https://virgool.ir/feed/@bahar_qorbanpourسلام دوست خوب حالا که اینجا اومدی شاید نوشته‌ها، پژوهش‌ها و پادکست‌هام مورد علاقه‌ات باشه. خوشحال می‌شم بعد از خوندن یا شنیدن اونا نظرتو بهم بگی.fa2026-11-10 20:23:16https://files.virgool.ir/upload/users/4910279/avatar/4Uz3X1.jpghttps://virgool.ir/@bahar_qorbanpourhttps://virgool.ir/@bahar_qorbanpour/مهین-بانو-سرگذشت-بانوان-بزرگ-ایرانی-rxhu6gf0w613هاجر تربیت؛ خط‌شکن خاکریز سیاست برای بانوان ایرانینام هاجر تربیت با سیاست و مجلس، گره خورده است؛ شاید این موضوع چندان جالب توجه به نظر نرسد؛ اما بیایید همراه هم کوچه پس کوچه‌های تاریخ را قدم بزنیم و به روزگارانی برسیم که حضور زنان و دختران در کوچه و معابر، خلاف شرع و عرف به حساب می‌آمد چه رسد به ایستادن در صحن مجلس یا نشستن کنار مردان یا به اصطلاح رجال سیاسی و بی‌هیچ ترس و واهمه‌ای در بحث‌ها و گفتمان‌ها شرکت کردن.در این نوشتار، با هاجر تربیت آشنا می‌شویم. کسی که خط‌شکن خاکریز سیاست شد و آن را از قرق و انحصار مردان بیرون کشید تا ثابت کند بانوان ایران‌ نیز می‌توانند در عرصه سیاست وارد شوند و نقش مهمی در تصمیم‌گیری‌های دولت داشته باشند. هاجر، نامی زنانه در کنار اسامی مردان سیاست ایران، مهد تاریخ، فرهنگ و ادب را معمولاً با نام پادشاهان، نخست‌وزیران، رجال سیاسی و جنبش‌های بزرگ سیاسی روایت می‌کنند. در میان چنین روایت‌های کلان، زنانی ایستاده‌اند که نامشان کمتر به زبان‌ آمده؛ اما نقش‌شان در تغییر ساختارهای اجتماعی و سیاسی ایران انکارناپذیر است.هاجر تربیت یکی از همین بانوان است؛ کسی که زندگی پر فراز و نشیبی را پشت سر گذاشت و آغازگر راهی شد که زنان را از پستوی تاریک خانه‌ها به اجتماع کشاند. در سال ۱۳۴۲ خورشیدی، مجلس ملی ایران پذیرای 5 نماینده زن شد که هاجر تربیت یکی از آنان بود. بانویی که از طریق انتخابات به مجلس سنا راه پیدا کرد.البته که رسیدن به چنین جایگاهی به‌آسانی و در کمال آسایش و امنیت شکل نگرفت. این که یک شبه و بدون کوچکترین رنجی، رجال سیاسی و بالاتر از آن، فقها و تصمیم‌گیرندگان امور جاریه مملکت، کرسی نمایندگی مجلس را برایش خالی کنند و بگویند: «بفرمایید بانوی محترمه! خوش آمدید! مقدمتان به مجلس شورای ملی، گلباران!» شاید دانستن فراز و فرودهای زندگی این بانوی موفق و آشنایی با شرایط اجتماعی ایران آن روزگار،  کمک کند تا ارزش چنین اقدامی را بیشتر و بهتر درک کنیم. دختری از استانبولدر یکی از روزهای سال ۱۹۰۶ برابر با 1284 خورشیدی، حسین‌قلی تربیت، کارمند سفارت ایران در عثمانی (ترکیه کنونی) صاحب دختری شد که نام او را هاجر گذاشت. این‌که هاجر فرزندِ بهار سبز و خرم بود یا زمستان سرد و سوزان؟ در روشنای صبحی زیبا، شیرینی و عشق را با تولدش به خانه آورد؟ یا در تاریکی شبی طولانی، رنج و درد را با نخستین گریه‌های شیرینش از دل اطرافیان پاک کرد مشخص نیست؛ در حقیقت این بخش از زندگی هاجر در اسناد تاریخی به ثبت نرسیده است؛ اما آن‌چه روشن و مهم به نظر می‌رسد این است که خانواده تربیت، زمانی تولد نوزادشان را به جشن نشستند که ایران روزهای پر تب‌وتاب انقلاب مشروطه را تجربه می‌کرد.انگار طالع دختر خانواده تربیت از همان ابتدا با وقایع سیاسی گره خورده بود. مشغول بودن پدر در سفارت عثمانی، دلیل خوبی بود تا هاجر از همان کودکی در محیطی متفاوت از سایر دختران ایرانی هم‌سال خود رشد کند و آموزه‌های تربیتی را پشت سر بگذارد.شرایط متفاوتی که روزگار برای دختر خانواده تربیت در نظر گرفته بود حتی تا دوران متوسطه و بعد از آن-ازدواج هاجر- ادامه داشت. در روزهای نوجوانی و جوانی که معمولا هر دختری سرگرم دنیای زنانه، رویاپردازی، خیالات و شاعرانگی‌های زندگی است هاجر داشت مرحله مهمی از زندگی‌اش را تجربه می‌کرد. روزهایی که بعدا نقش مهمی در گرایش او به سمت سیاست و انجام فعالیت‌های اجتماعی بازی کرد.حالا اوایل قرن بیستم است. استانبول (قسطنطنیه آن روزها)- پایتخت ترکیه (عثمانی)- به یکی از مهم‌ترین مراکز فرهنگی و سیاسی خاورمیانه تبدیل شده است. جریان‌های فکری نوگرا در آن فعال‌اند و جلسات (میتینگ‌های) سیاسی بسیاری در آن برگزار می‌شود. هاجر تربیت در حال گذراندن دوران تحصیلات متوسطه است. این نکته زمانی مهم می‌شود که بدانیم در همان روزها، بسیاری از بانوان در ایران، حق ورود به مدرسه نداشتند؛ یا چنان‌چه اقبال پیدا می‌کردند و به مدرسه می‌رفتند پس از پشت سر گذاشتن دوره ابتدایی و ورود به نوجوانی، حق ادامه تحصیل از آنان سلب می‌شد؛ چرا که برای خانواده‌ها، ازدواج و رسیدگی به امور منزل، شوهر و بچه‌داری از ادامه تحصیل مهم‌تر بود. برای دختر خانواده تربیت اما شرایط فرق می‌کرد. انگار تمام تکه‌های پازل به زیبایی کنار هم می‌نشستند تا او را برای ورود به عرصه سیاست، آماده کنند. هاجر روزهای زیبای جوانی را در همین فضا گذراند و سپس با نفوذ پدر در سفارت ایران مشغول به کار شد. هرچند آشنایی کامل او به سه زبان انگلیسی، فرانسه و عربی در انتخاب او بی‌تأثیر نبود.