https://virgool.ir/feed/@bealefshinfa2026-11-12 04:12:14https://files.virgool.ir/upload/users/141924/avatar/avatar.pnghttps://virgool.ir/@bealefshinhttps://virgool.ir/@bealefshin/درباره-خاطرات-هنرپیشه-نقش-دوم-lad3vs3cz0jj( پیش دانسته : خاطرات هنرپیشه نقش دوم نام نمایشنامه ای نوشته بهرام بیضایی است که در سال 1360 برای اولین بار چاپ شده است. )خاطرات هنرپیشه نقش دوم با عنوانش مرا فریب داد ، با متنش تماشاگر را، و با دوالپا موهبت و ذولفقار را و با موهبت و ذولفقار یک ملت را..!هیچ جا بیشتر از این نمایشنامه من نگاه سنگین بیضایی را روی خودم احساس نکردم؛ و حالا از خودم میپرسم که چگونه است که نگاه بیضایی با فاصه سی و نه سال هنوز روی من، که شانزده سال اولش را اصلا وجود نداشته ام، سنگینی میکند؟"در یک غمنامه بزرگ، هنرپیشه نقش دوم هرگز نمیمیرد."نقش ها به موهبت و ذولفقار و بلقیس و .. خلاصه نمیشوند! نقش فریب و دروغ را همه جا میبینیم. نقش دروغی به وسعت یک ملت را و نقش بازپس ماندن قلابی ها و بازپس تر ماندن واقعی ها..من خاطرات خودم را ورق زدم. هنوز هیچ نگذشته است از روزهایی که این تئاتر در واقعیت برای ما اجرای رایگان رفته است. ما این نمایشنامه را بارها خواندیم به نام جعلی تاریخ و از حافظه ضعیف ماست که امروز هم پای همین اجرا به تماشا نشسته ایم.باز واژه مورد نظرم را یافتم."تماشا"ما به تماشای روایتی دروغ درباره قربانی ها نشستیم و نشستیم و گذشت تا عده ای به تماشای روایت دروغ قربانی شدن ما بنشینند. و آن عده هم از خود ما هستند. اینجا روایتگری به عمر یک تاریخ دارد به یک "ما" دروغ میگوید درباره قربانی شدنمان. و ما یا تماشاگریم یا قربانی اما روایتگر همیشه دروغگو باقی میماند و به ستون این دروغ عمارتی برپا میشود سیاه و فریبنده که هر آجرش خاک تماشاگریست که یک روز قربانی شده است!من زمزمه این دروغ را بیخ گوشم مدام میشنوم. چرا که دروغ اساسا به تکرار برجسته تر میشود و از مغز مخاطبش فرصت تفکر را میدزدد!شباهت عجیبی که همین حالا بر ذهنم نقش بست شباهت میان دوالپای نمایش با اسکوئلر "مزرعه حیوانات" جورج اورول است. و آن سه سگ که با غرشی دروغی را به زور میخوراندند به دیگر حیوانات و آن چهار گوسفند که با صدای بع بع ( four legs good, two legs bad ) صدای هر اعتراضی را در نطفه خفه میکردند.اورول در جمله ای میگوید:In a time of deceit, telling the truth is a revolutionary act.در زمانه ی فریب، گفتن حقیقت، یک حرکت انقلابیست.ردپای این جمله در سرتاسر نمایش دیده میشود. تنها گفتن حقیقت میتواند همه چیز را یکجا حل کند. اما دروغ به شام امشب و خوابی با شکمی پر می انجامد؛ و نه به خیال آرامی که سر به بالین بگذارد!گاهی فکر میکنم در میان گذر این روز ها به درختی مانندم که پایش سنگسار میکنند، به شاخش طناب دار می آویزند، به شاخش به دار می آویزند، پایش خشک است و به جای آب خونش میدهند و او ایستاده و تماشا میکند. گاهی به سر انجام درخت فکر میکنم که روزی از تن خشکش چه تابوت ها که نسازند و چه مردگان که به زیر خاک نکنند. گاهی به تولد درخت فکر میکنم، که چگونه چون مردگان به سان دانه ای به زیر خاک میرفت تا مژده بهاران دانه های دیگر بدهد. چه شد این که در آهنگ مژدگانی بود این گونه آغاز و پایان و میانش با تماشا و تجربه گجستگی مرگ همراه شد؟همانگونه گذشته است بر ما که یا موهبت ها بودیم یا ذولفقار ها یا بلقیس ها یا معلمان یا کارگران یا دانشجویان! مایی که میان دروغ و راست مانده ایم. گفته بودم من و ما دختر آسیابان بودیم و آن جهش های ماهی میان خفگی و نفس همه جا مانند پایان مرگ یزدگرد تصادفا به ثمر نمی نشیند و ماهی را به آب نمیرساند. گاهی ادامه پیدا میکند و ذره ذره جان از بدن بی زبان بیرون میشود.