https://virgool.ir/feed/@behnam2مطالب پیرامون هویت ایرانیfa2026-11-10 15:41:29https://files.virgool.ir/upload/users/76949/avatar/zOrIv0.jpeghttps://virgool.ir/@behnam2https://virgool.ir/@behnam2/محافظان-ایران-کیستند-zbak3d4a6diwیکی از پرسش‌های کلیدی این است که رابطه میان ایران و ایرانیت چیست. با تامل در تاریخ و ادبیات در می یابیم که دغدغه برای حفظ ایرانیت سبب حفظ ایران شده است. مثلا در دوران معاصر پیش و پس از انقلاب با وجود تبلیغات سمی مزدوران اراذل سایبری علیه «بچه شیعه ها» یا «شیعه سان ها» و «رافضی ها» در نهایت می بینیم که این ایرانگرایان تقلبی نبودند که از تمامیت خاک و جغرافیا و فرهنگ ایران دفاع کردند بلکه همین قشر موسوم به بچه شیعه ها بودند. ایرانگرایان تقلبی چه بسا که مانند آخرین پادشاه پیوسته چمدان در دست آماده فرار به خارج از کشور بودند و در مقابل دستور بیگانگان حتی در حد فرمایشات یک سفیر، خاک ایران را با مثال حی و حاضر جزیره بحرین دودستی تقدیم کرده اند. ایرانگرایان تقلبی و واژگونه بین در فقدان کاوگان انقلابی آرزوی حمله نیروی خارجی اسکندر یا دستکم کودتای آمریکایی دارند و اخیرا دیده شده که پرده را کنار زده و با بی پروایی عیان تر، پذیرش ترکمانچای جدید را هم دعوت میکنند.ایرانیت آن چیزی است که زیست ایرانیان در ارتباط با آن و بر پایه آن و در آن جریان دارد. ایرانیت همه چیزهای خوبی است که یک ایرانی در زندگی می‌شناسد و ایران جغرافیا و تاریخ و فرهنگ و حکومتی است که ایرانیت به مثابه مظروف در درون آن قرار میگیرد و امکان حیات و بقاء می یابد. ایرانیت اساسا یک موضوع اخلاقی و مربوط به خوبی و بدی است. چنین است که یک شیعه ایرانی معتقد که جز ایران جایی ندارد که برود و جای دیگری را نمی‌شناسد تا زیست ایرانی خود و نسل‌های پس از خود را تداوم بخشد، حفظ ایران برای او اهمیتی حتی بالاتر از حفظ جان دارد.البته زدن برچسب «بچه شیعه» و تقلیل طیف‌های نگهبان و پاسبان ایران به شیعیان محصول القائات تفرقه انگیز دشمن است و اعتقادی به این تقلیل نداریم. اما میتوان گفت که حفظ ایران برای افراد با اعتقادات شیعی مهمتر و واجب تر است نسبت به آنانی که چنین اعتقاداتی را با خلوص و غلظت کمتر دارند زیرا جغرافیای شیعه و جغرافیای ایران همپوشانی قابل توجهی دارند. از طرفی شیعه در کنار تصوف امتداد دینداری ایرانی است و این اسلام ایرانی حتی در میان معتقدان اهل سنت و دیگر ادیان در محدوده فرهنگی ایران وجود دارد اما میزان تشکل یافتگی و انسجام بیشتری در بین بچه مسجدی ها و هیاتی های مذهبی وجود دارد و به عنوان یک گروه منسجم بیشتر به چشم می آید. مناسک و تظاهرات جمعی تشیع مانند مراسم اربعین و سینه زنی و نوحه و روضه و نذری بهتر به نظر می آید و این گمان که مثلا کسانی که در میادین جمع میشوند دارای عقاید بارز شیعه هستند تا حد زیادی به دلیل عینیت یافتگی بیشتر عقاید شیعه است. از اینجاست که این ویژگی در میان کسانی که دغدغه حفظ ایرانیت را دارند بارزتر دیده میشود. پس اینجا بحث ما شیعه و سنی و ادیان و مذاهب دیگر نیست بلکه ایرانیت است و عجالتا از ایرانیت به جای تشیع استفاده میکنیم. هر چه درجه اعتقاد به ایرانیت بیشتر باشد و ایرانیت اهمیت بیشتری برای فرد داشته باشد حفظ ایران برایش مهمتر میشود زیرا ایرانیت تنها در بستر ایران ظرفیت وقوع دارد و بدون ایران زیست ایرانی با خطر زوال مواجه است.رابطه ایران و ایرانیت در شاهنامه به روشنی تصویر شده است که در آن ایران مرتبط است با یک نظام اخلاقی. پادشاه ایران در اثر فره ایزدی «درستی و روایی» می یابد اما اگر بیداد کند این فره از او رویگردان میشود و همین سبب تباهی سرزمین می‌گردد. جمشید به سبب غرور سقوط میکند، یزدگرد گناهکار توسط اسبی که کارگزار الهی پنداشته میشود کشته میشود و شیرویه پس از کشتن پدر کامیاب نمیشود. پس تباهی اخلاقی پادشاه به تباهی سرزمین می انجامد. در کتاب تاریخ کمبریج آمده است که ایرانشهر در تاریخ‌نگاری ملی ایرانی، میدان زمینی نبرد کیهانی اهورامزدا و اهریمن است و هر بلایی یا تهاجمی علیه ایران نشان دست اندازی اهریمن برای آسیب رساندن به اهورامزداست. این تاریخ نگاری جاهایی از واقعیات تاریخی تخطی میکند اما از اصول اخلاقی و دینی خود هیچگاه خارج نمیشود. در حکومت جهانی هخامنشیان مرز ایران مرز میان دروغ و فریب است و در دوره‌های بعدی، دوگانه ایران/انیران یا ایران و توران انعکاسی است از دوگانه اهورا و اهریمن. پس حفاظت از ایران که به عهده‌ی پهلوانان است جنبه حفاظت از راستی و درستی، نور و روشنایی دارد. پهلوانی تا دوره اخیر مترادف با حفاظت از ارزش‌های اخلاقی بوده است. گروه ها و جریانهای متعددی در پس از اسلام با آیینها و صنوف تصوف و جوانمردی ارتباط داشته اند از جمله پهلوانان، عیاران، جوانمردان، فتیان، اخیان، قلندریان، کلوها، سقایان، رندان، و لوطیان.کتاب تاریخ کمبریج از قول تاریخ مسعودی و از زبان یک موبد زرتشتی در دولت ساسانی می‌گوید که بدون فرمانبرداری از فرمان خداوند و بدون اجرای داد که منطبق بر الگوی کیهانی است کشوری وجود نخواهد داشت. یک ارتباط علّی میان الگوی کیهانی و دینی با حفظ کشور ایران وجود دارد:کشور به قانون کیهانی بسته است: پادشاهی/کشور تنها با فرمانبرداری از خداوند و عمل بر طبق احکام او سامان می‌یابد. خود قانون نیز بدون شاه توان اجرا و استواری ندارد. شاه نیز بدون جمعیتی که بر آن حکومت کند و از او پشتیبانی کند چیزی نیست. به قول سعدی، برو پاس درویش محتاج دار، که شاه از رعیت بود تاجدار. رعیت نیاز به مال وابسته اند و رعیت فقیر پایه استواری برای کشور نیست. به گفته سعدی: از آن بهره‌ور تر در آفاق کیست، که در ملک رانی به انصاف زیست. مال نیز به آبادانی زمین بسته است و آبادانی زمین به اجرای عدالت یا دادگری وابسته است. بدون دادگری، کشاورزان زمین را ترک می‌کنند یا آن را آباد نمی‌کنند. و در نهایت اجرای عدالت آن قابلیتی است که خداوند به‌ دست شاهان سپرده است: خدای خواست که بر عالمی ببخشاید، تو را به رحمت خود پادشاه عالم کرد.این چرخه از شاه به رعیت و از رعیت به شاه و از اخلاق کیهانی به کشور و از کشور به اخلاق نشان دهنده رابطه عمیقی است که میان ایران و ایرانیت، یا میان ایران به مثابه تاریخ و جغرافیا و مرزهای سیاسی با ایرانیت به عنوان یک نظام اخلاقی برقرار است. پس طبیعی است که دغدغه مندان اخلاق و دین محافظان اصلی ایران باشند.برای شناخت ایرانیت باید به زیست مردم ایران مراجعه کرد. این نکته مغفول در گفتار اکثر روشنفکران است. اینجا خود مردم ایران مهم هستند و ایران صرفا یک موضوع انتزاعی نیست. روشنفکری به معنای گسترده تر خود که شامل همه کسانی است که به نوعی تریبون در اختیار دارند در اکثر مواقع مقابل عوام و بیرون از محدوده آن است. فلان بازیگری که از ضعف های فرهنگی می‌گوید و بلافاصله از نحوه رانندگی مردم مثال میزند علیه مردم است، نه به دلیل انتقاد بلکه به دلیل آنکه هیچ ارتباطی با عموم مردم ندارد مگر در زمانی که از گروه کوچک چند-کتاب-خوانده‌ی خود-روشنفکر-پندار فاصله میگیرد و ناگزیر به بیرون میرود و با مردم عادی از پشت شیشه ماشین ارتباط میگیرد که مسلما جز زشتی و آسیب و پلیدی و آلودگی هوا و ترافیک و کودکان کار و مغزهای کوچک زنگزده چیزی نمی بیند. یا مثلا داریوش آشوری که قبلا مترجم کتابهای فلسفی بود، ۴۰ سال است که به ایران نیامده و ایران را از موضع بیرونی می‌نگرد که در حد یک دیوان حافظ در طاقچه یک ابژه آیکونیک زیبایی شناسی است و فرهنگ عوام یک ابژه آسیب شناسی شرق شناسانه. نتیجه این فاصله چهل ساله این است که در روزهای جنگ با شازده لوزر پهلوی دیدار کرد و پس از آن در چندین گفتگو تلاش کرد تا دلایل و توجیهاتی برای این ملاقات ارائه کند. از جمله در آخرین گفتگو او را «روشن اندیش» خواند که خود پیداست که تا چه میزان مورد پرسش قرار گرفته است که نهایتا مجبور شده شازده را، همچون خرس در آهنگری یا خر عیسی، در سلک روشنفکران درآورد و بگوید که این از خودمان است و جزو اصحاب قدرت نیست. شیخ اجل میگوید: خر عیسی گرش به مکه برند، چون بیاید هنوز خر باشد. شاهزاده که فرق بین هملت و املت را نمیداند، اگر ده کتاب فلسفی هم ترجمه کند با این افتضاحات پر هزینه و بدون دستاورد مثل کیو-آر-کد و ۱۵۰ هزار سپاهی ریزشی و ربات تلگرامی، که هیچ خر معتقد به قاعده عقلانی قضیه حمار مرتکب این همه خریت نمیشود، هنوز جای کار دارد تا «روشن اندیش» به حساب بیاید.روشنفکری پیش از آنکه دینی و غیردینی، چپ و راست، جهان وطن و ملی گرا، ایرانگرا و امت گرا، مارکسیست و لیبرال، پوپری و هایدگری، یا غرب زده و شرق زده باشد مردمی و غیرمردمی است. برای مردمی بودن باید دید که آن فرد روشن اندیش تا چه میزان فرهنگ عوام را می‌شناسد و مثلا آیا کتابی از جعفر شهری را خوانده است، و اگر خوانده است قصدش بیرون کشیدن «آسیب ها» و «زیبایی ها» بوده یا آن را در کلیت مفهوم «ایرانیت» شناخته است و با جان و دل دریافته است. آیا آن فرد روشن اندیش با تاریخ و زیست بوم نواحی مختلف ایران آشناست. مثلا مثل مرحوم باستانی پاریزی تاریخ و جغرافیا و محیط زیست و کشاورزی کرمان و سیستان را می‌شناسد، یا شبیه اکثر صاحبان تریبون همه جای ایران منهای تهران و شمال کشور را «بیابان» می بیند. آیا با تاریخ فارس و بختیاری آشناست و ارتباط آن را با تاریخ ایران میفهمد یا فقط کلیات تاریخی مثل سلسله‌های مختلف را می‌شناسد. چند روشنفکر مثل احمد کسروی وجود دارد که در اثنای ماموریتهای اداری‌اش در وزارت عدلیه به کنکاش در زبانها و فرهنگ و تاریخ نواحی مختلف کشور بپردازد و در روزگار تسلط شیخ خزعل بر نواحی عرب نشین خوزستان کتابی مثل «تاریخ پانصد ساله خوزستان» را بنویسد. در رویه غالب روشنفکران ایران یک شیء کلی و انتزاعی است، همانند تاریخ کلی ایران که مستقل از تاریخ نواحی و احوالات مردم نگریسته میشود، و ایرانیت غایب است.از جمله پایه‌های محکم ایرانیت توجه به اخلاقیات است که این را در ارتباط با حفاظت از آب و خاک کشور توسط «بچه شیعه» های فعلی و پهلوانان قدیم دیدیم. این اخلاقیات متکی است به اصول موضوعه (axiom) در درون چارچوب اخلاقی ارزش-مدار که در فرهنگ ایرانی-اسلامی حتی در دوران پیش از اسلام بدون شک و تردید برقرار بوده است. اما می بینیم که در سالهای اخیر، همگام با تهاجم نظامی و اقتصادی، این اصول موضوعه نیز مورد تهاجمات بیرحمانه‌ای واقع می‌شود و در واقع زیر سوال بردن همین اصول موضوعه و چارچوب اخلاقی ارزش-بنیان پیش درآمدی می‌شود بر تهاجم اقتصادی و نظامی.اصول موضوعه یا اصول بنیادین (founding principles) در همه مکاتب سیاسی، اقتصادی، فلسفی، ریاضی و اخلاقی بدون دلیل و منطق پذیرفته میشوند. حتی در شرکتها و سازمانها نیز ارزشها و اصولی بدون مقدمه وجود دارند که برای حیات آن سازمان ضروری است. بدون اصول موضوعه هیچ نظام اجتماعی و دانش و اخلاقیاتی و به طور کلی هیچ سیستمی ساخته نمی‌شود. اصول موضوعه و بنیادین هستند که کمال (completeness)، صائب بودن (soundness)، عدم ناسازگاری (consistency) و درستی (correctness) را میسازند. این اصول موضوعه یا بنیادین نقطه انعقاد یا عزیمت یک نظام است، درست همانند چرخه‌ای که از گفتار موبد زرتشتی گفته شد. این چرخه بدون وجود یک نقطه آغاز معنوی و مینوی قابلیت وجودی ندارد. این نقطه آغازین در اخلاق ایرانیت از اصول کیهانی گرفته شده است.مثلا اصلی هست که احتمالا همه انسان‌ها به آن پایبند هستند که می‌گوید حق با کسی است که زودتر آمده باشد. السابقون السابقون، اولئک المقربون. همگان از صف نانوایی گرفته تا تعیین جانشین پادشاه به این اصل پایبند هستند یا اگر در جاهایی پایبند نبودند سعی میکنند برایش دلیل کافی بیاورند تا زور استدلالشان بر «حجت بیچونی» این اصل بچربد:ابا موبد موبدان برزمهر، چو ایزدگشسپ آن مه خوب چهربپرسید کاین تخت شاهنشهی، که را زیبد و کیست با فرهی؟به کهتر دهم گر (=یا) به مهتر پسر؟ که باشد به شاهی سزاوارتر؟یک اصل موضوعه دیگر که منحصر به اسلام است اصل توحید است. توحید در اسلام با ادیان دیگر فرق دارد. توحید افعالی به مسلمانان می آموزد که منشاء همه نعمات خداوند است و تنها پاداش دهنده حقیقی خداست، و توحید صفاتی می آموزد که انسان به عنوان جانشین خدا بر زمین باید رفتارش هماهنگ با صفات پروردگار باشد که بخشی از این صفات جلوه نیکی دارند مثل رحمان، محسن، کریم. لذا نیکی یا احسان در حق آفریدگان خداوند به صورت یک تکلیف اخلاقی در می آید. احسان یعنی انسان چیزی بیش از آنکه دریافت کرده است بدهد و کمتر از حقی که دارد مطالبه کند.یک قانون اخلاقی که از این دو اصل بنیادین به صورت سازگار و درست مستنتج میشود احسان به پدر و مادر است. پدر و مادر هم تقدم زمانی و حیاتی دارند و هم حق حیات و معمولا پرورش بر گردن انسان دارند. احترام به پدر و مادر یعنی ارجمند شمردن گوهر و تبار و هویت. قرآن احسان را در ارتباط با پدر و مادر، یتیمان، مسکینان، همسایگان و خویشان آورده است و نیکی و اطاعت از پدر و مادر را بلافاصله پس از مقولات توحیدی آورده است که همانطور که بیان شد نشان دهنده ارتباط و سازگاری و منقطی بودن آن است. یعنی با عقیده به اصول موضوعی تعریف شده در نظام معنایی اسلامی، چنین قانون اخلاقی را میتوان برداشت کرد.برداشت ما از این چارچوب اخلاقی در ایران پیش از اسلام تفاوت چندانی با ایران پس از اسلام ندارد که احتمالا ناشی از اسلامی شدن فرهنگ ایرانی است مثل اخلاق و حکمت در شاهنامه. شاهنامه به تدبیر حکیم توس ارائه‌ای درست از ایران باستان در چارچوب اسلامی به ما می‌دهد و ایرانیت و اسلامیت را از هم تفکیک نمیکند و در مقابل همدیگر قرار نمیدهد. ادراک ما در زمان حال از تاریخ و اساطیر ایران با درک فردوسی تفاوتی ندارد حال آنکه با ادراک ساسانیان تفاوتهایی دارد و مثلا چیزهایی که در متون قدیمی خرافی یا شرک آمیز به نظر میرسیده است در «نامور نامه شهریار» صورت عقلانی و توحیدی پیدا کرده است. در قرآن اطاعت از پدر و مادر تا حدی که دعوت به شرک نکنند لازم است و مطابق داستان سیاوش در شاهنامه، اطاعت از فرمان شاه (که در اینجا پدر یعنی کاووس است) تا جایی که خلاف حکم یزدان نباشد واجب است:چنین داد پاسخ که فرمان شاه، بر آنم که برتر ز خورشید و ماهولیکن به فرمان یزدان دلیر، نه باشد که و مه نه پیل و نه شیر (یعنی کسی از بزرگ و کوچک توان سرکشی از حکم خدا و پذیرش عقوبت آن را ندارد)در مقابل در چند سال اخیر تهاجم ساخت یافته‌ای را علیه احترام به پدر و مادر شاهد هستیم. از یکسو گسترش روانشناسی به عنوان آموزگار شیوه زیست از طریق پادکست‌ها و گفتگوهای اینترنتی و اشاعه سخنان روانشناسان رسمی و غیررسمی به عنوان پیغمبران عصر جدید در حال ترویج این اصل موضوعه بوده‌اند که «این تو هستی که تصمیم میگیری چه چیزی خوب یا بد باشد». لذا اطاعت و احسان که سهل است، حتی احترام به پدر و مادر به عهده‌ی پیروان این مذهب مختار گذاشته میشود که به قول رندانه عبید زاکانی در مقابل مذهب منسوخ (نظام اخلاق سنتی) اجرایی شده است. لذا پیروان دین جدید با خاطری آسوده که خود را رهایی یافته از عقاید خرافی قدیم و پایبند به اصول علمی مدرن می بینند با بلاهت بی نظیری سخن از ستایش آثاری همچون «ابد و یک روز» و «برادران لیلا» و «زن و بچه» و «پیر پسر» می رانند و انواع رمزگشایی ها از آن می کردند اما چیزی را که پیدا و نه پنهان و نمادین بود نمی دیدند. تخریبگری این آثار به نظرم از پورنوگرافی بیشتر است و پورنوگرافی به این آثار هنری شرف دارد زیرا در این آثار عنصری هست که در فیلم بزرگسال نیست و آن نمایش «نمک به حرامی» است. البته نمایش نمک به حرامی خود میتواند یک اثر موثر هنری باشد، اما در اینجا نمک به حرامی خود عوامل نمایش داده میشود. این مثل کسی است که به زبان فارسی علیه زبان فارسی حرف میزند، یا کسی که از فرهنگ ایران وام میگیرد و فعالیت فرهنگی میکند ولی علیه آن کار میکند، یا کسی که در ازای محبت های پدر و مادر به آنها بی احترامی می کند، یا از انواع رانت جمهوری اسلامی استفاد میکند و همزمان خواستار سرنگونی نظام است یا مثلا به پرچم و سرودش بی اعتنایی میکند.این در حالیست که شاهنامه به عنوان مهمترین گشاینده راز ایرانیت مملو از موقعیت هایی است که پدر و پسر در مقابل هم قرار میگیرند: سام و زال، رستم و سهراب، کاووس و سیاوش. اما در هیچ کدام از این اختلافات نمی‌بینیم که حرمت پدری زیر پا گذاشته شود، و اطاعت از والدین تنها در جایی که خلاف فرمان یزدان یا حکم عقلی باشد سرپیچی میشود.در دوره آموزشی سربازی یک سرهنگ جانبازی بود که طرز کار با اسلحه را درس میداد و بخش زیادی از کلاس او به جای تنظیمات سلاح راجع به احترام به پدر و مادر بود. اکنون که آن روزها را یادآوری میکنم اهمیت این آموزشهای اخلاقی را در می یابم. کسی که تفنگ به دست میگیرد اگر حرمت پدر و مادرش را نگه نمی دارد دقیقا برای چه دارد می جنگد و از چه چیزی می خواهد پاسداری کند. میشود ایران منهای ایرانیت که انتزاعی و کلی است و میشود همان «خاک و خشت» که ابراهیم گلستان بعد از پنجاه سال زندگی و تئاتر دیدن در غربت، و خالی شده از ایرانیت، صادقانه گفت که ارزش دیدن دوباره و توجه و نوشتن ندارد، یا میشود یا آن دیوان حافظی که داریوش آشوری در طاقچه خانه اش در پاریس همچون یک شیء زینتی عتیقه نگه میدارد.جان کلام این مطلب این گفته خواجه رندان است:صوفی از پرتو مِی رازِ نهانی دانستگوهرِ هر کس از این لعل، توانی دانستقدر مجموعه گل، مرغِ سَحَر داند و بسکه نه هر کو ورقی خواند، معانی دانستبهنامبهنامMon, 09 Nov 2026 17:04:11 +0330https://virgool.ir/@behnam2/یاد-مرگ-ew478tuxl6obدر زندگی همیشه «گنج و مار و گل و خار و غم و شادی به همند». هر نفسی که فرو میرود نفسی در پی آن بر می آید. هر بدست آوردنی متضمن از دست دادنی است. هر بالا رفتنی پایین آمدنی دارد. هر وصالی احتمال فراقی را می‌دهد یا حداقل ترس از فراق را در دل می‌کارد. هر گناهی که لذت دارد با درد جایگزین می‌شود و هر طغیانی کفاره ای دارد. مثلا خوردن بیش از حد غذا مستلزم ورزش و گرسنگی و رژیم غذایی است تا آثار پلیدی‌ها را از میان ببرد. یا آن گاوی که مولانا توصیف می‌کند که هر روز میچرد به حدی که «زفت و عظیم» میشود و شب از اندیشه‌ی اینکه فردا چه بخورم لاغر میشود. هر لحظه‌ی شادی رنجی را در پی دارد و هر چیزی که آفریده می‌شود چیزی دیگر می‌میرد (مرگ این را هلاک است و آن را برگ - سنایی). در ماهیت هستی و حیات رنج و مرگ نهفته است و ترس از مرگ همواره با آدمی است که در روزمرگی های خود غرق است.یاد مرگ بهترین موعظه دهنده و بهترین رهاننده از روزمرگی است: کفی بالموت واعظا. انسان همیشه خود را هم دور از و هم نزدیک به مرگ می بیند. آنچنان دور که می‌پندارد مرگ هیچگاه به او نمی‌رسد و آنچنان نزدیک که خود را با لذت‌های دنیا مشغول می‌کند تا مرگ را فراموش کند. امام محمد غزالی می‌گوید:و آدمی همیشه می دیده است که جنازه می برند و همیشه خویشتن را نظارگی مرگ دیده است پندارد که همیشه نظاره مرگ خواهد کرد و خویشتن را هرگز مرده ندیده است و هرچه ندیده باشد در وهم وی نیاید.فراموشی مرگ مترادف است با دوستی دنیا و دشمنی با مرگ. هر چقدر که فرد بیشتر غرق در دنیا باشد دشمنی مرگ با او شدیدتر است و ترس فراموش‌شده‌ی او از مرگ بیشتر و بیشتر می‌شود. پس می‌پندارد که مال و زن و فرزند همیشگی است و مرگی که مخالف این پندار است را فراموش می‌کند یا خیال می‌کند که تا زمان پیری برای فکر کردن درباره‌ی مرگ مهلت دارد. اما هر چه اشتغال به دنیا فزونی می‌گیرد دنیا همچون گردابی او را فرو میگیرد و رهایی از آن سخت‌تر می‌شود و «از هر شغلی ده شغل دیگر نیز تولد کند».آن چیزی که به یقین می‌توان به آن رسید این است که هر موجود زنده‌ای یک روزی می‌میرد. اما در میان همه موجودات تنها انسان است که می‌داند که روزی میمیرد:و گفت (صلوات الله علیه) «اگر ستوران از حدیث مرگ آن بدانندی که شما دانید مردم هرگز هیچ گوشت فربه نخوردندی»هیچ کس نمی‌تواند مرگ را منکر شود و هر کسی معترف است که بالاخره روزی خواهد مرد. پس هیچ عقلانیتی بالاتر از «تدبیر زاد مرگ» نیست. یاد مرگ همیشه با انسان است و این یادآوری مرگ به پنج شکل ممکن است. شکل اول و دوم در کراهت داشتن و نکوهش مرگ است. به قول ریشخند عبید زاکانی «از مرگ بپرهیزید که از قدیم مرگ را مکروه داشته اند». دسته اول می‌گویند که «دریغا که این دنیا بدین خوشی می بباید گذاشت» و بدین وسیله خود را بیشتر با دنیا مشغول می‌کنند زیرا می‌دانند که مرگ فرصت استفاده و بهره بردن را از آنها می‌گیرد. پس هر چه بیشتر اندیشه مرگ را از خود دور میکنند.در شکل دوم فرد به دنیا مشغول نمی‌شود بلکه آن را خوار می‌شمرد. پس قدم به وادی حکمت می‌نهد، به گذرا بودن جهان واقف می‌شود و دنیا در چشمش محل گذار می‌شود. همان کراهت مرگ نه به دل‌بستگی بیشتر بلکه به گسست از دنیا می‌انجامد و تصفیه کننده میشود. اگر آدم خوبی باشد به او می آموزد که از بدی‌های دیگران خواهی رست و اگر آدم بدی باشد صفات و اعمال بد را در او تضعیف می‌کند. حکیم سنایی می فرماید:اگر مرگ هیچ راحت ندارد، نه بازت رهاند همی جاودانیاگر خوشخویی از گران قلتبانان، وگر بدخویی از گران قلتبانیدر قسم سوم خوف غلبه می‌یابد تا پیش از هنگام مرگ کاری برای آخرت خود کند، از گناهان گذشته توبه کند و در اعمال پسندیده اهتمام ورزد و به قول شیخ سعدی «برگ عیشی به گور خویش فرست - کس نیارد ز پس، ز پیش فرست».قسم چهارم یاد مرگ از آن عارفان است که از مرگ بیمی ندارند بلکه بدان مشتاق اند و دائم چشم به آن دارند زیرا وعده گاه دیدار دوست است:و گفت، «بارخدایا! اگر دانی درویشی دوست تر دارم از توانگری و بیماری دوست تر دارم از تندرستی و مرگ دوست تر دارم از زندگانی، مرگ بر من آسان کن تا به دیدار تو بیاسایم»مشتاق مرگ همچون پرنده‌ای است محبوس که شوق دیدار درختان را دارد. سنایی می‌گوید در دست عشق بازهایی هست که ملک الموت را در منقار دارند:جان عاشق نترسد از شمشیر، مرغ محبوس نشکُهد ز اشجارزانکه بر دست عشق بازانند، ملک الموت کُشته در منقاراما شکل پنجم یاد مرگ ورای همه اینهاست که به مقام رضا و تسلیم رسیده باشد و مرگ را نه تعجیل خواهد و نه تاخیر و «آن دوست تر دارد که خداوند حکم کرده است» و «مرگ و زندگانی نزدیک وی یکی بود». این شخص به مقام دوستی و اعتماد کامل به خداوند رسیده است و به هر چه که بر او مقدر شده است رضایت دارد.