https://virgool.ir/feed/@bijan.aryanaپژوهشگر طراحی دانشگاه صنعتی چالمرزfa2026-11-11 19:48:20https://files.virgool.ir/upload/users/5428/avatar/hJoOyj.jpeghttps://virgool.ir/@bijan.aryanahttps://virgool.ir/@bijan.aryana/تعارض-شرق-شناسی-و-تفکر-طراحانه-نقدی-به-روایت-کیوان-خسروانی-respl9cb3pgyین متن، بریده ای است از یادداشتی به همین عنوان که در جامعه پژوهش طراحی زاین منتشر شده است.رویداد سرآغاز زاین در ده شهریور ۱۴۰۰ علی رغم مشکلات فنی، بستر گفت و گوی جالبی بین چند نسل از طراحان ایرانی بود که با تلاشی خستگی ناپذیر، در پی پویاییِ دوباره هویت ایرانی بوده اند. کیوان خسروانی تلاش کرد تا دیدگاه خود را بر پایه تاریخ تبیین کند، و نیما بهنود دیدگاهی عمل گرایانه و اقتصاد محور را به نمایش گذاشت. بیان شیوای کیوان خسروانی به همراه طرحهای درخشان او که  نمادهایی جذاب از شکوفایی اقتصادی دهه چهل و پنجاه هستند، مشکلات فنی پرشمار رویداد را از دید بینندگان پنهان کرد، تا جایی که برخلاف انتظار ما، اکثریت مخاطبان با رضایت کامل رویداد را ترک کردند.اگر از صحبت کوتاه عیسی طاهریانفر که با دیدی عملگرا به آموزش طراحی در ایران پرداخت صرف نظر کنیم، شاید نکته فراموش شده در این رویداد، دیدگاهی بود که صورت مساله طراحی برای ایران را از دیدگاه تفکر طراحانه بررسی کرده باشد. توجه به این نکته ضروری است که طراحی برای ایران، هم معنای طراحی ایرانی نیست. طراحی برای ایران، یعنی طراحی برای حل صورت مسئله هایی که سرزمین ایران و جامعه ایران با آن روبرو است، و نه مثلا تکرار نقوش و نمادهای ایرانی، یا طراحی که توسط یک باشنده ایران انجام شده باشد.کیوان خسروانی نماینده چندین نسل پیاپی از ایرانیان است که به ناگاه از خوابی چند صد ساله برخاستند و خود را گیج، عریان و بی دفاع  در برابر دنیایی دیدند که ابزار بهتر، ثروت بیشتر، نظام اجتماعی درونی (و نه بیرونی) عادلانه تر را در ترکیب با سودجویی و سنگدلی دیوانه وار نسبت به “دیگرانی” داشت که ایرانیان هم جزیی از آنها بودند. بی شک یکی از بحرانهای آن نسلها، بحران هویت بود. در سرزمینی تقریبا نابود شده، منبعی برای پاسخ به پرسشهای ناشی از این بحران یافت نمی شد. از این رو برخی دون کیشوت وار به غرب ستیزی پرداختند و بسیاری هم در تلاش برای یافتن هویت خود به منابعی رجوع کردند که از نگاه شرق شناسانه به ایران می پرداخت و توسط همان دنیای مهاجم توسعه پیدا کرده بود. منابعی که هزینه آنها معمولا توسط موسسات استعماری تامین می شد و نویسندگان آنها در فضای فکری قرن نوزدهم و نیمه اول قرن بیستم میلادی، همگی مسیحی و باورمند به برتری ذاتی انسان اروپایی بودند. چنین میزانی از سوگیری، تقریبا امکان ارائه داده قابل قبول را زیر سوال می برد. ایده فکری غالب این متون بر این مبناست که نخست، برتری اقتصادی، نظامی و اجتماعی غرب ناشی از جهان بینی و عقیده و ارزشهای غرب است، و دوم، این برتری ذاتی و تاریخی است و از ابتدای تاریخ وجود داشته و تا ابد هم ادامه خواهد داشت. حتی امروز هم تردید در مبنای نخست برای انسان تحصیل کرده ایرانی بسیار سخت است. بویژه که غرب ستیزی دون کیشوت وار هم بیش از آنکه این مبناها را مورد تردید جدی قرار دهد، به اعتبار آنها افزوده است.