ازدواج و ورود به عرصه اجتماعیسال 1301 خورشیدی و هاجر هفده ساله است. گرچه دور از وطن زندگی می‌کند اما کم‌وبیش اخبار تحولات ایران به گوشش می‌رسد. روزهایی که زمینه آشنایی او با محمدعلی تربیت را رقم می‌زند. در آن‌سال‌ها بسیاری از ایرانیان به عثمانی(ترکیه امروزی) مهاجرت کردند. محمدعلی تربیت یکی از همین افراد بود. وی از فعالان فرهنگی، آموزشی و سیاسی تبریز به شمار می‌آمد.براساس برخی مستندات تاریخی، او پس از سال‌های پرالتهاب جنبش مشروطه و به‌ویژه در پی حوادث مربوط به اشغال تبریز و فشارهایی که بر شماری از مشروطه‌خواهان وارد شد مدتی را دور از ایران و در عثمانی سپری کرد. تاریخ دقیق عزیمت او به استانبول روشن نیست؛ اما می‌دانیم که در سال‌های آغازین دهه ۱۳۰۰ خورشیدی محمدعلی تربیت در استانبول (قسطنطنیه آن روزگاران) ن روزآن روزگاران  اقامت داشت.در فاصله سال‌های ۱۳۰۱ تا ۱۳۰۴ خورشیدی، استانبول برای بسیاری از ایرانیان مهاجر تنها یک شهر نبود؛ پناهگاهی شد برای اندیشیدن به آینده ایران. در کافه‌ها، محافل فرهنگی و گردهمایی‌های کوچک ایرانیان، بحث از مشروطه، آموزش، تجدد و سرنوشت کشوری به میان می‌آمد که هنوز از پیامدهای انقلاب مشروطه، سال‌های جنگ جهانی اول، مداخلات روس و انگلیس، قحطی و ناامنی‌های گسترده و کشمکش‌های سیاسی سال‌های پایانی حکومت قاجار رهایی نیافته بود. بسیاری از آنان باور داشتند ایران بر سر یک دوراهی تاریخی ایستاده است؛ یا باید راهی به سوی نوسازی و دولت مدرن پیدا کند یا همچنان در چرخه آشوب‌ها و عقب‌ماندگی‌های گذشته گرفتار بماند.در همین زمان هاجر و محمدعلی خان تربیت با هم آشنا شدند. گزارش مستندی از نخستین دیدار یا چگونگی آشنایی آن دو در دست نیست. نه نامه‌ای از آن روزها باقی مانده و نه خاطره‌ای که بتواند جزئیات موضوع را روشن کند. با این حال، آنچه از خلال اسناد تاریخی دریافت می‌شود این است که آشنایی آن دو در همان سال‌های اقامت در استانبول شکل گرفت. حسین‌قلی‌خان مردی است که پیش از این، یک‌بار ازدواج کرده و اکنون 45 سال دارد و در مقابل، هاجر، دختری 17 ساله و در ابتدای مسیر زندگی و کشف ناشناخته‌هاست. منابع تاریخی مشخص نکرده‌اند چنین ازدواجی جنبه سیاسی داشته یا تنها تصمیمی برخاسته از عشق دوران نوجوانی به مردی میان‌سال بوده؟ اما آن‌چه از مستندات تاریخی برمی‌آید این است که محمدعلی تربیت چهره‌ای شناخته‌شده و مهم در عرصه سیاسی است.  تشابه نام خانوادگی هاجر و محمدعلی نیز موضوع جالب دیگری است و این پرسش را در ذهن ایجاد می‌کند که: «آیا آن دو با هم نسبت خانوادگی داشتند؟!» پاسخ مشخصی در منابع موجود پیدا نمی‌کنیم؛ تنها مسأله روشن این است که سرانجام آشنایی هاجر و محمدعلی، به ازدواج ختم شد.ورود محمدعلی‌خان تربیت به زندگی هاجر، در آینده سیاسی وی، نقش به‌سزایی داشت. تا جایی که دختر حسین‌قلی خان به  یکی از پیشگامان آموزش زنان و مشارکت آنان در فعالیت‌های اجتماعی- سیاسی ایران تبدیل شد.محمدعلی خان تربیت در آن روزگار، تنها یک مرد میان‌سال تبریزی نبود که سال‌ها از هاجر بزرگ‌تر باشد. او از نسل روشنفکرانی بود که جوانی خود را در التهاب انقلاب مشروطه سپری کرده بودند؛ نسلی که رؤیای ساختن ایرانی نو را در سر می‌پروراند. محمدعلی در سال ۱۲۵۶ خورشیدی در تبریز به دنیا آمده بود و از همان سال‌های جوانی به مطالعه، آموزش و فعالیت‌های اجتماعی علاقه داشت. او زبان‌های خارجی می‌دانست؛ با اندیشه‌های نوگرایانه اروپا آشنایی داشت و بر این باور بود پیشرفت ایران از مسیر آموزش، آگاهی عمومی و گسترش دانش می‌گذرد. همین باورها محمدعلی تربیت را به یکی از چهره‌های اثرگذار فرهنگی و سیاسی آذربایجان تبدیل کرد.سال‌های پرتلاطم مشروطه، محمدعلی را بیش از پیش به عرصه عمومی کشاند. او در کنار فعالیت‌های سیاسی، به توسعه نهادهای فرهنگی پرداخت و نامش بیش از هر چیز با تأسیس نخستین کتابخانه عمومی مدرن ایران در تبریز گره خورد؛ در دورانی که کتاب کالایی کمیاب و سواد امتیازی محدود بود راه‌اندازی کتابخانه، دریچه‌ای تازه به سوی دانش و آگاهی می‌گشود. بعدها ریاست معارف آذربایجان، شهرداری تبریز و نمایندگی مجلس شورای ملی را نیز تجربه کرد. در واقع او از معدود رجال عصر خود بود که به جای تکیه صرف بر سیاست، آموزش و فرهنگ را زیربنای توسعه کشور می‌دانست.