گر دوست بنده را بکشد یا بپرورد / تسلیم از آن بنده و فرمان از آن دوستسعدییاد مرگ سبب می‌شود که اگر در رنج و محنت باشی تحمل سختی بر تو آسانتر شود و اگر در خوشی و عشرت باشی آمادگی پذیرش آن روزی را داشته باشی که نعمت از کفت بیرون می‌شود یا آن روزی که جان خواهی سپرد. در این جان سپردن هر چقدر که وابستگی فرد بیشتر باشد رنج و عذابش نیز بیشتر خواهد بود. شبیه کسی که اعتیاد دارد و هر چه درجه وابستگی او به مواد مخدر و الکل و پورن و شکر و سایر انواع اعتیاد بیشتر باشد ترک کردنش هم مشکلتر خواهد بود، و این رنج پس از مرگ نیز با او باقی می‌ماند:که هر که را نعمت و باغ و بستان و کنیزکان و غلامان و زر و سیم بیش بود، به وقت جان کندن، رنج فراق بیش بود از آن کس که اندک دارد و آن رنج و عذاب به مرگ زایل نشود، بلکه زیادت شود که آن دوستی صفت دل است و دل بر جای خویش باشد و نمیرد.رنجی که انسان از مرگ می‌برد با مردن از بین نمی‌رود بلکه با روح او باقی می‌ماند. برای آسودن از این رنج باید مرگ را به قول حکیم سنایی غزنوی سوده کرد، شب هاونی که خود نیز همراه چیزهایی که می‌ساید ساییده می‌شود، مرگ نیز که میراننده چیزهای دیگر است با یاد کردن آن خواهد مرد:گر ترا از حواس مرگ بریدمرگ هم مرگ خود بخواهد دیدهاون ار چند چیزها سایدهم بسوده شود چو وقت آیدهاون ابزاری است که می‌ساید اما خود هاون نیز در طول سال‌ها سودن، آرام‌آرام ساییده و فرسوده می‌شود. مرگ نیز چنین است. تا وقتی که از «حواس» ما بریده و بیگانه بماند، چون ابزاری ناشناخته و مهیب بر ما فرود می‌آید، اما اگر پیوسته در هاون یاد و اندیشه‌اش بساییم خود مرگ نیز ساییده و فرسوده می‌شود. همچنین است که خود این مرگ نیز در روز قیامت خواهد مرد:مرگ اگر ریخت خون ماده و نر، هم بریزند خونش در محشربهنامبهنامSat, 24 Oct 2026 22:28:53 +0330https://virgool.ir/@behnam2/ارکان-جهان-بینی-ایرانی-zix1omud9jikجهان بینی ایران بر پایه چهار رکن استوار است: خرد، داد، نام و شادی. این ارکان روشن میکنند که یک ایرانی جهان را چگونه می بیند و نسبت خود با پیرامون را چگونه در می یابد. هر یک از این ارکان هم نسبتی با جهان شناسی ایرانی دارند و هم راه و رسم زندگی و اندیشه و گفتار و روش حکمرانی را می آموزند.خرد: دو گوهری که وجود انسان و هستی را می سازند «جان و خرد» هستند. آفرینش مطابق ایده «عقول عشره» در فلسفه اسلامی با خرد محض آغاز می‌شود و خرد محض نخستین آفریده است. از عقل محض سایر عقول دهگانه و مرانب دیگر هستی وجود میگیرد. هستی انسان نیز بر پایه روح (جان) و عقل استوار است. عقل هم گوهری هستی شناختی است و هم یکی از دو پایه وجود آدمی.داد: درباره رکن داد پیشتر صحبت شد که مرتبط است با ایده «نظام احسن» در حکمت اسلامی یا «گیهان خرم» در حکمت باستان. برقراری عدل در جهان انسانی به عنوان یک وظیفه متناظر است با داد کیهانی.بدویست گیهان خرم به پای / همو داد و داور به هر دو سراینام: هر چیزی در جهان گیتوی تناظر دارد با مفهوم یا جوهری در جهان مینوی که به آن نام میگویند. نام آن گوهر/جوهر باقی است که از میان نمی رود. نام و جای آفریده‌ی خدایند که «برتر از نام و از جایگاه» است و متناسب با این دو جهان «روزی ده و رهنما» است. شاهنامه به عنوان زنده کننده جهان بینی و هویت ایرانی خود کتاب نامهاست. پهلوانان و قهرمانان شاهنامه برای تاراج شهرها و ربودن زنان و بدست آوردن گنج نمی‌جنگند. کام پهلوانان جز نام نیست. نامی که در سایه‌ی دلاوری، آزادگی، مردانگی، خداپرستی، میهن دوستی، درستی و راستی، خردمندی و دیگر ارزش‌های والای انسانی می‌تواند بدست آید: مرا نام باید که تن مرگ راست. حفظ نام نیکو به کرات در آثار ادبی ظاهر میشود: نام نیکو گر بماند ز آدمی / به کزو ماند سرای زرنگار (سعدی)شادی: در شاهنامه بارها «می و رود و رامشگران» به معنی مجلس بزم (شراب و موسیقی و رقص) تکرار می‌شود. فردوسی در توصیف مجالس بزم، عشق، نزدیکی جنسی و اندام‌های جنسی وارد جزئیات نمیشود و «شرم» ایرانی که مرتبط با رکن «نام» است اجازه این کار را نمی‌دهد اما در آثار نظامی گنجوی با آشکارگی بیشتری دیده می‌شود. آیین‌های توام با شادی در ایران باستان رواج داشتند و پیوند‌های زناشویی تا همین اواخر به خصوص در مناطقی از کشور که نزدیکی بیشتر با فرهنگ باستان دارند مانند مناطق لرنشین تا یک هفته ادامه داشتند که مرتبط با باورشناسی عدد هفت است. شادی از این طریق با نظام کیهانی پیوند دارد. زمانی که رستم ایرانیان را پس از پیروزی به نیایش یزدان و سپس به شادخواری و باده‌نوشی فرامی‌خواند، بیان میشود که باده را به یاد بزرگان می‌نوشیده‌اند. آریایی‌ها خدایی ویژه برای باده داشته‌اند. بیهوده نیست که در ادبیات عرفانی در قرون اسلامی، مثلا در شعر حافظ، باده‌پرستی کاربردی برابر با خداپرستی یافته است: کار صواب، باده پرستی‌ست حافظا / برخیز و عزم جزم به کار صواب کندر اندرز نرسی به فرزندش هرمزد، در واپسین دم زندگی، ایرانیان و فرزندش هرمزد را به خرد و داد و تلاش در آبادانی جهان و بهروزی و شادکامی اندرز میدهد. شادی مردمان یکی از غایات کشورداری است.این چهار بنیاد هستی شناسی در پیوستگی با مفهوم ایران قرار دارند. ایران نیز همچون این چهار بنیاد مرتبط با نظام کیهانی است. در آموزه‌های کهن اوستایی جهان به هفت بخش تقسیم می‌شود که ابوریحان بیرونی فهرست آنها را بدین گونه بیان می‌کند: هندوستان، عرب و حبشستان (آفریقا)، مصر و شام، ایران‌شهر، صقلاب و روم، ترک و یاجوج، چین و ماچین. عدد هفت از اعداد مقدس ایرانی در جاهایی به کار میرود که دلالت بر کمال دارد، مثل هفت خوان رستم یا هفت وادی عرفان یا هفت گوهر (اجسام سبعه) یا هفت آسمان. در اینجا نیز هفت کشور دال بر کامل بودن و تقریر سلسله مراتب کمال است که هر کشور با یکی از اختران آسمان مرتبط میشود. ایرانشهر یا خونیرث در پهناوری با آن شش کشور دیگر برابری میکند و در میانه‌ی جهان قرار دارد. این هندسه‌ی کیهانی و جغرافیایی بار ارزشی پیدا می‌کند زیرا خونیرث یا ایرانشهر برترین این کشورهاست که هموزن مجموع شش کشور دیگر است به لحاظ ارزشمندی.برابری ایران با سایر جهان معنای اصیل نهفته در ایران است. این گفته بدین معنا نیست که ایران به اندازه آن شش کشور/تمدن دارای وسعت و جمعیت است، بلکه به لحاظ دارا بودن وحدت در دل کثرت، آیینه‌ای از جهان سیاسی و فرهنگی است که انسان‌ها را از نژادها و دسته‌های گوناگون زیر چتر واحدی به نام یک ملت گرد هم می آورد. این وحدت متکثر که بخشی از آن در مفهوم ایران انعکاس می یابد در قرون اسلامی که مفهوم ایران حاضر غایب بوده است در متون عرفانی و شعر تداوم پیدا می‌کند.ایران از این نگاه بهترین کشوری است که اهورامزدا آفریده است و این برتری یک حکم اخلاقی-کیهانی است و برتری نظامی یا اقتصادی را نمی‌رساند. در تقابل با توران، ایران سرزمین نور و توران سرزمین شب است که مردمش ستایشگران اهریمن و تاریکی اند. بدی توران از یک گناه آغاز می‌شود که برادرکشی و قتل مظلوم است (ایرج بدست برادران) و اینجا بود که این کینه نهادینه می‌شود و با سلسله داستان‌ها تداوم می یابد. لذا تشکیل توران در اثر یک گناه آغاز می‌شود و جنگ ایران و توران صورت جنگ حق علیه باطل می گیرد. آن دسته از مردم توران نظیر پیران ویسه که دارای وجدان و خرد روشن هستند از گزند انتقاد مصون می مانند. پس جنگ ایران و توران ماهیت نژادی ندارد و اصولا هیچگاه در ایران جنگ نژادی وجود نداشته است. در جنگهای ایران با بیگانگان، مثل جنگ عراق یا دو جنگ تحمیلی اخیر، نبرد روشنایی و تاریکی یا حق و باطل همچنان به عنوان شعار اصلی نبرد عنوان می‌شود و در اذهان عمومی مردم نیز چنین تلقی میشود اگرچه در لایه‌های دیگر ابعاد دیگری نظیر مقابله با تجاوز دشمن و دفاع از خاک و ناموس نیز حضور دارند و هم ارز و مترادف با نبرد حق علیه باطل شمرده می‌شوند. این تداوم نشان می‌دهد که آن اسطوره کهن قالبی زنده است که گفتمان سیاسی ایرانی در دوره‌های متاخرتر نیز همچنان بر آن تکیه می‌کند.بهنامبهنامSun, 18 Oct 2026 00:24:33 +0330https://virgool.ir/@behnam2/عدل-و-داد-در-فرهنگ-ایران-lpfxdzviw8riغزالی می‌گوید «لیس فی الامکان، ابدع مما کان» یعنی زیباتر از چیزی که وجود دارد، نمی‌تواند وجود داشته باشد. در میان کلمات قرآنی که برای زیبایی به کار رفته است بدیع بر امر غیرمنتظره، نوآورانه و تازه دلالت دارد. از همین روست که در توصیف آثار هنری به کار میرود و یکی از فنون سه گانه بلاغت ادبی را بدیع میگویند. کلمه دیگر حسن است که به نیکویی ترجمه می‌شود و بیشتر مربوط به آن قسم از زیبایی است که لزوما مرتبط با هماهنگی و تناسب اجزاء نیست یا علاوه بر چیزهای محسوس مثل چهره در چیزهای غیرمحسوس هم وجود دارد مثل حسن خلق. منسوب به پیغمبر اکرم است که «رأیت ربی فی احسن صورة»». کلمه دیگر جمال است که مربوط به زیبایی‌های طبیعی و قابل دیدن است.لفظ بدیع مربوط است به آفرینش، اعم از آفرینش پروردگار و آفرینش آثار ادبی یا اختراعات و ابداعات، و حتی آفرینش‌هایی که لزوما خوب نیستند بدعت شمرده می‌شوند که هم خانواده بدیع است. بدیع در معنای مثبت بیان می‌کند که هر چیزی که «ممکن» باشد در «بهترین» حالت ممکن خود به وجود می آید:هر چیز که هست، آنچنان می‌باید، آن چیز که آنچنان نمی‌باید نیستو حکیم سنایی فرموده است:در جهان آنچه رفت و آنچه آید، و آنچه هست آنچنان همی بایدتو مگو در میانه هیچ فضول، رانده‌ی او بدیده کن تو قبولاز لحاظ عقلی و منطقی نیز این گفته قابل درک است. پازلی را تصور کنید که یک خانه‌ی آن هنوز ناقص است و هنوز یک خانه باقی مانده تا طرح یک مزرعه یا رودخانه و جنگل تکمیل شود. تنها یک حالت هست که این پازل را به نحوی شایسته تکمیل کند و آن همان چیزی است که می‌بایست باشد. اگر پازل طرح یک رودخانه است، قطعه‌ی تکمیل کننده فقط می‌تواند مربوط به آن بخشی از رودخانه باشد که باید در جای خود قرار بگیرد و در هنگام آفرینش درست در جای خودش قرار می‌گیرد. اگر قطعه‌ی گم شده متعلق به یک جنگل باشد نمی‌تواند جای خالی را به نحوی بدیع و زیبا پر کند.«نظام احسن» یکی از پایه‌های جهان شناسی ایرانی از روزگار باستان است و بر پایه‌ی آن، هیچ جهانی کامل‌تر از جهانی که وجود دارد نمی‌توان انگاشت. این باور کهن همواره با «داد» همراه است. فردوسی می‌فرماید:خداوند گردنده خورشید و ماه، روان را به نیکی نماینده راهبدوی است گیهان خرم به پای، هم او داد و داور به هر دو سرایبهار آرد و تیر ماه و خزان، بر آرد پر از میوه دار رزانجوان داردش گاه با رنگ و بوی، گهش پیر بینی دُژَم کرده رویز فرمان و رایش کسی نگذرد، پی مور بی او زمین نسپَردو در جای دیگر:ز رخشنده خورشید تا تیره خاک، همه داد بینم ز یزدان پاکداد معنایی فراتر از انصاف و عدالت دارد. داد پروردگار در این است که در آفرینش کم و زیاد نداشته است و هر چیزی را به اندازه‌ی خودش خلق کند. از همین روی گاهی به معنی تقدیر نیز به کار می‌رود زیرا از آنچه مقدر است به حکم توازن کیهانی نمی‌توان گریخت. نظام احسن برنامه ریزی و طرح آفرینش است که بر سازوکارهای هستی چیره است و آنها را به پیش می برد. از این منظر، بدی و تباهی تنها با انسان آغاز می‌شود. آنچه که بد است تنها در نگاه انسان بد است و محصول شیوه‌ی اندیشیدن اوست. کژاندیشی او محصول کژنگری است و تا آن زمان که راست و درست نمی‌تواند ببیند، به ناچار کژاندیش نیز هست و در جهان بدی و شر می‌بیند.حکیم بزرگ غزنین سنایی می فرماید:ابلهی دید اشتری به چرا، گفت نقشت همه کژ است چرا؟گفت اشتر که اندر این پیکار، عیب نقاش میکنی هش داردر کژی ام مکن به نقش نگاه، تو ز من راه راست رفتن خواهنقشم از مصلحت چنان آمد، از کژی راستی کمان آمدزشت و نیکو به چشم اهل خرد، سخت نیک است از او نیاید بدآفریده‌ای که ناساز باشد با بهین بودن و احسن بودن هستی، یا «بیداد»، نمی‌تواند وجود داشته باشد زیرا این جهان محصول اراده پروردگار است که بهترین را می‌اندیشد، مگر آنکه این بیداد انسانی باشد و برگرفته از کج اندیشی انسان. کارکرد «داد» در این جهان بینی همین بیت شیخ محمود شبستری است:جهان چون زلف و خط و خال و ابروست، که هر چیزی به جای خویش نیکوستعدل انعکاس درونی داد است. داد امری جهانی است و عدل انسانی. انسان عادل کسی است که هر چیزی را در جای خود می‌نهد و از فزونی و کاستی، یعنی دست درازی و امساک پرهیز میکند، و بدین سان خویشتن را با «داد» کیهانی همسو و هماهنگ میسازد.ظلم یا بیداد به معنی ستم کردن نیست بلکه به هم ریختن نسبت‌هاست. آب دادن به خار ظلم است در حالیکه آن آب می‌بایست صرف آبیاری درخت میوه شود. مولانا می‌فرماید:عدل چه بود؟ وضع اندر موضعش، ظلم چه بود؟ وضع در ناموضعشعدل چه بود؟ آب ده اشجار را، ظلم چه بود؟ آب دادن خار رابر پایه‌ی همین نگرش است که انوشیروان را دادگر یا عادل نامیده‌اند. کار او حل اختلافات یا برقراری مساوات و توجه به حقوق رنجدیدگان ستمکش نبوده است بلکه نشاندن هر کس و هر چیز در موضع خودش بوده است به نحوی که رابطه‌ی شاه و رعیت به اندازه و تناسبی که مرتبط با نظام کیهانی است تنظیم شود.بهنامبهنامThu, 15 Oct 2026 05:23:54 +0330https://virgool.ir/@behnam2/سخنان-مارکو-روبیو-در-آکروپولیس-یونان-ایدئولوژی-و-نبرد-تمدنی-uiezxg2fzzkeمارکو روبیو در آکروپولیس یونان سخنرانی اش را با یادآوری حمله ایرانیان (خشایارشا) به آتن در ۲۵۰۰ سال قبل شروع کرد. او گفت که آتنی ها در آکروپولیس ماندند و در برابر مهاجمین ایرانی مقاومت کردند اما در نهایت پارسیان معابد را غارت کردند، زیارتگاه‌ها را سوزاندند و آکروپولیس را با خاک یکسان کردند. این سخنان تقابل ایران با جبهه‌ی غرب را امری تاریخی قلمداد می‌کند و برای جنگی امروزین ریشه‌ای ۲۵۰۰ ساله می‌جوید.آری، همانهایی که برای مخاطب ایرانی از آزاد کردن یهودیها بدست کوروش حجت می آورند و می‌گویند که دوستی ایران و اسرائیل ریشه‌های کهن تاریخی دارد تا اینگونه حمله نظامی را توجیه کرده و بگویند که ما برای کمک به مردم و ادای دین تاریخی مان آمده ایم. در روزی دیگر برای به خیابان کشاندن مخاطب ساده لوح ایرانی از اسطوره ضحاک و فریدون رونمایی می‌کنند و عجیب اینکه ضحاک را حاکمان جمهوری اسلامی معرفی میکنند حال آنکه ضحاک یک فرد تازی (اقوام سامی اعم از عرب و یهودی) بود که از اورشلیم آمده است. برای مخاطب یهودی هم داستان قتل هامان و جشن پوریم را بازگو می‌کنند تا دشمنی تاریخی ایران و یهود را نشان دهند. برای مخاطب مذهبی مسیحی نیز از نزدیکی و هم ریشگی ادیان مسیحیت و یهودی میگویند و برای توجیه جنگ برای مخاطب سفیدپوست غیرمذهبی، ریشه دشمنی ایران با غرب را تاریخی بیان میکنند. یک محور اصلی جنگ همین نبرد روایت‌ها و واژه هاست که در یکی از مطالب قبلی نیز به آن پرداخته شد.این نبرد تمدنی یک ایدئولوژی است که توجیه گر جنگ ایران با غرب و اسرائیل و نیز نزدیکی و پیوند اسرائیل و غرب است، اما خالی از شواهد تاریخی نیست و هم از طرف ایران و هم غرب در دوره‌های متعدد تاریخی به کار گرفته شده است. ایدئولوژی یکی از کارکردهایش تهییج است. ایدئولوژی پیچیدگی تاریخ را به یک روایت ساده و بسیج کننده فرو می‌کاهد و برای پیدا کردن نسخه سریع و رهایی بخش آن را در خدمت نیاز سیاسی امروز به کار می گیرد.مثلا در اواخر دوره پهلوی شریعتی یکی از کسانی بود که هدفش (به گفته خودش) تبدیل اسلام از یک نهاد یا فرهنگ به یک نهضت یا ایدئولوژی بود. او اسلام فرهنگی را فاقد ارزش اجتماعی و پتانسیل انقلابی میدانست و ایدئولوژی را اسلام راستین می‌نامید. به جای آنکه مسلمان زندگی معمولی خود را داشته باشد باید فعالیت مجاهدانه و انقلابی داشته باشد.دلیل شعله ور شدن آتش انواع ایدئولوژیها در آن سالها این بود که برنامه‌ای برای ادامه سلطنت بعد از محمدرضا وجود نداشت. شاه و فرح بیش از آنکه به فکر حفظ نظام سلطنتی باشند در پی عیاشی بودند و تصمیمات مخرب و شتابزده پی در پی از قبیل اصلاحات ارضی و انقلاب سفید که شاه را مجری بی چون و چرای اوامر آمریکایی نشان میداد، تاسیس حزب رستاخیز که حاکی از بی اعتمادی شاه به اطرافیان و تنهایی عمیق او بود، جشن‌های ۲۵۰۰ ساله که وسواسی نسبت به بزرگ‌نمایی شخصی و قدرت نظامی شاه بود، و گنده گویی های او در بر عهده گرفتن نقش ژاندارم خلیج فارس و خرید نامحدود سلاح، همه اینها این را می رساند که شاه دچار غرور و خرفتی شده است و دولتش مستعجل است و حکومتش پایدار نخواهد بود و حتی تداوم نهاد تاریخی پادشاهی در محل ابهام قرار دارد. تهدیدهای درون-نهادی مثل تشخیص سرطان خون محمدرضا شاه در ۱۹۷۴ که حتی از دولت آمریکا پنهان ماند، جوانی و بی‌تجربگی و سفاهت و پخمگی رضا پهلوی ولیعهد (۱۸ ساله در ۱۳۵۷)، و نگرانی آشکار درباره نیابت سلطنت فرح از واقعیت‌های شناخته‌شده‌ی تاریخ این مقطع هستند. لذا هر کس میکوشید نسخه‌ی خودش را برای پر کردن خلاء پیش رو آماده کند و در طول فاصله ۲۵ ساله ای آتش رشد ایدئولوژی گرایی شعله ور می گردد.ایدئولوژی شریعتی در روح قدرت نظام جمهوری اسلامی تا حدی دمیده شده است. از یکسو می بینیم که بنیانگذار جمهوری اسلامی خود یک فقیه شیعه برآمده از حوزه‌های علمیه و یک حکیم خردگرا است، یعنی شیعه صفوی که مقابل شیعه علوی ادعایی شریعتی است، و این حوزه یک نهاد قانونمند و عقلگراست و نه یک نهضت انقلابی. با مراجعه به تاریخ در می یابیم که بسیاری از تصمیمات این نهاد قانونمند در اداره کشور عاقلانه بوده است. مثلا وقتی با چهره‌های لیبرال ملی-مذهبی و یا کلا افراد غیر برآمده از نهادهای تاریخمند مثل بازرگان مقایسه می‌کنیم و این افراد را در منتهای پرت بودن از همه چیز می بینیم می فهمیم که افراد برآمده از نهاد حوزه تا چه حد عاقل بوده اند. در خاطرات هاشمی مثال‌هایی از این ساده لوحی میخوانیم از قبیل عودت دادن هواپیماهای جنگنده اف-۱۴ که نشان از عدم درک درست از نیازهای دفاعی کشور داشت یا مماشات دولت موقت با گروهک‌های محارب تجزیه طلب یا حسن ظن و خوش خیالی در برخورد با عناصر تروریست ضد انقلاب. به هر حال نظام حاکم هم حاوی ایدئولوژی نهضتی و انقلابی برای حرکت و پویایی است و هم نهاد تاریخی خردگرا برای استقرار. در واقع نظام حاکم هم میراث خرد تاریخی شیعه صفوی را بر دوش دارد و هم شور و هیجان نهضت گرایی شیعه علوی.نظام حاکم همچنین وارث روح تاریخی ایران است و قدرت گرفتن سپاه در مقابل همه نهادها و احزاب و گروه‌های درآمده (و نه برآمده) و شبه مدرن، تداوم روحی است که ریشه‌های تاریخی اش را می‌بایست در دوران اشکانی و ایلخانی و صفوی جست.ایدئولوژی اسلام سیاسی شریعتی کارکردش در همگرا کردن گروه‌های مسلمان و چپ و دانشجویان دغدغه‌مند بود. این ایدئولوژی در ضدیت با ایدئولوژی رسمی پهلوی شکل گرفت که البته به شکل یک فرزند ناخواسته از بطن پهلوی زاده شد. شریعتی به دلایلی مقبول بخشهایی از دستگاه حاکم پهلوی بود و گفته‌هایی از رابطه او با ساواک موجود است. احتمالا یکی از راه‌های مقابله با مارکسیسم را در ترویج مارکسیسم تقلبی و التقاطی دیده بودند، شبیه رابطه ویروس و واکسنی که از ویروس تضعیف شده ساخته میشود. همین رابطه در پرورش گفتمان ملی گرایی و بازگشت به ریشه‌های هویتی در دوران پس از انقلاب نیز وجود دارد که در ظاهر مخالف ایدئولوژی اسلام سیاسی حاکم است. نظام حاکم به پرورش و رشد گفتمان هویت محور بی علاقه نبوده است و این گفتمان در توجیه نبرد تمدنی نیز نقش داشته است. جالب است که سید جواد طباطبایی به عنوان فیلسوف سیاسی ایده ایرانشهر حمایت‌هایی از سطوح بالای نظام داشته است.نبرد تمدنی بر خلاف اسلام سیاسی شریعتی از واقعیت و روح و خرد تاریخی خالی نیست و صرفا مشتی شعار برای به هیجان آوردن تعدادی دانشجو و نوجوان جوگیر کم سواد نیست. سه رکن بنیادین تمدن غرب عبارت اند از فلسفه یونان، حقوق رومی و مسیحیت رویش یافته در بیت المقدس. نحوه‌ی تعامل ایران با این سه رکن در مقاطع مختلف به شکلی تکرارشونده از الگوهایی پیروی میکند که مبتنی است بر عقلانیت تاریخی ایرانی.فیلیپ دوم مقدونی خود را قهرمان یونان متحد در برابر بربر (یعنی ایران) معرفی میکرد و اسکندر پس از به تخت نشستن رسالت پدرش را که در هدایت یک جنگ مقدس (صلیبی) هلنی علیه بربر از سر گرفت. ماشین پروپاگاندای مقدونی حتی شعارهای ضد بربر را به کار میگرفت تا از همکاری شهرهای یونانی با ایران جلوگیری کند، و هنگامی که تخت جمشید را به آتش کشید، آن را انتقام ویرانی یونان به دست بربرها در ۴۸۰ پیش از میلاد خواند. یعنی گناه تاریخی سوزاندن آتن به دست خشایارشا را به عنوان توجیهی ایدئولوژیک عنوان کرد. این دقیقا همان مکانیسمی است که ۲۴۰۰ سال بعد توسط روبیو اظهار داشته شد، یعنی بازخوانی یک رویداد باستانی برای مشروعیت بخشیدن به جنگ.پس از تسلط اسکندر و جانشینانش بر ایران، موجی از فرهنگ یونانی بر ایران تحمیل شد. اما ایران هیچگاه این فرهنگ را نپذیرفت و جوهر و جهان بینی یونانی بر تمایلات ملی پنهان ایرانی غلبه نکرد. نمونه بارزش یکسان انگاری خدایان ایرانی و یونانی است، زئوس مترادف شد با اهورامزدا، آپولون با مهر، آناهیتا با آرتمیس، و اهریمن با هادس. این خدایان به جای آنکه از یکدیگر تاثیر بپذیرند و خدایان متکامل‌تری خلق کنند صرفا یکسان انگاشته شدند که نشان از همزیستی سطحی بدون رغبت به آمیزش دارد.نمونه دیگر از عدم پذیرش غرب به پناهنده شدن فیلسوفان نوافلاطونی به دربار خسرو یکم باز می گردد. خسرو آنها را پذیرفت اما چون ناتوان از سازگاری با جهان بیگانه ایرانی بودند از شاهنشاه درخواست کردند تا آنها را با موافقت یونان به آتن برگرداند.با این حال این رویارویی تمدنی به معنی تفکیک کامل جهان ایرانی از غرب نبوده است. آثار فیلسوفان یونان نظیر افلاطون و ارسطو تحت حمایت شاپور یکم ساسانی در گندی شاپور به پهلوی و سریانی ترجمه شد. سریانی که هم ریشه با عربی است گذار این آثار علمی و فلسفی را به دوره‌ی اسلامی و در طی نهضت ترجمه تسهیل کرد.تقابل در جبهه حقوق رومی-ایرانی به این گونه بود که حقوق در ایران باستان اخلاقی و دینی بود اما حقوق رومی ماهیت دنیوی داشت. آرمان حقوق رومی وحدت حقوقی بود یعنی همگان با یک قانون مساوی طرف بودند. ولی در حقوق ایرانی بسته به نوع دین و مذهب حقوق های متفاوت وجود داشت. یعنی با مسیحیان طبق قانون یشوع و با یهودیان طبق تلمود برخورد میشد. در حالیکه در قانون روم کثرت گرایی وجود نداشت و شدیدا سرکوب میشد و از طریق نظام حقوقی یکسان داشتن عقیده متفاوت جرم انگاشته میشد.در جبهه تقابل دینی، پس از آنکه کنستانتین امپراطوری روم را مسیحی اعلام کرد، مسیحیان قلمرو ساسانی مظنون سیاسی شدند. به همین سبب بود که کلیسای نسطوری در ایران خود را از بیزانس جدا کرد. این کار در عمل یک کلیسای ایرانی در برابر کلیسای بیزانسی پدید آورد، و امکانی پدید آورد تا مسیحیت قابلیت گسترش به عنوان یک دین ملی را در ایران پیدا کند. در روم نیز مدارس الهیاتی وابسته به کلیسای نسطوری به دلیل اشاعه‌ی آموزه‌های ناپذیرفتنی برای دربار بیزانس بسته شدند.