نگاه کیوان خسروانی به تاریخ ایران بر مبنای کُرنش و پذیرش دیدگاه شرق شناسانه شکل گرفته است، تا حدی که فیلم سیصد را که بر مبنای یک داستان مصور تخیلی و به منظور هیولا سازی از ایران (و احتمالا با توجه به سوابق تبلیغاتی غرب، برای توجیه حمله نظامی به ایران) ساخته شده است را برابر با واقعیت تاریخی می داند؛ یا والریانوس را که از سرزمینی دور به سرزمین ما تجاوز کرده است را آدمِ خوب، و شاپور اول را که در سرزمین خودش متجاوز را اسیر کرده آدمِ بدِ داستان می داند؛ چرا که به متن شرق شناسانه همانند کتابی مقدس باور دارد. البته با توجه به زمانه و نسلی که کیوان خسروانی در آن زیسته است و آنچه بر او گذشته است، هیچ خرده ای بر او نمی توان گرفت، بویژه که فعالیت حرفه ای او آشکارا نشان از علاقه بی اندازه اش به ایران، علی رغم پذیرش نگاه شرق شناسانه دارد.امروز اما در قرن بیست و یکم، دانسته های ما در مورد جمعیت شناسی همراه با بررسی شواهد قابل اندازه گیری و ملموس درباره تاریخ مانند الگوهای تغییرات اقلیمی و بررسی اشیای تاریخی، این مبناهای قدیمی شرق شناسان را نقض می کند. بسیاری از تغییرات اجتماعی از الگوهای پیچیده و تصادفی پیروی می کند که با تغییر عقیده یا روش زندگی نمی توان تاثیر بزرگی بر آنها گذاشت.  مثلا تغییرات اقلیمی، آسیب پذیری جمعیت های یکجانشین فلات ایران در برابر این تغییرات در مقابل تاب آوری بیشتر جمعیتهای کوچ نشین آسیای مرکزی، سرازیر شدن خشونت بار این کوچ نشینان به فلات ایران به همراه نشر بیماری های کشنده و واگیردار، کم شدن جمعیت و قطع اتصال جوامع محلی، همه با هم زنجیره ای کشنده برای یک تمدن بودند که احتمالا حلقه های اندیشه و فراگیری هم افزا را در آن تمدن متلاشی کرده اند. ارتباط دادن این تلاشی به عقاید، جهان بینی یا روش زندگی شاید برای بسیاری از ما پذیرفته شده باشد، اما لزوما دیدگاهی علمی نیست. برعکس، این کمبود یا ازدیاد منابع و شرایط جمعیت شناختی است که می تواند باعث گسترش و پذیرفته شدن عقاید خاصی در جامعه شود. امروز می دانیم که فقر و انزوا به احتمال زیاد انسان را احمق می کند.نکته مهمتر اینکه، تعیین دورنمای مطلوب “آینده” یک سرزمین، نمی تواند با گرته برداری از “حال” یک سرزمین دیگر انجام شود. مثلا اگر شرایط نیوزلند در سال ۱۴۰۰ از نظر توسعه انسانی، رفاه و اقتصاد شرایط مطلوبی باشد که بی تردید هم چنین است، نمی توان با گرته برداری مستقیم از آن، چشم انداز سال ۱۴۲۰ ایران را ترسیم کرد. چشم انداز ۱۴۲۰ ایران، چشم اندازی است استثنایی، مربوط به همان زمان، همان مکان، و همان مردم. چشم انداز را نمی توان گرته برداری کرد و یا نسبت به شرایط سرزمین دیگری تعریف کرد. همچنین تعیین چشم انداز را نمی توان به سایرین سپرد، بویژه آنان که ما را از بنیان دوست ندارند، هرچقدر هم که ما شیفته آنها باشیم.