هنگامی که هاجر و محمدعلی روبه‌روی هم قرار گرفتند یکی روزهای شاد نوجوانی را تجربه می‌کرد و آن دیگری تجربه سه دهه بالاوپایین شدن‌های روزگار را با خود داشت. تجربه‌ای انباشته از مبارزه سیاسی، مدیریت اجتماعی و فعالیت فرهنگی. شاید نوعی جهان‌بینی مشترک و باور به نقش آموزش در تغییر جامعه بود که میان آن دو پیوندی عمیق ایجاد کرد.شاید برای هاجر، محمدعلی فقط یک سیاستمدار یا روشنفکر شناخته‌شده به شمار نمی‌آمد. او مردی بود که بخش مهمی از زندگی خود را صرف ساختن نهادهای اجتماعی کرده و تصمیم دارد ایران فردا را زیباتر بسازد. مردی که به جای شمشیر، کتاب را ابزار تغییر می‌دانست و باور داشت هیچ جامعه‌ای بدون آموزش عمومی و مشارکت مردم به پیشرفت نخواهد رسید. این نگاه، برای دختری که خود در محیطی فرهنگی رشد یافته و بزرگ شده بود، جذاب و الهام‌بخش به نظر می‌رسید. شاید هاجر در سیمای محمدعلی، آینده‌ای را می‌دید که می‌توانست در آن نقشی فراتر از نقش‌های سنتی زنان زمانه خود ایفا کند.ازدواج آن دو، پیوند دو نسل بود؛ نسلی که برای استقرار مشروطه جنگیده بود و نسلی که قرار بود ثمره آن آرمان‌ها را در عرصه‌های اجتماعی و فرهنگی دنبال کند. اگر محمدعلی از پیشگامان اصلاحات فرهنگی و آموزشی در آذربایجان به شمار می‌رفت هاجر نیز در سال‌های بعد به یکی از زنان پیشرو در عرصه آموزش و سیاست ایران بدل شد. با این حال، در آن روزها هیچ‌کس نمی‌توانست با اطمینان پیش‌بینی کند که دختر هفده‌ساله‌ای که اصالتا ایرانی است اما در فرهنگ و حال‌وهوای ترکیه بزرگ شده تا چه حد می‌تواند با مردی همراه و هم‌مسیر شود که از همان ابتدای تولد چشم در چشم آداب و فرهنگ ایرانی داشته و برای اعتلای آن تلاش می‌کند.آغاز فعالیت در جنبش زنان ایرانپس از کودتای ۱۲۹۹ و تحولات سیاسی آغاز دهه ۱۳۰۰ خورشیدی، ایران در حال عبور از یکی از حساس‌ترین و سرنوشت‌سازترین دوره‌های تاریخ معاصر خود قرار گرفت. تنها چند سال از پایان جنگ جهانی اول می‌گذشت؛ جنگی که گرچه ایران در آن اعلام بی‌طرفی کرده بود اما عملاً بخش‌های وسیعی از کشور، میدان رقابت و حضور نیروهای روس، بریتانیا و عثمانی شدند. قحطی، ناامنی، شورش‌های محلی و ضعف دولت مرکزی، کشور را در وضعیتی دشوار قرار داد. بسیاری از مردم و روشنفکران آن روزگار احساس می‌کردند ایران بیش از هر زمان دیگری به ثبات و بازسازی نیاز دارد.در چنین شرایطی، سوم اسفند ۱۲۹۹ فرا رسید. روزی که نیروهای قزاق به فرماندهی «رضاخان میرپنج» و با همراهی «سید ضیاءالدین طباطبایی» وارد تهران شدند و کودتایی را رقم زدند که مسیر تاریخ ایران را تغییر داد. پس از کودتا، سید ضیاء به نخست‌وزیری رسید و رضاخان، فرماندهی نیروهای نظامی کشور را در اختیار گرفت. دولت سید ضیاء چند ماه بیشتر دوام نیاورد؛ اما رضاخان روزبه‌روز قدرت بیشتری پیدا کرد. او ابتدا وزیر جنگ شد؛ سپس به مقام نخست‌وزیری رسید و سرانجام در سال ۱۳۰۴ با رأی مجلس مؤسسان، سلطنت از خاندان قاجار به خاندان پهلوی تغییر یافت و رضاخان با عنوان «رضاشاه پهلوی» بر تخت پادشاهی نشست.برای نخستین بار پس از سال‌ها آشوب، دولت مرکزی توانست اقتدار خود را در بخش‌های مختلف کشور گسترش دهد. راهزنی‌ها و شورش‌های محلی سرکوب شدند؛ ارتش نوین شکل گرفت و برنامه‌هایی برای ایجاد ساختارهای جدید اداری، آموزشی و فرهنگی آغاز شد. برنامه‌هایی همچون: راه‌اندازی مدارس جدید، توسعه نهادهای دولتی و اقدام‌هایی برای نوسازی کشور.البته همه روشنفکران آن دوران درباره شیوه اعمال این تغییرات هم‌نظر نبودند و بعدها برخی از آنان نسبت به محدودشدن آزادی‌های سیاسی، انتقادهایی مطرح کردند. با این حال، در آغاز دهه ۱۳۰۰ خورشیدی بسیاری از ایرانیان تحصیل‌کرده و مهاجر، این تحولات را نشانه آغاز دوره‌ای تازه در تاریخ ایران می‌دانستند؛ دوره‌ای که می‌توانست فرصت‌هایی برای توسعه آموزش، فرهنگ و نوسازی کشور فراهم کند.محمدعلی تربیت از همین نسل بود که پس از ازدواجش با هاجر، سعی کرد اندیشه‌هایش را جامه عمل بپوشاند. به همین خاطر، ایده بازگشت به ایران را مطرح کرد. زمان و اتفاق‌ها می‌رفتند تا فصل تازه‌ای در زندگی دختر خانواده تربیت رقم بزنند. فصلی که دیگر نه در خیابان‌های استانبول بلکه در کوچه‌ها و مدرسه‌های ایران نوشته می‌شد. هاجر قبول کرد و مقصد نخست آن‌ها تبریز شد؛ شهری که برای محمدعلی تربیت تنها زادگاهش نبود؛ میدان اصلی فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی‌اش به شمار می‌رفت و فرهنگیان و روشنفکران تبریزی نامش را به خوبی می‌شناختند. اما هاجر چه؟ او در استانبول کار و زندگی مشخصی داشت. فعالیت در سفارت عثمانی اما پس از بازگشت به ایران، چه کاری می‌توانست انجام دهد؟