در میان شاهان ساسانی برخی به آزار مسیحیان می‌پرداختند و برخی آنها را آزاد می‌گذاشتند. به نظر می‌رسد که رابطه شاه با دستگاه مذهبی محرک کار بوده است. شاپور دوم که مسیحیان را به عنوان دشمنان دولت سرکوب میکرد رابطه نزدیکی با روحانیت زرتشتی داشت و در مقابل، نرسه که با موبد بزرگ کرتیر خصومت داشت آزار مانویان و مسیحیان را متوقف کرد. یزدگرد یکم به دلیل تلاش برای محدود کردن قدرت اشراف و روحانیون و مدارا با اقلیت‌های دینی در خداینامه‌ها عنوان گناهکار یافت و شاهانی همچون خسرو یکم که از روحانیت حمایت میکردند و با بدعت ها می جنگیدند در این کتابها مفصلا ستایش شده اند.تقابل حکومت‌های ایرانی با شرق در قیاس با غرب نحوه‌ی متفاوتی داشت. اقوام بیابانگرد شرق ایران با ایرانیان نزدیکی نژادی داشتند و از گذشته‌هایی بسیار پیش تر از تقابل ایران و غرب و حتی در هزاره‌های پیش از تسلط آریایی ها بر فلات ایران موضوعیت داشتند. این اقوام از گروه‌های مختلف سکاها در دوره‌ی هخامنشی، هپتالیان و کیداریان در دوره‌ی ساسانیان و ترکان در سده‌های پس از ورود اسلام مجموعا به نام تورانیان خوانده می شوند با آنکه از یک نژاد و گروه واحد نیستند. توران یک برچسب شناور است و تعلق به یک دشمن ثابت ندارد، بلکه با هر موج تازه‌ای از مهاجمان رنگ عوض میکند. به بیان دیگر توران نام یک قوم خاص نبود بلکه قالبی برای نامیدن اقوام مهاجم شرقی بود. علی ایحال این اقوام شرقی اشتراک ماهوی بیشتری با ایرانیان داشتند. اشکانیان خود از دل یک قبیله‌ی صحراگرد در شرق ایران برخاستند و سکاها در سپاه خشایارشا علیه یونان می جنگیدند. دو هزار سال بعد بازماندگان سکاها یعنی پشتونهای سلحشور افغانستان کنونی در سپاه نادرشاه می جنگیدند.شکل تقابل با غرب نیز در هر دوره متفاوت است. در دوره هخامنشیان تقابل با غرب (یعنی یونان) از نوع نامتقارن بود. در یکسو امپراطوری جهانی هخامنشی قرار داشت و در سوی دیگر دولت-شهر های پراکنده یونانی. تاریخ نگاران یونان همچون هرودوت و نیز فیلیپ و اسکندر، ایران را در قالب دوگانه‌ی «آزادی یونانی در برابر استبداد شرقی» صورت بندی می کردند. ایران نیز همین دوگانگی را به شکل راستی در برابر دروغ ارائه میکرد. داریوش یکم در کتیبه‌ی بیستون، به صورت رسانه متنی و تصویری، رقبای سیاسی خود را شاهان «دروغ» معرفی میکند.ایدئولوژی هخامنشی جهان شمول بود نه قومی. داریوش خود را شاه مردمان بسیار می‌خواند نه شاه ایران و انیران. دشمن در تبلیغات این امپراطوری غیر ایرانی نیست بلکه دروغگوست. این دشمن می‌تواند یک ایرانی مانند گئومات باشد یا هر دشمنی از قوم دیگر. در استوانه‌ی کوروش، او بنده‌ی محبوب «مردوک» معرفی می‌شود. این ایدئولوژی به سبب قابلیت انطباق با هر فرهنگ محلی جهانی بود.اما ساسانیان دوگانه‌ی ایران و انیران را به عنوان مرزبندی مفهومی خودی و بیگانه صورت بندی کردند. عنوان سیاسی ایرانشهر به پشتیبانی یک دین واحد گره خورد. کتیبه کرتیر موبد زرتشتی در تلاش برای ریشه کردن بت پرستی و دیگر بدعت‌ها در امپراطوری ایران و احیای آیین خالص اوستایی، برنامه‌ای دارد که تجلی یک جنبش ضد بیگانه است. جنبشی که ریشه‌هایش به دوران سلوکی برمی‌گردد، یعنی مقاومت در برابر هلنیسم که هم ارز است با بیرون راندن بیگانگان از کشور.گسترش ایدئولوژی مجهز به چهار ابزار است. ابزار نخست اسطوره سازی تاریخی است، همانند انتقام تاریخی اسکندر. در روایات دینی روزگار ساسانی، او را با لقب «گجستک» یعنی ملعون یاد می‌کنند که ویرانگر آتشکده‌ها و سوزاننده‌ی اوستاست. بیزانس نیز وارث همین شرور ازلی دانسته میشد. حتی حکومت اشکانیان نیز تدبیر خائنانه‌ی اسکندر خوانده می‌شود تا بدین وسیله بر پایه‌ی یک ضدیت تاریخی مشروعیت حکومت خود را اثبات کنند. ابزار دوم تبلیغات هدفمند است. خسرو یکم برای خواباندن فتنه‌ی مزدک مشاورانش را مامور تبلیغات و گفتگو و یا قول امروزی جهاد تبیین میکند تا از طرفی بر احوال روحانیون نیز مسلط شود و از شیوع اندیشه های انحرافی جلوگیری کند. ابزار سوم رسانه است که در گذشته در شکل سکه‌ها و کتیبه‌ها و نقوش برجسته بوده است. ابزار چهارم اتصال به مشروعیت الهی است. فره ایزدی مشروعیت سیاسی می‌بخشد و موبدان در جایگاهی هستند تا درباره‌ی پادشاه نظر بدهند. حکومت به پرورش روحانیون نیازمند است.این همان استراتژی است که بعدا توسط شاه اسماعیل صفوی پیگیری شد. شاه اسماعیل پس از اعلام تشیع به عنوان مذهب رسمی با هدف متمایز کردن با عثمانی، غیریت سازی و احیای هویت ملی، ناگزیر بود تا نهاد روحانیت شیعه را تاسیس کند و گسترش دهد. لذا از بحرین و جبل عامل روحانیون شیعه را وارد کرد و از طریق اعطای زمینهای وقفی و ایجاد سلسله مراتب رسمی دینی، نهادی برای تثبیت قدرت دولت ساخت. در عین حال استقلال مالی این نهاد نیرومند و مرجعیت معنوی‌اش به خودمختاری سیاسی آن آسیبی وارد نکرد.استقلال نهاد روحانیت شیعه از حکومت در عین مشروعیت بخشی به آن تا دوره قاجار تداوم یافت. با آغاز دوره پهلوی ایدئولوژی رسمی کشور نوعی ناسیونالیسم عاطفی و رمانتیک ترکیب شده با جلوه‌ها و ظواهر مدرنیسم بود که برای نابودی تدریجی اسلام در ایران طراحی شده بود. دو ستون این ایدئولوژی بزرگداشت افتخارآمیز ایران پیش از اسلام و سکولاریزاسیون زندگی اجتماعی (محدود کردن نقش روحانیون در شئونات قضایی و اجتماعی، کشف حجاب، محدود کردن سینه زنی و عزاداری، کلاه اروپایی) بود. اما این اسلام زدایی با مقاومت نهاد مرجعیت دینی مواجه شد. مهمترین واکنش علما احیا و توسعه‌ی نهاد آموزش دینی در قم به دست شیخ عبدالکریم حائری بود، و لذا قم به سنگر مقابله با اسلام زدایی بدل شد. از کانون قم نظریه‌ی ولایت فقیه برای پر کردن خلاء قدرتی که پیش بینی میشد پایه ریزی شد.ایدئولوژی به طور کلی کارکردش تبیین جهان نیست بلکه سازمان دادن به عمل است، به خصوص جایی که قرار است دشمن را تعریف کند و «ما» را بسازد. ایدئولوژی گذشته را به سود امروز بازنویسی می‌کند و آینده‌ی موعود را وعده می‌دهد. از همین رو ایدئولوژی همواره میان مرز قدرت و شناخت قرار دارد. از یکسو می‌تواند آگاهی بخش باشد و از سویی پیچیدگی‌های تاریخی را به دوگانه‌های خودی و غیر خودی یا حق و باطل یا تمدن و بربریت تقلیل دهد. سخنرانی روبیو در آکروپولیس نمونه‌ای روشن از این ساز و کار است. این ایدئولوژی‌ها هم از سوی ایران و هم غرب در دوره‌هایی به قدمت تاریخ تبلیغ می شده است. یعنی تقابل تمدنی از این منظر که از ۲۵۰۰ سال پیش اندیشیده میشده است وجود داشته است هر چند که واقعیت تاریخی بسیار پیچیده تر است. مثلا یونان یکسره دشمن نبود و در بین دولتشهر ها بسیاری با هخامنشیان همکاری می کردند. با این حال تقابل و نبرد تمدنی از این حیث که مبنای تاریخی دارد و مبتنی بر خرد تاریخی است، برعکس ایده انتزاعی و بیروح و بدون سرزمین اسلام علوی، هر جا که کاربرد ملی و میهنی پیدا کند همچون خاطره‌ای از گذشته‌های دور که دوباره به یاد آورده میشود آماده احیا و ظهور مجدد است.بهنامبهنامSat, 10 Oct 2026 05:33:42 +0330https://virgool.ir/@behnam2/درباره-بازگشت-خوانندگان-به-کشور-xlnyaytn2ivnبه گفته مسعود جمالی، کنسرت گذار، در گفتگو با علیرضا امیر قاسمی، کنسرت گوگوش در سال ۲۰۰۰ برابر با ۸ مرداد ۱۳۷۹ در شهر تورنتو و بعد در لس آنجلس و لاس وگاس، نقطه آغاز تحولی در وضعیت معیشتی خوانندگان ایرانی مقیم لس آنجلس بود. تا پیش از این تاریخ عموم خوانندگان از راه اجرا در مراسم‌های عروسی و کاباره‌ها یا کنسرت‌هایی با تعداد اندک مخاطب از جامعه ایرانی‌های مقیم آمریکا امرار معاش می‌کردند که معیشتی در حد یک کارگر معمولی در آمریکا بوده است. ندانستن زبان انگلیسی و عدم امکان مراوده و جذب یا آسیمیله شدن در جامعه آمریکا مانع از تعامل این خوانندگان و آهنگسازان با جامعه‌ی مقصد میشد تا مثلا آهنگی به زبان انگلیسی بخوانند و مخاطب انگلیسی زبان داشته باشند. علاوه بر این دلبستگی به ایران و یادآوری خاطرات زندگی مرفه گذشته در ایران و امید به تحولات داخلی و بازگشت دوباره مانع از جذب آنها در فرهنگ بیگانه میشد. جالب اینجاست که وقتی صحبت‌هایشان را بعد از پنجاه سال اقامت در یک کشور خارجی میشنویم همچنان خود را «ایرونی» میدانند و فرقی میان خود با ایرانی‌های داخل کشور احساس نمی‌کنند. قطع رابطه ارگانیک با جامعه مادر نیز سبب شده تا آن حالت صفا و سادگی گذشته همچون یک اثر تاریخی و مومیایی شده در آنها همچنان زنده باشد.خروج مشکوک گوگوش از ایران به مقصد کانادا و سپس آمریکا که همچون خروج سایر چهره‌های مطرح با هماهنگی عواملی در داخل حکومت صورت پذیرفت همزمانی داشت با دوره‌ای که گفتمان توسعه و سازندگی در ایران در مسیر اجرا بود و وضع مالی عموم مردم به طرزی چشمگیر و محسوس در حال بهبود بود. تداوم توسعه در قالب جدید گفتمان عدالت در دهه هشتاد سبب بهره مند شدن توده‌های ستمکش رعایا از مزایای رانت نفت شد و اقشاری از مردم عادی که هزاران سال دامدار و کشاورز و مالک خرده پا و خرده فروش بودند به برکت حکومت ولایت فقیه که ادامه حکومت انبیاء بود به سر و سامانی رسیدند. در سالهای پایانی دهه هفتاد و دهه هشتاد داشتن سفر خارجی حداقل به ترکیه یا دوبی و بهره مندی از آزادی‌هایی که در درون کشور مهیا نبود و کیان اسلام عزیز را به خطر می انداخت از جمله شرکت در کنسرت خوانندگان رو به اوج می نهاد. در همین رابطه انتقال دائمی برخی خوانندگان لس آنجلسی به دوبی و سپس ترکیه، و یا حداقل رفت و آمد مکرر آنها را شاهد بودیم. یعنی محل زندگی خواننده در لس آنجلس بود و محل کاسبی و کسب و کار در ترکیه و دوبی و بعدها ارمنستان و گرجستان و کردستان عراق. تورنتو که محل برگزاری اولین کنسرت میلیون دلاری خوانندگان ایرانی بود نیز از دهه هفتاد یکی از مقاصد محبوب مسئولان و کارگزاران نظام برای دریافت تابعیت و سرمایه گذاری بود.خروج میلیاردها دلار ارز از داخل کشور و تبدیل کردن جاهای مخروبه همچون ارمنستان و گرجستان به مقاصد توریستی ابدا باعث آن نشد که قوانین در داخل کشور تغییر کنند و مثلا جاهایی در کشور برای مقاصد توریستی و برگزاری کنسرت در نظر گرفته شود بلکه متقابلا فشار گروه‌های مذهبی تندرو از یکسو و هماهنگی عواملی در داخل برای خروج بی دردسر خوانندگان از مبداء رسمی فرودگاه و حتی توزیع ارز ترجیحی ارزان توسط دولت به مسافرانی که عازم کنسرت ابی و داریوش بودند این را می‌رساند که جریان خروج سرمایه به طور حساب شده و هماهنگ و سیستماتیک و هدفمند و نه در حد تخلفات جزئی در جریان است.خروج خوانندگان متاخرتر نظیر محسن نامجو نیز در همین رابطه قابل تبیین است. خواننده‌ای که در داخل مجوز خواندن ندارد می‌تواند به راحتی مهاجرت کند و بعد از استقرار در آمریکا در دوبی و ترکیه و تورنتو و سایر مقاصد خروج اموال ایرانیان کنسرت بگذارد.اکنون که به سبب تحولات جهانی کسب درآمد آسان و پولدار شدن دفعتی دیگر میسر نیست و پول مفت دیگر به راحتی نمیشود در آورد، ورود خوانندگان به کشور احتمالا تقویت می‌شود. اما این ورود خوانندگان میتواند سبب تقویت همدلی و شکست پروژه تجزیه شود. پروژه‌ای که با همراهی عوامل رانتخواری از داخل کشور، اراذل و اجامر پهلوی طلب، و صهیونیسم جهانی، در پی تجزیه ایران یا نهایتا ایجاد تفرقه و دودستگی در میان مردم است.همچنین این را باید در نظر گرفت که در الگوی سابق، خروج سرمایه و پس انداز اشخاص به خارج ذینفعانی در داخل و خارج داشته است. قطع مسیر رانت همانطور که در سال گذشته زمینه ساز انقلاب ملی ۱۸ و ۱۹ دی و بعد جنگ ۴۰ روزه گردید، در اینجا نیز بدون هزینه نخواهد بود و پا گذاشتن روی دم شیر قطعا باعث شنیدن صدای اعتراض میشود. بنا بر این باید توجه داشت که جریانات و تحرکاتی که مخالف ورود خوانندگان هستند آیا منافعی در این روند خروج سرمایه و رانت داشته اند که حالا به خطر افتاده یا در عین سادگی و از روی اعتقاد چنین میگویند.بهنامبهنامSat, 03 Oct 2026 18:31:35 +0330https://virgool.ir/@behnam2/سلام-یا-درود-wzaxfwujjdp6در فارسی میگوییند بین بفرما و بنشین و بتمرگ فرق هست و هر کدام با آنکه یک چیز را بیان میکنند اما در موقعیت خاصی کاربرد دارند. برادر و داداش و اخوی ضمن داشتن مضامین یکسان معانی متفاوتی دارند. یکی متعارف و معمولی است، یکی صمیمانه است و دیگری بار مذهبی دارد.یا در بیان اینکه فلانی مرده است به تناسب پیامها و معانی مختلفی که قصد ارسال آن را داریم جملات مختلفی گفته میشود. اگر موقعیت صمیمانه باشد میگوییم «فلانی هم رفت». برای بیان بی ادبانه صراحتا میگوییم «فلانی مُرد» یا «به درک واصل شد» برای نشان دادن نفرت، یا «سقط شد» برای بیان بی ارزش بودن جان شخص متوفی. برای تداعی حالات صوفیانه میگوییم «خرقه تهی کرد»، و زمانی که شخص مرحوم از موقعیت و پایگاه مذهبی بالایی برخوردار باشد میگوییم «به ملکوت اعلی پیوست» یا «ارتحال یافت». برای تداعی حالات معنوی و گذران بودن دنیا و مسافر بودن شخص سالک متوفی میگوییم «رخت از این جهان بربست». «گل وجودش پرپر شد» حاکی از رابطه‌ی عاطفی و رمانتیک با شخص درگذشته است و «ناکام از دنیا رفت» نشان از جوان بودن او دارد.در قرآن و متون مذهبی و ادبی نیز کلمات جایگاه مشخصی دارند. کلماتی از قبیل «نفس» و «انسان» و «بشر» در قرآن با آنکه ممکن است به کلمه یکسانی در فارسی ترجمه شوند اما معانی کاملا متفاوتی دارند. در شاهنامه در یک موقعیت قیاسی بین رستم و اسفندیار، برای رستم از کلمات «باره» و «خداوند» استفاده میشود ولی برای اسفندیار از کلمات با مضمون یکسان ولی معنی متفاوت «اسب» و «سوار» و «آخور». یا سعدی که در اینجا برای غلام از «هیکل» و برای دحتر زیباروی از «پیکر» استفاده میکند:ز لاحولم آن دیو هیکل بجست، پری پیکر اندر من آویخت دستکلمات بار معنایی سنگینی دارند و هزاران سال تاریخ گذشته را بر پشت خود دارند. وقتی کسی به جای «سلام» میگوید «درود» و یا بدتر از آن این را در «جواب سلام» میگوید یا به کلی با بار معنایی این کلمات مشکل دارد یا فاقد فهم و آگاهی در این زمینه است و یا اینکه درصدد برساخت جدید و هدفمند از واژگان است.بار معنایی که در تاریخ شکل گرفته می‌گوید سلام را به همه می‌گویند اعم از دوست و دشمن، و اینکه جواب سلام واجب است، در حالیکه این معانی برای درود وجود ندارد. درود چیزی راجع به ادب و احترامی که شخص برای فرد مقابل خود قائل است به ما نمی‌گوید در حالیکه کسی که اول سلام می‌کند این معنی را می رساند.برخی ظاهرا در راستای حفاظت از زبان فارسی استدلال میکنند به جای سلام که کلمه‌ای عربی است بگوییم درود که واژه‌ایست پارسی. فارغ از اینکه آیا درود هم معنی سلام است یا نه، و اینکه سلام یا درود اصلا یعنی چه، آن معنایی مهم است که در فرهنگ موجود است. وقتی میگوییم «سلام» در ذهن افراد معنایی صورت می بندد که با گفتن «درود» شکل نمی گیرد و نمی‌توان به شکل «انقلابی» با آن برخورد داشت. البته بعضی از این برساخت‌ها خوب هستند. مثلا بیست سال پیش به آزار کلامی در خیابان «متلک» می‌گفتند که لزوما بار معنایی منفی و عملی نکوهیده نبود. اما استعمال برساخت جدید «آزار کلامی» به جای «متلک پرانی» یا «کودک آزاری و پدوفایل» به جای «بچه بازی» در کاستن از این ناهنجاری‌های اجتماعی موثر بوده است.اما این در خصوص به کار بردن درود به جای سلام که نام خداوند است صدق نمی‌کند و یک القای شیطانی است. چنانکه در یکی دو سال اخیر می بینیم کسانی که درود می‌فرستند دنبال کنندگان پهلوی و همانهایی هستند که دایره‌ی کلامی شان مملو از برساخت‌های مشابه است. مثلا تعریف جدیدی از «زیرساخت» دارند که عبارت است از آجر و سیمان و لذا بعد از نابودی «بهترش را می سازند» یا هر کسی را که مخالف خودشان است «چپ» می نامند. سرود «ای ایران» را که در زمان اشغال ایران و علیه اشغالگران خارجی ساخته شده در حمایت از دشمن متجاوز به کار می‌برند و همان را هم حتی نمی‌توانند درست بخوانند. دغدغه‌ی ایران را دارند اما نیمی از کلماتی که استفاده می‌کنند انگلیسی است و حتی به فرزندانشان هم فارسی نمی آموزند. می‌گویند ما عرب نمی پرستیم اما با عبادت در پرستشگاه یهودی‌ها و بازی کردن در جبهه‌ی ایدئولوژی صهیونیسم و دولت یهود مساله‌ای ندارند. حتی معنی شاه را هم به یغما برده و روی رهبر ادعایی شان که هنوز تاجگذاری نکرده نام «شاه» گذاشته‌اند و دو روز دیگر برساختی جدید برای «مرز» می‌سازند که مطابق با اهداف و نیات اسرائیل باشد. لذا پاسبانی از واژگان و کلماتی که بار فرهنگی و تاریخی دارند همسنگ و هم تراز با پاسداری از کشور است و نباید نسبت به استعمال واژگان غفلت کرد.بهنامبهنامMon, 21 Sep 2026 19:01:04 +0330https://virgool.ir/@behnam2/خدمات-متقابل-اعراب-و-ایران-ik4smywmhofjرابطه ایران و اعراب همیشه دو سویه بوده است. این تعامل گستره‌ی جغرافیایی وسیعی را در بر میگرفته است، از تنگه‌ی هرمز تا یمن و از حیره (نجف کنونی) تا مدینه، چنانکه شواهد آن را میتوان در کتیبه‌های ساسانی و متون تاریخی ردیابی کرد. در کتیبه‌ی شاپور یکم در کعبه‌ی زرتشت قلمروهای تحت فرمانروایی یا نفوذ ساسانیان فهرست شده‌اند از جمله سرزمین «مزون» که عمان کنونی است. مزون در زمره‌ی ولایات ایران و به منزله‌ی پاسگاهی مرزی بود که از تنگه‌ی هرمز و راه تجارت دریایی با هند پاسداری می‌کرد. عمان مسکن قومی ایرانی بود که در چارچوب ژئوپلتیک ایرانشهر ساسانی تعریف میشد. این ناحیه از نظر جغرافیایی به کوه‌های زاگرس جنوب ایران وابسته دانسته می‌شد و با مواضع دریایی ارتباط داشت. در شهرهای عمان پادگان‌های ایرانی مستقر بود که احتمالا بر تجارت دریایی نظارت داشته است. به لحاظ توسعه‌ی کشاورزی نیز ایرانیان در آنجا آبادانی کرده و سامانه‌های قنات و آبیاری احداث کرده بودند.در سوی دیگر شبه‌جزیره، شهر حیره، نزدیک کوفه و نجف کنونی، به‌دستور شاپور یکم و با هدف جلوگیری از نفوذ قبایل عرب به درون فلات ایران تاسیس شد. ریاست این شهر به خاندان عرب لخمی (بنو لخم) سپرده شد که به‌عنوان متحدان و زیردستان ساسانیان عمل می‌کردند. وظایف خاندان لخمی عبارت بود از جلوگیری از یورش قبایل بدوی به مناطق حاصلخیز (سواد) عراق و حفاظت از مسیرهای کاروانی بین ایران، شام و حجاز. در ازای این خدمات، لخمیان از زمین‌های حاصلخیز عراق بهره‌مند می‌شدند و حق دریافت خراج از قبایل عرب را داشتند. اما یکی از تصمیمات اشتباه و مهلک ساسانیان، برکناری و کشتن نعمان سوم، آخرین پادشاه لخمی به‌دست خسرو پرویز بود که پس از آن اداره‌ی حیره مستقیما به یک حاکم ایرانی سپرده شد و قبایل بدوی عرب احساس کردند که دیگر نیازی به رعایت پیمان‌های پیشین با ساسانیان ندارند. در نبردی نزدیک کوفه به نام «یوم ذوقار»، اعراب بدوی بر سپاه ایران و متحدان عربش پیروز شدند و این شکست، نخستین نشانه‌ی جدی از ضعف ایران در دفاع از مرزهای غربی‌اش قلمداد شد که بعدها به‌عنوان الهام‌بخش یورش اعراب به ایران زیر بیرق اسلام یاد می‌شود.در شرق عراق کنونی همچنین تیسفون پایتخت ساسانیان قرار داشت که بعدا بغداد در نزدیکی آن ساخته شد. شهری که فرهنگ‌های سامی و ایرانی را در خود می‌پروراند و ادیان مختلفی چون مسیحیت، زردشتی، و مندائی در این شهر هم‌زیستی داشتند. از طریق این تعاملات، صدها واژه‌ی فارسی به زبان‌های عربی و آرامی راه یافت و از آنسو واژه‌هایی با ریشه‌ی اکدی-آرامی نیز از دیرباز وارد فارسی شده بودند مانند تنور. افزون بر این، مجموعه‌ی داستان‌های ایرانی «هزار افسانه» با مصالح عربی و سامی ترکیب شد و بعدها به شکل «الف لیلة و لیلة» (هزار و یک شب) درآمد که نمونه‌ی بارزی از تلفیق فرهنگی ایران و جهان عرب در پیش از اسلام است.در مرکز شبه جزیره یعنی حجاز و طایف نیز ایران ساسانی می‌کوشید به‌منظور رقابت با بیزانس نفوذ خود را گسترش دهد. ساسانیان از طریق قبایل یهودی معروف در تاریخ اسلام، یعنی بنی‌نضیر و بنی‌قریظه، در مدینه اعمال نفوذ می‌کردند. از سده‌ی ششم میلادی که قبایل عرب بر یهودیان مدینه برتری یافتند، نظارت و گردآوری مالیات از سوی نماینده‌ی حاکم لخمی انجام می‌شد.در آن سمت دیگر شبه جزیره یعنی یمن، زمانیکه نیروهای حبشه این منطقه را اشغال کردند، رهبران محلی یمن به خسرو انوشیروان دادگر متوسل شدند و درخواست کمک کردند. انوشیروان سرداری به نام وهرز را با سپاهی به یمن فرستاد که توانست نیروهای حبشی را شکست دهد و آنجا را تصرف کند و این سبب استقرار یک پادشاهی دست نشانده‌ی ساسانی در یمن شد. با ظهور اسلام، فرماندار ایرانی یمن، باذان، و نیروهای تحت امرش با پیامبر گرامی اسلام توافق کردند و به تدریج به اسلام گرویدند و پس از مرگ باذان، پسرش شهر بن باذان نیز این رابطه را حفظ کرد. نوادگان این ایرانیان مقیم یمن گروهی متمایز و اشرافی به‌نام ابناء یا بنواحرار (آزادگان) شناخته می‌شدند. نام آزادگان هم معنی دهقانان است که گروهی نژاده و اصیل و زمیندار در تاریخ ایران حداقل از زمان اشکانیان بوده‌اند که پاسبانان فرهنگ و تاریخ ایران بوده اند. ابومنصور محمد بن عبدالرزاق حامی شاهنامه‌ی ابومنصوری و حکیم فردوسی متعلق به این طبقه بوده اند. در چهار مقاله‌ی نظامی عروضی آمده است:استاد ابوالقاسم فردوسی از دهاقین توس بود. بیست و پنج سال در آن کتاب مشغول شد که آن کتاب تمام کرد و الحق هیچ باقی نگذاشت و سخن را به آسمان علیین برد و در عذوبت به ماء معین رسانید و کدام طبع را قدرت آن است که سخن را بدین درجه رساند که او رسانیده است:چماننده‌ی چرمه هنگام گرد، چراننده‌ی کرکس اندر نبردفزاینده‌ی باد آوردگاه، فشاننده‌ی خون ز ابر سیاهبه مردی هنر در هنر ساخته، سرش از هنر گردن افراختهمن در عجم سخنی بدین فصاحت نمی بینم و در بسیاری از سخن عرب هم پس از ورود اسلام به ایران، اعراب بنی عباس به طور غیر مستقیم در زنده ماندن فرهنگ و زبان فارسی نقش داشتند. آنها به خاطر مبارزه با بنی امیه و به جهت گرایش بنی امیه به برتری نژاد عرب با هر چه که نشانی از تفوق اعراب داشت مبارزه می‌کردند و به این جهت با به کار بردن زبان فارسی در درگاه خلفایی مانند مامون مشکلی نداشتند. از آنجا به بعد بود که سخنگویان و سخن سرایان ایرانی رغبت به طریقه‌ی نظم پارسی پیدا کردند. نظری هست که ابوالعباس مروزی نخستین شاعر پارسی گو بعد از اسلام بود که مدحی به زبان فارسی برای مامون عباسی سروده بود. در نظری دیگر محمد بن وصیف سجزی دبیر یعقوب لیث صفاری را نخستین شاعر پارسی گو دانسته اند.