شاید خواننده از خود بپرسد که تاریخ یا چشم انداز توسعه چه ربطی به طراحی دارد، و چرا باید نظرات تاریخی یک طراح برجسته را که اتفاقا در جهت هویت سازی و نوگرایی بومی خدمات بزرگی به ایران کرده است را مورد نقد قرار داد؟پاسخ به این پرسش را در ادامه این متن که در زاین منتشر شده است بخوانید.بیژن آریانابیژن آریاناMon, 13 Sep 2021 13:35:53 +0430https://virgool.ir/@bijan.aryana/باز-تعریف-صورت-مساله-مهارتی-که-معجزه-می-کند-mhwgpoj8q0syآیا الگوی طراحانه اندیشیدن می تواند راه حلی برای مشکلات بزرگ امروز ما باشد؟ در این نوشته های کوتاه سعی دارم در این زمینه ایده پردازی کنم. توجه کنید که این نوشته ها بر مبنای داده های علمی نیستند و بیشتر نقطه شروعی برای زایش ایده های جدید یا طرح پرسشهای محوری در این زمینه هستند. این سومین نوشته از این مجموعه است که اهمیت تصور وضعیت مطلوب را بررسی می کند. مجموعه کاملی از این نوشته ها در وبسایت جامعه پژوهش طراحیِ زاین به آدرس http://zign.ir/ قابل دسترسی است. صورت مساله های طراحی معمولا چند وجهی هستند و به دلیل ارتباط با گروههای انسانی می توانند شامل عوامل ذهنی، توصیفی و غیر قابل اندازه گیری باشند. بنابراین بر خلاف صورت مساله های ریاضی ممکن است تفسیر شخصی افراد از یک صورت مساله واحد کاملا متفاوت باشد. همچنین ممکن است پاسخهای گوناگونی برای صورت مساله موجود باشند که هیچ کدام از آنها پاسخ نهایی صورت مساله محسوب نشوند، و حتی این پاسخها در گذر زمان تکوین پیدا کنند. مثلا فرض کنید که قصد دارید یک روان نویس مشکی بخرید که قیمت آن در محدوده مشخصی باشد. صورت مساله طراحی یک روان نویس با محدوده قیمت مشخص، به نظر صورت مساله طراحی ساده ای است. مثلا اگر بخواهیم آن را با طراحی خدمات دیجیتال یک شرکت بیمه، یک سیستم آب شیرین کن برای یک شهر صد هزار نفری، یک فضای شهری، یا یک دوربین دیجیتال مقایسه کنیم، پیچیدگی های فن آوری، انسانی، اجتماعی و اقتصادی آن کمتر به نظر می رسد. اما زمانی که به یک فروشگاه فیزیکی یا مجازی سر می زنید، می بینید که برای همین صورت مساله ساده پاسخهای بسیار زیادی وجود دارد که حتی مقایسه دقیق آنها با هم برای شما دشوار است. ارزشیابی افراد مختلف از این پاسخها هم متفاوت است، چرا که هر کدام در نهایت انتخاب متفاوتی خواهند داشت. اگر یک پاسخ، پاسخی بهتر و قطعی بود احتمالا چنین تنوعی از طراحی وجود نداشت. حتی شرکتهایی که موفق به انحصار در یک بازار خاص می شوند سعی می کنند از تک محصولی یا تک خدمتی بودن پرهیز کنند، چرا که طبیعت نسبی پاسخهای طراحی و تفاسیر متفاوت مشتریان از این پاسخها را درک می کنند. زمانی که هم صورت مساله و هم پاسخ آن جنبه های ذهنی و غیر قابل اندازه گیری زیادی دارند، تفسیر افراد از صورت مساله متفاوت است و انسانها هم برای طرح صورت مساله، هم برای درک آن، و هم برای پاسخ دادن به آن، نیاز به بهره گیری از توانایی های ذهنی خود هستند. در روند فکر کردن، بدون شک زبان و واژه ها نقش مهمی بازی می کنند. ما در