در تمام طول نمایشنامه فکر میکردم موضع اصلی آن، نمایش تکرار یک دروغ است اما بعد از سرود پایانی دانستم که برعکس، موضعش تماشای تکرار یک دروغ است، توسط ما! این تماشا کردن محدود به آن لحظه نمایش نیست و تماشاگر ناگهان میفهمد که تا یادش می آمده داشته همین نمایش را تماشا میکرده است.اگر بخواهیم ریز به ریز ردپای دروغ را در متن دنبال کنیم میشود طوماری درباره آن نوشت. اما من مهم ترین دستاوردم از خواندن این نمایشنامه این بود که بالاخره فهمیدم چرا در مرگ یزدگرد بیرون از آسیا طوفان است. بیرون از اتاق بیضایی، چونان که در بعضی فیلم هایش، همیشه بلوا و آشوب و ویرانیست! بی شک او مرحله به مرحله چیره شدن این زشتی ها را به جامعه اش میدیده و دل میسوزانده است. این آشوب، حالا که صحنه مان بیشتر خیابان است و بیرون، بهتر خودش را به نمایش گذاشته است.به راستی اطراف خودمان را اگر نگاه کنیم، همه آشوب و هرج و مرج است. در دنیا ( حداقل الان که من اینها را می نویسم ) چه چیزی سر جای خودش هست؟ هیچ! جز در همین خانه! که من نشسته ام و شما نشسته اید! میشود آرام بود، چای خورد، چیزی نوشت یا چیزی خواند! بیضایی حالا مشخص میکند که آن طوفانی که بیرون است، زشتی جمعی آدم هاست. چنین است و دارد چنین تر هم میشود!به عقیده من بیضایی همان آینه ایست که گهگاه در فیلم هایش به زیبایی نشانمان میدهد. آینه دارد با همان نگاه سنگین از ما میپرسد که آیا اینگونه بودن، ارزشش را دارد؟گاهی از حرف آدم های نمایش میفهمیم که آنها چگونه در میان حق و کذب خودشان را گم کرده اند. ذولفقار آن آخر ها میگوید فردا نقش مهمی دارد و سردسته است و با ناباوری میپرسد که "چرا نرم؟". اینجا من اصلا طعم شیرین دروغ را زیر زبان حس کردم. بلقیس جایی به سوگ دخترکی موبافته فریاد میکند که فقط دوست داشت دختری شبیه به او داشته باشد و سپس ناگهان مسیرش را تغییر میدهد.بعد از آنکه آدم ها پا به وادی دروغ میگذارند، دقیقا در همان قعر دروغ، جایی که چیز دیگری اصلا پیدا نیست، آنجاست که ممکن است کوچکترین نشانه های انسانیت جرقه ای بشود که تمام ذهنشان را روشن کند.نخلی که از ثمر نیست جز سنگ در کنارش//باد مراد داند دمسردی خزان را"صائب تبریزی"و این تغییرات تنها مقابله ایست که انسانیت با دروغ میکند، نه مربوط به بازیچه هاست نه تماشاگران و نه قربانیان، بلکه جزئی از ماهیت این تقابل است!بهنام ابراهیمیبهنام ابراهیمیSun, 28 Jun 2020 18:38:21 +0430https://virgool.ir/@bealefshin/درباره-مرگ-یزدگرد-aufonkjoxliqاگر بخواهیم در ترکیبی ماهیت تاریخ را توصیف کنیم، یه عقیده من "نسبی" بهترین انتخاب واژه است.تاریخ نسبی، ترکیبی وصفی است که ماهیت یگانه تاریخ را با نقصان یگانگی آن ماهیت، برای ما شرح میدهد.مرگ یزدگرد برهانی برای نسبی بودن تاریخ است و شاید مهم تر از آن سوالیست که بیضایی دارد از ما و خودش مدام می پرسد. سوالی که جزئی از پرسش های بیشماریست که به آنها پاسخ میدهد. یکی از مهم ترین نمود های پژوهشی بیضایی در میان نمایشنامه هایش است.. او از احتمالات میپرسد و با منطق نمایشی خودش به آنها درصد اختصاص داده و مطالعه شان میکند. گاهی امکان وجود واقعیت دیگری را بیان میکند و گاهی از جای خالی واقعیات ممکن محذوف ، فریاد آسمان شکاف خودش را به گوش ما میرساند.حالا که انتخابم برای تحلیل شروع با مرگ یزدگرد بوده است، در همین سطر های نخستین دارم به این فکر میکنم که شاید انتخاب سختی کرده ام.