به لحاظ معرفتی و فکری همانطور که ورود اسلام به ایران سبب ارتقا و غنای فکری و فرهنگی ایرانیان شد و آنها را از قیود رسومات و نظامات هزاران ساله رهانید، در پیش از اسلام این اندیشه‌های ایرانی بود که مایه‌ی توحیدی و فکری باورهای کلیدی در یهودیت، مسیحیت، و اسلام را فراهم کرد. باورهای کلیدی این ادیان به وضوح ریشه در ایران باستان دارند از جمله اعتقاد به خدای متعال فراتر از حدود قومی و قبیله‌ای، روز رستاخیز، پاداش و جزا در معاد، بهشت و جهنم، آمدن منجی آخرالزمان، فرشتگان، و شیطان. این باورها در متون یهودی پیش از مواجهه با امپراتوری هخامنشی دیده نمی‌شوند و این تحول را تحت تاثیر تماس با ایرانیان دانسته‌اند. خدای متعال تناسب قدسی امپراطوری ایرانی است که متعلق به قوم و تاریخی خاص نیست و اقوام و نژادهای گوناگون را، و یعنی انسان به طور کلی، در سایه‌ی بندگی خود می پرورد. در مسیحیت نیز تصور خدای رهایی بخش تجسم یافته در قالب انسانی را تحت تاثیر آیین مهرگرایی دانسته اند.بهنامبهنامSat, 19 Sep 2026 05:59:51 +0330https://virgool.ir/@behnam2/نخستین-مواجهه-با-غرب-jpr3ayjvedxcدوران ۱۳۰ ساله غلبه سلوکیان یونانی بر ایران و بعد از آن چهار قرن پادشاهی اشکانیان دچار سکوت و فراموشی تاریخی است، علیرغم اهمیت فراوان در باب مطالعه‌ی ایران، و به خصوص از لحاظ نحوه‌ی مواجهه ایرانیان با غرب از یکسو و با اقوام صحراگردی که از شمال چین تا مرزهای خراسان گسترده بودند. آنچه از آن روزگاران به ما رسیده عمدتا روایت دیگران است. کتاب «تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان» پژوهش دانشگاه کمبریج زیر نظر احسان یارشاطر میگوید که درباره‌ی اینکه ایرانیان در دوره‌ی سلوکی چگونه زندگی خود را سامان می‌دادند تقریبا چیزی نمی‌دانیم. بخشی از این فراموشی را به سانسور حساب شده‌ی ساسانیان نسبت می‌دهند و بخشی دیگر را به عدم تمایل فرهنگ ایران به ثبت جزئیات، خاطره نگاری، و رویدادنگاری. یونانیان از جنگ‌هایشان با ایران از رسوم ملل دیگر و جغرافیای سرزمین‌های دور با جزئیاتی کم نظیر می‌نوشتند که ادامه‌ی این سبک در کتب جهانگردان غربی عصر صفوی نیز کمک زیادی به شناخت آن دوران می‌کند.آریایی‌های مهاجم به فلات ایران در آغاز مردمی چوپان و بیابانگرد بودند و از خود خط و آداب شهرنشینی نداشتند. بلکه خط را از اقوام سامی مغلوب آموختند. به گفته‌ی فردوسی، نخستین بار تهمورث دیوبند خط را از دیوان و در قبال بخشیدن جانشان آموخت. پس ایرانیان با کتابت آشنا بودند و داستان‌های کهنی همچون درخت آسوریک و ویس و رامین و نیز داستان‌های پهلوانی و روایات مربوط به رستم و گودرز از جمله آثار باقی مانده از دوره اشکانی است که در عصر اسلامی مورد استفاده قرار می‌گیرند. اما شیوه روایت ایرانیان با شیوه یونانی تفاوت دارد. شاهد این تفاوت بنیادین ادبیات فارسی است.تاریخ تحلیلی شعر نو نوشته‌ی شمس لنگرودی دیدگاهی از ذهن و زبان نوگرایان و پایه گذاران سبک شعر نو بدست می‌دهد که ادبیات فارسی عمدتا کلی نگر است. وقتی شاعر سنتی مثل منوچهری دامغانی از کوه و دشت سخن می‌گوید، نه یک کوه و دشت خاص بلکه کلیت آن را می‌گوید. وقتی از عشق سخن گفته می‌شود، نه از لحظه‌ای خاص و روزی خاص، بلکه از عشی ابدی و ازلی گفته می‌شود. لذا یک تشبیه قرن‌ها در اشعار ایرانی باقی می‌ماند و حتی تا بدانجا پیش می‌رود که به کلی از معنا تهی می‌شود و صرفا حالت لفاظی پیدا می‌کند.این کلی نگری در ادبیات و تاریخ به ایران فرصت می‌دهد تا دگرگونگی‌های ناشی از تهاجمات و در هم آمیختگی‌های اقوام گوناگون را در خود بپذیرد بی آنکه هویتش را از دست بدهد. این کلی نگری همچنین با حکمت دوران باستان ارتباط دارد زیرا ارتباط و موقعیت انسان را در هر لحظه و هر جا با مقولات ازلی و ابدی یا به بیانی دیگر، مقولات الهی، تبیین می‌کند. چنین است که یک ایرانی از ابتدا تا انتهای عمرش متاثر از ادبیات گفتاری و نوشتاری خویش است و کلیه‌ی شئونات زندگی اجتماعی او و کارها و عقاید شخصی‌اش با این «حکم کلی» که ناشی از حکمت است ارتباط دارد. این است که وقتی شاعر و حکیم بزرگ شیخ سعدی می‌گوید «شنیدم که در وقت نزع روان»، همچون تابلویی بر بالای سر فوج فوج آدمهایی که در گذر تاریخ می‌آیند و می‌روند ایستاده است و پیوسته و تا آنجا که «خاک را بود و باد را بقا» در گوش تک تک ایرانیان «شنیدم» را زمزمه می‌کند و به یاد می آورد. این البته به صورت یکطرفه و به فرم موعظه اخلاقی نیست، بلکه آینه‌ای از روح ایرانی است و رابطه دوسویه با ایران دارد که هم از آن مایه میگیرد و هم به آن جان می بخشد. به هر حال، ادبیات فارسی ماهیت و کارکردی دیگرگونه دارد.در ایران دوره‌ی سلوکی دو ایران موازی وجود داشت که نه در جنگ مستمر بودند و نه در آشتی کامل: ایران ایرانی و ایران یونانی. سلوکیان در مسائل محلی دخالت نمی‌کردند و عموم ایرانیان نیز حضور آنها را نادیده می‌گرفتند. این اهمال و بی تفاوتی هوشمندانه سلوکیان در عدم دخالت در امور داخلی سبب پایداری آنها به مدت بیش از یک قرن گردید. برای رعایای ایرانی تا جایی که مطمئن بودند مالیاتشان در کشور خودشان خرج می‌شود و نه در کشور فاتحان، اینکه به هخامنشیان مالیات می‌دهند یا به سلوکیان مهم نبود و به دلیل عدم خروج مالیات از کشور (برعکس الان) این مالیات نهایتا به شکل دستمزد، پرداخت بهای مصالح و ابزار و غیره به جیب رعایا برمی‌گشت.این دو دنیای ایرانی و یونانی در زمینه‌های فرهنگی هم یکدیگر را نادیده می گرفتند. یونانیان خدایان محلی خود را می پرستیدند، ایرانیان به زبان‌های بومی خود سخن می‌گفتند، دبیران به شیوه‌ی آرامی می نوشتند و روستاییان به روش پیشین می زیستند. کتاب تاریخ کمبریج به صراحت بیان می‌کند که «جوهر و جهان‌بینی فرهنگ یونانی که چندین قرن بعد تمدن مغرب‌زمین را پرورش داد با شیوەی زندگی ایرانیان بیگانه و با آن ناسازگار بود.»اما این همزیستی آرام جوانب دیگری هم داشت. یونانیان در مناطق مختلف قلمروی خود از جمله بر کران جیحون، مدرسه و ورزشگاه و تئاتر می‌ساختند و در بحرین مسابقات ورزشی برگزار می‌کردند. این نمایش‌ها و مسابقات ارائه‌ی یک نظام فکری و فرهنگی کامل بود و اینجاست که آن شکاف عمیق عینیت می یابد. برای پذیرفته شدن در جامعه‌ی یونانی شرطی اساسی وجود داشت: آموختن زبان یونانی و زیستن به شیوه‌ی یونانیان. تاریخ کمبریج مینویسد که حتی کودکان غرب زده در بلوچستان درس می خواندند تا آثار هومر را بخوانند و در ورزشگاه‌ها کاملا برهنه شوند. کاری که ایرانی ها و به طور کلی شرقیان از آن کراهت داشتند.بدن برهنه در یونان نمایش زیبایی و اشرافیت بود و میدان ورزشی یونانی برای ایرانیان لحظه‌ی گزینش بود: یا فرهنگ فاتح را می پذیری یا کنار می مانی. این آن لحظه‌ایست که دوست داشتیم به دلیل برخی شباهتها با روزگار فعلی در تاریخ و ادبیات ثبت میشد. میتوان تصور کرد کسی را که این راه را می پذیرفت چگونه در نظر عوام با تحقیر و «اکراه» نگریسته میشد و چطور از محیط پیرامون خود بیگانه و در هویت غربی مضمحل میشد.کلمه‌ای که تاریخ کمبریج به کار برده «اکراه» است نه خشم یا شورش و قیام. اکراه یک حس ناخوشایند درونی است که با خود سکوت می آورد، و این همان سکوت تاریخی است که در ابتدای این نوشته از آن صحبت شد. شرقیان از برهنگی اکراه داشتند اما این اکراه را ننوشتند. یونانیان نوشتند که چنین مسابقاتی برگزار شد، کودکی در بلوچستان هومر خواند، اما از نگاه آن پدری که با اشمئزاز نگاه می کرد هیچ سندی موجود نیست.بهنامبهنامSun, 13 Sep 2026 01:20:09 +0330https://virgool.ir/@behnam2/افسانه-قوم-فارس-gabbowm9yuvrتورانیان طوایفی بودند که در دشت‌های کنونی آسیای مرکزی و روسیه و در ماورای نهر (آن طرف رود جیحون) به صورت چادرنشین و گله دار زندگی می‌کردند. از اوستا و کتب قدیمی ایران و نیز از شاهنامه بر می آید که هم نژاد با ایرانیان بوده اند منتهی ایرانیان به سبب برخورد با تمدن‌های پیشرفته ساکن در فلات ایران نظیر عیلام و بابل به شهرنشینی و مدنیت و حکومتداری رسیدند ولی تورانیان همچنان بر اصالت صحراگردی خود باقی ماندند. اقوام کوچ نشین آریایی با ورود به فلات ایران و شبه قاره هند با تمدن‌های ساکن برخورد کردند و جنبه‌هایی از مدنیت را از قبیل خط و شهرنشینی و کشاورزی از آنان آموختند، حال آنکه خود تا پیش از آن دامدار بودند و اهمیت واژگان گاو و اسب در ریشه شناسی واژگان کهن اوستایی و اساطیر شاهنامه این موضوع را نشان می‌دهد. به قول ویل دورانت، آریایی ها اقوام ساده ای بودند که فقط در جستجوی زمین بیشتر برای چراندن گاوهایشان بودند. این اقوام آریایی اما دارای برتری جنگاوری بودند. همین الگوی برتری جنگی که با نظریه‌ی معروف ابن خلدون مطابقت دارد در هزاره‌های بعدی توسط ترکان یا تورانیان در هجوم‌های پی در پی به مرزهای فلات ایران دیده می‌شود که اقوام مهاجم یا مهاجر با برتری نظامی فرهنگ تمدن‌های شهری را می پذیرند اما قدرت در دست آنها باقی می ماند.توران در شاهنامه سرزمینی است که در آن «رسم خرگاه» هنوز برقرار بوده است یعنی عشایرند. در مقابل، تمدن ایران بر پایه «شهر» استوار است و همین شهر جای قومیت و نژاد و زبان را گرفته است. ویژگی شهر در این است که افراد با پیشینه نژادی و مذهبی و قومی و زبانی گوناگون را بر اساس قانون و عدل (داد) در خود می‌پذیرد که مبنای عقلی دارد و بر پایه‌ی خرد است. لذا تورانیان تنها تفاوت‌شان با ایرانیان در شیوه‌ی زیست‌شان است.اگرچه تورانیان الزاما همان ترکان تاریخی نبودند و پیوند دادن مستقیم توران با ترک‌ها پس از گسترش و حضور ترکان در آسیای مرکزی و ایران شکل گرفت. اما در شاهنامه تورانیان و ترکان گاه به جای هم استفاده می‌شوند و نکته مهم اینجاست که در جهان بینی ایرانی ترکان برادران ایرانیان به شمار می آیند.ویژگی شهر در ایران باستان شباهت بسیاری به مفهوم مدرن آن دارد. چرا که این شهرها اقوام و پیروان کیش‌های گوناگون را در خود می‌پذیرفتند. در این ساختار، هویت شهری و تمدنی فراتر از پیوندهای خونی قرار می‌گرفت و پادشاهی ایران (شاهنشاهی) به مثابه چتری است که پادشاهان بومی و اقوام مختلف را با حفظ ویژگی‌هایشان زیر یک فرمانروایی واحد و دادگرانه گرد می‌آورد.شهر بر بازار، کشاورزی، دیوان‌سالاری، مالیات، دانش و قانون تکیه دارد و جامعه کوچ‌نشین بر دامداری، جابه‌جایی فصلی، پیوندهای خویشاوندی و توان نظامی. بسیاری از حکومت‌های مهم ایران از پیوند همین دو ساختار پدید آمدند. این حکومت‌ها اگرچه از نیروها و نخبگان نظامی کوچ‌تبار بهره می‌بردند، اما برای اداره کشور به شهرها، دبیران، دستگاه مالیاتی و سنت دیوانی ایرانی نیاز داشتند. در مقابل، شهرها نیز برای امنیت و گسترش قدرت سیاسی خود به نیروهای نظامی و شبکه‌های اجتماعی ایلات وابسته بودند.در فارس اواخر دوره قاجار و سال‌های آغازین دوره پهلوی، یکی از نمونه‌های روشن تعامل و رقابت میان قدرت شهری و قدرت عشایری دیده می‌شود. خاندان قوام‌الملک با سابقه چند صد ساله، که به گفته دکتر زرینکوب جدشان حاجی قوام کلانتر یکی از محلات شیراز و ممدوح حافظ بوده است و جد دیگرشان حاج ابراهیم کلانتر بود، و پایگاه اصلی‌اش در شیراز و در ساختارهای اداری، مالی و دیوانی ایالت بود، بر سیاست شهری و امور حکومتی فارس نفوذ داشت. در برابر آن، ایل عمدتا ترک زبان قشقایی به رهبری اسماعیل‌خان صولت‌الدوله، یکی از نیرومندترین نیروهای عشایری و سیاسی منطقه بود و بر بخش گسترده‌ای از حوزه کوچ‌نشینی فارس ریاست داشت. از این‌ رو فارس را می‌توان نمونه‌ای از موازنه و رقابت میان شهر و ایل دانست، موازنه‌ای که گاه به همکاری با حکومت مرکزی و گاه به کشمکش بر سر مالیات، امنیت، مسیرهای ارتباطی، انتصاب والیان و کنترل قلمرو می‌انجامید.به لحاظ قومی ایران و توران هر دو از یک نژادند. نسب تورانیان (به همراه مردم شرق آسیا از جمله چین) به تور فرزند فریدون می‌رسد و نسب ایرانیان (به همراه تازیان) به ایرج فرزند کوچک فریدون. پادشاه بزرگ توران یعنی افراسیاب فرزند پشنگ فرزند زادشم فرزند تورک (یا تور) بود و اطلاق نام ترک بر تورانیان از همینجا می آید.از کتاب نزهت القلوب حمدالله مستوفی کارگزار ارشد مالی دولت ایلخانیان مغول برمی آید که مغولان در برخی مناطق آذربایجان، عراق عرب، کرمان، سیستان و خراسان غلبه جمعیتی پیدا کرده بودند و در شهرهایی مثل سهرورد (در زنجان) غلبه با زبان ترکی است. البته زبان ترکی پیش از مغول در دوران غزنویان و سلجوقیان در برخی مناطق وارد شده بود اما ورود مغول سبب چیرگی زبان ترکی در تعداد زیادی از شهرها شده بود. زبان عربی نیز در عراق عرب و فارس رایج شده بود.مستوفی زبان برخی شهرهای آذربایجان را گویشی از پهلوی معرفی میکند از جمله مراغه و زنجان، و زبان برخی دیگر از شهرها را ترکی مثل لیلان و خلخال و ساوجبلاغ، و برخی دیگر از شهرها ترکیبی از ترک و طالش مثل کلیبر، و برخی شهرها ترکیبی از ترک و ارمنی مثل خوی، و برخی ترکیبی از ترک و تاجیک هستند مثل سلماس و تبریز و طسوج، و برخی شهرها ترکیبی از همه زبانها مثل سلطانیه، شهرهایی نیز با غلبه جمعیتی یا حضور کردها معرفی می‌شوند.امروزه نیز این ترکیب جمعیتی از زبان‌های گوناگون در استان‌های غربی و شمال غربی و جنوب غربی ایران برقرار است و گونه‌های متعددی از زبان‌های کردی، ترکی، فارسی، ارمنی، طالشی، لری، عربی هر کدام با انشعابات و گویش‌های مختلف به صورتهای شهری و عشایری وجود دارند به نحوی که به سختی می‌توان یک منطقه بزرگتر از یک شهرستان را یافت که یک زبان واحد در آن دارای اکثریت گویشوران باشد. حتی زبان‌هایی که دارای اسم یکسان هستند آنقدر دارای تعدد لهجه ها و گویش‌ها و فرهنگ‌های مختلف اند که به سختی شباهتی میان آنها می‌توان یافت. مثلا یک ترک قشقایی ساکن فارس هیچ شباهتی جز ایرانی بودن با ترک تبریزی ندارد، یا لر ممسنی و خرم آبادی، یا کرد ایلام و مهاباد، یا لک لرستان که زبانش نزدیک به کردی است ولی خود را بیشتر لر می‌داند.بر پایه همین گزارشات در ایران قومیت به شکل اروپایی و مدرن آن، یعنی به‌عنوان جمعیتی یکدست و دارای مرزهای روشن هرگز وجود نداشته است.ایران در بسیاری از دوره‌ها نه یک دولت یک زبان و نه یک جامعه متشکل از نژادی واحد بود، بلکه قلمروی تمدنی و سیاسی بود که نژادها، زبان‌ها، ادیان، و قبایل گوناگون را در بر می‌گرفت. شاهنشاهی یا پادشاهی ایرانی می‌توانست پادشاهان محلی، نخبگان منطقه‌ای و گروه‌های زبانی مختلف را زیر یک فرمانروایی گرد آورد و در عین حال بخشی از ویژگی‌های محلی آنان را حفظ کند. این چتر سیاسی و تمدنی به معنی یکسان‌سازی کامل جمعیت‌ها نبود.در دوره هخامنشی، این چندگانگی به‌وضوح دیده می‌شود. کتیبه‌های سلطنتی هخامنشی به فارسی باستان، عیلامی و بابلی نوشته می‌شدند و آرامی نیز در امور اداری و ارتباطات فرامنطقه‌ای نقش بسیار مهمی داشت. آرامی از شاخه های زبان‌های سامی است و نزدیک به عربی. کاربرد گسترده آرامی در دستگاه اداری هخامنشی نشان می‌دهد که وحدت سیاسی ایران باستان مستلزم یکسانی زبانی یا قومی نبود و معنی دولت مدرن نیز اساسا همین است.همین ویژگی در دوره‌های اسلامی نیز ادامه یافت. فارسی دری (که متفاوت از فارسی پهلوی رایج در آذربایجان، فارس و عراق عجم بود) زبان مهم دیوانی، ادبیات، و ارتباط میان مناطق مختلف ایران بود، اما این امر به معنای آن نبود که همه مردم فارسی را زبان مادری خود می‌دانستند. بسیاری از مردم در خانه و محیط محلی به شاخه های گوناگون زبان‌های ایرانی، ترکی، کردی، عربی، ارمنی، گرجی و غیره سخن می‌گفتند. فارسی در گستره ایران زمین «زبان میانجی و فرهنگی» بود و نه زبان مادری همه ایرانیان یا زبان متعلق به قوم ناموجود فارس که آن را بر دیگران تحمیل کرده باشد.به لحاظ تاریخی هیچ موقع قومی به نام فارس نداشته ایم و غلبه زبان فارسی نیز به قومیت خاصی مربوط نبوده است. بلکه فارسی زبانی برای ارتباط میان تمام افراد ایرانی بوده است. مثلا زبان مادری شاعرانی همچون سعدی و حافظ در فارس یا همام تبریزی و قطران تبریزی و نظامی گنجوی با فارسی دری به کلی متفاوت بوده است و گویش‌هایی از زبان پهلوی بوده است اما گرایش بیشتر سخنوران و دانشمندان و ادیبان به سخن گفتن به یکی از دو زبان اصلی و رسمی یعنی عربی و فارسی بوده است و هیچگاه سخنی از اجبار برای صحبت کردن به زبان فارسی یا تبعیضات قومی به آن شیوه‌ای که مجری‌های بی بی سی و صفحه نویسان ویکی پدیا علاقه دارند در میان نبوده است.به لجاظ جغرافیایی نیز پراکندگی زبانها در اقصی نقاط ایران به نحوی است که نمی‌توان قومیتی به نام ترک یا کرد یا لر و عرب و بلوچ را متصور شد که بخشی از کشور را صاحب باشند. در بعضی شهرها ممکن است غلبه زبانی با یک گروه باشد اما به فاصله یک محله یا روستا یا شهر یا بخش می بینیم که گروه زبانی دیگری تکلم می‌شود.هزاران سال همزیستی و ترکیب نژادها امکان وجود و خلوص قومیتی را از بین برده است. می‌توان شواهدی را آورد از گرجی‌ها و ارمنی‌هایی که به فرمان شاه عباس در اقصی نقاط ایران پراکنده شدند و در بسیاری از شهرها و محلات ایران مناطقی با ریشه گرجی را می‌توان یافت در حالیکه مسلمان اند و خود را ایرانی می‌دانند. یا از قبایل ترک و کرد و پهلوی زبان می‌توان یاد کرد که به خراسان و آذربایجان کوچانده شده و همرنگ جامعه مقصد شده اند.ناسیونالیسم افراطی رمانتیک باعث اختلال در هویت ملی ایرانیان شد و تلاش برای نشان دادن هویت‌های قومی از آن زمان بود که به وجود آمد و تا پیش از آن سابقه نداشته است. بعد از آن بود که اصطلاح جدیدی به نام «قوم فارس» یا «فارس ها» پدیدار شد.در اواخر دوره قاجار همگام با تحولات جهانی در کنار اندیشه‌های مشروطه خواهی و دولت‌سازی، نوعی از ناسیونالیسم نیز در ایران و سرزمین‌های پیرامون آن گسترش یافت. در امپراتوری عثمانی، ابتدا اسلام سنی نقش مهمی در تعریف هویت سیاسی داشت، اما با تضعیف امپراتوری و از دست رفتن سرزمین‌ها، ترک‌گرایی و پان‌ترکیسم رواج یافت. در حوزه ادبی، کوشش برای جایگزین کردن واژه‌های ترکی به جای واژه‌های فارسی و عربی یکی از نمودهای نرم این گرایش بود، و پاکسازی نژادی میلیونها ارمنی و آشوری کوشش دیگری در ادامه ترکی سازی امپراطوری بود. تلاش دیگر ترک‌ها الحاق قفقاز و آذربایجان به امپراطور ترک بود که با انقلاب ۱۹۱۷ روسیه و شکست و فروپاشی عثمانی ناکام ماند.سید حسن تقی زاده سیاستمدار ایرانی اهل تبریز ضمن هذیان نامیدن پان ترکیسم میگوید که پان ترکیسم و پان تورانیزم بیشتر ناشی از یک کتاب قصه مانندی است که یک یهودی فرانسوی (لئون کاهون) آن را تالیف کرده است.با توجه به اینکه غرب از دریچه عثمانی وارد ایران شد و هموطنان ساکن آذربایجان و بادکوبه و قفقاز نقش مهمی در ورود اندیشه‌های مدرن به ایران داشتند، همزمان با رشد ناسیونالیسم ترکی در عثمانی در ۲۰ سال آخر دوران قاجار یعنی از انقلاب مشروطه به بعد جریان‌های ناسیونالیسم ایرانی نیز در ایران شکل گرفتند که افرادی همچون میرزا فتحعلی آخوندزاده و میرزا آقاخان کرمانی از نمونه‌های آن هستند و در همین زمان است که کتاب قطور و مهم تاریخ ایران باستان اثر مشیرالدوله پیرنیا منتشر می‌شود. ضدیت با دین اسلام و معرفی کردن اسلام و فرهنگهای محلی و فرهنگ عوام به عنوان ریشه‌های عقب افتادگی ایران از ویژگی های این شکل از ناسیونالیسم بود. در اروپا نیز اشکال مختلف ناسیونالیسم از قبیل پان اسلاویسم و پان ژرمانیسم همزمان در حال رشد بودند.با روی کار آمدن رضاشاه ایدئولوژی ناسیونالیسم رمانتیک مبدل به ایدئولوژی حاکم شد. این ایدئولوژی خالی از واقعیت بود و تصورات موهومی درباره مردم ایران و ملیت ایرانی و تاریخ ایران و ویژگیهای منحصر به فرد و خارق العاده ایرانیان و نژاد آریایی و بزرگنمایی افتخارات گذشته داشت. مثلا در یکی از کتاب‌ها هر نوع اختراعی را به ایرانیان نسبت داده بود. همچنین این ایدئولوژی مخالف هر نوع پراکندگی زبانی و فرهنگی حتی در سطح پوشش افراد گوناگون بود. در سایه این ایدئولوژی البته خدماتی هم به فرهنگ ایران شد از جمله تاسیس فرهنگستان و وفور کتاب‌های تحقیق ادبی و ظهور محققین ارزشمندی همجون فروزانفر، بهار، عباس اقبال آشتیانی، محمد قزوینی، سعید نفیسی، مجتبی مینوی، جلال همایی، محیط طباطبایی و رشید یاسمی. دکتر خانلری استاد برجسته زبان و ادبیات فارسی در این باره می‌گوید:در دوره حکومت دیکتاتوری، تنها رشته ای از ادبیات که مورد اعتنا قرار گرفت و ترقی کرد تحقیقات ادبی بود. این امر چند علت داشت:‌ یکی آنکه حکومت وقت برای تظاهر به وطن پرستی، تحقیق در تاریخ گذشته ذکر مفاخر ملی را که موجب سرگرمی ملت است و او را از توجه به حال و آینده باز می دارد لازم میدانست و تشویق میکرد. دیگر آنکه فشار پلیس ذوق و ابداع و ایجاد را که در آزادی پرورش می یابد کشته بود و ناچار اکثر اهل ادب به کار بی ضرر و بی خطر که تحقیقات تاریخی و تتبعات ادبی بود می پرداختند.بهنامبهنامTue, 18 Aug 2026 04:33:47 +0330https://virgool.ir/@behnam2/رمز-پایندگی-ایران-chegww0t3blfهولاکوخان بنیان‌گذار سلسله ایلخانیان از سوی منگوقاآن، جانشین چنگیزخان، رسما به عنوان فرمانروای ایران منصوب شد و این به‌رسمیت‌شناختن حدود جغرافیایی ایران، حتی بدون ذکر نام ایران، و سپردن آن به دست یک شاه، برای ایرانیان تداعی‌گر شکوه شاهنشاهی‌های کهن و مرزهای گسترده‌شان بود. جنگ‌های ایلخانیان با سلاطین مصر و شام که در چارچوب جهان‌گشایی مغولان رخ می‌داد، با دو آرزوی دیرینه ایرانیان گره خورد: نخست، پایان دادن به پنج سده سلطه خلافت عباسی که با وجود ضعف، همچنان حرمتی اساسی داشت و همه حکومت‌های ایرانی ناچار به ارتباط و پیوند با آن بودند، و دوم، تحقق استقلال ایران از اعراب که با تدبیر خواجه نصیرالدین طوسی، وزیر دانشمندش، محقق شد.پس از سقوط خلافت، ترکمانان و ترکانی که پیش‌تر به عنوان غلام و نیروی نظامی وارد سرزمین‌های حوزه عربی شده بودند، با عنوان ممالیک قدرت گرفتند. آنان اگرچه ریشه‌ای غیرعربی داشتند اما خود را مدافع حاکمیت عربی می‌دانستند. نبرد ایلخانیان با ممالیک، رنگی ایرانی-عربی به خود گرفت و در این میان، وزرا، ادبا، هنرمندان و سیاستمداران ایرانی این فرصت را غنیمت شمردند تا حاکمیت یکپارچه ایران را بر تمام مرزهای ایران‌زمین، از ماوراءالنهر تا فرات و از سند تا آناتولی و مدیترانه، برای نخستین بار پس از فروپاشی ساسانیان بازسازی کنند. بزرگان آن دوره، سلاطین ایلخانی را با القابی چون «خسرو ایران»، «وارث ملک کیان» و «پادشاه اسلام» می‌ستودند تا خان مغول را به پادشاهی ایرانی دگرگون سازند. مفهوم «ایرانشهر» ساسانی در آثار قاضی بیضاوی (قاضی‌القضات در عصر خواجه نصیر)، خواجه رشیدالدین فضل الله همدانی و شاگردش حمدالله مستوفی، به «ایران‌زمین» تبدیل شد که در مرکز جهان و مهم‌ترین نقطه آن قرار داشت. مستوفی در «نزهت‌القلوب» این مرکزیت را از منظر اساطیر ایرانی (تقسیم زمین میان پسران فریدون)، روایات سامی (تقسیم زمین میان فرزندان نوح) و نیز دیدگاه‌های یونانی و هندی تبیین می‌کند. همه این بزرگان که در دستگاه ایلخانی مناصب عالی داشتند، صاحب تألیفات تاریخی مهمی بودند و هدفشان تدوین ایدئولوژی‌ای ایرانی بود که هم مغولان را ایرانی سازد و هم عظمت باستانی ایران را در سایه قدرت نظامی ترکان احیا کند.