ورود بانو تربیت به شهر تبریز، سرآغاز مسیری شد که او را از کلاس‌های درس و مدارس دخترانه به سازمان‌های زنان، نهادهای اجتماعی و در نهایت به صندلی‌های مجلس شورای ملی رساند. ابتدا مدیر یک مدرسه دخترانه شد؛ مسئولیتی که در آن روزگار اقدامی جسورانه به شمار می‌رفت. هنوز خانواده‌های بسیاری باور نداشتند که دختران به تحصیلاتی فراتر از خواندن و نوشتن نیاز دارند. بسیاری از آنان مدرسه را ضرورتی برای آینده دختران خود نمی‌دانستند یا فرستادن دخترانشان به مدرسه را تهدیدی برای بنیان‌های اخلاقی  تلقی می‌کردند. هاجر اما، هر روز از پشت پنجره کلاس‌های درس، آینده دیگری را می‌دید؛ آینده‌ای که در آن زنان ایرانی علاوه بر یادگیری خواندن و نوشتن می‌توانستند در ساختن سرنوشت خود و جامعه‌شان نقش داشته باشند.وقتی به چشم خود می‌دید که چگونه ناآگاهی و محرومیت از آموزش، فرصت انتخاب و پیشرفت را از زنان سلب می‌کند به تدریج به این باور رسید که هیچ تغییر پایداری بدون آموزش رخ نخواهد داد. اگر قرار بود زنان روزی به حقوق اجتماعی، اقتصادی و سیاسی دست یابند این مسیر از نیمکت‌های مدارس دخترانه آغاز می‌شد. بانو تربیت، به این باور رسیده بود که آموزش، آموختن چند کتاب درسی نیست؛ کلیدی است برای دستیابی زنان به جایگاهی برابر با مردان در جامعه و مشارکت آنان در سرنوشت کشور.در جست‌وجوی فردایی برای دختران ایران1310 خورشیدی:دهه ۱۳۱۰ خورشیدی، ایران در حال دگرگونی بود. رضاشاه سودای نوسازی کشور را دنبال می‌کرد. مدارس جدید گسترش می‌یافتند و زنان به تدریج حضور پررنگ‌تری در عرصه عمومی داشتند. در چنین فضایی، بیش از هر زمان دیگری به مدیران و معلمانی نیاز بود که آموزش را تنها انتقال چند کتاب درسی ندانند؛ آن را ابزاری برای ساختن آینده کشور ببینند.در همین سال‌ها، نسلی از زنان تحصیل‌کرده در حال ظهور بودند؛ زنانی که دیگر نمی‌خواستند تنها تماشاگر تحولات باشند. آنان می‌خواستند در دانشگاه‌ها درس بخوانند؛ در اداره‌ها کار کنند؛ در مطبوعات بنویسند و در سرنوشت کشورشان سهمی داشته باشند. هاجر تربیت یکی از بانوان همین نسل بود که پلی میان دو جهان و دو نسل به شمار می‌آمد؛ از یک سو ریشه در جامعه سنتی ایران داشت و از سوی دیگر، به ضرورت‌های دنیای مدرن باور داشت. او کوشید نقش مهمی در یکی از بزرگ‌ترین تحولات اجتماعی قرن بیستم ایران ایفا کند: «ورود زنان به عرصه عمومی و سیاسی کشور».با این حال، بسیاری از حقوق و فرصت‌ها هنوز دور از دسترس زنان بود. هاجر و گروهی از زنان پیشرو زمانه‌اش تصمیم گرفتند تنها تماشاگر این تحولات نباشند؛ آن‌ها می‌خواستند خود بخشی از این تغییر باشند. فاصله میان آنچه در قوانین و برنامه‌های دولتی نوشته می‌شد و آنچه در زندگی واقعی زنان جریان داشت همچنان چشمگیر بود. هاجر تربیت، این شکاف را به خوبی می‌دید و به همین دلیل تصمیم گرفت فعالیت خود را از محدوده مدرسه فراتر ببرد. این روزها برای هاجر، دهه عبور از نقش یک مدیر آموزشی به جایگاه یک کنشگر اجتماعی شد. 1314 خورشیدی:در میانه همین تحولات، او به جمع زنانی پیوست که می‌کوشیدند برای نخستین بار تشکل‌ها و نهادهای مستقل زنان را در ایران شکل دهند. سال ۱۳۱۴ خورشیدی هاجر تربیت که اکنون در آغاز دهه سوم زندگی‌اش قرار داشت تصمیم گرفت مراکز مرتبط با زنان را تأسیس کرده، گسترش دهد. از جمله «مرکز زنان» در تهران که هدفش فقط گردهم‌آوردن زنان نبود؛ محلی بود که می‌خواست این قشر از جامعه را با حقوق، توانایی‌ها و نقش اجتماعی‌شان آشنا کند. 1315 خورشیدیدر سال ۱۳۱۵ خورشیدی، دولت تصمیم گرفت مدیریت برخی از مدارس خارجی فعال در ایران را به نیروهای ایرانی واگذار کند. این سیاست بخشی از برنامه گسترده‌تری بود که می‌کوشید نظام آموزشی کشور را بیش از گذشته در اختیار مدیران و متخصصان ایرانی قرار دهد. در همین زمان، هاجر تربیت به ریاست «دبیرستان آمریکایی نوربخش تهران» منصوب شد. این انتصاب برای یک زن در آن دوران اتفاق کوچکی نبود. اداره یکی از معتبرترین مدارس دخترانه پایتخت تنها به دانشِ آموزشی محدود نمی‌شد؛ مدیریتی می‌خواست که هم با مسائل تربیتی آشنا باشد و هم بتواند میان خواسته‌های نسل جوان و نیازهای جامعه پلی برقرار کند. هاجر به‌خوبی از عهده این مسئولیت برآمد و اعتبارش در میان مدیران آموزشی کشور بیش از پیش افزایش یافت.