بیشتر مسایل اخلاقی و دینی بوده،او از تراژدی به عنوان ابزاری برای بررسی مسولیت های انسانی و نتایج اعمال آنها استفاده میکرد. موضوع او در آثارش بیشتر بر محوریت عدالت الهی و سرنوشت بوده و شخصیت ها اغلب با انتخاب های اخلاقی سخت مواجه هستند.به نسبت دیگر تراژدی نویسان؛ آیسخولوس توجه و بال پر بیشتری به عنصر زن در نمایشنامه هایش داشته است. دیدگاه او به پیچیدگی ها و تعارضات شخصیت ها میپردازد. به عنوان مثال در آگاممنون؛ شخصیت کلوتمنسترا زنی قویست که در نهایت تصمیم به قتل شوهرش؛ آگاممنون میگیرد.2-1. تحلیل شخصیت و نقش زنان تراژدی یونان (مدئا _ کلوتمنسترا)2-1-1- مدئا:یکی از پیچیده ترین شخصیت های زن تراژدی یونانی.مدئا دختر آئتیس و همسر یاسون است؛ نوشته اوریپید. که داستانی به تاثیر گذاری و عمق اساطیر دارد. اوشخصیتی عاشق پیشه دارد که با تمامی فداکاری هایش در مسیر این عشق که مهم ترینش وطن گریزی او بوده، نهایت چیزی جز درد و رنج خیانت برایش باقی نمی ماند. که این درد از او زنی خشمگین و انتقام جو می سازد ،انتقامی برای برپایی عدالت. آتش این انتقام تا حدی است که او فرزندان خود را قربانی میکند. و پیچیدگی شخصیت او در همین موضوع است؛ اوریپید مدئا را به عنوان زنی خیانت دیده به تصویر میکشد که در درد فقدان عشق بر باد رفته اش تصمیم میگیرد با قدرت و بی رحمی در پی انتقام باشد. با کشتن فرزندانش، یاسون را مجازات کرده چرا که دیگر با این امر او میراث خوری نخواهد داشت.زن در این اثر نمادی از مقاومت در برابر ظلم است(مدئا در این جامعه مرد سالار به دنبال جایگاه خود است). جامعه زمانه اوریپید، جامعه ای مرد سالار و بی عدالت بودکه اغلب زنان نقشی حاشیه ای و تابع داشته اند. مدئا به عنوان زنی با قدرتی جادویی و مستقل نمونه از زنانی است که توانسته اند از این چهارچوب های اجتماعی فراتر بروند و در برابر محدودیت های اجتماعی خود ایستادگی کنند.2-1-2 کلوتمنسترا:یکی شخصیت های برجسته نمایشنامه آگاممنون از مجموعه اورستیا است.همسر آگاممنون، ملکه میسین است. این شخصیت چنان که از شخصیت های تراژدی پیداست به شدت دچار حماقت تراژیک است. کلوتمنسترا زنی مغرور، که با تکیه برخودبینی خود فکر میکند با قتل همسرش به هدف برپایی عدالت میرسد. اشتباه تراژیک او، تصمیم به قتل آگاممنون است برای انتقام مرگ دخترشان، ایفیگینا.بعد از این عمل، داستان تراژیک نمایشنامه شکل گرفته و زنجیره ای از خشونت و خونریزی را برای او به وجود می آورد. در نهایت این انتقام نه تنها آرامش را برایش به ارمغان نمی آورد بلکه او را در معرض نفرت و خشم خودش قرار میدهد؛ متعاقبا نتیجه ی قرارگرفتن در معرض احساسات منفی (خشم ونفرت) منجر به عذاب و رنج های روانی که در نتیجه تصمیم خود او بوده است شده و مشخصا نمیتوانسته خودش را ببخشد و از این نفرت درون خارج شود. مسیری که به بهانه رسیدن به عدالت پیش گرفته بود راه برگشتی نداشته است پس در نتیجه او را در معرض احساس گناه و هراس از انتقام دیگران قرار می داده است.