این تاریخ نویسی ها از شاهنامه تاثیر گرفته‌اند. شاهنامه‌نویسی در عصر ایلخانی هم در قالب نگارگری و کتابت نفیس‌ترین نسخه‌های مصور شاهنامه فردوسی و هم در تقلید از سبک آن جلوه‌ای از این جنبش ادبی بود تا فرهنگ شاهانه به مغولان آموخته شود. در تصویرگری این شاهنامه‌ها، چهره‌ها مغولی و ترکی ترسیم می‌شد تا انطباقی میان دوره معاصرت و هویت تاریخی ایرانی برقرار گردد. تاکید بر نبرد ایرانیان با ضحاک، که ریشه‌ای عربی-عبری داشت، و نیز جنگ کاووس با شاه هاماوران (یمن) و بخش‌های مربوط به نبرد ایران با اعراب، در ذهن خواننده مقایسه‌ای با رقابت و خصومت ترکان با بنی‌عباس و حکومت‌های عربی شام و مصر پدید می‌آورد.حمدالله مستوفی قزوینی، شاگرد مکتب رشیدالدین فضل‌الله همدانی، که آثاری در تقلید از شاهنامه دارد، در کتاب مشهور «نزهت‌القلوب» که درباره جغرافیاست بر آن بود تا حدود جغرافیایی «ایران‌زمین» را به فارسی فصیح و برای «اهل عجم» که عربی نمی‌دانستند تبیین کند. در نوشته‌های رشیدالدین و مستوفی، مرزهای ایران نه تنها فلات ایران (یعنی از جیحون تا فرات)، بلکه از نیل تا جیحون را در بر می‌گرفت، گستره‌ای که هم بازتاب آرزوی احیای پادشاهی‌های باستان بود و هم با تمایل مغولان به کشورگشایی و سلطه بر اعراب همسو می‌نمود. مورخان عرب نیز دولت ایلخانی را دولتی ایرانی و پادشاهی آن را ادامه‌دهنده پادشاهی‌های باستانی ایران می‌دانستند.نکته جالب آنکه در این کشمکش‌ها، مسائل نژادی و قومی مطرح نبود. ممالیک که پس از عباسیان در مناطق عربی قدرت یافتند خود ترک بودند و شماری از حکیمان و سیاستمداران ایرانی که به احیای «ایران‌زمین» همت گماردند مانند حمدالله مستوفی، ریشه‌ای عربی داشتند. اما در ایدئولوژی ایرانی، ترک‌های ممالیک به «تاتار کافر» تبدیل می‌شوند و ترک‌های خودی مانند هولاکوخان، غازان خان و اولجایتو، که حتی نام‌هایی ترکی داشتند و تازه مسلمان شده بودند، در جبهه اسلام قرار می‌گرفتند. بدین‌سان، جنگ ایران با اعراب به نبرد تاتارهای کافر با مسلمانان دگرگون می‌شد و در این ایدئولوژی، از آیات و احادیثی که به نظر علیه اعراب بود و آنها را به کفر و نفاق متهم می‌کرد نهایت بهره‌برداری صورت میگرفت. در واقع واقعیت وارونه می‌نمود: ایران در سپاه اسلام و اعراب در سپاه کفر، آن هم از نوع ترک، قرار می‌گرفتند در حالی که حاکمان ایران‌زمین خود ترک بودند.این ایدئولوژی گرایش به تشیع نیز داشت. در نوشته‌های خواجه رشیدالدین فضل‌الله، وزیر دانشمند غازان خان و سلطان محمد خدابنده (اولجایتو)، و شاگرد وفادارش حمدالله مستوفی که خاندانش از دوره سلجوقی در شمار مستوفیان و کارگزاران ارشد حکومت بودند تمایلات شیعی آشکار است. مستوفی در «نزهت‌القلوب» هنگام ذکر هر ناحیه از ایران‌زمین، با احترام از امامزادگان مدفون در آن شهرها و ولایات یاد می‌کند. خواجه نصیرالدین طوسی، وزیر مقتدر هولاکوخان، خود فقیه شیعه اثنی‌عشری بود و علامه حلی، فقیه و متکلم بزرگ شیعه و شاگرد خواجه نصیر، به اولجایتو توضیح می‌دهد که تشیع چگونه با سنت‌های مغولی سازگاری دارد. گویا همواره این امکان محتمل بود که حاکمان مغول شیعه شوند، اما به دلیل سنی‌مذهب بودن اکثریت مردم ایران این امر محقق نشد.در تواریخ دوره ایلخانی، از جمله «تاریخ جهانگشای جوینی» (که او نیز از خاندان‌های سیاستمدار و صاحب‌دیوان در دستگاه مغولان بود و با شیخ سعدی دوستی و مراودت داشت و تعدادی از اشعار سعدی درباره صاحب دیوان موجود است) حملات چنگیزخان به ایران، یادآور نبردهای تورانیان با ایرانیان دانسته شده و در دوره‌ای که نظم جدید تحت حاکمیت مغولان تثبیت یافت، حملات ترک‌های صحراگرد آسیا به قلمرو ایلخانی به نبرد رستم با افراسیاب تشبیه می‌شود. این نکته مدرکی مهم است که نشان می‌دهد «ایرانی بودن» نه در نژاد و قومیت، بلکه در تداوم زندگی در ایران تعریف می‌شود. همان‌گونه که در ملت‌های جدید مانند آمریکا، انگلیس یا فرانسه، هر کس چند نسل در آن سرزمین زندگی کند ملیت آن کشور را می‌یابد و یک ایرانی‌الاصل که چند نسل در آمریکا زیسته دیگر ایرانی محسوب نمی‌شود بلکه آمریکایی است. این امر گواهی است بر وجود ملیت ایرانی، که از قضا کهن‌ترین و نخستین ملت‌های جهان است.دلیل دیگر توجه سیاستمداران دانشمند به احیای ایران‌زمین، محاسبه‌ای عقلانی و سودمندانه و حساب دو دو تا چهار تا است. حمدالله مستوفی در «نزهت‌القلوب» درآمد کشور را در زمان خسرو پرویز با دوران ملکشاه سلجوقی که اوج اقتدار سلجوقیان بود مقایسه می‌کند و نتیجه می‌گیرد که درآمد کشور به یک‌چهارم کاهش یافته است. علت این کاهش، اختلافات داخلی، پراکندگی جمعیت و ویرانی زیرساخت‌های کشاورزی، ارتباطی، صنعتی و تجاری بود. در مقایسه‌ای دیگر، درآمد منطقه عراق عجم (مناطق مرکزی مانند اصفهان، ری و همدان) از نظر حقوق دیوانی نسبت به دوران سلجوقی شصت برابر کاهش یافته که ناشی از تخریب ولایات است. وقتی به قول سعدی «ارتفاع ولایت نقصان پذیرفت»، درآمد پادشاهان نیز کاهش می‌یافت. بنابراین به نفع آحاد ملت و دولت ایران بود که زیر سایه حکومتی مقتدر زندگی کنند، نه اینکه در گوشه‌وکنار کشور کشتار و نزاع باشد و حکومت‌های محلی خودمختار عمل نمایند. این یکی از رموز پایداری هویت ایرانی است: ایرانی هزاران سال است که آگاهانه می‌داند تا زمانی که حاکمیتی مقتدر بر همه حدود و ثغور ایران‌زمین حکمفرما نباشد، معیشت و زندگی‌اش سامان نخواهد یافت.ایران کشوری پاینده و بسیار کهن است. از زمانی که فردوسی سرایش شاهنامه را برای ثبت «نامه باستان» به پایان رساند، یعنی «ز هجرت شده پنج هشتاد بار» یا سال ۴۰۰ هجری، تا سال تولد خواجه رشیدالدین ۲۵۰ سال فاصله است. از درگذشت خواجه رشید تا تولد شاه اسماعیل صفوی ۲۰۰ سال باید می‌گذشت و از زمان شاه اسماعیل تا امروز که ما در آن به سر می‌بریم پانصد سال سپری شده است. این فاصله‌ها که به اندازه عمر چندین نسل است نشان می‌دهد که آرزوهای دوستداران بازگشت ایران به شکوه گذشته و بازگشتن حدود جغرافیایی ایران به مرزهای تاریخی اش، ممکن است بسیار فراتر از تحولات روزمره باشد و زمانی تحقق یابد که ما دیگر در این دنیا نباشیم.دیرگاهی است که من در دل این شام سیاهپشت این پنجره بیدار و خموشمانده ام چشم به راههمه چشم و همه گوشمست آن بانگ دلاویز که می آید نرممحو آن اختر شب تاب که می سوزد گرممات این پرده شبگیر که می بازد رنگبهنامبهنامThu, 13 Aug 2026 06:58:09 +0330https://virgool.ir/@behnam2/سیاست-نامه-dhry761k7g2gسیاست‌نامه نام گونه‌ای از نوشته‌هاست که ریشه‌های آن را می‌توان دست‌کم از روزگار ساسانیان در قالب اندرزنامه‌ها و «آینه پادشاهان» (مرآت‌الملوک) پی گرفت. این سنت یکی از پیوندگاه‌های مهم فرهنگ و سیاست‌ورزی در ایران پیش و پس از اسلام است و همزمان یک ژانر ادبی و شیوه‌ای از تفکر و آموزش سیاسی به شمار می‌آید که تداوم و پایندگی تصور «ایران» را، حتی در دوره‌هایی که حکومت مرکزی واحدی به اسم ایران وجود نداشت، نشان می‌دهد.مشهورترین اثر این سنت، سیاست‌نامه یا سیرالملوک خواجه نظام‌الملک طوسی است که در پاسخ به درخواست ملکشاه سلجوقی و برای سامان دادن و توجیه نظم دیوانی و نظامی عصر او نوشته شد. در تداوم همین فضا، نصیحت‌الملوک امام محمد غزالی طوسی، که اندکی پس از سیاست‌نامه و برای فرزند ملکشاه نگاشته شده، در همین دسته بندی قرار می گیرد. غزالی سیاستمدار و مرد تجربه دیده میدان قدرت نبود اما نصیحت‌الملوک او دست‌کم از این جهت اهمیت دارد که توجه یکی از بزرگ‌ترین متفکران جهان اسلام را به عناصر ایرانی حکومت‌داری و دیوان‌سالاری نشان می‌دهد. در کنار این آثار، می‌توان قابوس‌نامه، مرزبان‌نامه و ترجمه کلیله و دمنه نصرالله منشی را از نمونه‌های برجسته این نوع نوشتار دانست که در آن‌ها اخلاق، حکمت عملی و آداب سلطنت در قالب حکایت و تمثیل عرضه می‌شود. فراتر از اینها، حضور این ژانر و عناصر آن در آثار بسیاری از نویسندگان و شاعران فارسی نیز دیده می‌شود. برای مثال بخش‌هایی از بوستان و گلستان شیخ اجل سعدی شیراز رنگ و بوی سیاست‌نامه دارد و در روزگار متاخر می‌توان منشآت قائم‌مقام فراهانی را نزدیک به این سنت دانست.سیاست نامه را می‌توان از چند جهت مورد توجه قرار داد. نخست آن‌که در آن حفظ و انسجام قدرت حاکم هدف مرکزی است. قدرت در سیاست‌نامه‌ها به رسمیت شناخته می‌شود و نوعی اصالت می‌یابد و صرفا با شعارهای اخلاقی و آرمانی پر نمی‌شود. از این حیث می‌توان آن را با «شهریار» ماکیاولی مقایسه کرد، با این تفاوت که روح، خرد و اخلاقیات ایرانی و اسلامی در آن حضور پررنگ دارد. همین وجه شبه است که باعث شده برخی سعدی را به سبب ابیاتی مثل «خلاف رأی سلطان رأی جستن / به خون خویش باشد دست شستن» نقد کنند که در نگاه نخست رای سلطان را بر حقیقت مقدم داشته است و به ماکیاولی شباهت دارد. اما در نگاه دقیقتر باید پرسید که کدام حقیقت، و آیا بین دو چیز نسبی می‌توان یکی را ارزشمندتر دانست. یعنی جایی که خودکشی نکردن به واسطه مخالفت با حاکم خون ریز ارزشمندتر از تعصب بر یک نظر خاص است. نیز از همین زاویه است که خواننده ناآشنا، در مواجهه با سیاست‌نامه خواجه نظام‌الملک، او را به جانبداری از قدرت، دست‌کاری و جعل تاریخ و تهمت و نسبت ناروا به مخالفان مذهبی متهم می‌کند. خواجه در جاهایی سال‌ها را پس و پیش می‌کند، برخی پادشاهان و رهبران مذاهب دیگر را با تعبیرات سخت می‌نوازد و با نقل احادیث و اقوال از زبان فلان شیخ، حقانیت مذهب خود و بطلان «باطنیان» و «رافضیان» اسماعیلیه را نشان می‌دهد. در این معنا می‌توان گفت خواجه مذهب را در خدمت سیاست و استحکام دولت سلجوقی قرار داده است که از نگاهی دیگر، این همان پیوند ناگسستنی دین و دولت در سنت کهن و باستانی ایرانی است.نخستین‌بار در دوره استقرار شاهنشاهی ساسانی است که دین به‌طور صریح پشتوانه وحدت سیاسی و انسجام حاکمیت می‌شود. اردشیر بابکان که چند قرن پس از سقوط هخامنشیان به قدرت رسید، اهورامزدا را بر خدایان دیگر روزگار سلوکی و اشکانی برتری می‌دهد و با تکیه بر فرّه ایزدی وحدت سیاسی را سامان می‌بخشد. سیاست یکی‌کردن مذهب رسمی و مقابله با مذاهب رقیب که در دوران سلطان محمود غزنوی برای تحکیم اقتدار سیاسی پی گرفته شد و خون قرامطه بسیار ریخته شد در نظر خواجه نظام‌الملک نیز اهمیت دارد و در سیاست‌نامه بازتاب یافته است.یکی از تفاوت‌های سیاست‌نامه با قرائت‌های اسلامی، که نشان‌دهنده ریشه‌های باستانی و ایرانی آن است، تصویر شاه است. شاه برخلاف خلیفه یا امام که با بیعت یا وصیت امام پیشین تعیین می‌شود، «برگزیده خدا» و حامل فرّه شاهی دانسته می‌شود. خواجه در سیاست‌نامه می‌نویسد که خداوند در هر زمان یکی را از میان مردم برمی‌گزیند، او را به هنرهای شاهانه می‌آراید، مصالح جهان و آرام بندگان را به او می‌سپارد و درِ فساد و آشوب را به‌دست او بسته نگه می‌دارد. این تصویر، بازتابی از الگوی شاه ایرانی در قالبی اسلامی است.نکته دوم آن است که سیاست‌نامه در پی ترسیم یک الگوی یگانه از قدرت است که «در ایران» قابل اعمال باشد. یعنی چه شاهان عجم پیش از اسلام و چه ترک‌های آسیایی که ابتدا در دستگاه سامانیان غلام بودند و سپس ترقی کرده و خود به سلطنت غزنوی و سلجوقی رسیده‌اند، باید از مجموعه‌ای قواعد مشترک پیروی کنند. خواجه نظام الملک در سراسر کتاب حکایاتی از خسروان عجم (چون فریدون، اسکندر، انوشیروان عادل، اردشیر، کیخسرو، قباد، پرویز، یزدگرد، بهرام گور)، از خلفای راشدین و بنی‌امیه و بنی‌عباس، به‌ویژه وزیران ایرانی نسب آنان مثل آل برمک، و نیز از امرای سامانی، سلاطین غزنوی و سلجوقی نقل می‌کند تا به‌گونه‌ای نشان دهد همه اینان، در چارچوب یک عقلانیت و سنت فکری مشترک قابل فهم‌اند. در حافظه تاریخی ایرانیان (مثلا در شاهنامه)، شاهان ترک به‌عنوان تورانیان که خویشان دور و رقبای ایرانیان بودند تصویر می‌شوند و خود خواجه سلطان سلجوقی را از نسل افراسیاب می‌شناساند و در عین حال می‌کوشد او را در چهارچوب همان الگوی شاه ایرانی عادل بنشاند. جایی که سلجوقیان را با احتیاط نکوهش می‌کند، عمدتا از این حیث است که سلطان تنها بر پشتوانه غلامان ترک تکیه می‌کند و نه بر سنت دیرپایی که از شاهان عجم تا زمان او امتداد یافته است.عنصر «عدل» یا «داد» در حکمت کهن ایرانی، که در شاهنامه به‌صورت «قرار گرفتن هر چیز در جای خویش» تعریف می‌شود، و انوشیروان را از جهت باز نشاندن گروه های اجتماعی به حالت قبلی خود پس از آشوب مزدک عادل می داند، از مولفه‌های اساسی این نظام فکری است. خواجه در سیاست‌نامه برای مثال توصیه می‌کند که در هنگام بار دادن، میان جایگاه و زمان بار یافتن خواص و عوام تفاوت گذاشته شود و همه در یک زمان و یک موضع حاضر نشوند. به طور کلی هر کس باید در جایگاهی باشد که جامعه برای او تعریف کرده است، امیران ترک در جای خود، و خواجگان و عمیدان و متصرفان در جای خود. در نمونه‌ای دیگر، الگوی یگانه ایرانی-اسلامی را آنجا نشان می‌دهد که می‌گوید همان‌سان که شاه باید فرزند شاه باشد وزیر نیز شایسته است وزیرزاده باشد. سپس از پیامبرانی چون سلیمان و موسی و وزرای آنان (آصف بن برخیا و هارون)، پادشاهان عجم چون کیخسرو و گشتاسپ و وزرایی مانند گودرز و جاماسب، و نیز خلفای عباسی و وزیران ایرانی ایشان، تا سلطان طغرل و وزیرش ابونصر کندری نام می‌برد تا تداوم این الگو را بنمایاند.مطلب سوم که قابل توجه است آن است که آموزه‌های سیاست‌نامه در جهان ایرانی برای اداره کشور از گذشته تا امروز باید در نظر گرفته شود. نمونه‌هایی است از این دست:«دو شغل را به یک نفر مسپار»، زیرا معمولا در یکی از کارها سستی خواهد کرد. از فزونی القاب بی‌مورد مثل دکتر و مهندس و آیت الله پرهیز کن. حفظ مراتب و اندازه‌ها از «ناموس‌های مملکت» است و اگر لقب بازاری و دهقان یا عالم و جاهل یکسان شود، تمیز و عدل از میان می‌رود.درباره مسئولانی که به دست شاه بزرگ شده‌اند، اگر خطایی کنند، بهتر است نخست در نهان با آنان سخن گفته شود تا بی‌آبرویی علنی پیش نیاید.مطالبات نظامیان باید از طریق سران و سرداران (سرخیل) آنان طرح شود تا حرمت سلسله مراتب حفظ گردد و هر کس از حد خود تجاوز نکند.امیران نواحی مختلف (عرب، کرد، دیلمی، شبانکاره، طبری، رومی و جز آن) باید خویشان نزدیک خود را به صورت گروگان در دربار داشته باشند تا از شورش و طغیانشان جلوگیری شود.ترکیب لشکر از گروه‌های مختلف (ترک، خراسانی، عرب، هندی، دیلمی و …) موجب رقابت مثبت در جنگ و موازنه قوا در صلح می‌شود. هر گروه برای کسب افتخار می‌کوشد و در عین حال از بیم دیگر گروه های رقیب جرات سرکشی یک‌جانبه نمی‌یابد.هرچند نظام اقطاع‌داری از زمان غزنویان وجود داشته، اما بهتر است پادشاه تا حد ممکن از خزانه خود به غلامان صله بدهد تا پیوند عاطفی و وفاداری مستقیم میان آنان و شاه شکل گیرد.«خودکامه» بودن به معنای عدم استقرار دموکراسی نیست. حاکم خودکامه حاکمی است که در کارها با دیگران مشورت نمی‌کند.پادشاه باید نسبت به بزرگان، امیران و سپه‌سالاران با حشمت و شکوه رفتار کند، اما با ندیمان نزدیک، خودمانی و شوخ‌طبع باشد تا طبعش گشاده شود. با این حال، ندیم نباید مسئولیت اجرایی داشته باشد تا از موقعیت خود سوءاستفاده نکند و مسئولان نیز نباید ندیم پادشاه باشند و باید از پادشاه در هراس باشند. «دو تیغ در یک نیام نگنجد» و دو فرمانده در یک شهر نمی‌توانند هم‌زمان اقتدار واقعی داشته باشند.هرگاه مملکت دچار آشوب شود کار دین نیز مختل می‌شود و بددینان و مفسدان سر برمی‌آورند، و هرگاه دین آسیب ببیند مفسدان تقویت می‌شوند، بر پادشاهان می‌شورند و کشور در آشوب فرو می‌رود.بهنامبهنامMon, 13 Jul 2026 04:38:20 +0330https://virgool.ir/@behnam2/سیمرغ-p7nx6yivyphdسیمرغ را می‌توان یکی از روشن‌ترین گره‌گاه‌ها میان اسطوره‌های ایران باستان و ادبیات عرفانی پس از اسلام دانست. مفهومی که مثل یک رگ اصلی، خون معنای کهن را به پیکر زبان و اندیشه اسلامی منتقل کرده است. در متون اوستایی و پهلوی، سیمرغ (سَئنه‌مَرِغ) پرنده‌ای مینوی، دانا و درمانگر است که بر درخت همه‌درمان، گوکرن، آشیانه دارد و بذر گیاهان دارویی را بر جهان می‌پراکند. درختی که مادر همه گیاهان شفابخش است و هر بار نشستن سیمرغ بر آن، بذرها را بر زمین فرو می‌ریزد تا دردهای آفریدگان را التیام بخشد. این تصویر، سیمرغ را در قلب کیهان‌شناسی دینی ایران پیش از اسلام می‌نشاند: موجودی میان آسمان و زمین، نگهبان زندگی، واسطه‌ی فیض و شفا و حامی نظم مینوی در برابر نیروهای تباه‌کننده.با انتقال این تخیل دینی به شاهنامه، سیمرغ نه نقش حاشیه‌ای، بلکه محور چند فصل مهم حماسه می‌شود. در داستان زال، سام فرزند سپیدموی خود را در بیابان رها می‌کند و این کودک به دست سیمرغ بر قله البرز پرورش می‌یابد. زال هنگام بازگشت به جهان آدمیان، سه پر از سیمرغ به عنوان عهد یاری دریافت می‌کند تا هر زمان که به مدد مینوی نیاز داشت با سوزاندن آن‌ها سیمرغ را فراخواند. نخستین بار این پرها در ولادت رستم به کار می‌آیند. هنگامی که جثه بزرگ کودک زایمان طبیعی را ناممکن کرده و مادر را در آستانه مرگ قرار داده است. سیمرغ با فرود آمدن، راه و روش جراحی زایمانی را به موبدان می‌آموزد و رستم را سالم به دنیا می‌آورد. رخدادی که او را به صراحت در مقام طبیب و معلم فن جراحی می‌نشاند. بعدتر در نبرد رستم و اسفندیار، سیمرغ بار دیگر ظاهر می‌شود، زخم‌های رستم را درمان می‌کند و راز آسیب‌پذیری چشم اسفندیار را فاش می‌سازد تا قهرمان بتواند از مهلکه جان به‌در ببرد. این حضورهای پی‌درپی، پیوند سیمرغ با نجات، درمان و هدایت قهرمانان را تثبیت می‌کند و نشان می‌دهد که تصویر اسطوره‌ای پرنده درمانگر و دانا در قالب حماسی بازآفرینی شده است.در پس این نقش‌ها، ساختاری عمیق‌تر هم دیده می‌شود: در ایران باستان، دانش پزشکی در دل نهاد دینی و در اختیار مغان بود. درمان با منتره (کلام مقدس)، توجه به روان و طب مینوی در کنار طب جسمانی جریان داشت و پزشک برتر کسی بود که با اراده و دعا و کلام قدسی، بدون دارو و جراحی، جان بیمار را به منبع قدسی پیوند می‌داد. سیمرغ، به عنوان مرغ همه‌درمان و آموزگار سزارین، نماد همین طب مقدس است. موجودی که هم طبیب است و هم متصل به جهان نور. این پیوند میان طب و قدس در تحولات بعدی فرهنگ ایرانی نیز ادامه می‌یابد: در جهان اسلام، نام «سینا» که در تبار واژگانی‌اش ردّ همان ریشه «سَیْنَه» و «سین/سیمرغ» را می‌توان دید، به بزرگ‌ترین پزشک تاریخ بشر یعنی ابن‌سینا تعلق می‌گیرد؛ کسی که طب و فلسفه و حکمت نظری را در قالبی جدید اما در امتداد همان دغدغه‌های سلامت بدن و جان سامان می‌دهد. به این ترتیب، رشته‌ای ظریف میان سیمرغ درمانگر اسطوره‌ای، طب دینی مغان و طب فلسفی ابن‌سینا برقرار می‌شود که از سطح نام‌ها فراتر می‌رود و در افق معنا عمل می‌کند. از مرغ همه‌درمان بر فراز گوکرن تا حکیم همه‌دان در بستر تمدن اسلامی.وقتی این دستگاه معنایی را در کنار روایت‌های شاهنامه می‌گذاریم، نقش سیمرغ به عنوان حلقه اتصال میان پزشکی دینی، حماسه ملی و تمثیل عرفانی روشن‌تر می‌شود: الگوی درمانگری از بدن آغاز می‌شود، در شاهنامه به صورت جراحی و زخم‌بخشی و زخم‌زدایی بر بدن قهرمان ظاهر می‌شود، و آماده است تا در بستر اسلامی و عرفانی به سطح درمان جان ارتقا یابد. همین سیمرغ حماسی و اسطوره‌ای، با همان جایگاه کوهی و همان نقش پیر راهنما و نجات‌دهنده، در ادبیات عرفانی نیز به صورتی دیگر بازمی‌گردد. در تمثیل ایرانی، کوه البرز در ریشه اوستایی خود به معنای برج دیده‌بانی بلند و نردبان آسمان است، کوهی که جهان را چون نگینی در بر گرفته و به آسمان پیوسته و بسیاری از رخدادهای مینوی از قبیل پرورش زال در آغوش سیمرغ، پناه گرفتن فریدون از دست ضحاک، نیایش‌های جمشید، بر فراز آن رخ می‌دهند. در متون جغرافیایی و تاریخی اسلامی، البرز گاه با قاف یکی دانسته می‌شود. قافی که در کیهان‌شناسی مسلمانان مرز میان جهان حس و جهان جان و محور عالم است. سیمرغ بر فراز البرز و سپس قاف، همان نقشی را بر عهده دارد که حضور خدا بر طور سینا یا خدایان یونانی بر کوه المپ: واسطه‌ای میان بالا و پایین، حامل پیام و فیض، و نشانه‌ای از جایی که ضخامت ماده نازک می‌شود.در منطق‌الطیر عطار نیشابوری، این میراث کوهی و پرنده‌گون با دقت در خدمت بیان سلوک عرفانی قرار می‌گیرد. مرغان که نماد جان‌های سالک‌اند، در جستجوی پادشاه خویش به سفر به سوی قاف فراخوانده می‌شوند و باید از هفت وادی طلب، عشق، معرفت، استغنا، توحید، حیرت و فقر و فنا بگذرند تا به آستان سیمرغ برسند. در پایان راه، «سی مرغ» با رسیدن به «سیمرغ» درمی‌یابند که آن حقیقت جست‌وجو شده بیرون از آن‌ها نیست. آنان خود، در آینه سیمرغ، خویشتن را می‌بینند و سیمرغ را در خویش می‌یابند. عطار با بهره‌گیری هوشمندانه از هم‌آوایی سیمرغ و سی مرغ، ساختار کهن را حفظ می‌کند: کوه قاف هم‌تای البرز، مرغان ادامه همان باور کهن به مرغ‌گون شدن روح در مرگ، و سیمرغ، مظهر حقیقت واحد. اما معنای این ساختار از افق اسطوره زرتشتی به افق توحیدی عرفان اسلامی منتقل شده است. دیگر سخن از پرنده‌ای درمانگر که بذر گیاهان را می‌پراکند به زبان صریح نیست، بلکه از حقیقتی سخن می‌رود که زخم‌های جان را درمان و سالک را از مرگ معنوی می‌رهاند.در حکمت اشراق شهاب‌الدین سهروردی، سیمرغ از سطح اسطوره‌ای باز هم فراتر می‌رود و به ساحت عقل فعال و پیر راهنما پیوند می‌خورد. عقلی که میان عالم نور محض و جان انسان واسطه است و علم حضوری را بر جان می‌تاباند. زال، در خوانش سهروردی، سالکی است که پیوندش با جهان مینوی، یعنی سیمرغ به عنوان عقل راهنما، گسسته نشده و هر بار در بحران، با فراخواندن او راه نجات را می‌یابد. بدین‌سان، سیمرغ در حکمت اشراق نه فقط مرغی مینوی، بلکه تجسد عقل قدسی و حافظ حکمت باستانی در قالب فلسفه اسلامی است. در کنار او، ابن‌سینا با نامی که پژواکی از همان ریشه کهن در خود دارد، طب و حکمت را در سطحی عقلانی و نظام‌مند صورت‌بندی می‌کند و پلی دیگر میان سنت ایرانی و جهان اسلام می‌سازد. پلی که در یک سوی آن طب و منتره و سیمرغ قرار دارند و در سوی دیگرش فلسفه و برهان و قانون ابن‌سینا. این دگردیسی‌ها نشان می‌دهد که مفهوم سیمرغ و خانواده معنایی پیرامون آن توانسته‌اند از متن‌های اوستایی و پهلوی، به شاهنامه، و از شاهنامه به طب و عرفان منتقل شوند، در هر مرحله زبان و دستگاه فکری را عوض کنند، اما نقش بنیادین خود را که واسطه‌گری میان مینو و گیتی است حفظ نمایند.