هنگام فکر کردن، اتکای زیادی به مکالمه درونی خود داریم و بنابراین از واژه ها بهره می گیریم. اگر تغییری در آرایش این واژه ها یا خود واژه ها ایجاد شود، طرح، درک و یا پاسخ ما به صورت مساله می تواند تغییر کند. ممکن است در علوم بنیادین یا ریاضیات، این ویژگی ذهنی انسان یک نقطه ضعف محسوب شود، اما در طراحی، باز تعریف مفاهیم می تواند فضاها و رویکردهای کاملا جدیدی را برای ما باز کند که تا پیش از آن وجود نداشت. فضاها و رویکردهای جدید می تواند مسیرهای میانبری را به ما نشان دهد که ما را از حل صورت مساله های بغرنج برهاند. مثلا به این صورت مسأله فکر کنید: یک واحد نظامی قصد دارد تا مدت طولانی در یک منطقه صحرایی فعالیت کند و با مشکل تأمین آب روبروست. با فرض فراهم بودن فن آوری و منابع مالی، چه راه حلهایی برای این واحد نظامی وجود دارد؟ تامین آب از گیاهان موجود در منطقه؟ رساندن منظم آب از طریق محموله های هوابرد؟ استفاده از فیلتر برای نوشیدن آب تصفیه نشده؟ حمل یک دستگاه حفاری کوچک؟ تمام راه حلهایی که میبینید متأثر از نحوه طرح صورت مسأله ما هستند. وقتی به یک منطقه صحرایی فکر میکنیم، ناخودآگاه به این نتیجه میرسیم که تنها منبع دسترسی آب یا آبهای پراکنده سطحی هستند، یا آبهای ذخیره شده در پوشش گیاهی و یا آبهای زیر زمینی. وقتی به یک واحد نظامی فکر میکنیم، ناخودآگاه توانایی لجستیک بالا برای انتقال تجهیزات (دستگاه حفاری) یا منابع (آب) به ذهن ما می رسد، و همینطور توانایی خریداری فن آوری پیشرفته (فیلتر برای نوشیدن آب تصفیه نشده یا وسیله ای که از گیاهان منطقه آب استخراج کند).حال تصور کنید که صورت مساله را باز تعریف کنیم. تکنیک های زیادی برای باز تعریف صورت مسأله وجود دارد که یکی از آنها حذف جزییات و رسیدن به بنیانهای اصلی صورت مسأله است. در این صورت مسأله بنیان اصلی دسترسی به آب در هر نقطه از زمین است. می توان از این صورت مسأله بنیادی به این پرسش ساده رسید: بزرگترین منبع آب که در تمامی خشکی ها در دسترس است کدام است؟ این منبع بخار آب موجود در هوا است. اما به چه طریق می توان رطوبت هوا را تبدیل به آب کرد؟ یکی از راهها کاهش دما و دیگری فشرده کردن هوا به حدی است که دیگر امکان نگهداری مولکولهای آب را نداشته باشد. اگر از جزییات فنی و ترمودینامیکی این دو روش صرف نظر کنیم، می توان گفت که روش فشرده کردن هوا، روشی به نسبت ساده تر و بهینه تری نسبت به کاهش دما است. همانطور که میبینید تغییر صورت مسأله فضای تازه ای برای ما باز کرد، فضایی که در آن یک منبع همیشگی برای تأمین آب وجود دارد. این باز تعریف صورت مسأله پیش زمینه ای برای ساخت دستگاههای آب اتمسفری شد که بعد از استفاده در واحدهای نظامی، کم کم برای استفاده های غیر نظامی هم به کار گرفته می شوند. علی رغم اینکه فن آوری های به کار رفته در دستگاههای آب اتمسفری، فن آوری هایی هستند که از دهه های پیش در اختیار بوده اند، اما عدم باز تعریف صورت مسأله خلق این دستگاهها را سالها به تاخیر انداخت.