سال‌های بعد نیز مسئولیت‌های تازه‌ای در انتظار او بود. او به عنوان «بازرس مدارس» فعالیت کرد و از نزدیک با وضعیت آموزش دختران در نقاط مختلف کشور آشنا شد. سپس «مدیریت دانشسرای تربیت معلم زنان» را برعهده گرفت؛ مرکزی که وظیفه تربیت نسل آینده معلمان زن ایران را بر دوش داشت. برای هاجر، این مسئولیت تنها یک سمت اداری نبود؛ فرصتی بود تا اندیشه‌ای را که سال‌ها به آن باور داشت گسترش دهد: اینکه پیشرفت هر جامعه از کلاس درس آغاز می‌شود. 1321 خورشیدیسال ۱۳۲۱ خورشیدی فرا رسید. ایران در میانه سال‌های پرآشوب جنگ جهانی دوم قرار داشت؛ نیروهای متفقین کشور را اشغال کرده بودن؛، رضاشاه از سلطنت کنار رفته بود و فضای سیاسی ایران، پس از سال‌ها محدودیت، اندکی گشوده‌تر از گذشته به نظر می‌رسید. در چنین شرایطی، بسیاری از روشنفکران، نویسندگان و فعالان اجتماعی فرصت یافتند تا بار دیگر درباره آینده کشور و نقش گروه‌های مختلف جامعه در آن سخن بگویند.هاجر تربیت نیز این تحولات را با دقت دنبال می‌کرد. سال‌ها فعالیت در مدارس، انجمن‌های فرهنگی و نهادهای اجتماعی به او آموخته بود هرچند آموزش، زیربنای پیشرفت است اما به تنهایی نمی‌تواند همه موانع پیش روی زنان ایرانی را از میان بردارد. آنان  برای دستیابی به حقوق اجتماعی و حضور مؤثر در جامعه، نیازمند تشکل، همفکری و سازمان‌دهی بودند.در همین فضا بود که هاجر تربیت در کنار زنانی چون «فاطمه سیاح» و «صفیه نمازی»، در شکل‌گیری «حزب زنان ایران» مشارکت کرد؛ تشکلی که در سال ۱۳۲۱ خورشیدی تأسیس شد و از نخستین سازمان‌های سیاسی ـ اجتماعی زنان در ایران به شمار می‌رفت. هدف حزب آن بود که مطالبات زنان را از محدوده محافل فرهنگی و آموزشی فراتر برده و به عرصه سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری عمومی وارد کند. فعالیت‌های این تشکل فقط مدرسه رفتن دختران و آموزش خلاصه نمی‌شد؛ مشارکت اجتماعی، حضور در نهادهای تصمیم‌گیری، حق اشتغال، اصلاح قوانین خانواده و در نهایت حق رأی زنان بن‌مایه فعالیت‌های حزب زنان ایران به شمار می‌آمد. مطالباتی که شاید امروز بدیهی به نظر برسند اما در آن دوران، آرزوهایی بزرگ و گاه دور از دسترس به نظر می‌رسیدند.هاجر به عنوان عضوی از انجمن حزب زنان ایران، در تدوین و نگارش اساسنامه حزب مشارکت کرد؛ سندی که اهداف، اصول و مسیر فعالیت تشکل را پیش روی سایر اعضا قرار می‌داد. اعضای حزب باور داشتند که پیشرفت ایران بدون پیشرفت زنان ممکن نیست. از همین رو، کلاس‌های سوادآموزی برپا می‌کردند؛ کتابخانه‌های محلی راه می‌انداختند؛ نشست‌های فرهنگی و سخنرانی ترتیب می‌دادند؛ نمایش‌های فرهنگی به صحنه می‌برند و و برای زنان، کلوپ‌های ورزشی دایر می‌کردند.کلوپ‌ها تنها محلی برای ورزش نبودند. زنان در آنجا به صورت منظم گرد هم می‌آمدند؛ فعالیت‌های ورزشی و تربیت بدنی انجام می‌دادند؛ در برنامه‌های آموزشی مرتبط با سلامت و ورزش شرکت می‌کردند و گاه فرصت حضور در مسابقات یا نمایش‌های ورزشی را داشتند. در عمل، کلوپ‌های ورزشی ویژه بانوان، به یکی از معدود فضاهای اجتماعی تبدیل شده بود که زنان می‌توانستند خارج از محیط خانه در آن حاضر شوند و با یکدیگر ارتباط داشته باشند.در گزارش‌ها و اسناد برجای‌مانده از فعالیت‌های انجمن «حزب زنان ایران»، نام بانوانی چون «بدرالملوک بامداد»، «نزهت جهانگیر»، «فروغ حکمت»، «عصمت‌الملوک خواجه‌نوری» و «سیمین دانشور» دیده می‌شود؛ افرادی که هر یک به سهم خود در گسترش آگاهی و حضور اجتماعی زنان ایرانی نقش داشتند. اوج فعالیت‌های اجتماعی در دهه 30 خورشیدیسال ۱۳۲۴، گروهی از زنان فعال عضو در «شورای زنان کشور» پیشنهاد کردند که شهرداری تهران از ظرفیت بانوان در اداره و ساماندهی مؤسسات خیریه و خدمات اجتماعی بهره بگیرد. نتیجه این پیشنهاد، تأسیس «انجمن معاونت عمومی زنان شهر تهران» بود؛ نهادی که با هدف کمک به اقشار نیازمند و توسعه خدمات اجتماعی فعالیت می‌کرد.هاجر تربیت از نخستین روزهای شکل‌گیری این انجمن، در شمار فعال‌ترین اعضای آن قرار داشت. او در دبیرخانه انجمن فعالیت می‌کرد و بعدها به سمت نایب‌رئیس آن نیز برگزیده شد.در همان سال‌ها، فعالیت زنان در حوزه خدمات عمومی و امدادرسانی نیز گسترش یافت. بخشی ویژه برای بانوان در «جمعیت شیر و خورشید سرخ ایران» شکل گرفت و هاجر تربیت به عضویت کمیته مرکزی این مجموعه درآمد. افزون بر این، ریاست «کمیسیون سازمان دختران» نیز به او سپرده شد؛ مسئولیتی که بار دیگر نشان می‌داد نام او به تدریج به یکی از چهره‌های مورد اعتماد در حوزه آموزش و امور اجتماعی زنان تبدیل شده است.این سال‌ها را می‌توان دوران پختگی اجتماعی هاجر تربیت دانست. او دیگر فقط مدیر یک مدرسه یا فعال فرهنگی نبود؛ بلکه در شبکه‌ای گسترده از انجمن‌ها، نهادهای مدنی، سازمان‌های خیریه و تشکل‌های زنان نقش‌آفرینی می‌کرد. تجربه‌ای که بعدها در مسئولیت‌های دولتی و سیاسی او نقشی تعیین‌کننده داشت.