بهنامبهنامMon, 06 Jul 2026 00:44:51 +0330https://virgool.ir/@behnam2/به-مردم-ایران-احترام-بگذاریم-e6xkgnxiu9d9از بررسی چند ترانه مردمی با موضوع امام رضا (ع)، با مجموعه‌ای از واژه‌ها و مفاهیم پرتکرار روبه‌رو می‌شویم: شاه، امیر، آفتاب، گنبد، نقاره، سجده، نماز، حاجت، شفاعت و یار. هر یک از این واژگان پشتوانه‌ای عمیق از تاریخ و فرهنگ ایران دارند و به سنتی پیوسته از روزگاران باستان تا امروز متصل‌اند. بی سبب نیست اگر بگوییم که ایرانی تر از امام رضا نداریم. در ادامه، با تکیه بر کتاب «نامه باستان» اثر میر جلال‌الدین کزازی و برخی منابع دیگر، این پیوند را با چند نمونه روشن‌تر می‌کنیم.نخست، به پیوند «خراسان» و «یار خراسانی» توجه کنیم. خراسان در تخیل ایرانی جایگاه برآمدن آفتاب و کانون اصلی روشنایی و حکمت است و در تداوم تمدن ایرانی پس از اسلام نقشی محوری دارد. این تصویر با روایت‌هایی که در سنت‌های شیعی و زرتشتی درباره آخرالزمان و برآمدن یاری از خراسان نقل شده هم‌افق است. خود مفهوم «یار» نیز ریشه‌ای کهن دارد: در پهلوی «ایار» بوده و بعدها در صورت‌های «عیار»، «یارو»، «یاور» و ترکیباتی مانند «علی یارت» ادامه یافته است، صورت‌هایی که با انجمن‌های اخوت و گروه‌های فتیان پیوند دارند. لحن خودمانی ترانه‌ها، نوعی صمیمیت و «درونی بودن» رابطه را القا می‌کند. نوعی پیوند مرید و مرادی که در فضای رازآمیز و محرم‌آمیز شکل می‌گیرد.مفهوم «راز» در اینجا جایگاه ویژه‌ای دارد. «راز» در سنت تصوف و تشیع، هم در سطح مفاهیم و هم در سطح مناسک، حضوری پررنگ دارد و با باورهای باستانی ایرانی درباره ساختار نهان هستی و مفهوم «پیشوایی» درهم تنیده است. در دستگاه شیعی، امامت به‌منزله ادامه پنهان همان رسالتی است که پیامبری جلوه آشکار آن است. گویی پیامبری نیمه روشن و امامت نیمه پوشیده و رازآلود همان حقیقت‌اند. در روایتی از پیامبر آمده است که خداوند علی را با هر پیامبری در نهان (سِرّاً) برانگیخت و با او آشکارا (جهراً). همین نسبت راز و پیشوایی را در ادبیات نیز می‌بینیم: از ابیات مثنوی مولوی در «راز بگشا ای علی مرتضی» تا مقدمه شاهنامه که می‌گوید «گواهی دهم کاین سخن راز اوست / تو گویی دو گوشم بر آواز اوست».دیگر مفهوم عمیقا ایرانی گنبد است. گنبد زرد رضا فراتر از یک سازه معماری، دارای ابعاد نمادین و جهان‌شناختی است. در فرهنگ ایران گنبد استعاره‌ای از آسمان است. ترکیباتی چون «گنبد تیزگرد»، «گنبد لاژورد یا لاجورد» و «گنبد تیزرو» در ادبیات فارسی به حرکت و ساختار چنبرینه آسمان اشاره دارند. در فرهنگ کهن ایران، بناهای آیینی و آتشکده‌ها را گنبدینه می‌ساختند تا صورت نمادین آسمان را در معماری بازآفرینی کنند. پس از اسلام نیز این سنت در ساخت مسجدها، مقابر بزرگان و امامزادگان ادامه یافته است.اعتقاد به شفاعت و برآورده شدن حاجت نیز ریشه‌هایی ژرف در فرهنگ ایرانی دارد. در سنت پادشاهی ایران، هنگام خشم شاه، بزرگان و میانجیانی که «پایمرد و خواهشگر» بودند به میان می‌آمدند تا خشم او را فروبنشانند. از سوی دیگر پادشاهان موظف بودند در روزهای معین «بار عام» دهند و حاجات و دادخواهی زیردستان را بشنوند و تا حد امکان برآورده سازند. این الگوی میانجی‌گری و دادخواهی بعدها در تصور دینی شفاعت و «حاجت‌گیری» از اولیا و امامان نیز انعکاس می‌یابد. در سطح زبان هم «سجده» و «نماز» حامل همین پیوستگی‌اند: گفته‌اند «سجده» با «مزگت» (صورت کهن مسجد) پیوند دارد و «نماز» در فارسی کهن معنایی نزدیک به خم شدن برای اظهار کرنش، بزرگداشت و ادب داشته است، حرکاتی که هم در برابر شاه و هم در برابر بزرگان دین به کار می‌رفته است.«نقاره» نیز در این دستگاه نشانه‌ای مهم است. نقاره سازی رزمی و حماسی است که در گذشته برای اعلام پیروزی، آغاز نبرد یا حرکت پادشاه نواخته می‌شد. امروز هم نقاره‌خانه حرم امام رضا با آوای خود، ناخودآگاه همین خاطره پادشاهی و شکوه حضور شاه را زنده می‌کند. مجموعه استعاره‌های آشکار و پنهان مرتبط با شاه، از تاج و تخت و گنبد تا نقاره و حاجت‌رسانی و شفاعت، نشان می‌دهد که چگونه مفهوم فرمانروایی در ایران، از اساس با امر قدسی درآمیخته است. در سنت ایرانی، فرمانروا در عمیق‌ترین لایه خود، هم «سالار گیتی» است و هم «راهنمای مینو». در این دیدگاه، پادشاه تنها زمانی مشروعیت می‌یابد که مردی مینویی باشد و شایستگی فرمانروایی بر سرزمین ایران را یافته باشد.جمشید در شاهنامه صراحتا اعلام می‌کند که «منم گفت: با فرّه ایزدی / همم شهریارم، همم موبدی» که نشان‌دهنده درآمیختگی پیشوایی دینی و پادشاهی در یک تن است. پادشاهی که از این نیرو برخوردار است، هاله‌ای رخشان (که زرد بودن گنبد این را می رساند) بر گرد سر دارد که نشانه تأیید الهی اوست.پس می بینیم که اعتقادات اسلامی تا چه میزان در هم آمیختگی دارد با زیست ایرانی که هزاران سال تداوم داشته است و این دو به مثابه تار و پودی در هم آمیخته غیر قابل تفکیک هستند.از این مقدمه دریافت می‌شود که اسلام ایرانی و ایران اسلامی هویت غیر قابل تفکیک و تجزیه ایرانی است. این هویت که در روح ایرانی پدیدار می‌شود همانند هر وجود روحانی دیگری غیر قابل تجزیه است. همانطور که نمی‌توان روح انسان را به دست و پا و مغز و قلب او فروکاست.عنصر دیگر هویت ایرانی جنبه مدرن و وارداتی دارد، که آن را معمولا غربی می‌نامند. اما غرب امروزه محدوده به غرب و کشورهای غربی نیست. چه بسا در کشوری مانند مالزی و سنگاپور و بخشهایی از چین که شرقی به حساب می‌آیند بیشتر با غرب و تمدن غرب روبرو می‌شویم تا بسیاری از نقاط اروپا و آمریکا که مانند روستاهای عقب مانده صد سال پیش دست نخورده باقی مانده اند. این زیست امروزی است، همانطور که مردمان امروزی از یخچال و تلویزیون و موبایل استفاده می‌کنند، لباس‌های نسبتا مشابهی می‌پوشند، و موسیقی و فیلم و هنر بومی خود را در قالب امروزی می‌سازند. به نحوی که فیلمی که در هند یا کره ساخته می‌شود می‌تواند مخاطبانی در ایران و شرق اروپا و آمریکای جنوبی داشته باشد.در ایران مدرنیته ابتدا به‌ عنوان بخشی از هویت ملی (هم ریشه دانستن آریایی ها با اروپایی ها در دوره پهلوی) صورت‌بندی می‌شود و بعدتر در گفتمان‌های رسمی، بیشتر به شکل «تهاجم فرهنگی» یا «غرب‌زدگی» تعریف می‌گردد. اما مدرنیته امروزه به خصوص در زندگی مردم به شکل افق جهانی فهم می‌شود که جوامع مختلف (از مالزی تا چین و ایران) شکل‌های محلی و ترکیبی از آن را تولید می‌کنند. رسانه، اقتصاد، تکنولوژی و نظام آموزشی در ایران، عناصر مدرن را با سنت‌های بومی و اسلامی ترکیب کرده و یک صورت‌بندی «ایرانی» از مدرنیته ساخته‌اند. بنابراین می‌شود نشان داد که «مدرن بودن» نه یک اضافه حاشیه‌ای که یک لایه جدی از هویت امروز ایرانیان است.زیست و تفکر امروزی یا غربی بخش مهمی از هویت ایرانی است، همانند همه مردمان دیگر ساکن در کره زمین. این عیب نیست. اما چیزی که عیب است خودباختگی است. یعنی فلان فیلسوف ما کلا نگاهش به هگل و هایدگر و نیچه و سارتر است و داشت‌های فرهنگی خودمان را ناچیز می‌شمارد. و همزمان نمی‌بیند که همین دو کشور آلمان و فرانسه که این فیلسوفان و ادیبان را پرورده‌اند وقتی جیره نفت‌شان قطع می‌شود چطور بالا و پایین می‌پرند و التماس می‌کنند و کودکانه و عاری از هر سیاستی چگونه از بازگشایی تنگه هرمز خوشحال می‌شوند. عیب آنجاست که یکی را به تلویزیون می‌آورند تا بگوید ایران باستان هیچ بوده و تمدن و فرهنگ ایران همه از اسلام نشات گرفته است. در حالیکه تداوم هویت ایرانی نشان میدهد که از معماری، اسطوره، تقویم، جشن‌ها تا ساختارهای سیاسی ساسانی، همه در شکل‌گیری بعدی هویت ایرانی اثر داشته‌اند. یا آن احمق‌هایی که در خارج تصور می‌کنند که ایران ۱۴۰۰ سال است که تحت سیطره و اشغال اسلام است و باید از زیر یوغ آخوند خارج شود. ایران در دوره اسلامی، همواره فاعل فرهنگی بوده: فلسفه، عرفان، ادبیات، هنر، شهرسازی و فقه و کلام با مشارکت ایرانیان شکل گرفته است و ارزشمندترین میراث فرهنگی ایران در پس از اسلام متجلی شده است.اینک که فصل تازه ای در تاریخ ایران ورق می‌خورد وقت آن است که لایه‌ها و اجزای هویت ایرانی باز شناخته شوند. روشنفکران همانند آن مرزبان مدافع ایران که گفت «من نوکر همه مردم ایرانم» به فرهنگ عامه و توده مردم احترام بگذارند، عقاید مردم محترم شمرده شود و جنبه‌هایی از این هویت که در دوران پس از انقلاب «غیر خودی» به حساب آمده اند و نادیده و سرکوب شده اند در دستگاه حسابگران و گردانندگان امور در شمار و عداد آیند. از جمله چه نیک است اگر پرچم شیر و خورشید که ریشه در عقاید شیعه و ایران باستان دارد از اختیار و انحصار اراذل و اوباش خارج شود و در داخل ایران مورد تکریم قرار گیرد و در جاهایی که امکان آن هست استفاده شود.بهنامبهنامSat, 20 Jun 2026 06:53:30 +0330https://virgool.ir/@behnam2/نقش-اندامها-در-جهان-ایرانی-rycyfb9grstwیکی از تفاوتهای مبنایی فرهنگ ایران با غرب تفاوت در نحوه رسیدن از جزء به کل است. در دوران پیش از سقراط در یونان باستان که پایه های اصلی تفکر غرب پی ریزی میشود اعداد جایگاه مهمی دارند. تمایل فیثاغوریان به ریاضی از این جهت بود که اصول آن را اصول تمام هستی می‌دانستند. در شیوه‌ی انتزاعی ایشان اصل شیء حذف میشد و رابطه‌ی دو شیء عبارت بود از نسبت دو عدد. آنها همه چیز را از نظم و ترتیب اشیاء تا فواصل نت‌های موسیقی و به همین نسبت هماهنگی جهان را وابسته به عدد می دیدند و از مفهوم نامتعین یا نامحدود به بی‌نهایت در ریاضیات میرسیدند.همین نوع انتزاع ریاضی که در مکتب فیثاغوری و سپس در سنت افلاطونی و ریاضی‌سازی فیزیک شکل گرفت، در درازمدت یکی از پیش‌شرط‌های نظری ظهور فناوری مدرن و رویکرد مهندسی و نگاه تکنولوژی-محور استعماری به جهان بود. جنس انتزاع همان است که ۲۵۰۰ سال بعد از فیثاغورث و طالس به اختراع ماشین، استخدام انرژی‌های طبیعت و تولد دوران مدرن منجر می‌شود، و نیز در همان است که پیشرفته ترین صنایع خود را در خدمت تولید جنگ افزارهای کشتار انبوه وا میدارد، هوش مصنوعی اش در جنگ ایران استفاده میشود، و همچنین در رویکرد مهندسی به علوم انسانی که علاقه مند به طبقه بندی رویدادهای پیچیده در قالب های ساده و پیش بینی پذیر است. مثلا همانطور که در فیزیک از «سطح صاف بدون اصطکاک» صحبت می‌شود در علوم انسانی نیز برخی لایه‌ها عمدا نادیده گرفته می‌شوند. جنس انتزاع در همه‌ی اینها نادیده گرفتن سطوحی از حقیقت متکثر و پیچیده است. تیپیکال یک فلان کارمند ایرانی شرکت انتراپیک را تصور کنید که در رسانه‌های داخلی و شبکه‌های اجتماعی فارسی به عنوان «نخبه» تبلیغ می‌شود و بسیار موجه و شسته رفته و مبادی آداب و بافرهنگ و حتی ایران دوست می‌نماید، اما همانند سربازان ارتش هیتلر به طور مستقیم و غیرمستقیم در کشتار هموطنانش مشارکت می‌کند.در جهان بینی ایرانی اما ماهیت انتزاع کاملا ملموس، این جهانی و انسانی است. مقولات متافیزیکی و فلسفی و ریاضی و منطقی از قبیل ذات و جوهر و عدد کمتر به کار برده می‌شوند. در فرهنگ ایران فهم یک شیء، به‌معنای گنجاندن همه‌ی قوه‌ها و امکانات آن در هویت آن شیء است، یعنی کلیت آن نه فقط به اجزای بالفعل، بلکه به امکانات بالقوه هم گره خورده است.رابطه‌ی جزء و کل در سنت ایرانی برعکس سنت فلسفی غرب است. در غرب اجزاء مستقل در کنار هم تشکیل یک کلیت جدید می‌دهند. اما در فرهنگ ایرانی-اسلامی کل و جزء هر دو واجد یک هویت واحد هستند. مثال بارزش در حکمت ملاصدرا مشهود است که «وجود» یک حقیقت واحد است که شدت و ضعف و مرتبه دارد. موجودات مختلف، نه چند تا چیز کاملا بی‌ربط، بلکه مراتب یک حقیقت‌اند. تفاوت آن‌ها بیشتر تفاوت «شدت» است تا تفاوت «جنس». همینطور وقتی از «انسان» صحبت می‌شود این فقط جمع اعضای بدن یا رفتارهای مشاهده‌پذیر نیست. هویتی کلی داریم که در افراد متعدد تجلی می‌کند. این هویت کلی، صرفا با جمع‌ زدن اجزاء یا مشاهده رفتارهای آنها و طبقه بندی و دسته بندی آنان قابل فروکاستن نیست.در سنت فکری ایرانی جزء «پایین‌تر بودن وجودی» نسبت به کل است نه یک آجر مستقل که بعدا کنار آجرهای دیگر گذاشته شود تا یک دیوار بسازد. کل، «مرتبه‌ی قوی‌تر» یا «وجود شدیدتر» است که اجزاء را در خودش می‌گیرد و به آن‌ها معنا و هویت می‌دهد. در این نگاه، «کل» بیشتر شبیه یک میدان یا افق وجودی است که اجزاء در آن حضور پیدا می‌کنند. در نگاه مکانیکی، کل شبیه یک ماشین است که از کنار هم گذاشتن قطعاتش به‌ وجود می‌آید.تحلیل‌های جامعه شناسانه از این نظر واقعیت‌های ایران را در نظر نمی‌گیرند زیرا حقیقت متکثر و در عین حال واحد را در بر نمی‌گیرند. اما ما معتقد به وجود «روح ایرانی» هستیم که در مختصات فرهنگ ایران هم قدرت عاملیت و فاعلیت دارد و هم در شناخت تاریخ ایران و درک روابط جامعه و حکومت کمک می‌کند.اهمیت اندام‌های انسانی در فرهنگ ایران این موضوع را به خوبی نشان می‌دهد. در فرهنگ اسلامی-ایرانی، بدن و اندام فقط یک «ماشین زیستی» نیست، بلکه مرتبه‌ی نازله‌ی نفس و میدان ظهور آن است. قوا و اندام‌ها «مراتب» و «ابزارهای» نفس‌اند و حقیقت اصلی همان وجود نفس است که در بدن و حواس تجلی می‌کند. بدن محل افعال نفس است. یعنی نفس از طریق چشم و گوش و دست ظاهر می‌شود. انسان یک «کل وجودی» است که اندام‌ها در آن حل شده‌اند. چشم و دل و دست فقط قطعات مکانیکی نیستند، رگه‌هایی از حضور و معنا دارند و جنبه‌هایی از حیات انسانی را عرضه می‌دارند.استعاره‌های مبتنی بر اندام (چشم، دل، جگر، دست، سر) به طرز چشمگیری در فارسی پرکاربرد و شبکه‌مندند. این یک الگوی پایدار است که در آن «ارزش»، «محبت»، «اطاعت»، «مسئولیت» و «حضور دیگری» با ارجاع به اندام‌های بدن بیان می‌شود.برای مثال وقتی یک ایرانی می‌گوید «به روی چشم» منظور خود را اینطور میرساند که امری را نصب العین کرده و در معرض دیدگانش یا مد نظرش قرار داده تا آن را به انجام برساند. اینجا او از «چشم» که یک اندام زیستی در اکثر موجودات و کارش دیدن است برای توضیح استعاری امری که در جهان انسانی و در فرهنگ ایران قابل ادراک است استفاده کرده است. انتزاعی که هست از جهان زیستی به جهان انسانی و ایرانی است. حتی دست خود را بر روی چشم می‌گذارد تا تطابق کامل گفتار و رفتار خود را با آنچه که در فرهنگ ایرانی از این عبارت برداشت می‌شود نشان دهد. به طریق دیگری که «به روی چشم» درک می‌شود دریافت این معنی است که تو را روی دیدگانم قرار داده‌ام که حساس ترین عضو ادراکی و منبع ورودی شناخت در فرهنگ ایران است. خرد در اکثر فرهنگها از جمله در ایران نخست دیداری است و بعد شنیداری، و دیدن مصادف است با اندیشیدن، چنانکه در کلماتی نظیر «بینش» و «دیدگاه» و «جهان بینی» به کار می‌رود.سه عضو مهم ادراکی یعنی چشم و گوش و زبان به قول فردوسی «سه پاس» یا سه نگهبان جان و خرد هستند. انسان هر چیزی را به واسطه یکی از اینها درک می‌کند. گوش نیز همچون چشم حامل بار معنایی و معرفتی است و نقش آن را امروزه در رسانه‌های جمعی می‌بینیم. یا مثل موقعی که زال از روی شنیده‌ها عاشق رودابه می‌شود. همینطور «شنیدن بو» یا «بوی بردن» که نوعی ادراک حسی و بدون دریافت مستقیم است. از آنجا که در حکمت باستان، «بوی» بن‌مایه‌ای است که پدیده‌ها را برای جان «دریافتنی» می‌کند، واژه «شنیدن» (که خود ابزاری برای آگاهی است) برای توصیف این دریافت حسی به کار می‌رود. از این نوع مفاهیم استعاری در فرهنگ ایران بسیار است و همین یکی از دلایلی است که فارسی شعر تصور می‌شود و ایرانیان به گفته ایران شناسان و جهانگردان شاعر. در ایران همه‌ی حکیمان شاعرند و در فرهنگ‌های دیگر نظیر اقوام عبری-عربی و یونانی کمتر.برخی مثال‌های دیگری که می‌توان آورد:چشم: قدمتان روی چشم، روی چشم ما جا داری، چشمت روز بد نبینه، چشم سفید، چشم به راه بودن، چشم پوشی کردن، چشم چرانی، چشمک زدن، چشم روشنی، چشم زخم، چشم تو روشن، چشم و چراغ خانه یا کسی بودن، چشم انتظار، در چشم کسی کوچک شدندل و جگر: دلتنگ، جگرم، جگرسوز، جگرگوشه، دلسوز، دلرحم، دلربا، دل آشوب، دلم شور میزنه، دل نازک، دلخوش، دلواپس، دلگیر، دلش قرص استدندان: دندان روی جگر گذاشتن، دست تحسر به دندان تحیر بردن، دندان تیز کردن، دندان گرد بودن، دندون پوسیدهدهان: دهانش بوی شیر میدهد، دهن لق، دهن بین، دهانش قرص است، دهان پر کن، دهن کجی، آش دهن سوزی نیست، دهنش بسته استزبان: زبان دراز، از دست و زبان که برآید، زبونت رو موش خورده، گشادن زبان یا زبان باز کردن، زبونم مو درآورد، زبان باز، بلبل زبان، چرب زبان، زبان سرخ سر سبز میدهد بر باد، زبان بسته، زبانزد عام و خاص، زبان به دعا برداشتندست: دستت درد نکنه، دستخط، کوتاه دستی، زبردست و زیردست، بی دست و پای، دست در دست او، به دست خویش، به دست آوردن، دست روی دست گذاشتن، دست شستن، گشاده دست، تنگدست، دست بده داشتن، دستگیری کردن یا دست کسی را گرفتن، دستش به دهنش میرسه، دست به کار شدن، دستش به خون آلوده است، دست به سینه، دست از سر کسی برداشتن، دست به دامن کسی شدن، دست به یکی کردن، دست و دل باز، دست و بالش خالی است، دست بالا را داشتنپا: پا گیر، دست و پا گیر، دست و پا چلفتی، پای در رکاب کسی بودن یا نهادن، پا پیش گذاشتن، پا پس کشیدن، پا به میدان گذاشتن، پا به سن گذاشتن، زیر پا خالی شدن، سر پا شدن، روی پای خود ایستادنسر: سرآغاز، سر به هوا، سر به راه، سر به زیر، سررشته داشتن، سر درآوردن از کاری، سرریز شدن، سر نترس، سر کسی کلاه گذاشتن، سر حرف آوردن یا سر حرف را باز کردن، سر و سامان گرفتن، سر و صورت دادن به کاریرو: روسفید، روسیاه، پررو، کم رو، رو داشتن، رو انداختن، از رو نرفتن، روی کسی را زمین نینداختن، روش کم شدhttps://virgool.io/Iranstudies/%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D9%86-ek5ofpt60puaبهنامبهنامSun, 14 Jun 2026 20:51:46 +0330https://virgool.ir/@behnam2/گذار-روح-ایرانی-از-جنگ-چهل-روزه-y6lvzexllwhuاحمد زید آبادی نوشت:از فریب خوردن موساد تا تکان خوردن دکتر میلانی! اگر "افکار عمومی" را برآیند گرایش آحاد مردم یک جامعه تعریف کنیم، به نظرم افکار عمومی جامعهٔ ایرانی یکی از غامض‌ترین و پیچیده‌ترین موارد، در سطح جهان باشد. روح ایرانی، غموض و پیچیدگی و تعارض‌های منحصر به فردی دارد و به همین دلیل، برآیند آن، همچون گردباد عمل می‌کند! یعنی بدون دینامیسمی از نظم قابلِ پیش‌بینی و به همین علت بسیار گول‌زننده برای ناظر بیرونی. همین پدیده باعث فریب موساد در نقشه‌اش برای تغییر رژیم در جنگ 40 روزه هم شد. به نظرم توطئهٔ موساد ساده و سرسری نبود، اما بخشی از آن که به واکنش جامعهٔ ایرانی در برابر حملهٔ نظامی اتکاء داشت، به کلی اشتباه از کار درآمد و کل نقشه را به هم زد.موساد و عواملش از لحاظ تکنیکی حتماً افراد باهوشی بوده‌اند، اما درکی از روح ایرانی و نوع عملکرد آن در بحران نداشته‌اند. درک این روح اگر اصولاً قابل درک باشد، با ذهن مکانیکی و محاسبات ریاضی ممکن نیست. به نوعی شهود شخصی نیاز دارد که معمولاً حکم کیمیاست و به ندرت پیدا می‌شود! افکارعمومی جامعهٔ ایرانی در سه دههٔ گذشته چند بار چرخش ناگهانی داشته و ناظران را متحیر کرده و به اشتباه انداخته است؟ به طور متوسط هر سه سال یک بار! چنین سرعتی در چرخش‌های ناگهانی، بخصوص برای اهل سیاست از هر طیف و جناح و با هر گرایشی، غیر قابل پیش‌بینی است. آنها معمولاً افکار عمومی را امری باثبات و یا متغیری با چرخش آرام می‌بینند حال آنکه این پدیده گاه بر اثر یک حادثهٔ اتفاقی مثل گردباد عمل می‌کند و بعد از به هم ریختن کاسه‌-کوزه‌ها و در حالی که همگان ادامهٔ آن را در همان مسیر انتظار دارند، ناگهان تغییر جهت می‌دهد و یا به کلی فرو می‌نشیند! درست به همین علت، حکمرانی بر ایران کار بسیار سخت و پردردسر و پرریسکی است و کسی از عاقبت خود نباید مطمئن باشد. در این میان به نظرم آیت‌الله خمینی درک شهودی خاصی در فهم افکار عمومی تودهٔ ایرانی داشت. شايد از این جهت بی‌همتا بود. با یک حرف ساده و با یک اشارهٔ کوتاه، می‌دانست بر کدام نقطه انگشت بگذارد تا تودهٔ ایرانی را تحریک و یا آرام کند. فضای امروز جامعه، اذعان به این استعداد خاص او را مشکل کرده است، اما آنها که دههٔ آخر حیات او را به یاد دارند و از اعتراف به واقعیت نمی‌هراسند، این نکته را به خوبی می‌دانند. به نظرم سال ۱۳۶۴ بود که بعد از اتمام کلاس دکتر عباس میلانی در دانشکدهٔ حقوق دانشگاه تهران، او را تا خیابان طالقانی همراهی کردم تا طبق معمول، استاد را سؤال‌پیچ کنم! در همان روز به مناسبت روز کارگر آیت‌الله خمینی گفته بود:"خدا هم کارگر است." دکتر میلانی این جمله را نقل کرد و گفت‌‌: "این حرف امام واقعاً برای من تکان‌دهنده است!" وقتی چنان جملهٔ ساده‌ای دکتر میلانی استادِ سکولار اندیشهٔ سیاسی در دانشگاه تهران را "تکان" می‌داد، تکلیف بقیه مشخص است!پس از فروکش کردن آتش جنگ ۴۰ روزه یکی از جنبه‌های مهم این جنگ که محل پرداخت و توجه است کاستی‌های دشمن اهریمنی در شناخت روح ایرانی و فریب خوردن از این روح اهورایی است. جنگ به پالایش دریافت همگانی از این روح بزرگ کمک کرد، همانطور که در ادوار مختلف تاریخ چنین بوده است و در کشاکش رخدادها این وجود الهی توانسته است با وجود دگرگونی ها و گونه گونی های فراوان طبیعی به وحدتی برسد که امروز و حتی هزار سال پیش و قطعا هزار سال بعد، توسط ما، یعنی وجود گیرندگان از این روح، قابل شناسایی است و می‌توان درباره آن سخت گفت. در این جنگ بود که روح ایرانی خود را از شعارهای باستان گرایانه و ناسیونالیستی همچون «ما آریایی هستیم عرب نمی پرستیم» رهانید و بر رویای ارتجاعی بازگشت پهلوی، که پروژه ده ساله بازگشت به گذشته و منطقا محال بود، خط باطل کشید. روح ایرانی همچنین شاهد بود که ایده آرمانی امت اسلامی یا انترناسیونالیسم اسلامی و اتحاد ممالک اسلامی در مقابل استکبار چقدر با واقعیت روز تفاوت دارد، چه آنکه پایگاه های دشمن همگی در ممالک اسلامی بود و نزدیکترین دوستان ایران مانند پاکستان و تاجیکستان در حوزه تمدنی ایران. روح ایرانی بار دیگر به اثبات رسانید که مفهوم واحد ایران و فرض وجود کشوری به نام ایران ورای همه آرمانها و ایده هاست.