دستگاه آب اتمسفری مورد استفاده در ارتش آمریکا، منبع Time.comنمونه تجاری دستگاه آب اتمسفری با ابعاد 140x140x160 سانتیمتر. منبع Watergen.com باز تعریف صورت مسأله، روشهای متفاوتی دارد که در اینجا تنها به یکی از آنها، که بازگشت به مبانی اولیه مسأله و حذف جزییات بود پرداختم. از میان روشهای دیگر باز تعریف صورت مسأله، می توان به جایجایی میان تفکر سطح بالا و سطح پایین اشاره کرد. روشی که در آن تلاش می شود تا صورت مسأله به صورت جزیی کوچک از یک سامانه و یا همبافت بزرگ دیده شود و سپس با تصور شرایط مطلوب در کُل، به بیان چگونگی شرایط مطلوب در جُزء رسید. مثلا برای کاهش تصادفات رانندگی، نگاه سطح پایین به قوانین، مهارتهای رانندگی، جاده ها، علایم و ایمنی خودروها می پردازد. نگاه سطح بالا ممکن است نفس استفاده از خودرو برای جابجایی، و یا سپردن رانندگی به انسانها را (با توجه به کاستی های شناختی و واکنش کند آنها در اتفاقات) زیر سوال ببرد و طراحی یک سامانه یکپارچه، متصل و هوشمند برای جابجایی را پیشنهاد کند. چیزی که هدف نهایی فن آوری خودروهای خودران است.نباید فراموش کرد که بازتعریف صورت مسأله، یک روش علمی نیست که بتوان با یک رویه ثابت همیشه به بهترین نتیجه رسید. افزون بر این، صرف اطلاع از روشهای بازتعریف مسأله، مهارت بازتعریف مسأله را ایجاد نمی کند. قطعا تجربه نقش بزرگی را در بهره گیری بهتر از بازتعریف صورت مسأله بازی می کند.بیژن آریانابیژن آریاناFri, 23 Jul 2021 02:12:33 +0430https://virgool.ir/@bijan.aryana/آیا-توانایی-تصور-وضعیت-مطلوب-را-داریم-q0jv2o9m92hlآیا الگوی طراحانه اندیشیدن می تواند راه حلی برای مشکلات بزرگ امروز ما باشد؟ در این نوشته های کوتاه سعی دارم در این زمینه ایده پردازی کنم. توجه کنید که این نوشته ها بر مبنای داده های علمی نیستند و بیشتر نقطه شروعی برای زایش ایده های جدید یا طرح پرسشهای محوری در این زمینه هستند. این دومین نوشته از این مجموعه است که اهمیت تصور وضعیت مطلوب را بررسی می کند. مجموعه کاملی از این نوشته ها در وبسایت جامعه پژوهش طراحیِ زاین به آدرس http://zign.ir/ قابل دسترسی است.اگر طراحی را روشی نظام مند برای تغییر وضعیت فعلی به وضعیت مطلوب بدانیم، گام نخست برای رسیدن به وضعیت مطلوب، تعریف وضعیت مطلوب است. بدیهی است که وضعیت مطلوب، می تواند از دیدگاه هر فرد کاملا متفاوت به نظر برسد. اما گاهی در یک گروه انسانی امکان رسیدن به توافق در مورد برخی ویژگیهای وضعیت مطلوب وجود دارد. این امکان توانایی طراحی یا باز طراحی سیستمهای مختلف را برای تحقق وضعیت مطلوب ممکن می کند. به نظر می رسد، رسانه های پرمخاطب، صرف نظر از اینکه داخلی باشند یا خارجی، رسمی باشند یا غیر رسمی، همه به صورت آگاهانه یا غیر آگاهانه قدرت تصور یک وضعیت مطلوب را از ما گرفته اند. در اینجا با طرح یک مثال سعی می کنم تاثیر رسانه را در عقیم کردن توانایی ما برای تصور وضعیت مطلوب روشن تر کنم. بسیاری رسانه ها در مورد مسأله آمورش زبان در ایران صحبت می کنند. اما تصویر مطلوب مسأله آموزش زبان چیست؟ مثلا قرار است به جایی برسیم که اگر کسی برای کار از اصفهان به ارومیه نقل مکان کرد نیاز به مترجم داشته باشد؟ یا مثلا در نقطه مقابل به جایی برسیم که هیچ کودکی زبان بومی منطقه خودش را نفهمد؟ نکته جالب اینجاست که در نظامهای آموزشی موفق دنیا مثلا در شمال اروپا، معمولا تلاش نظام آموزشی بر تسلط بر زبانهای متعدد است نه حذف یکی به بهای قدرت دیگری. کم هزینه ترین راه رسیدن به این نقطه، آموزش زبان از سنین پایین است، در سنینی که کودکان حتی با شنیدن یک زبان توانایی یاد گرفتن آن را دارند. تردیدی نیست که با وجود یک نظام آموزشی فراگیر از دوران پیش دبستان، یک کودک به آسانی توانایی صحبت به چند زبان، از جمله زبان رسمی را پیدا می کند، که این خود موانع زیادی را از پیش پای او در زمانی که دوره ابتدایی تحصیل را آغاز می کند بر می دارد. وجود یک نظام آموزشی فراگیر از دوره پیش دبستانی نیازمند هزینه زیادی است که تنها یک اقتصاد قدرتمند قادر به تأمین آن است. اما تا چه میزانی رسانه ها به اهمیت آموزش پیش دبستانی و یا اهمیت آموزش حداکثری زبان به جای حذف یا تضعیف آموزش یک زبان پرداخته اند؟ نکته کلیدی در این تصویر مطلوب، لزوم وجود یک اقتصاد قدرتمند و همچنین طراحی یک سیستم آموزشی عمومی و فراگیر است. اقتصاد قدرتمند را نمی شود با "مبارزه" یا بحثهای هویتی و سیاسی ایجاد کرد. بخش بزرگی از ایجاد یک اقتصاد قدرتمند در گرو طراحی سیستمهای اجتماعی، سازمانها، محصولات و خدمات کارآمد است.فراموش نکنید که شما می توانید با تصویر مطلوب در مثال بالا که بدون شک مساله حساسیت برانگیزی است مخالف باشید. این مثال نه برای ارائه راه حل، بلکه برای روشن شدن عدم توانایی رسانه ها در ترسیم وضعیت مطلوب بیان شد. یکی از چالش های ترسیم وضعیت مطلوب، ذهنی و ناملموس بودن آن است. متاسفانه توانایی ایده پردازی و داستان سرایی مهارتی است که نمی توان آن را به صورت کامل از طریق علمی و مدون آموخت. در فضای زندگی امروز ما، این توانایی تقریبا نابود شده است و بنابراین توانایی بازطراحی شرایط و رسیدن به وضعیت مطلوب هم از ما گرفته شده است. ما به صورت مداوم ناکارآمدی همه سیستمهای اجتماعی خود را تجربه کردیم. این تکرار طولانی مدت ناکارآمدی و شکست، موجب شکل گیری یک الگوی ذهنی متعصبانه در ما شده است. این الگو به ما می گوید که نخست، هر کاری که ما ( به معنای جامعه ایرانی) انجام می دهیم اشتباه است. پیام دوم این الگو این است که در آینده هم به صورت ازلی و ابدی هر نوع فعالیت و اقدام جمعی به اشتباه و نتایج بد خواهد رسید. هم زمان رسانه با تکرار ضمنی این الگو به صورت شبانه روزی توانایی ایده پردازی و ترسیم دورنمای وضعیت مطلوب را از ما می گیرد. اما بدون شکست این الگو و ترسیم تصویری از وضعیت مطلوب، تقریبا راهی برای باز طراحی شرایط و تعیین گامهای رسیدن به وضعیت مطلوب وجود ندارد. فرض کنید با ماشین زمان به دوران جنگهای داخلی آمریکا رفته اید و در کنار گور دسته جمعی سربازان کشته در یکی از نبردها ایستاده اید. آیا می توانید تصور کنید که چنین کشور جنگ زده ای در کمتر از صد سال به قدرت نخست اقتصادی و سیاسی دنیا تبدیل شود؟ Source: John Reekie, Library of Congressurce اکنون خودتان را در پکن دهه هفتاد میلادی فرض کنید. مردمی که با لباسهای ساده و مشابه با دوچرخه یا پای پیاده در حال تردد در خیابانهای پهن و خلوت هستند. مردمی که از چندین نسل قبل خود هم چیزی به جز جنگهای ویرانگر و قحطی نشنیده اند و ارتباط زیادی با دنیای بیرون ندارند. آیا تصور تبدیل شدن به یکی از ستونهای اصلی اقتصاد آزاد جهانی برای این مردم احمقانه نیست؟Source: Huang Chenkuang, thebeijinger.comقطعا قصد من مقایسه موردی یا نوید آینده بهتر نیست. اما نباید فراموش کرد که هیچ الگوی تکرار شونده و قطعی در دنیای ما وجود ندارد. بر اساس همین اصل، اعتقاد به یک الگوی فلاکت و شکست دائمی برای ما هم اعتقادی نادرست است. بنابراین تصور یک دورنمای مطلوب به عنوان پیش شرط باز طراحی زندگی امروز ما و رسیدن به شرایط بهتر، نه تنها احمقانه نیست، بلکه ضروری است. جالب اینجاست که این پیش فرض ضروری شاید از نظر ذهنی دشوار باشد، اما کار پر هزینه ای نیست. بیژن آریانابیژن آریاناSat, 22 May 2021 22:04:40 +0430https://virgool.ir/@bijan.aryana/پیش-از-حل-مسأله-به-یافتن-صورت-مسأله-فکر-کنیم-po3z1d3tuxlwآیا الگوی طراحانه اندیشیدن می تواند راه حلی برای مشکلات بزرگ امروز ما باشد؟ در این نوشته های کوتاه سعی دارم در این زمینه ایده پردازی کنم. توجه کنید که این نوشته ها بر مبنای داده های علمی نیستند و بیشتر نقطه شروعی برای زایش ایده های جدید یا طرح پرسشهای محوری در این زمینه هستند. این نخستین نوشته از این مجموعه است که به عدم توانایی ما در طرح صورت مسأله های واقعی می پردازد. مجموعه کاملی از این نوشته ها در وبسایت جامعه پژوهش طراحیِ زاین به آدرس http://zign.ir/ قابل دسترسی است.نگاهی به محتوای آنچه در شبکه های اجتماعی فارسی زبان می‌گذرد، بیندازید. فرقی نمی کند در کدام شبکه اجتماعی، و فرقی هم نمی کند درباره چه موضوعی. هر آنچه می بینید، یا بازتاب با تاخیر موج محتوایی است که در فضای جهانی عمدتاً انگلیسی زبان تولید شده است، یا واکنشی دن کیشوتی به همان موج در جهت مخالف. مثلا اگر به دنبال مسائل محیط زیست هستید، یا در حلقه افرادی قرار دارید که معتقدند بنا بر یافته های علمی فعالیت‌های انسانی موجب گرمایش کره زمین می شود، و یا در حلقه افرادی که باور دارند این جریان در حقیقت یک توطئه‌ گلوبالیستی برای دسترسی به اهداف سیاسی است. اگر به کنش اقتصاد و جامعه علاقه مندید ممکن است به معجزه بازار آزاد در تولید میلیونها دوز واکسن برای آمریکا و شکست ناپذیری این سیستم ایمان آورده باشید، و یا برعکس برایتان مثل روز روشن باشد که بازار آزاد در ارائه خدمات بهداشتی به مردم ثروتمندترین کشور دنیا که یکی از بیشترین میزان مرگ و میر و ابتلا را در بین کشورهای توسعه یافته را به نام خود ثبت کرد، شکست خورده است. حتی امواجی که به نظر بومی به نظر می رسند مثل اتهام تجاوز یک شخص