سرانجام در سال ۱۳۲۸ دولت نیز از این تجربه و توان مدیریتی چشم نپوشید. «وزارت کشور» هاجر تربیت را به ریاست اداره امور اجتماعی این وزارتخانه منصوب کرد. اداره‌ای که مسئولیت چهار حوزه مهم فرهنگی، بهداشتی، تربیتی و خیریه را برعهده داشت. بانو تربیت در این جایگاه، همان دغدغه‌های همیشگی خود را دنبال می‌کرد؛ آموزش، رفاه اجتماعی، حمایت از زنان و توجه به کودکان؛ وی بعد از این‌که به ریاست اداره امور اجتماعی وزارت کشور رسید کودکستانی را با حمایت مستقیم وزارتخانه راه‌اندازی کرد تا نشان دهد توسعه اجتماعی باید از نخستین سال‌های زندگی انسان آغاز شود. اقدامی که در آن سال‌ها از نگاه بسیاری از کارشناسان، گامی مهم در توجه به آموزش و تربیت کودکان به شمار می‌رفت. البته چند سال بعد ساختار اداره امور اجتماعی تغییر کرد و این اداره منحل شد؛ اما هاجر تربیت همچنان در بدنه دولت باقی ماند و به عنوان بازرس دولت به فعالیت‌های اجتماعی خود ادامه داد.تقریبا از روزهایی که هاجر تربیت برای نخستین بار به عنوان آموزگار وارد کلاس درس شد چیزی نزدیک دو دهه می‌گذشت. در این سال‌ها او معلم، مدیر، بازرس، فعال اجتماعی و مدیر ارشد دولتی شده بود. تجربه‌هایی که هر کدام آجر دیگری بر بنای شخصیتی او می‌افزودند و او را برای مهم‌ترین فصل زندگی سیاسی‌اش آماده می‌کردند؛ فصلی که قرار بود نام هاجر تربیت را برای همیشه در تاریخ مجلس ایران ثبت کند.برای بانو تربیت، ریاست اداره امور اجتماعی وزارت کشور، ادامه همان راهی بود که سال‌ها پیش در کلاس‌های درس آغاز کرد. با این تفاوت که اکنون مخاطب او نه چند ده دانش‌آموز، بلکه نسلی از زنان ایرانی بودند که می‌خواستند سهم بیشتری در ساختن آینده کشور داشته باشند.در آن دوران، سخن گفتن از حق رأی زنان، اصلاح قوانین خانواده یا مشارکت سیاسی بانوان برای بسیاری از مردم هنوز دور از ذهن بود. اما هاجر و همفکرانش باور داشتند جامعه‌ای که نیمی از جمعیت خود را از مشارکت محروم کند هرگز به توسعه واقعی دست نخواهد یافت. آن‌چه از مرور زندگی هاجر تربیت و اتفاقاتی که پشت سر گذاشت به دست می‌آید این است که نام بانو تربیت با یکی از فصل‌های پرتحول تاریخ زنان ایران درهم‌تنیده شده. او در روزگاری متولد شد که انقلاب مشروطه مفاهیمی چون «قانون»، «مجلس» و «حقوق شهروندی» را وارد ادبیات سیاسی ایران کرده بود؛ اما زنان هنوز سهمی از این حقوق نداشتند و راهی طولانی تا حضور در عرصه‌های آموزشی، اجتماعی و سیاسی پیش رویشان قرار داشت. ورود به مجلس شورای ملی با آراء مردمیسال ۱۳۴۲ خورشیدی از راه رسید؛ سالی که در زندگی هاجر تربیت و در تاریخ اجتماعی زنان ایران به عنوان نقطه‌ای سرنوشت‌ساز ثبت شد. بیش از نیم قرن از روزی می‌گذشت که او در استانبول و همزمان با انقلاب مشروطه چشم به جهان گشوده بود. در تمام این سال‌ها، نسل‌های متعددی از زنان ایرانی برای دستیابی به آموزش، حضور اجتماعی و حقوق مدنی تلاش کرده بودند. برخی مدرسه ساختند؛ برخی روزنامه منتشر کرده بودند و برخی دیگر در انجمن‌های زنان برای تغییر قوانین مبارزه می‌کردند. اکنون بخشی از آن آرزوهای دیرینه در آستانه تحقق قرار داشت.در چارچوب اصلاحات سیاسی و اجتماعی موسوم به «انقلاب سفید»، زنان ایرانی برای نخستین بار حق رأی به دست آوردند. شاید برای نسل امروز تصور این موضوع دشوار باشد؛ اما تا اوایل دهه ۱۳۴۰ خورشیدی، زنان ایران از حق شرکت در انتخابات و حضور در نهادهای قانون‌گذاری محروم بودند. حتی اصلِ مشارکت سیاسی آنان همچنان محل بحث و اختلاف به شمار می‌رفت. اکنون اما ورق در حال برگشتن بود. زنانی که سال‌ها «موضوع تصمیم‌گیری» بودند حق این را پیدا می‌کردند که «در تصمیم‌گیری‌های ملی مشارکت» کنند.در همان سال (1342)، انتخابات دوره بیست‌ویکم مجلس شورای ملی برگزار شد. هاجر تربیت به عنوان نماینده جامعه بانوان برای ورود به مجلس، نام‌نویسی کرد؛ زنی که بیش از سه دهه از عمر خود را صرف آموزش، مدیریت، فعالیت‌های اجتماعی و دفاع از حقوق زنان کرده بود.نتایج انتخابات اعلام شد و نام هاجر تربیت در میان منتخبان تهران قرار داشت. این اتفاق علاوه بر یک پیروزی شخصی برای او، نماد عبور زنان ایرانی از یکی از مهم‌ترین مرزهای تاریخی به شمار می‌آمد. در واقع، هنگامی که نام هاجر تربیت در فهرست نمایندگان مجلس شورای ملی قرار گرفت او تازه‌واردی نبود که ناگهان به عرصه سیاست راه پیدا کرده باشد. پشت سرش دهه‌ها تجربه مدیریت، آموزش، فعالیت اجتماعی و کار اجرایی قرار داشت. برخلاف بسیاری از چهره‌های سیاسی که شهرتشان از تریبون‌های رسمی آغاز می‌شود هاجر مسیر خود را از کلاس‌های درس، راهروهای مدارس، انجمن‌های زنان و نهادهای اجتماعی آغاز کرده بود. شاید به همین دلیل، ورودش به مجلس بیش از آنکه آغاز یک مسیر باشد ادامه طبیعی راهی به حساب می‌آمد که سال‌ها پیش در تبریز و در میان دختران دانش‌آموز آغاز کرده بود.