تا پیش از این عرصه هارت و پورت و میدان زارت و زورت برای مرتجعین پهلویست پیرامون «پاکسازی ایران از آخوند» و «تا آخوند کفن نشود این وطن وطن نشود» گشوده بود و اینک روح ایرانی از همین منظر، یعنی «وطن» خود را در مقابل دیدگان پریشیده و افسرده این توده های بی فکر می‌نمایاند. مفهوم وطن در اینجا بارزتر از هر نفطه‌ی دیگری، خالی از خیالات ۲۵۰۰ ساله گشاده می‌شود، زیرا که برای وجود داشتن وطن باید محافظانی برای مقابله با متجاوزان به وطن وجود داشته باشد و روح ایرانی خود پروراننده این محافظان است. روح ایرانی هم ابژه وطن و هم سوژه وطن است. ابژه وطن است از این رو که وطن جایی است که روح ایرانی در آن می بالد و می زید. یعنی آن رزمنده وطن را میخواهد چون همه چیزهای خوبی که در زندگی دریافته است (و این شامل عقیده و ایمان به اسلام و ناموس شیعه نیز هست، شامل کوه و دشت و جنگل و دریا هم هست) مولود جایی بوده است که در آن زندگی کرده و هویت واحدی به نام ایران آن را به او بخشیده است. و همزمان سوژه وطن نیز هست زیرا پرورش دهنده روحیه وطندوستی است و شناختن این روح سبب تقویت ارادت میشود. وطن برای وجود متعین خود نیازمند مرز است و مرز بدون مرزبان ممکن نمیشود. به این صورت وطن از یک مفهوم ایدئولوژیکی و آسمانی و لای کتاب‌های تاریخ یا نوستالژی منوتویی از پهلوی خارج میشود، و بر روی زمین و در میدان جنگ و در دستان رزمندگان و سنگربانان پدیدار می‌شود.جنگ ۴۰ روزه به آشکارگی تمام روح ایرانی را هویدا ساخت. تا پیش از این بسیاری منکر وجود این روح بودند، و پاره‌ای از افراد که آن را می‌شناختند صرفا از منظر زیبایی شناسی و به مثابه موجود مومیایی شده ای که گذشته زیبا و باشکوه و قابل ستایشی داشته به آن می‌نگریستند. عده ای آن را رو به انحطاط و در سراشیب زوال می دیدند و پاره‌ی معدودی که همچنان به موجود بودن این روح در زمان حال باور داشتند، به زنده بودنش عقیده ای نداشتند. این روح نه تنها هست، و نه فقط زیباست، و نه فقط در زمان حال نیز هست، بلکه حی و زنده است و در وقایع سیاسی و روندهای اجتماعی عاملیت دارد. این روح نه فقط همانند یک انسان زنده است بلکه الهی نیز هست و از این طریق با عرفان و حکمت مرتبط است، چنانکه در آثار حکیمان متعدد از قبیل فردوسی و شیخ اشراق سهروردی قابل بحث است.عاملیت روح ایرانی از این طریق است که نه تنها شناخته و شناسانده می‌شود بلکه خود در شناساندن خودش موثر و دخیل است و از اینجا الهی بودن آن دانسته میشود. این روح بر زوایای تاریک خود نور می افکند و لذا الهی و اهورایی است. این روح زنده است و صرفا قابل تقلیل به گذشته و چند جلد کتاب یا باشندگان گذشته و حال سرزمین ایران نیست، بلکه فراتر از همه اینهاست و پیوسته ابعاد تاریک و ناشناخته خود را از پشت غبار تاریخ باز می نمایاند. عدم شناخت درست این روح از سوی دشمنان مهمترین عامل شکست آنها بود. آنهایی که تصور میکردند با علم کردن شاهزاده لوزر بدبخت میتوانند کسی را که پیوند حداقلی با این روح دارد، و به جز مختصر زبان فارسی گفتاری ارتباط دیگری با ایران ندارد، بر سر کار بنشانند. البته در اینکه آیا موساد یا دولت آمریکا یا حتی خود شازده چنین تصوری از جایگاه خود داشتند جای درنگ هست ولی شکی نیست که محاسبات غلطشان از انبوه فالورهای پوشالی در صفحات مجازی به آنها جرات و اطمینان به نفس بیشتری داد، وگرنه هیچ کاسب و حتی قماربازی با این اطمینان و این درجه از یقین از بمباران کشوری که در آن متولد شده حمایت نمیکند مگر آنکه بینایی اش در اثر غبار فتنه کور شده بود. او که فریب آمارهای دروغین نیروهای ریزشی و دنبال کنندگان نوخط نوخاسته و جارد گاویدانش را خورده بود اما با پیچیدگی ها و ظرایف روح کهن آشنا نبود و از روشنایی روح بی بهره، به شیوه پدرش تنها از داستانها چیزهایی خوانده و شنیده بود، در چاهی افتاد که جایگاه ابدی تباه کاران است. باری، این گونه است که پیچیدگی روح ایرانی بار دیگر از پشت غبار متراکم تاریخ سر بر آورد و وجود خود را فاش تر از همیشه و مکرر تر از همواره یادآور شد.بی بهرگی از روشنایی روح سبب سقوط این جماعت شد و این بی بهرگی ناشی از نشناختن روح ایرانی بود و نشناختن ناشی از فقدان «خرد» که «خرد چشم جان است». ایرانی زادگان خارج از کشور، تا حدی آشنا با زبان فارسی گفتاری مغلوط و مخلوط با فحش، یا آنهایی که هدف بلافصل و بی اندیشه تبلیغات ماهواره ای و اینستاگرامی بودند و با واقعیت‌های جامعه ارتباطی نداشتند، و نیز آنانی که منبعی جز کتاب های ترجمه‌ای برای درک جهان پیرامون شان نداشتند از این دسته اند. نشناختن روح الهی به مثابه کفر ورزیدن آنها بود که به راه باطل بروند و در چاه گمراهان بیافتند.دسته دیگر در گروه مغضوبین بودند که روشنایی روح بر آنان تابید اما آن را در نیافتند. روشنفکری در مواجهه با چنین بزنگاهی به دو دسته تقسیم شد. گروهی از چپ و روشنفکر دینی و لیبرال و پادشاهی خواه از آزمون سربلند بیرون آمدند. نامهایی مثل عبدالکریم سروش در این دسته اند. عده‌ای هم مثل داریوش آشوری با وضع رقت انگیزی باید سالهای پایانی عمر را بگذرانند. تناقض میان «ادعای وطندوستی» و «درخواست بمباران» هیچگاه تا بدین حد آشکار و رسوا نشده بود. چپ بی وطن راست گفته بود که وطن معنی ندارد، زیرا وطن ادعایی در طیف مقابل در خود متناقض بود یا ساخته توهمات بود و وجود نداشت. اینجاست که در پرتو روشنگری های روح ایرانی روشنفکران علیرغم دسته بندی های مختلف چپ و راست و بالا و پایین تنها به دو گروه مغضوبین و هدایت یافتگان تقسیم میشود.شالوده‌های حکمی و عقلی این روح که در اثر عظیم حکیم فردوسی بازشناخته می‌شوند موید و مبین چنین ماهیتی است. در جهانی که رو به خوبی می‌رود و بر پایه نظام احسن یا «گیهان خرم» به پیش می‌رود، در مجموع وقایع به نحوی نیک و خجسته به پیش می‌رود و تباهکاران در فرجام کار بازندگان خواهند بود و عاقبتی جز این نخواهند داشت: که گردون نگردد به جز بر بهی. روزهای سخت هر چند می‌گذرند اما همین سختی ها فراخی و فرج را بیش از پیش روشن می‌کنند:‌سخن چون ز تنگی به سختی رسید، فراخیش را زود بینی کلیداین است که نور الهی این روح بر آحاد بشری در سایر نقاط جهان نیز افکنده میشود. ایران مورد تحسین جهانیان قرار میگیرد، درباره تاریخ و هویت ایران پرسش‌ها زیاد می‌شود و نام اهورایی تنگه هرمز نظیر آن توییت ایلان ماسک بیشتر از هر نام مکانی دیگری به گوش می رسد.پاسخ به نظرات:اولا این ادعای کشیده شدن خط باطل، سند و مدرک آماری نیاز داره تا ثابت و محرز بشه. هیچ آماری وجود نداره که نشون بده واقعا و دقیقا چند درصد جمعیت ایران موافق بازگشت سلطنت پهلوی هستن و چند درصد مخالفش هستن و چند درصد نسبت بهش بی تفاوت هستن. تظاهرات و اعتراضات دی 1404 نشون داد که درصد قابل توجهی( ولو حتی اقلیت باشن ) موافق هستن. البته واضحه که خیلی ها چه بسا اکثریت مخالف هستن اما حقیقت دقیق فقط می تونه و باید از طریق سند و مدرک آماری معلوم بشه. ثانیا بازگشت سلطنتی که قبلا منحل شده بوده، ارتجاعی نیست و محال نیست. تو انگلیس تقریبا در حدود سیصد چهارصد سال پیش، سلطنت سرنگون شد و اولین و تنها جمهوری انگلیس با ریاست جمهوری اولیور کرامول تشکیل و تأسیس شد اما بعدا در نهایت دوباره سلطنت تجدید و احیاء شد و جایگزین شد به جای اون جمهوری قبلی و تا امروز ادامه پیدا کرده. تو اسپانیا هم چندین دهه پیش، بعد از مرگ ژنرال فرانکو دیکتاتور اسبق اسپانیا، دوباره سلطنت تجدید و احیاء شد و خوان کارلوس به تاج و تخت رسید و سلطنت خونواده ش تا امروز ادامه پیدا کرده. پس بنابراین واضحه که بازگشت سلطنت محال نیست. ارتجاعی هم نیست. آیا می شه جوامع این انگلیس و اسپانیا رو به ارتجاع متهم کرد یا دچار ارتجاع توصیف کرد؟ ارتجاع واقعی، ایجاد و استقرار حکومت دینی روحانیون تو ایران بود. تو اروپا رنسانس به قرن ها حکومت کلیسا و کشیش ها تو قرون وسطی خاتمه داد اما تو ایران برعکس. برخلاف اروپا که رنسانس حکومت کلیسا و کشیش های قرون وسطی رو منحل کرد، تو ایران حکومت دینی روحانیون تشکیل و تأسیس شد. واقعیت اینه که تعیین و انتخاب نوع حکومت موجود و مستقر تو هر کشوری فقط در اختیار ملت اون کشور و حقّ طبیعی و بدیهی و فطری هر ملتی تو دنیاست. اگر به فرض روزی تو آینده ملت ایران هم تصمیم بگیره و اراده و انتخاب بکنه که سلطنت پهلوی تجدید و احیاء بشه تا ایران به لحاظ نوع حکومت، مثل مدل انگلیس و اسپانیا و آندورا و موناکو و لوکزامبورگ و لیختن اشتاین و سوئد و نروژ و هلند و بلژیک و دانمارک و ژاپن بشه، هیچ کس از جمله جناب آقای احمد زیدآبادی حق نداره ملت ایران رو از این حقّ خودش منع کنه. صد البته عقاید و علایق و سلایق همه از جمله جناب آقای احمد زیدآبادی قابل احترامه. کمااینکه خود بنده هم شخصا جمهوری خواهم و جمهوری سکولار دموکراتیک ملّی مثل مدل آمریکا و فرانسه و آلمان و فنلاند و اتریش و کره ی جنوبی رو به شاهنشاهی مشروطه ی پارلمانی ترجیح می دم اما تصمیم گیری با ملت ایرانه.جواب:ارتجاع به این معناست که اصرار داشته باشیم که زمان رو به گذشته برگردونیم. هم کسانی که خواهان پیاده کردن دوران صدر اسلام هستند و هم پهلوی بازان (یا پهلوی گرایان؟) در این زمره قرار میگیرند. اما در مورد بازگشت نظام پادشاهی، ما همین رو در حال حاضر در ایران هم شاهد هستیم. کشوری که هزاران سال حکومت شاهنشاهی داشته نمیتونه جمهوری یا اسلامی باشه و در نهایت به ذات خودش رجعت میکنه. این به معنی ارتجاع نیست بلکه اتفاقا موید وجود روح ایرانی است. یعنی یک وجود ثابت و تقریبا بلاتغییری وجود داره. این بازگشت به روح اصیل ایرانی است. این روح یک ذات ثابت داره و با شعار قابل تغییر نیست.بهنامبهنامWed, 10 Jun 2026 06:00:49 +0330https://virgool.ir/@behnam2/پایان-انقلابی-گری-fl1dmygi5bgsمفهوم «انقلابی‌گری» فراتر از یک تغییر ناگهانی قدرت، به مثابه یک «نهضت پیشرونده» و مداوم تعریف شده است که هدف آن ایجاد یک الگوی نوین زندگی در برابر الگوهای شرق و غرب است. به عقیده پایه گذاران، انقلاب اسلامی ایران پدیده‌ای جدید است که در معیارهای کلاسیک مثل کودتا یا مبارزه مسلحانه نمی‌گنجد که پس از پیروزی اولیه وارد مراحل سازماندهی و تثبیت شود. به عقیده انقلابیون، این مسیر حتی پس از گذشت سال‌ها همچنان در جریان است تا به آرمان‌های نهایی خود دست یابد.در ابتدای انقلاب، نیروهای مخلص مذهبی و روحانیون، فاقد تشکل و تجربه اجرایی برای اداره کشور بودند. این موضوع باعث شد که در ابتدا بدنه دولت به دست گروه‌هایی مانند نهضت آزادی بیفتد که با اخلال گری های انقلابیون نظیر دانشجویان پیرو خط امام ناچار به استعفا شدند. هاشمی رفسنجانی در سال‌های بعد اذعان می‌کند که بسیاری از تصمیمات آن دوران ناشی از «دیپلماسی ناپخته» بود که بدون ضرورت کافی برای کشور دشمن‌تراشی می‌کرد.یکی از بارزترین مصادیق این آرمان‌گرایی و انقلابی گری، قطع رابطه با مصر در اردیبهشت ۱۳۵۸ بود. این تصمیم که تنها در واکنش به پیمان کمپ‌دیوید اتخاذ شد، به عنوان پاسخی به «خیانت به اسلام و مسلمین» توصیف شد. این تنها موردی در روابط خارجی ایران بود که کشور برای قطع رابطه پیش‌قدم شد و انگیزه‌ای کاملاً فراملی و صرفا «ایدئولوژیک» و مرتبط با «آرمان فلسطین» داشت. این اقدام، ایران را در جایگاهی قرار داد که آرمان‌های فرامرزی را بر منافع دیپلماتیک سنتی ترجیح دهد.ماجرای تسخیر سفارت آمریکا نقطه عطف دیگری در تثبیت «وضعیت انقلابی» بود. این حادثه که به گفته هاشمی، نه شورای انقلاب و نه دولت موقت خواهان آن نبودند، عملاً امکان بازگشت به حالت نرمال را از بین برد. این اقدام باعث شد که ایران در یک بن‌بست لاینحل دیپلماتیک قرار بگیرد که خروج از آن و بلکه هر اصلاح مختصری نظیر اصلاح قیمت بنزین و حذف ارز ترجیحی اینک هزینه بسیار سنگینی دارد و مستلزم متضرر شدن کشورهای دیگر منطقه و اسرائیل و گروه‌های رانتخوار داخلی و خارجی است که طبیعتا مقاومتی است با هزینه‌ای سنگین، هزینه‌ای در حدود و مقیاس کشته شدن هزاران نفر در انقلاب شکوهمند ترجیحا ملی اخیر که در پی حذف ارز ترجیحی به انفجار نور رسید.تنش میان «دولت مستقر» و «نهادهای انقلابی» از همان ابتدای انقلاب شکل گرفت. نیروهای انقلابی معتقد بودند که نهادهای رسمی کلاسیک (مانند شهربانی و ارتش) توان حفاظت از دستاوردهای انقلاب را ندارند. این نگاه منجر به ایجاد ساختارهایی شد که به موازات دولت عمل می‌کردند و حتی در مواردی مانند سیاست‌های دفاعی و اطلاعاتی از دولت موقت فرمان نمی‌بردند.با گذشت زمان، این جایگاه جدید بین‌المللی و ساختارهای موازی داخلی ذینفعانی پیدا کرد که خروج از وضعیت انقلابی را به ضرر خود می‌دیدند. در نتیجه هرگونه تلاش برای تعادل در سیاست خارجی یا بازسازی اقتصادی، با اتهام «عدول از آرمان‌های امام» و «سازشکاری» مواجه می‌شد. این جریانات با تکیه بر «تب انقلابی و عقیدتی»، مانع از جایگزینی روش‌های کلاسیک حکمرانی و دیپلماسی شدند.انقلابی‌گری در این نگاه، نه یک مرحله گذرا، بلکه یک هویت دائمی تعریف میشود که با تصمیمات ایدئولوژیک اولیه تثبیت گردیده و در سال‌های بعد، به دلیل درهم‌تنیدگی با ساختارها و کانونهای قدرت و منافع سیاسی، به سدی در برابر هر گونه اصلاحاتی تبدیل شد.از منظری دیگر که با تعریف نخست همپوشانی دارد، انقلابی گری عبارت است از نافرمانی از ساختارهای بوروکراتیک و عقلی و دولتی، یا عدول از حاکمیت مرکزی دولت، در عین فرمان پذیری مطلق از «ولایت»، که در شرایط هرج و مرج و ضعف دولت در سالهای نخستین انقلاب برای نجات انقلاب شاید ضروری به نظر میرسیده است.این فردیت در سخنانی که از بنیان گذاران حزب جمهوری اسلامی شنیده میشد مشهود می‌شود که از عدم تجزب و نبود وابستگی افراد به حزب می‌گفتند. مثلا میگفتند که هر کدام از اعضای حزب جمهوری اسلامی که در شورای انقلاب عضویت دارند رای و نظر فردی خود را دارند و نظراتشان حزبی و جناحی نیست. این استقلال رای را میتوان پاسخی دانست به گروه‌های سیاسی محزب مانند دار و دسته مهندس بازرگان و بنی صدر که همانند سلف خود دکتر مصدق، اداره دولت و حتی اموری از قبیل تخصیص بودجه را محل بازی های سیاسی و حزبی خود قرار داده بودند و کشور را در بحبوحه بحران‌ها به بن بست کشانیده بودند. در نتیجه نبود تحزب و دارا بودن استقلال رای ویژگی مثبتی قلمداد میشد. اگرچه این استقلال رای از دیکتاتوری حزبی جلوگیری میکرد اما بعدها خود به دلیلی برای تشتت آرا و خاموشی تدریجی چراغ حزب تبدیل شد.این مجلس در دست هیچ حزبی نیست، در دست هیچ گروهی نیست، اکثریت این مجلس اشخاص مستقلی هستند که خودشان فکر می‌کنند و خودشان عمل می‌کنندامام خمینیاین استقلال رای جنبه دیگری هم داشت و آن حضور فعال جریان‌های غیررسمی و نیمه رسمی و شبه دولتی در تصمیمات مهم کشور بود. تشکیل واحد نهضتهای آزادیبخش سپاه به ریاست سید مهدی هاشمی (داماد منتظری که بعدا برای خالی کردن باد آیت الله به جرم اقدامات انقلابی اعدام شد) یک نمونه آن بود که به دنبال صدور انقلاب و تحریک گروه‌های معارض در کشورهای دیگر، از ایرلند شمالی تا فیلیپین و از اریتره تا اخوان‌المسلمین بودند. یا در جایی که پس از فتح خرمشهر یک هیات میانجی برای خاتمه جنگ با عراق به ایران آمده بود خانواده های شهدا پیغام میدهند که ایثارگران آماده پذیرش آتش بس نیستند و خونبهای شهدای ما حاکمیت اسلام در عراق است.این گروه‌ها که در ابتدا با نیاتی کاملا ایدئولوژیک شکل گرفته بودند رابطه پیچیده‌ای با دولت «مستقر» و رسمی پیدا کردند به نحوی که یک رییس دولت نه توان مدیریت آنها را داشت و نه اصلاح و تغییر رویه، و تنها به همزیستی با ایشان اکتفا می‌کرد:آقای سید مهدی هاشمی از واحد نهضتهای آزادیبخش سپاه آمد و پیشنهاد کرد که در سمینار نمایندگان نهضتهای آزادیبخش که به مناسبت روز جهانی مستضعفان به ایران آمده اند سخنرانی کنم. نپذیرفتم، زیرا صلاح ندانستم که یک مقام رسمی مثل رئیس مجلس در اجتماع جدی مخالفان حکومتهای جهان صحبت نماید.برای اولین بار دانشجویان آنجا مطرح کردند که اگر شما اصرار دارید که ملاقات بشود، گروگانها را در اختیار شورای انقلاب می‌گذاریم، خودتان می‌دانید. ما بیش از این مسئولیت نمی‌پذیریم. البته من با شدت و تاکید از ایشان خواستم که از این نظر منصرف بشوند، زیرا این کار درست نیست و دولت نمی‌تواند گروگان‌دار باشد. معنا ندارد یک دولت، دیپلمات‌هائی حالا ولو جاسوس بودند ولی به اسم دیپلمات و مأمور دولت دیگری هستند، نگه دارد و درگیر باشد. از آنها خواستم که از این نظر منصرف بشوند، البته تا زمانی که از خانه ما بیرون می‌رفتند، قول انصراف را ندادند.خاطرات هاشمیرابطه نظام مستقر با گروه‌های انقلابی تنها به یک صورت میتوانست آنها را تا حدودی قاعده مند کند و آن قرار گرفتن کلیت نظام و گروه‌های انقلابی در زیر سایه یک ایدئولوژی بود. مثلا آیت‌الله طالقانی و مهندس سحابی پیشنهاد داده بودند تا در شورای انقلاب اعضایی از سازمان مجاهدین خلق (پیش از آنکه وارد فاز مبارزه با حکومت شوند) در نظر گرفته شود، و به این ترتیب دایره چتر ایدئولوژیک انقلابی گری توسیع داده شود، تا به این وسیله «شاید بتوان آنها را در مسیر انقلاب آورد و از مخالفت‌هایشان کاست». پیشنهادی که البته به دلیل خودی نبودن مجاهدین خلق پذیرفته نشد. اما گروه‌های مسلح خودی دیگر از قبیل امت واحده، توحیدی بدر، توحیدی صف، فلاح، فلق، منصورون و موحدین در آزمون ایدئولوژیک پذیرفته و جذب نهادهای انقلابی شدند.به طور همزمان گرایش دیگری در نخبگان حکومت به سوی مرکزیت بخشیدن به قدرت وجود داشت. مثلا در مورد قضایای کردستان، سیاست دولت موقت، همانند وارد کردن گروه‌های نظامی خودسر درون کمیته و سپاه، حل و فصل مسأله از طریق گفت‌وگو و مذاکره بود تا چتر ایدئولوژیک را بر همه‌ی آنها بگسترد. اما افراد عاقل و خردمند همچون سرلشکر قرنی که ریاست ستاد ارتش را بر عهده داشت، چنین سیاستی را بدون پشتوانه‌ای از قاطعیت و نشان دادن اقتدار، برای حفظ یکپارچگی کشور کارآمد نمی‌دیدند و به آن معتقد نبودند. گرایش عقلانی حکومت، به جای وارد کردن گروه‌های انقلابی خودسر و تروریست به درون حلقه حاکمیت، از یکسو با به پرواز درآوردن هواپیماهای جنگی بر فراز سنندج اقتدار نظامی دولت مرکزی را به تجزیه طلبان و اخلال‌گران نشان میداد، و از سویی با تاسیس کمیته امداد امکان سوءاستفاده دشمن از فقر عمومی را کمتر میساخت.اصلاح قانون اساسی در خصوص ولایت مطلقه فقیه اقدام دیگری بود که در راستای نظم بخشیدن به اقدامات گروه‌های انقلابی و جلوگیری از تصمیمات بازدارنده انقلابی صورت گرفت. شورای نگهبان در اوایل انقلاب با تکیه بر «فقه سنتی» بسیاری از لوایح زیربنایی را رد می‌کرد که این موضوع مدیریت کشور را با بن‌بست مواجه کرده بود. با وارد شدن مفهوم «ولایت مطلقه فقیه» به قانون اساسی و تأسیس رسمی مجمع تشخیص مصلحت نظام، ابزاری قانونی فراهم شد تا «مصلحت نظام» بر «احکام اولیه» و نظرات فقهی شورای نگهبان پیشی بگیرد.همچنین اصلاح ساختار نیروهای مسلح که تحت نظر هاشمی به عنوان جانشین فرماندهی کل قوا انجام شد باعث ادغام نیروهای شهربانی، ژاندارمری و کمیته‌های انقلاب اسلامی در ناجا و ادغام وزارتخانه‌های سپاه و دفاع گردید تا تحت حاکمیت قانون عمل کنند و از موازی کاری و رقابت‌های مخرب جلوگیری شود. حذف مقام نخست وزیری برای ایجاد تمرکز قدرت بیشتر در ریاست جمهوری و نیز حذف شرط مرجعیت برای رهبر از دیگر اقداماتی بود که در راستای افزایش تمرکز قدرت و کاستن از محدودیت‌های فقه سنتی در اداره متمرکز و مقتدر کشور انجام شد.یکی از مقاطع سرنوشت‌ساز تاریخ ایران که عرصه تقابل نیروهای مرکزگرا (هواخواهان تمرکز) و مرکزگریز (نیروهای تفرقه) را به خوبی نمودار می‌کند، دوران پیش و پس از حمله مغول است. در دولت خوارزمشاهی، پیش از آنکه شمشیر مغول ساختارها را از هم بپاشد، شهرها تحت کنترل طبقاتی موسوم به عیاران، جوانمردان، سقایان و قلندران، و اصناف اخیان و رندان بودند. مرام مشترک این گروه‌ها مبارزه با ظالم و حمایت از مظلوم بود؛ جریانی که همانند گروه‌های انقلابی در زمان حال ریشه در لایه‌های پائین جامعه (پیشه‌وران و بینوایان شهری) داشت.تصوف و فتوت اگرچه ریشه‌های معنوی داشتند اما در این دوران به جریان‌های اصیل اجتماعی بدل شدند. تفاوت اساسی در این بود که فتیان برخلاف برخی صوفیانِ عزلت‌نشین در بطن جامعه حضور داشتند و بر دستگیری از بینوایان پافشاری می‌کردند. در مواردی این دو جریان با هم پیوند می‌خوردند، چنان که صوفیان بزرگی چون مولانا جلال‌الدین بلخی (از طریق خاندان چلبی) و نجم‌الدین کبری نمونه‌هایی از این تلاقی هستند.این جوانمردان که می‌توان آنان را «طیف مثبت انقلابی» نامید، پیش از حمله مغول با دستگاه خوارزمشاهی ارتباط یافته و به دلیل دارا بودن تشکل‌های صنفی، وزنه نظامی مهمی در دفاع از شهرها و مقابله با اغتشاشات داخلی بودند. با این حال، رقابت‌های درون‌صنفی و روحیه استقلال‌طلبی آنان در برابر «ظلم حکومتی»، ناخواسته به مقابله آنها با قدرت مرکزی و تضعیف آن می‌انجامید. نمونه بارز این جانفشانی‌های پراکنده «تیمور ملک» بود که در دفاع از خجند در برابر چنگیزخان مردانه جنگید، اما فقدان انسجام میان این قدرت‌های محلی مانع از جلوگیری از سقوط کلی حکومت شد. در مقابل، طیف منفی این صنوف (رنود و اوباش) بیشتر به غارت اموال توانگران و گاه بخشش به فقرا شهرت داشتند.اگرچه فقدان تمرکز در روزگار خوارزمشاهیان باعث سقوط سریع دولت شد، اما همین تکثر قدرت باعث شد فتح کامل ایران چندین دهه به طول بینجامد، چرا که هر ناحیه به رهبری فتیان و عیاران به کانون مقاومت بدل می‌گشت. مشابه پیوند حکومت جمهوری اسلامی فعلی با جبهه موسوم به مقاومت که به نحوی فرسایشی و زمانبر مانع از سقوط یکباره حکومت میشود.با استقرار ایلخانان، ساختار اقتصادی ایران دچار تحولی بنیادین شد. بر اساس نوشته‌های پتروشفسکی خاورشناس روس، پیش از مغول، نظام ارضی بر پایه توافق حاکم و مالک استوار بود. اما با ورود مغولان نیروی سوم نظامی که عبارت بود از خوانین و سرکردگان لشکری مغول به این معادله اضافه شد. این گروه که اساس بقایشان بر کوچ‌نشینی و دامداری بود، واحه‌های شکوفان کشاورزی را غصب کرده و به «یورت» (چراگاه) تبدیل کردند. این جابجایی باعث شد پایگاه قدرت از مراکز اداری شهری به مناطق پراکنده ایلی منتقل شود و قدرت دولت مرکزی در نقاط مختلف رو به کاهش نهد.تضعیف کشاورزی و تخریب سیستم‌های آبیاری (کاریزها) منجر به افول تجارت میان‌شهری شد. با فروپاشی روابط پولی و بازرگانی میان شهرها، ایران به سمت خودکفایی محلی حرکت کرد. در این وضعیت، هر ناحیه مستقلا نیازهای خود را تأمین می‌کرد و از لحاظ سیاسی نیز بی‌نیاز از مرکز می‌گشت که این امر مستقیماً بر شدت پاشیدگی فئودالی می‌افزود.در ساختار قدرت ایلخانی، دو گرایش متضاد جریان داشت:یکی گرایش مرکزگرا بود که متعلق به دیوانیان، مستوفیان و روحانیان ایرانی و اهل قلم (از قبیل نویسندگان سیاست نامه ها) بود که از تمرکز دولت و بوروکراسی و تداوم دیوانی برای حفظ ثبات حمایت می‌کردند.