مشهور، کپی ناقص امواج مشابه جهانی، و یا بهتر بگوییم فضای انگلیسی زبان هستند. حتی گروه‌های اجتماعی جامعه ایران که ممکن است محافظه کار و سنتی به نظر برسند هم از این کپی برداری مستثنی نیستند. مخالفت با واکسن، محصولات کشاورزی تراریخته و داروهای به اصطلاح شیمیایی سالهاست که در میان مسیحیان محافظه کار رایج است. دو الگوی غالب در فضای عمومی اندیشه ایران وجود دارد. الگوی اول این است که تقریبا هیچ وقت موجی از محتوا یا بهتر بگوییم یک اَبَر بحث را از درون تولید نمی کنیم. حتی واکنشمان به موضوعات درونی و بومی، کپی برداری گاه نامربوط از واکنش فضای جهانی است. مثلا واژه ها و مفاهیمی را از محتوای کنش سیاه پوستان و سفید پوستان آمریکایی میگیریم و به کنش مهاجران افغان و مردم ایران که از اساس طبیعت متفاوتی دارد تعمیم می دهیم. طرح مساله ما اصیل نیست. ناخودآگاه صورت مسأله های خودمان را همان صورت مسأله های دیگران می دانیم. الگوی دوم‌ این است که به پیروی از همان فرهنگ جهانی، برای هر بحثی دو قطب نظری در نظر می‌گیریم. مثلا قطب نظری اول می گوید که برای جلوگیری از تغییرات اقلیمی باید از سوختهای فسیلی به سمت انرژی های تجدید پذیر برویم. قطب نظری دوم در تاثیر فعالیت‌های انسانی در تغییرات اقلیمی تردید دارد و صنعت نفت و گاز را پیشران اقتصاد می داند. اما شاید نظراتی بین این دو قطب هم وجود داشته باشند؟ مثلا شاید گسترش استفاده از گاز طبیعی یک راه حل میانه باشد، هم تاثیرات زیست محیطی کمتری نسبت به سایر سوخت‌های فسیلی دارد و هم جایگزینی آن با سایر منابع انرژی آلاینده با سرعت بیشتر و هزینه کمتر اجتماعی و اقتصادی مقدور باشد. به این معنی که در زمان کمی که بسیاری معتقدند برای نجات کره زمین باقی مانده است، جایگزینی آن واقع بینانه تر از سایر منابع انرژی باشد. دنیای پیچیده امروز ما بیش از اینکه به دو نقطه سیاه و سفید شبیه باشد، مانند یک طیف رنگی است. راه حلهای واقعی برای مسائل امروز ما هم طیفی هستند.یکی از ایرادهای بزرگ این الگوهای صلب و غیر خلاقانه ذهنی ما، عدم توانایی یافتن، طرح و حل مسائل واقعی ایرانی است. ایراد دوم دنباله روی از جوامعی است که ویژگی ها، اهداف و منافع متفاوتی با ما دارند. تصور کنید هنگام رانندگی تنها تلاش کنید بدون توجه به موقعیت خودتان، تمام تصمیم گیری ها و واکنش‌های راننده خودروی روبرویی را تقلید کنید. احتمال تصادف شما قطعا بالاست. طرح صورت مسأله های واقعی یکی از اولین پیش نیازهای حرکت ما به سمت حل مسائل امروز ماست. برای رسیدن به الگوهای فکری که توانایی طرح این صورت مسأله ها را داشته باشند، تردید در هر آنچه می اندیشیم و باور داریم ضروری است. و این تردید تنها به باورهای قدیمی یا سنتی محدود نمی شود. در واقع در دنیای امروز تردید در باورهای قدیمی کار سختی نیست و حتی خودش تبدیل به یک کلیشه جدید شده است. این تردید در باورهای نو و رایج و موج های سهمگین جهانی است که بسیار چالش برانگیز و دشوار است.بیژن آریانابیژن آریاناThu, 20 May 2021 01:50:37 +0430