اما نمیشود مادر بودن کلوتمنسترا را نادیده گرفت، به نظر میرسد عشق مادرانه بانی تمام این موضوعات بوده. او مادری دلسوز است که در رنج نبود دخترش غرق شده و به دنبال انتقام از قاتل دخترش است. درست است که از روی احساس مادرانه دست به جنایتی برده و شاید انجام هر کاری در حق فرزند در پیش چشم مادران پسندیده باشد ولی لااقل در نظر من این چیزی از قباهت عمل او کم نمیکند شاید من هم برای فرزندم دست به چنین عملی و چه بسا بدتر بزنم اما او همچننان زنی است که مرتکب گناه قتل شده. این تعارضات اخلاقی شخصیت ملکه نشان دهنده اهمیت بررسی مسائل اخلاقی در آثار آیسخولوس است. آیسخولوس با خلق این شخصیت به تبیین دیدگاه های خود در باره عدالت الهی، مسولیت های انسانی و انتقام پرداخته است.دریافتیم که چگونه شخصیت های تهمینه و رودابه و مدئا و کلئتمنسترا با تصمیمات و اراده خود سرنوشتشان را رقم زدند . حس مادرانگی در این روند نقش اساسی داشته، در یکی با بخشش و در دیگری انتقام به تصویر کشیده شده است. در متن اوریپید، مادرانگی مدئا تضاد بزرگی با تصمیماتش دارد علی رقم اینکه مادر است، با پشت سر گذاشتن تجربیاتی فارغ از سخت یا آسان بودنشان حاضر شد برای رسیدن به هدف نهایی اش (انتقام ) هر چند تلخ و طاقت فرسا قاتل هر دو پاره تن خود شود.نتیجه ای که از حائز اهمیت است؛چه در جامعه ی ایرانی علی الخصوص شاهنامه و چه در جوامع غربی؛ زنان، از از اراده و توانمندی بالایی برای رسیدن به آنچه قلبی و وجودی میخواستند برخوردار اند، اما تفاوت های فاحش میان این زنان (زنان در جوامع ایرانی علی الخصوص شاهنامه و زنان در جوامع غربی) وجود داشته که گاها در نتیجه ی نهایی خواسته ی قلبی و وجودی تاثیر بسزایی داشته و یا باعث شده به جهت وجود اینگونه تفاوت ها آنچنان که باید به شخصیت و منزلت زن در اراده و توانمندی اش پرداخته نشود ، که چندی از این تفاوت ها در زیر جمع آوری شده است:1. به جهت رسوم مرد سالاری و خانواده سالاری جنس فداکاری و ازخودگذشتگی زنان ایرانی در آن زمان و علی الخصوص در شاهنامه متفاوت تر از جوامع غرب است و به همین سبب در نشان دادن اراده و توانمندی این زنان به جبر رسوم کهن اجهاف شده است و این درحالیست که در جوامع غرب دست و دلبازانه به اراده و توانمندی زنانی چون مدئا و کلئتمنسترا هرچند در جنبه های منفی پرداخته شده است.2. در جوامع ایران و علی الخصوص در شاهنامه زنان همچو تهمینه و رودابه بیشتر از آنکه خودخواهانه از قدرت اراده و توانمندی خود استفاده کنند فداکارانه در جهت به ثمر رسیدن اهداف خانواده از این اراده و توانمندی قدرتمند استفاده کردند و حتی از برای رسیدن به اهدافشان که میتوان گفت اکثرا در جنبه هایی مثبت بوده از بخشش ابایی نداشتند و این در حالیست که در خصوصیات اخلاقی زنان در جوامع غرب که نشان از اراده و توانمندی آنهاست بیشتر از فداکاری برای دیگران ، با فداکاری برای خود در جهت التیام بخشیدن به احساسات درونیشان و یا به عبارت دیگر با خودخواهی مواجه میشویم.در پایان باعث تاسف است که چه در زمانه و رورزگار قدیم و چه در جامعه ی پر زرق و برق و به اصطلاح برابر امروزی هرگز آنطور که مستحق بوده به منزلت اراده و توانمندی زنان در هیچ جامعه ای به اندازه ی کافی پرداخته نشده است.فهرست منابع:- زرین کوب، عبدالحسین: ارسطو و فن نشر، چاپ سیزدهم، تهران: امیرکبیر، 1387- حمیدیان، سعید: در آمدی بر اندیشه و هنر فردوسی، چاپ هفتم، تهران: ناهید، 1383- اشرف زاده،رضا/رحمانیان، الاهه: زنان در شاهنامه، نگاهی اجمالی درمور اسطوره، غنایی و اجتماعی جنه ها/ مقاله- علی نقی ، حسین: تحلیل شخصیت و نقش زنان در داستان های شاهنامه، سال سوم ، شمره نهم، پاییز 1390bahar jabaribahar jabariMon, 10 Feb 2025 14:05:15 +0330