روزی که هاجر برای نخستین بار وارد ساختمان مجلس شد بی‌تردید لحظه‌ای متفاوت در تاریخ پارلمان ایران رقم خورد. دهه‌ها پیش، به ویژه دوره قاجار، حضور زنان در اجتماع با محدودیت‌های بسیاری همراه بود. مثلا بانوان و دختران ایرانی بدون حضور یک مرد- که حتما می‌بایست از محارمشان باشد - حق نداشتند در معابر دیده شوند.در برخی متون تاریخی آمده که در دوره احمدشاه، آخرین پادشاه قاجار، برخی از معابر و خیابان‌های اصلی شهر بیشتر در انحصار مردان بود تا زنان. به عنوان مثال خانم بدرالملوک بامداد در بخشی از خاطراتش گفته: «در سال‌های پایانی حکومت قاجار، حضور زنان در فضای عمومی شهر همچنان با محدودیت‌های فراوانی روبه‌رو بود. هرچند قانون مشخصی زنان را از عبور در خیابان‌های تهران منع نمی‌کرد اما بسیاری از معابر، کافه‌ها، قهوه‌خانه‌ها و مراکز تجمع شهری عملاً در اختیار مردان قرار داشت و حضور زنان در آن‌ها با نگاه منفی جامعه روبه‌رو می‌شد. برخی خیابان‌های مهم پایتخت، از جمله «لاله‌زار» و «محدوده میدان توپخانه» بیش از آن‌که عرصه‌ای برای حضور خانواده‌ها باشند به فضاهایی مردانه شهرت داشتند.»با چنین پیشینه و روزگارانی که بانوی ایرانی پشت سر گذاشته بود اکنون یکی از آنان می‌خواست قوانین را تا حدودی به نفع زنان، تغییر دهد. حضور او پشت تریبون مجلس تنها معنای نمایندگی مردم تهران را نداشت؛ او نماینده نسلی از زنان ایرانی بود که سال‌ها برای دیده و شنیده شدن و مشارکت در اداره کشور تلاش کرده بودند.اما راهی که هاجر و دیگر نمایندگان زن آغاز کردند راهی هموار و بی‌دردسر نبود. ورود به مجلس، پایان مبارزه به حساب نمی‌آمد؛ آغاز مرحله‌ای تازه می‌نمود؛ چرا که هنوز غالب افراد با حضور زنان در عرصه سیاست موافق نبودند. در نگاه بخشی از جامعه، سیاست، عرصه‌ای مردانه تلقی می‌شد که نسبت به حضور زنان تردید و گاه مخالفت داشتند.از سوی دیگر، ساختار قدرت نیز طی دهه‌ها بدون حضور زنان شکل گرفته بود. بسیاری از قواعد نانوشته سیاست، مناسبات اداری و حتی فرهنگ حاکم بر نهادهای تصمیم‌گیری، بر محوریت حضور مردان قرار داشت. بنابراین زنانی چون هاجر تربیت باید پیش از هر اقدامی، جایگاه خود را تثبیت می‌کردند.در انتخابات دوره بیست‌ویکم مجلس شورای ملی در سال ۱۳۴۲ خورشیدی، هاجر تربیت به عنوان نماینده تهران به مجلس راه یافت. او یکی از شش زنی بود که برای نخستین بار در تاریخ قانون‌گذاری ایران وارد «مجلس شورای ملی» می‌شدند. «مهرانگیز دولتشاهی»، «فرخ‌رو پارسا»، «نیره ابتهاج سمیعی»، «شوکت‌الملوک جهانبانی» و «خدیجه کشاورز» نیز همراه بانو تربیت برای نخستین بار در تاریخ پارلمان ایران بر کرسی نمایندگی مجلس نشستند.حضور این شش زن در مجلس، نتیجه مسیری بود که طی دهه‌های پیش از آن با گسترش آموزش دختران، افزایش حضور زنان در عرصه‌های اجتماعی و اعطای حق رأی به زنان شکل گرفته بود. از این پس، زنان نه‌تنها در انتخابات شرکت می‌کردند، بلکه امکان حضور در نهاد قانون‌گذاری کشور را نیز به دست آورده بودند.هر سخنرانی، هر رأی و هر موضع‌گیری نمایندگان زن در مجلس، تنها به نام خودشان ثبت نمی‌شد. افکار عمومی عملکرد آنان را به منزله آزمونی برای سنجش توانایی تمام زنان ایرانی در عرصه سیاست تلقی می‌کرد. گویی این نمایندگان باید در برابر جامعه ثابت می‌کردند که زنان نیز می‌توانند در بالاترین سطوح تصمیم‌گیری کشور نقش‌آفرین باشند.اعتماد مردم تهران به هاجر تربیت تنها به یک دوره محدود نشد. او در انتخابات دوره بیست‌ودوم مجلس شورای ملی نیز بار دیگر به نمایندگی برگزیده شد. این انتخاب مجدد نشانه‌ای بود از آنکه حضور بانوان در عرصه سیاست دیگر یک اتفاق نمادین و موقت نیست. جامعه ایران آرام‌آرام به حضور آنان در نهادهای تصمیم‌گیری عادت می‌کرد و نسل جدیدی از زنان تحصیل‌کرده در حال ورود به عرصه‌های مدیریتی و سیاسی کشور بودند. مجلس سنا و آغاز فصلی تازه در زندگی اجتماعی- سیاسی بانو تربیتسال ۱۳۵۰ خورشیدی، فصل دیگری در زندگی هاجر تربیت آغاز شد؛ فصلی که بار دیگر نام او را در تاریخ سیاسی ایران ثبت کرد. در این سال‌ها تعدادی از بانوان تحصیلکرده و فعال ایرانی به «مجلس سنا» وارد شده بودند. زنانی فرهیخته و اثرگذار همچون «شمس‌الملوک مصاحب» و «مهرانگیز منوچهریان» پیش از بانو تربیت، بر کرسی‌های این نهاد نشسته بودند که حضورشان، گامی در شکستن انحصار مردانه عرصه سیاست به شمار می‌رفت.نکته مهم در راه‌یابی هاجر تربیت به مجلس سنا، نوع ورودش بود. دو نماینده پیشین یعنی خانم‌ها مصاحب و منوچهریان، به عنوان سناتور انتصابی وارد مجلس سنا شده بودند؛ در حالی که هاجر تربیت در انتخابات دوره هفتم مجلس سنا، با رأی مردم تهران به مجلس سنا، راه یافت. اتفاقی که شاید در ظاهر یک پیروزی انتخاباتی به نظر می‌رسید؛ اما در بطن خود معنایی بسیار عمیق‌تر داشت اعتماد به کارآمد بودن بانوان در فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی.اگر پیش از این اتفاق، تعدادی از خانواده‌های ایرانی، دختران‌شان را از حق تحصیل محروم می‌کردند؛ بانوان حق رأی نداشتند و حتی مشاغلی چون طبابت یا فعالیت‌های هنری برای آن‌ها ممنوع بود. اکنون بانویی ایرانی با رأی مردم به یکی از بالاترین نهادهای قانون‌گذاری کشور راه یافته بود. این دگرگونی، بیش از آنکه متعلق به یک فرد باشد بازتاب تغییرات عمیقی بود که جامعه ایران در حوزه آموزش، حقوق زنان و مشارکت اجتماعی تجربه می‌کرد.برای درک اهمیت این موفقیت، باید نخست بدانیم مجلس سنا چه جایگاهی در ساختار سیاسی ایران آن روزگار داشت و اساسا تفاوتش با مجلس شورای ملی چه بود؟!1.     در سال ۱۳۲۸ خورشیدی و با اجرای اصول پیش‌بینی‌شده در قانون اساسی مشروطه، مجلس سنا در کنار مجلس شورای ملی آغاز به کار کرد. اگر «مجلس شورای ملی را بتوان خانه نمایندگان مردم» دانست؛ مجلس سنا نهادی بود که وظیفه بررسی و بازنگری مصوبات مجلس شورای ملی را برعهده داشت. در نهایت، هیچ قانونی بدون تصویب هر دو مجلس نمی‌توانست به مرحله اجرا برسد.2.     اعضای مجلس شورای ملی، مستقیماً از سوی مردم انتخاب می‌شدند و نمایندگان شهرهای مختلف کشور را در بر می‌گرفتند؛ اما ترکیب مجلس سنا متفاوت بود. بخشی از سناتورها با رأی مردم انتخاب می‌شدند و بخشی دیگر را شخص شاه منصوب می‌کرد. به همین دلیل، راه یافتن به مجلس سنا معمولاً نشانه برخورداری از جایگاه سیاسی و اجتماعی ویژه محسوب می‌شد.در واقع، مجلس سنا را می‌توان یکی از عالی‌ترین نهادهای قانون‌گذاری ایران در دوران پهلوی دانست؛ نهادی که بسیاری از سیاستمداران باسابقه، شخصیت‌های علمی، حقوقی و مدیران بلندپایه کشور در آن عضویت داشتند. از همین رو، ورود یک زن به این مجلس تنها یک موفقیت انتخاباتی نبود؛ نشانه پذیرش تدریجی حضور زنان در بالاترین سطوح تصمیم‌گیری کشور به شمار می‌رفت.به طور خلاصه، تفاوت جایگاه و عملکرد مجلس شورای ملی و مجلس سنا به این صورت بود:مجلس شورای ملی مجلس سنانمایندگان منتخب مردم ترکیبی از اعضای انتخابی و انتصابی از سوی شاه- به عنوان قدرت اول مملکتبررسی و تصویب اولیه قوانین بررسی مجدد و تأیید نهایی قوانینتعداد اعضا بیشتر تعداد اعضا کمترنمایندگی مستقیم حوزه‌های انتخابیه نهادی با جایگاه بالاتر و نظارتی‌تر  کلام پایانی و بانو هاجر تربیت زنی که آینده را باور داشتسال‌های پایانی عمر بانو هاجر تربیت در همین جایگاه (نماینده مجلس سنا) و در حالی سپری شد که ثمره دهه‌ها تلاش خود و هم‌نسلانش را به چشم می‌دید. زنانی که روزگاری برای ورود به مدرسه با موانع فراوان روبه‌رو بودند اکنون در دانشگاه‌ها تحصیل می‌کردند؛ در اداره‌های دولتی به کار مشغول بودند و در نهادهای سیاسی کشور حضور داشتند.سرانجام در آخرین روزهای دی ماه ۱۳۵2 خورشیدی (۱۹۷۴ میلادی) در حالی که دانه‌های برف صحن ورودی مجلس را سپید پوش کرده بود بانو هاجر تربیت در بستر بیماری چشم از جهان فروبست؛ نام او در تاریخ ایران به عنوان یکی از زنانی باقی ماند که راه را برای حضور نسل‌های بعدی بانوان در عرصه آموزش، مدیریت و سیاست هموار کردند؛ زنانی که نشان دادند تغییرات بزرگ اجتماعی، اغلب از گام‌های کوچک اما پیوسته آغاز می‌شود.برای فهم جایگاه هاجر تربیت باید او را در متن تحولات گسترده‌تر جامعه ایران دید. او متعلق به نسلی بود که در آغاز قرن بیستم شاهد محرومیت گسترده زنان از آموزش و مشارکت اجتماعی بودند. همان نسل در میانه قرن شاهد تأسیس مدارس دخترانه، ورود زنان به دانشگاه، حق اشتغال و سرانجام حق رأی شدند.هاجر تربیت در همه این مراحل حضوری فعال داشت:به عنوان مدیر آموزشی در گسترش آموزش دختران به ایفای نقش پرداخت.در سِمَت فعال اجتماعی، وارد تشکل‌های زنان شد.در نقش سیاستمدار به نهاد قانون‌گذاری راه یافت.و در جایگاه سناتور، مسیر حضور زنان در عالی‌ترین سطوح تصمیم‌گیری کشور را هموارتر کرد.از این منظر، زندگی او تنها سرگذشت یک فرد نیست؛ روایت بخشی از تاریخ جنبش زنان ایران است. اگر امروز بحث «مشارکت سیاسی زنان»، «سهم آنان در مدیریت کشور» و «حقوق اجتماعی بانوان» به گفت‌وگوی عمومی جامعه ایران تبدیل شده، بخشی از این مسیر مدیون زنانی مانند بانو هاجر تربیت است که دهه‌ها پیش هزینه ورود به این عرصه را پرداختند.مطالعه زندگی بانو هاجر تربیت صرفاً آشنایی با یک زندگینامه نیست؛ بازخوانی بخشی از تاریخ مبارزه زنان ایرانی برای آموزش، مشارکت و حضور برابر در عرصه عمومی است.پژوهش و نوشتار: بهار قربانپورّبهار قربانپورّبهار قربانپورSun, 23 Aug 2026 19:51:00 +0330