سخن صحنه را آسیابان به فریاد باز میکند و صدای این فریاد چنانکه از سینه ای ستم دیده بر می آید تا آخرین صحنه نمایش به گوش مخاطب میرسد. این فریادیست بر آمده از ابتدای تاریخ و موازی با تمام آنچه بر این خاک گذشته است. من وقتی میخوانم تمام روز های زندگی اش را میگذارنم و زخم همه مزد هایش را نیز بر تن ضعیفش میبینم. نان او جوین است و همان را هم از او دریغ کرده اند. جگرگوشه ای را به آن شاه باخته که تمام روز های زندگی اش و تمام مزد هایش را نیز به او باخته.. و او شروع میکند با فریادی، که مانند خون به زمین ریخته، یادآور زخمیست که کسی خورده است و تا پایان نمایش سر این زخم باز است و آسیابان دمی خون میبازد و دمی از فرط باختن فریادی از سینه برمی آورد.او همانطور که خودش میگوید انبار سینه اش از کینه پر است و دردی میکشد که توام با حسرت های فراوان است.. حسرت هایی به مانند "با اینهمه من او را نکشتم، نه از نیکدلی، از بیم!"بیم! ستونی که عمارت زندگی آسیابان بر آن بنا شده است. او تمام روز های زندگی اش به مردم نان داده و تمام مزد هایش به ترس خلاصه شده است. او تمام عمر باژ داده است و بیم پس گرفته است. او آسیابان است و می ترسد. نه فقط در آن لحظه، که تا یادش می آید، بیرون آسیا طوفان بوده است و در آن طوفان کسانی دار او را برپا میکرده اند.اما در تجربه این بیم آسیابان تنها نیست. همسر و دختر او دمی در آغوشش، گاهی در مقابلش و زمانی در کنار او این بیم را به او گوشزد کرده اند. آسیابان میشنود اما نمیتواند اندیشه کند. چرا که فکرش چند قدم آنطرف تر، بیرون از آسیا، در میان طوفان به دار بیم آویخته شده و قبلا جان داده است. درست مثل یزدگرد، که قبلا جان داده بود. قبل از آن که به آسیا برود. و درست مثل آن جسد که قبلا جان داده بود، قبل از آنکه به دار بیاویزند.این آسیا هم ارز با زندگی آسیابان، در بیم فرو رفته است. بی دلیل نیست که شاه وقتی ترسان است و نالان و غران به آسیا پا میگذارد و سر به تیر سایبان میکوباند.اینجا همه شرح حال ها پر از بیم است. هر که از هرجا که میرسد بیم به همراه می آورد. موبد میترسد که بر کالبد اشتباه دعا خوانده باشد. سرکرده میترسد حقایقی را که به چشم دیده بازگو کند. سردار میترسد که روان پادشاه را مخدوش کنند. پادشاه بیشترین نزدیکی موقعیت خودش به آسیابان را همین ترس می یابد. ترس از سیاه پوشان تازی ( که حالا به جای صدها بت، یک خدای خشمگین را میپرستند و این خشم واحد، ترسی استوار بنا میگذارد. ) ترس از زندگی، ترس از درد گرسنگی، ترس از مرگ، ترس از زخم دشنه، ترس از در های بسته دنیا و ترس پشت ترس است که این انزوای پایان عمر یزدگرد را تا خرخره به تمام عمر آسیابان نزدیک میکند. چنانکه حالا با هم زیر یک سقف اند. پادشاه با زره و سوار بر اسب میترسد، هم از تازیان هم از دوستان هم از مردمان، آسیابان با تن برهنه و دست بسته میترسد، هم از تازیان هم از پادشاه هم از کسانی که شاه را در پی اند.زن اما بیمی دارد نه از نوع آن بیم ها که تا اینجا گفتیم. زن زندگی میخواهد و در میان این طوفان ایستاده است. ترسش از مبادا نگفتن حرفیست که در سینه دارد. ترسش از بامی است که رو به ویرانیست.زن آسیابان سخنور ترین زن دنیاست. آنقدر که دوبار او را به بریدن زبانش نوید میدهند و او دوبار با همان زبان دست شمشیرزن را کوتاه میکند. "و تو شمشیر را برای همین بسته ای." و زن آسیابان نیز سخنوری چنین است برای همین. اقبال لاهوری در مجموعه اسرار خودی در بخش های نخستین مثنوی ای به عنوان "تمهید" بیتی میگوید که به نظرم اشاره به آن برای توصیف زن آسیابان خالی از لطف نیست:"باغبان زور کلامم آزمود//مصرعی کارید و شمشیری درود"و هر بار که زن آسیابان زبان به سخن میبرد چه زخم ها که ستمگران نمیخورند و چه خون ها که به مانند خون آن جسد از سنگ آسیا تا روی زمین جاری نمیشود.