دیگری گرایش مرکزگریز بود که متعلق به اشراف نظامی صحرانشین بود که بر تقسیم اراضی به نواحی خودمختار (فدرالیسم ایلی) تأکید داشتند.امروزه نیز این دو گرایش در حامیان نظام مطلقه (اعم از ولایت مطلقه فقیه و شاهنشاهی) و گروه‌های مدافع فدرالیسم یا جریان‌های موازی قدرت (مانند شوراها) دیده میشود.در این میان، دو ابزار نهادی به مرکزگریزی دامن زد:1. شبکه‌های مالی ارتاق: شراکت تجار بزرگ با اشراف مغول باعث می‌شد بخشی از قدرت در دست شبکه‌های مالی قرار گیرد که با استفاده از معافیت‌های مالیاتی و نفوذ در دستگاه حاکمه، به غارت منابع می‌پرداختند.2. نظام اقطاع لشکری و سیورغال: این نظام که در زمان غازان‌خان رسمیت یافت، اراضی وسیعی را به واحدهای لشکری واگذار می‌کرد تا مستقلا از درآمد آن اراضی بهره مند شوند (شبیه اعطای مجوز فروش نفت و امتیازات خاص به نهادهای نظامی و شبه نظامی در دوران حال). اقطاع‌داران به تدریج از مصونیت‌های مالیاتی و اداری برخوردار شدند، به طوری که مأموران دولت مرکزی حق ورود به قلمرو آنان را نداشتند. این امر متصرفات فئودالی را به واحدهای مستقلی تبدیل کرد که پیوند اقتصادی و سیاسی‌شان با مرکز قطع شده بود.این روند مرکزگریزی که از پیوند نظام ایلی مغول با ساختار فئودالی ایران حاصل شده بود، در نهایت پس از مرگ ابوسعید به تجزیه کامل سیاسی ایران و ظهور ملوک‌الطوایفی منجر شد. نظام سیورغال، با تبدیل مالکیت مشروط به امارت‌های خصوصی موروثی، تیر خلاصی بر پیکره دولت واحد ایلخانی بود و راه را برای فروپاشی نهایی هموار ساخت.در نتیجه مرکزیت گریزی عامل سقوط این حکومت‌ها بود. حتی حکومت ایلخانی که بواسطه ضعف دولت مرکزی خوارزمشاهی و تشتت قدرت ناشی شده بود، خود درون این چاه سقوط کرد.تاریخ ایران گواهی می‌دهد که تداوم ساختارهای موازی و مرکزگریز همواره پیش‌درآمد سقوط و فروپاشی بوده است. همان‌گونه که تشتت قدرت در عصر خوارزمشاهی راه را برای ویرانی مغول گشود و نظام اقطاع‌داری ایلخانی به تجزیه کشور انجامید، امروز نیز درهم‌تنیدگی نهادهای انقلابی با ساختار قدرت و اقتصاد، دولتی ضعیف و بی‌اقتدار بر جای گذاشته که توان رویارویی با بحران‌های ملی را ندارد. برای گریز از چاهی که حکومت‌های پیشین در آن سقوط کردند، بازگشت به وحدت فرماندهی یا «وحدت کلمه» و برتری قانون بر اراده‌های فردی و غیررسمی الزامی است. اگر اراده‌ای برای حفظ کشور وجود دارد حکومت باید از شکل «فرقه» خارج شده، نهضت درون دولت حل، نهادهای انقلابی برچیده و در نهادهای رسمی ادغام شوند.هنوز با همه دردم امیدِ درمان استکه آخری بُوَد آخر، شبانِ یلدا رابهنامبهنامSun, 15 Feb 2026 08:03:59 +0330https://virgool.ir/farhang-andishe/مروری-بر-روایت-رسمی-از-تاریخ-معاصر-k0nwj0gqxgc7بیشتر از ۲۰ سال پیش، یکی از رو مخی ترین کتابهای درسی کتاب تاریخ معاصر ایران بود که در سال سوم دبیرستان تدریس میشد که نگاهی کاملا ایدئولوژیک به تاریخ داشت. دانش آموز باید موضع رسمی، چند خطی و دیکته شده‌ی حکومت نسبت به شخصیت‌های پیچیده، مرموز، چند بعدی و پنهان مانده در غبار تاریخ را فرا می گرفت و در واقع حفظ می‌کرد، نظیر جمال الدین اسدآبادی، آیت الله بهبهانی و طباطبایی، شیخ فضل الله نوری، ستارخان، میرزا کوچک خان جنگلی، احمد شاه قاجار، رضاشاه پهلوی، سید حسن مدرس، آیت الله کاشانی و غیره.در این روایت ایدئولوژیک همانطور که در اعترافات کیانوری و طبری بیان و از تلویزیون پخش میشد، روحانیت «مبارز» و «انقلابی» به مدت بیش از هزار سال با ستمدیدگان پیوند نزدیک داشته، زعامت جنبش‌های مردمی را بر عهده داشته و در مقابل «ظلم و ستم شاهان» تکیه گاه «مردم» بوده است.این در حالیست که روحانیت شیعی در قبال رویدادهای اجتماعی و سیاسی عمدتا منفعل بوده است و در چند مثال مشهوری که هست، از جمله فتوای میرزای شیرازی، رهبری مشروطه توسط بهبهانی و طباطبایی، مبارزه مدرس با تغییر سلطنت از قاجار به پهلوی و همراهی کاشانی با مصدق، زوایای متعددی وجود دارد که نمی‌توان از آنها به یک نتیجه‌گیری کلی رسید که روحانیت همواره انقلابی بوده است. مثلا جنبش تنباکو مشخص نیست تا چه حد متاثر از جنبش‌های بابی/بهایی بوده است. یا به این مساله اشاره نمی‌شود که خود سید جمال الدین اسدآبادی که فرد مرموز و حیله‌گری است و به روایتی یکی از کسانی بود که خواهان این فتوا بود تا چه میزان با افراد بابی و ازلی ارتباط داشته است. یا به مشروطه از این دیدگاه پرداخته نمی‌شود که تا چه حد تحت تاثیر جریانات روشنفکری ناسیونالیستی به رهبری ملکم خان و میرزا فتحعلی آخوندزاده است.در دیدگاه ایدئولوژیک همچنین به ارتباطات برخی از این روحانیون موثر در مشروطه با سفارت‌های روس و انگلیس و کمک‌هایی که از آنها له یا علیه مشروطه دریافت می‌کردند، عضویت برخی از آنها در لژ‌های فراماسونری و ارتباطاتی که با بابیان داشتند توجهی نمی‌شود.در مورد افراد میهن پرست اما ساده دلی همچون میرزا کوچک خان و ستارخان پیچیدگی ها و دگرگونی‌ها از این هم فراتر می‌رود به نحوی که حال این اشخاص همواره به یک شکل نبوده که به سادگی برای نوجوان محصل قابل توضیح باشد.یا سیاستمدار کارکشته و میهن دوستی نظیر سید حسن مدرس که به گفته‌ی بهار بزرگترین سیاستمدار ایران در ۶۰۰ سال اخیر بوده است قابل خلاصه کردن در این ارائه‌ی ایدئولوژیک نیست. آنچه که در مورد مدرس برجسته است عملگرا بودن اوست. او همچون هر سیاستمدار ماهری با سیاستمداران کهنه کار دیگر نظیر قوام الملک، فرمانفرما، سردار اسعد بختیاری و حتی خود رضاخان معامله و زد و بند سیاسی داشت، همان‌هایی که از نگاه ایدئولوژیک «فئودال فاسد و غربزده» معرفی می‌شوند.مدل ایدئولوژیک «روحانیت مبارز» در بسیاری از موارد دارای خلل و اشکال است. مثلا اگرچه مدرس به دلایل کاملا ملی با تغییر سلطنت قاجار به پهلوی مخالف بود اما روحانیون دیگری از جمله کاشانی در مجلس بودند که با آن موافقت کردند.زدودن پیچیدگی‌های انسانی و اجتماعی به یک خط سیر مشخص، فروکاستن تاریخ به قواعد اخلاقی ایدئولوژیک و ساده سازی و تکرار مکرر آن در بلندگوهای صدا و سیما، نمازجمعه و کتاب‌های درسی روالی بود که در جهت تلقین ایدئولوژی و استقرار حکومت جدید جمهوری اسلامی طی میشد.شکی نیست که هر دولت نیرومندی جهت استقرار خود نیازمند ایدئولوژی است. ایدئولوژی صفویه انشعاب یک مذهب جدید و کاملا ایرانی از شیعه اثنی عشری بود و ایدئولوژی عباسیان تبلیغ این دیدگاه بود که اعراب تا پیش از اسلام در «جاهلیت» به سر می‌بردند و هر چه دارند از اسلام است که طبعا خلیفه جانشین پیغمبر است و بالاترین جایگاه را دارد.با مرور مجددی بر کتاب درسی تاریخ معاصر متوجه می‌شویم که اینک برخی مضامین و عناصر ملی نیز در آن گنجانیده شده است اما به همان سیاق کلی نگری سابق. مثلا یک جا از سجایای اخلاقی ایرانیان گفته است که شامل شجاعت، پاکدامنی، راستگویی، اعتدال، نجابت و پوشش زنان و مردان می‌شود. چیزی که مستقل از ایرانی بودن یا نبودنش و اصولا برای هر ملیتی به راحتی می‌توان مثال‌های نقض بسیاری برایش پیدا کرد. یا موارد دیگر که آمیخته با برخی گزاره‌های بی پایه و اساس، غیر علمی، غیر مستند و در حد مطالب تلگرامی و اینستاگرامی هستند:جنبه‌های ظاهرا ملی افزوده شده بر این ایدئولوژی یک ما به ازای بیرونی و عینی نیز دارد و آن تمایل به جدا کردن ایران از دنیاست. اینکه گفته شود ایرانیان قومی به کلی متمایز بوده و دارای ویژگی‌های اخلاقی خاصی هستند یا از ابتدا عدالتخواه و علیه ظلم بودند همراستاست با ایزوله سازی ایران از انیران و استقلال کامل از دیگر کشورها. در واقع این ایدئولوژی اذهان را آماده می‌کند تا واقعیت موجود را پذیرا باشند و آن را در سرشت تاریخی خود دیده و به استقبال سرنوشت از پیش معلوم بروند.اما تکامل دیدگاه جمعی ایرانیان درباره هویت ایرانی خود مسیری متفاوت را طی می‌کند آن هم به مدد شبکه‌های اجتماعی. ایرانیان و مخصوصا نسل‌های جدیدتر پیوسته در حال مقایسه خود با دیگر جوامع هستند و این مقایسه‌ها همزمان هم شامل تشابه است و هم تمایز. هم می‌گوید به عنوان یک ایرانی چگونه از دیگر ملت‌ها متمایز می‌شود هم اینکه چگونه با آنها پیوند دارد. هم با آهنگ خارجی و پوشش غربی کلیپ درست می‌کنند و هم نسبت به کوچکترین بی‌احترامی به نمادهای فرهنگی و ملی واکنش شدید نشان می‌دهند. هم نسبت به مظلومانه کشته شدن یک مسئول باکفایت یا آخوند ابراز احساسات و همدلی می‌کنند و هم ریاکاری و دزدی یک آخوند گربه زاهد دیگر را برملا می‌کنند.بهنامبهنامThu, 04 Dec 2025 21:03:50 +0330https://virgool.ir/@behnam2/بررسی-خشکسالی-در-ایران-aaqib8fmk1y1فلات ایران دارای تنوع اقلیمی و جغرافیایی بی نظیری است به نحوی که در شهری مانند تهران در شمال و مرکز و جنوبش سه نوع آب و هوای متفاوت را تجربه می‌کنیم. اما به طور کلی و در مقایسه با میانگین جهانی این فلات کهن سرزمینی خشک است و خشکسالی اخیر نیز یک پدیده‌ی تازه محسوب نمی‌شود. اما چیزی که از گفته‌های کارشناسان درباره‌ی تفاوت خشکسالی کنونی با دیگر خشکسالی‌ها دریافت می‌شود غارت همگانی منابع طبیعی از قبیل آب و مراتع و جنگل‌هاست که ناشی از «ملی سازی» است. یعنی همانند ملی کردن صنعت نفت و ملی کردن جنگل‌ها و مراتع، در غیاب عنصر مرکزی دولتی، اختیار مصرف حداکثری منابع به عهده‌ی فرد فرد ایرانیان گذاشته شده است تا برای «پروانه چاه» و «پروانه مرتع» به واحدهای جهاد کشاورزی شهرستان خود با چهار نفر کارمند مراجعه کرده و آن را به صورت «انفرادی» و بدون در نظر گرفتن محاسبات ملی دریافت کنند. این غارت همگانی همچنین از طریق اعطای پروژه‌های رانتی برای سدسازی و آب شیرین کن و انتقال آب دریا و آب ژرف و غیره در جریان بوده است تا سدسازان شبیه آن چاه کن حاج میرزا آغاسی بی نان نمانند.روح ایرانی در طول تاریخ توانسته است در بستر این خشکی و پراکندگی اقلیمی رشد کند، با آن کنار بیاید و متناسب با آن به حیات خود ادامه دهد و از دو طریق متعارض این کار را می‌کند. نخست شیوه‌ی اقتدار شاهی در مدیریت منابع محدود طبیعت از جمله آب است تا بتواند آن را به نحو پایدار و پایا مدیریت کند و کارهایی نظیر ساخت سد در خوزستان و قنات در مناطق کویری را به کمک نیروی دولت به انجام برساند. شیوه‌ی دوم در هم آمیختگی زیست عشایری و شهری است به این جهت که سبب حداکثری شدن استفاده‌ی احشام و دام از مراتع و آب در عین پایداری و عدم نابودی آن می‌شود. محیط زیست متنوع و غنی ایران روش زندگی عشایری را تسهیل می‌کند. عشایر به دلیل آنکه فاقد محل ثابت چرا هستند و امکان استفاده از چندین چراگاه در طول سال را دارند در صورت مدیریت متمرکز امکان بهره‌وری بالایی دارند و این مدیریت به عهده‌ی سران و خوانین عشایر بوده است. اما با تضعیف قدرت خوانین و سرکوب آنها که از ابتدای پهلوی شروع شد، و در نهایت با «ملی کردن مراتع و جنگل‌ها» این بهره‌وری از ایشان نیز سلب شد.زندگی عشایری و قبیله‌ای با شیوه‌ی اقتدار متمرکز شاهی در تعارض است. در زیست عشایری تمایل به سیاست و قدرت بیشتر از زندگی شهری و روستایی است. سران و نخبگان ایلات و قبایل برای تقویت قدرت پیوسته درصدد ایجاد پیوندهای میان قبیله‌ای بوده‌اند و با تشکیل اتحادیه‌های ایلی قدرت سیاسی خود را نیز عرضه می‌کردند که گاه پهلو به پهلوی قدرت شاه می‌زده است.تعارض قدرت ایلیاتی و شاهی در دوره‌های تاریخی متعددی باعث ایجاد خلاء قدرت مرکزی، زوال مرکزیت سیاسی و حاکمیت ملوک الطوایفی و خان خانی گری می‌شده است که آن را در زمان اشکانیان، سلاجقه، حکومت های ایلخانیان پیش از صفویه، اواخر دوران صفوی تا اوایل قاجار، و اواخر دوران قاجار و نیز به شکلی دیگر در زمان حال می‌توان دید.هر گاه که تعارض این دو نیرو به حداکثر خود می‌رسیده است خرابی منابع طبیعی نیز تشدید می‌شده است. مثلا وقتی که خانی برای سرکوب خان دیگر دستور می‌داده است تا تمام مزارع و مراتع محدوده‌ی خان رقیب چرانیده شود، یا وقتی که در اثر شورش‌های داخلی کاریزها ویران و روستاها و کشتزارها متروک می‌شده است.یکی از اهداف ورود و استقرار دولت نیمه مدرن از اواخر قاجار حذف نیروهای متعارض داخلی بود که از طریق سرکوب و تضعیف خوانین، یکجانشین کردن عشایر، سربازگیری اجباری، احداث مدارس نوین و تاسیس ادارات دولتی، ملی سازی مراتع و جنگل‌ها و اصلاحات ارضی در سراسر ایران دنبال شد. بعد از انقلاب نیز باقیمانده‌ی خوانین عشایر به دلیل آنچه که ۲۵۰۰ سال ظلم وستم تصور میشد سرکوب و پراکنده شدند و در ادامه‌ی ملی سازی، منابع طبیعی که حکم انفال امام مسلمین را داشت به رایگان در دسترس اقشار بیچیز قرار گرفت تا در آن چاهی حفر نموده و کشاورزی کنند.این در حالیست که تا پیش از افول خوانین منابع آب و مرتع و زمین در هر محله و محدوده به صورت متمرکز توسط خان مدیریت می‌شده است که با توسعه‌ی پایدار زیست بوم آن منطقه و آن جغرافیا سازگار بوده و در طول تاریخ آزموده شده. آمارها و گزارشات علمی و مستند راجع به تاثیرات مخرب اصلاحات ارضی و ملی سازی مراتع که از سال ۴۲ تا همین الان در حال اجراست نشان از فقدان این مدیریت مرکزی هوشمند و احاله کردن مصالح ملی به پروانه‌های «انفرادی» برای چاه و مرتع و شکار و غیره می‌دهد.روح ایرانی علیرغم تضادهای درونی به طور طبیعی قادر به مدیریت پایدار منابع طبیعی کشور بوده است. اما روند ساخت دولت مدرن به گونه‌ای ناقص سبب شده است تا مدیریت‌های متمرکز محلی حذف گردد و با چیزی جایگزین نشود جز بی‌نظمی. ضعف ساختارهای دولتی، تعدد نهادهای تصمیم گیرنده، و عدم توجه به شرایط طبیعی و جغرافیایی هر منطقه، و نیز سیاست محرومیت زدایی و تامین معیشت از طریق توزیع منابع طبیعی کشور باعث از بین رفتن و عدم احیای این منابع می‌شود.بهنامبهنامFri, 21 Nov 2025 16:56:47 +0330https://virgool.ir/@behnam2/درباره-تناسخ-vez0yqayvxewتناسخ، باز تن یابی، reincarnation یا سمسارا در سانسکریت به معنی زایش و مرگ‌های متوالی برای یک روح، ریت در همه ادیان کهن در سراسر زمین، از یونان و هند تا قبایل ساکن در سیبری و آمریکای شمالی معتقدان بسیاری داشته است. در اسلام و مسیحیت نیز اگرچه نفی شده است اما به شکل‌های مختلفی در برخی فرقه‌ها وجود داشته است.دلیل فراگیر بودن تناسخ در ادیان نخستین این است که با الگوهای تکرار شونده در نظام طبیعت هماهنگ است و این ادیان بیشترین تاثیر را از الگوهای طبیعی گرفته و در تلاش بوده تا از نظم موجود در طبیعت به قواعد کلی هستی برسند. همانطور که در طبیعت به خصوص در گیاهان مرگ و زندگی در پاییز و بهار تکرار می‌شود، برای روح انسان نیز چرخه‌ی تولد و مرگ برقرار است و حتی یک حدیث از پیامبر بهار طبیعت را با رستاخیز قیامت مشابهت می‌دهد:گفت پیغامبر ز سرمای بهارتن مپوشانید یاران زینهارزانک با جان شما آن می‌کندکان بهاران با درختان می‌کنداحتمالا مشاهدات دیگری نیز این قانون اولیه زایش و مرگ پی در پی را مستحکم می‌کرده است. مثلا کودکی بلافاصله بعد از مرگ رئیس قبیله به دنیا می‌آمده است که از قضا با او شباهتی داشته، یا حالتی از توهم که آن را دژاوو می‌گویند به نظر فرد اینطور می‌آمده که قبلا در آن مکان حضور داشته و یا خاطراتی از زندگی‌های قبلی اش را تداعی کرده.این قانون در برابر مهمترین پرسش‌های فکری بشر یک راه حل اخلاقی و معنایی در پیش پای آنها می‌نهاده است.انسان دائما در رنج به سر می برد مثل پیری، بیماری و گرسنگی. هر لذت یا خوشی و سعادتی یا زودگذر است مانند رابطه جنسی، یا از پی خود رنجی دیگر را به دنبال می‌آورد مانند دل درد یا بالا رفتن قند در اثر پرخوری یا خماری پس از نشئگی، و یا آنکه به ملال می‌انجامد اگر دیرپا باشد مانند رفاه و تندرستی و جوانی، و یا اینکه نیازمند تلاش و زحمت فراوان برای پاییدن آن سعادت است مثل رنجی که پادشاهان می‌کشند و تنهایی که به جهت بدبینی به اطرافیان دارند یا ساعات طولانی که مرد خانواده باید در بیرون کار کند.هر خوشبختی و سعادتی و کلا هر چیز هستومندی در ذات خود فانی است. پادشاهی به پایان می‌رسد و شاهی از پی شاهی دیگر می‌آید. عمر هفتاد و هشتاد سال و حتی صد سال بالاخره روزی به سر می‌آید و چیزی که با گذشت عمر زیادتر می‌شود حسرت گذشته است. پس انسان همواره در رنج است و باید برای دلیل وجود داشتن این رنج جوابی پیدا کند که تناسخ می‌تواند زمینه ساز یک پاسخ باشد.همچنین در جهان بی عدالتی و ظلم به اشکال مختلفش هست. بعضی‌ها با نقص جسمانی و معلولیت به دنیا می‌آیند. بعضی در خانواده‌های مرفه و بسیاری در خانواده‌های فقیر متولد می‌شوند. خیلی‌ها تاوان گناهانی که کرده‌اند را در این دنیا پس نمی‌دهند و مجازات نشده از دنیا می‌روند. بیشتر کسانی که فکر می‌کنند در حقشان ظلمی شده سالهای درازی را در رنج به سر برده و بدون آنکه به حق خود برسند از دنیا می‌روند. خیلی‌ها که تنها یک قدم تا هدف خود فاصله داشته‌اند در یک لحظه سرنوشت جور دیگری بر آنها آوار می‌شود. بسیاری استعداد کاری یا هنری را داشته‌اند اما به دلیل شرایط زندگی نتوانسته آن استعداد را بالفعل کنند و الی آخر.بازگشت مجدد روح در ادیان باستانی و امروزه در ادیان شرقی هند و چین و ژاپن یک راه‌حل برای جبران این نقایص در نظام هستی است. اینکه آیا واقعا چنین راه حلی وجود دارد یا نه بر ما معلوم نیست اما این راه همانند همه‌ی ادیان می‌تواند «معنابخشی» داشته باشد. این معنابخشی می‌تواند سبب تسلی خاطر بعد از مرگ نزدیکان، سختی‌ها و شدائد دنیا باشد یا توجیهی اخلاقی برای رنج و بی عدالتی و شر.اهل کاشانم، نسبم شاید برسد به گیاهی در هند، به سفالینه‌ای از خاک سیلکدر فرهنگ و تمدن اسلامی تناسخ در بیشتر فرقه‌ها و مذاهب نفی شده است به جز معدودی از فرق مثل اهل حق. در ادبیات تصوف با آنکه شدیدا توسط بزرگانی نظیر شیخ اشراق نفی شده اما آثاری از عقیده به اشکال خاصی از تناسخ وجود دارد.در تصوف همانند ادیان کهن میان انسان و جهان یک هماهنگی برقرار است. هر چه در عالم ممکنات پا به عرصه‌ی وجود نهاده است نمونه‌ای از آن در جهان درونی یعنی انسان وجود دارد. به قول متکلم و متفکر بزرگ اسلام امام محمد غزالی:تن آدمی با مختصری وی، مثالی است از همه عالم که از هر چه در عالم آفریده شده است، اندر وی نمودگاری است. استخوان چون کوه است و عرق چون باران است و موی چون درختان است و دماغ چون آسمان است و حواس چون ستارگان است و تفصیل این نیز دراز است، بلکه همه اجناس آفرینش را در وی مثالی است چون خوک و سگ و گرگ و ستور و دیو و پری و فرشته، چنانکه از پیش گفته آمده است، بلکه از هر پیشه وری که در عالم است، در وی نمودگار است.آن قوت که در معده است، چون طباخ است که طعام هضم کند و آن که صافی طعام را به جگر فرستد و ثفل را به امعا، چون عصار است و آن که طعام را در جگر خون کند، رنگرز است و آن که خون را در سینه شیر سپید گرداند و در اثنیین نطفه سفید گرداند، چون گازر است و آن که در هر جزوی غذا از جگر به خویشتن کشد، چون جلاب است و آن که در کلیه آب از جگر می کشد تا در مثانه می رود، چون سقاست و آن که ثفل را بیرون اندازد، چون کناس است و آن که صفرا و سودا انگیزد در باطن تا تن را تباه کند، چون عیار مفسد است و آن که صفرا و علتها را دفع کند، چون رئیس عادل استکیمیای سعادتو:ز هرچ آن در جهان از زیر و بالاستمثالش در تن و جان تو پیداستجهان چون توست یک شخصِ معیّنتو او را گشته چون جان، او تو را تنجهان را نیست مرگ اختیاریکه آن را از همه عالم تو داریگلشن راز - شیخ محمود شبستریاین دیدگاه وحدت‌گرا در جاهایی به ایده‌ی تناسخ شباهت پیدا می‌کند مثل جریان یافتن حقیقت واحد در صورت‌های مختلف یا عددهای گوناگون:به هر جزوی ز خاک ار بنگری راست / هزاران آدم اندر وی هویداستگاهی نیز این ایده مطرح می‌شود که روح نبوت یا «نور نبی» در ادوار و اعصار مختلف در پیغمبران مختلف حلول می‌یابد، و این پیامبران شبیه «سایه‌های کنگره» به قول مولانا همگی از نور واحد آمده اند:بود نور نبی خورشید اعظم / گه از موسی پدید و گه ز آدمز خور هر دم ظهور سایه‌ای شد / که آن معراج دین را پایه ای شدمولانا می‌گوید:هر لحظه به شکل آن بت عیار درآمد / هر دم به لباس دگر آن یار برآمدالقصه همو بود که می آمد و می رفت / تا عاقبت آن شکل عرب وار بر آمدو بلافاصله برای دور کردن فکر تناسخ از ذهن مخاطب می‌گوید:این نیست تناسخ سخن وحدت محض است / کافر شود آن کس که به انکار برآمدملاحظه می‌شود که در اثر این شباهت‌ها عارفان و متفکران واداشته می‌شوند تا تناسخ را به جهت تضاد با باورهای اسلامی نفی کنند.در گلشن راز ایده‌ی بازگشت روح حداقل یکجا به طور رمزگونه و توام با ایهام و ایجاز آمده است. آنطور که در شروح شارحان و مفسران آمده است، وقتی سالک با مرگ ارادی به جرگه‌ی انسان‌های کامل می‌پیوندد، دوباره برای هدایت سالکان دیگر به عالم کثرت رجوع می‌کند و حبه‌ی خود را در وجود سالکان مبتدی قرار می‌دهد:درختی گردد او از آب و از خاککه شاخ او رود بر هفتم افلاکهمان دانه برون آید دگر باریکی صد گشته از تقدیر جبارشیخ شبستری در رد ایده‌ی تناسخ آن را ناشی از «تنگ چشمی» می‌داند زیرا یک عقیده‌ی الهی نیست و این جهانی است و به جای آنکه نشانی از حقیقت باز رساند از چیزی که با دیدگان ناقص و نگاه محدود دیده می‌شود سخن می‌گوید.دلیل مهم دیگری که در رد نظریه‌ی تناسخ آورده‌اند این است که در قانون طبیعت ارتجاع و عقبگرد وجود ندارد. روح بعد از بی‌نیاز شدن از جسم (یعنی بعد از مرگ) نمی‌تواند دوباره محتاج جسم باشد. از یک معنا درست است زیرا روح انسانی نمی‌تواند در قالب حیوان (مسخ) و گیاه (فسخ) و جماد (رسخ) به زندگی برگردد. اما این عدم نیاز بعد از بی نیازی شاید با معاد جسمانی هم در تناقض باشد.برهان دیگر از منظر جمعیت شناسی است. تعداد ارواحی که از جسم خارج می‌شوند و آنهایی که به جسم وارد می‌شوند همیشه باید برابر باشد که بسیار بعید است. همچنین تعداد ارواحی که از بدن انسان‌ها خارج می‌شود باید نسبتی داشته باشد با ارواح جانداران و گیاهان و جمادات که این هم دور از ذهن است. این برهان نیز اگر چه احتمال تناسخ را از ذهن دور می‌کند اما مساله را حل نمی‌کند. زیرا ممکن است که تناسخ به شکلی وجود داشته باشد که دچار این اشکال نباشد.به نظر می‌رسد که استدلال های عارفان، متکلمان، حکیمان و فیلسوفان مسلمان بیشتر در نفی عقیده‌ی تناسخ است تا خود تناسخ. یعنی مدعای تناسخ را رد نمی‌کنند (شاید از این جهت که مانند مدعای معاد قابل اثبات یا رد نیست) بلکه دلایل معتقدان به تناسخ را رد می‌کنند. اعتقاد به معاد جسمانی و وجود عذاب و ثواب جسمانی در برزخ کار را بر برخی از این استدلال ها چنانچه گفته شد سخت تر می‌کند.بهنامبهنامMon, 20 Oct 2025 06:30:58 +0330