ستم گر و ستم دیده، فریادشان از زیر یک سقف به آسمان برآمده و اینجاست که باید حقیقت را جستجو کرد. و این فریاد سنگی ست که بر گرد خویش میگردد و چه اگر این سنگ، بیم باشد!؟و اما دخترکی با ذهن پریشان و سردرگم میان اشک و لبخند. ذهنی که نمیداند کجاست و تنها دردی که در سینه و شکم دارد را میشناسد. دخترک چه آن زمان که شاه به او در آمده چه دیگر نقش ها، جنون منحصر به آن شخصیت را بازتاب میکند. او به مانند ماهی وحشت زده ای که بیرون آب جایی میان خفگی و نفس مانده است، به این سو و آنسو میجهد بی آنکه بداند چه میکند. میان خیال و کابوس و میان آب و خاک مانده است.و من هربار که خواندم تا هفت بند دخترک را احساس کردم و گویی میپنداشتم او من است سرگردان میان دوران پرفریبی که در آن زیست کرده ام. من نمیدانستم، ما نمیدانستیم و من و تمام هم نسلانم دختر آسیابان بودیم. گاهی فکر میکنم که این رفتاری که با مغز انعطاف پذیر ما در کودکی شد، تا چه حد میتواند به کودکی دخترک نزدیک باشد. او را میبینم که ناله از گرسنگی میکند و میبینم که شاهی شام شبش را میخورد و او حتی به ریزواکنشی، محکوم به خاموشیست!پدری محکوم به سنگ آسیا و مادری محکوم به آسیابان را فرزندی محکوم داشتن، چندان غریب نیست. من دختر آسیابانم و تاوان آسیابانی پدرم را سالهاست دارم به تازیانه پادشاه پس میدهم. دشنه ای راه گلوی مرا بریده و برایم حتی صدایی نماند که بپرسم آخر چرا؟و بیم دختر آسیابان و ترس من ریشه مشترکی دارد. و آن حاصل این بیم است که چیره به دنیامان شده است. "از سوز سینه ام. این آسیا را هیچ بهره در دنیا نیست؛ جز زخمی که در جان من نهاده است." جز زخمی که در جان ما نهاده است!کوتاه میکنم. من متنی کامل تر از این تا به حال نخوانده ام. درست است که مطالعه حقیر کمتر از آن است که اینگونه بیان کنم اما گمان نمیکنم عمرم برسد که متن کامل تری را بخوانم.من با آنها میترسم، حسرت میخورم و فریاد میزنم.. و من هم مثل آنها سرانجامم یا به مرگ محکوم است یا به دروغ! "اگر کیسه ای آرد مانده بود بر سر خود میریختم تا سراپا سپید شوم." اما کیسه ای آرد نمانده.. من مانده ام و انگشت اتهامی که به سمت من است. و در این محاکمه من یا میبازم و یا باید خودم نباشم. آسیابان همیشه بازنده است و از جایی برنده است که دیگر آسیابان نیست!بهنام ابراهیمیبهنام ابراهیمیTue, 16 Jun 2020 20:37:09 +0430https://virgool.ir/@bealefshin/امید-به-مرگ-یا-ترس-از-زندگی-yrqclgatpvljسوزن را که از صفحه جدا کنی، گوشی به نوایش نمیدوزند. اصلا نوا که هیچ، بودنش را هم از بدو ماجرا منکر میشوند. حالا این گرامافون چه شکلی چه گونه و کجا باشد، بحث نیست. همه چیز به آن یک سر سوزن بسته است.به راستی صداها از کجا برخاستند؟ اولین فریادها حاکی از کدام شکایات بودند؟ چه قدر باید در تاریخمان به عقب باز گردیم تا این صداها به گوشمان نخورد دیگر؟میگویند اولین کنسرتی که بشر رفته، هم نوازی قورباغه های اطراف برکه ای بوده است. صدایش او را "وک" نام داد، که ایزدبانوی موسیقی را هم به همین نام خوانده اند. "وک" در آب زندگی میکند و در خشکی آب را میبارد و زندگی میبخشد.آری، صداست که زندگی میبخشد. آری.. "صداست که میماند."حوصله ام به نوشتن سازش نمیکند. تنها مانده ام که امید به صدایی که میماند ببندم و یا از صدایی که میبخشد، بیم کنم؟کاش امید، ماندنی نبود.. کاش بخشش، بیم در پی نداشت.آه وک.. این صداها چیست که در سرم خشکی میکند؟ پس زمان باریدن هنوز نرسیده؟ نمیخواهی پاک کنی ترک های خشک مغزمان را؟"داروگ.. کی میرسد باران؟"بهنام ابراهیمیبهنام ابراهیمیSat, 29 Feb 2020 05:01:50 +0330